2. Тауарларды бөлшектеп сату есебі және құжаттау.

Бөлшек сауда кәсіпорында тауарды сату бойынша сауда ережесіне сәйкес кепілдік міндеттемелер пайда болуы мүмкін.

Кепілдікті берілген мерзімнің ішінде немесе жарамдылық мерзімінде , ал олар жоқ болған жағдайда тауардың сапасына қарап келісім шарт негізінде белгіленуіне болады. Сондықтан келісім шартта айтылган немесе алдын ала белгіленген жағдайда тұтынушы талап ете алады;

-сатып алуға бағасын азайту

-тауардың кемістігін тегін орнына келтіруді

-кемістігін орнына келтіруге жасаған шығысын өтеуді;

- тиісті сапасы бар тауарға айырбастауды;

-зиянды өтегеннен кейін келісім-шартты бұзуға құқығы бар.

Кепілдік мерзімі нормативтік құжаттарында белгіленеді және ол сатылған күніне бастап есептеліне бастайды.Егерде мұндай нормативтік құжаттарды болмаса онда ол келісім –шарттың негізінде анықталады.Егер де тұтынушы тауырды пайдаланудан бас тартса бірақ жөнделгеннен кейін алатын болып ниет білдірсе, онда тауардың кемістігіне кепілдік мерзіміне беруші кәсіпорынның есебіннен тауарды жөндеу жұмыстарды жасалынады.Кіпілдік мерзім негізгі бұйымен қатар олардың құрастырушы бұйымдарына да қатысты болады.

Сатып алынған тауардың кемістігі табылған жағдайда 14 күннің ішінде сол тауарды сатушы кәсіпорынға хабарлауы тиіс, сатып алынған күнін есептемегенде , ал егер де оның ашық дефектісі бар болған кезде және оны эксперт қуаттаған жағдайда оның ч хабарлау мерзімі алты айга дейін күшін жоймайды.

Енді біз кепілдік міндеттемесін орындалу жағдайының әртүрлі көрінісін бухгалтерлік есепте көрсетеміз.

Гарантиялы жөндеу .Гарантиялы жөндеу бойынша шығыс сатып алушы мен сатушының арасында және сатушы сауда ұйымымен және өндіруші кәсіпорының арасында жасалатын келісім шартта міндетті шығыс ретінде көрсетіледі және ол сатушы уйымның шығысы болып табылады.Әдетте, сатушы ұйым өз бетінше сатылған бұйымның кемістігіне кепілдік бола алмайды.Болашақта пайда болатын кепілдік міндеттемелерді орындау үшін сатушы ұйым тауарды өндіруші кәсіпорынмен қосымша келісім- шартта отырады, тек жазбаша келісім болған жағдайда ғана ол іске асады.

Билет 23

2. Тауарлы материалдық қорларды бағалау әдістері.

Тауарлы – материалдық босалқылар келесідей активтер түрінде болады: өндірісте пайдалануға немесе жұмыстар мен қызметтерді орындауға арналған шикізаттар, материалдар, сатып алынған жартылай шикізаттар және құрастырушы бұйымдар (детальдар), отын, ыдыс және ыдыстық материалдар, қосалқы бөлшектер және басқа материалдар; аяқталмаған өндіріс; субъект қызметі барысында сатуға шығарылған дайын өнім, тауарлар.

Тауарлы – материалдық қорларды бағалау кезінде неғұрлым арзан өзіндік құнымен бағаланады. Қолда бар тауарлы – материалдық қорлардың бүлінуі немесе олардың жекелей, әлде толықтай ескіруі немесе олардың бағасының төмендеуі, яғни бір сөзбен айтқанда, өзіндік құнының деңгейіне келтіру мүмкіндігі болмаған жағдайда, өзіндік құнының орнына сату (өткізу) бағасы пайдалануы мүмкін.

Материалдардың бір ғана түрінің алу бағасы есептік кезең барысында әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан оларды дұрыс анықтау үшін, 7-БЕС қарастырылған үш әдістің бірін қолданамыз: арнайы (тұтас) идентификациялау әдіс; орташа өлшемді әдіс қорларды бастапқы сатып алу бағалары бойынша бағалау әдісі («ФИФО»); қорларды соңғы сатып алу бағалаудың әдістерін қарастырып көрейік. «Шығыс» ААҚ-ның 130002 жылдың 1-ші қаңтарына қалған материалдар саны:

• цемент – 13000 тонна 60000 теңге сомасына

Есептен шығарылған (жұмсалған) материалдардың құны және ай соңына қалған материалдардың қалдығы әртүрлі әдіс бойынша жеке анықталады.

Есептік кезеңнің соңына материалдардың қалдықтарының құнын анықтау үшін есептеу жолымен шығарылатын формуланы пайдалану мүмкін:

Есептік кезеңнің басында қалған қалдықтар-дың құны

Есептік кезеңнің соңында қалған материалдардың қалдықтарының құны

Шығыс болған материалдар

Кіріс болған материал-дар

= + -

Орташа өлшенген құндық әдісі. Бұл әдіс кезінде материалдық қорлардың құны – ай басындағы қалдық құнына ай бойында келіп түскен құндылықтарын қосып есептелінген орташа бағасы түсіндіріледі.

Бұл әдісті есептеудің математикалық формуласы мынадай:

Орташа құны =Σм.к + Σалын / Км.к + Калын

Мұндағы:

Σм.к – есептік кезеңнің басындағы қалған материалдардың қалдық құны;

Км.к - есептік кезеңнің басындағы қалған материалдардың қалдық саны;

Σ алын – алынған материалдардың құны;

Қ алын – алынған материалдардың саны.

Біздің мысалда цементтің орташа өлшемдік (немесе өлшенген) құны мынаны құрады:

((60000+31000+6400+57800+64600)/(1300+10+2+17+19))=219800/68=3232,35 тг

Орташа өлшем құнын, жұмсалған материалдың санына көбейтсек [3232,35*(15+10+12)=119596,95 теңге ], онда біз жұмсалған материалдардың құнын аламыз, ал ай соңындағы материалдардың қалдық санын орташа құнына көбейтіп – қалдық құнын аламыз.

Цементтің ай соңына қалған қалдық құны – 1001310,05 теңге құраған (31 тонна * 3232,35 теңге немесе 60 000 + 159800 – 119596,95).

Тап осындай жолмен бензиннің де орташа өлшенген құнын шығарамыз

((4500+13800+22500+9400)/(100+300+500+13000))=5013000/1100 теңге

Жұмсалған бензиннің құны 45,63 теңге *(50+150+300+100+100+100)

=36504 теңге. Қалдық құны 300*45,63 теңге немесе 4500+45700-36504

=13696 теңге.

«ФИФО» әдісі – босалқыларды алғаш сатып алу бағалары бойынша бағалау әдісі. Бірінші кезекте сатып алынған құндылықтардың нақты өзіндік құны жұмсалған материалдарға жатқызылады деп есептеледеді, яғни бірінші келген – бірінші кетеді,

Сонымен, соңғы қалдық құны ең кейінгі сатып алынғанның құнына негізделеді. Біздің мәліметтің негізінде «ФИФО» әдісі бойынша соңғы қалдықтың және жұмсалған материалдық құны мынаны құрайды:

Ай соңында қалған қалдығы: 31 тонна (17-5+19)*3400 (1 тоннаның бағасы) =105400 теңге.

Бензин

Бұл жерде цементтің есебіне ұқсас етіп шығарылыды.

Соңына қалдығы 300 литр (13000*47 және 100*45)

13000 * 47= 9400теңге;

100 * 45 = 4500теңге;

Жиыны 13900 теңге

Шығыстың құны: 4500+45700-13900=36300 теңге немесе

50 литр * 45 теңге = 2250 теңге;

150 литр * (50 литр * 45 теңге, 100литр * 46 теңге) = 6850 теңге;

300 литр * (13000 литр * 45 теңге, 100литр * 46 теңге) = 13700 теңге;

100литр * 45 теңге = 4500 теңге;

100литр * 45 теңге = 4500 теңге;

100литр * 45 теңге = 4500 теңге;

Шығыс жиынтығы 36300 теңге

Арнайы идентификациялау (бірыңғайлау) әдісі. Бұл әдіс запастардың партиялық есебін дәл ұйымдастыру мүмкіндігі болған жағдайда қолданылады.

Біздің мысалда цементтің шығысы мынадай болды делік:

Бастапқы қалдықтың 15 тоннасы * 3000 теңгемен - 45000 теңге;

02.01.02 күні келіп түскеннің 10 тоннасы * 3100 - 31000 теңге;

13.01.02 күні келіп түскеннің 12 тоннасы * 3400 - 40800 теңге;

Шығыс жиыны - 116800

Цемент қалдығынан қалғаны:

Бастапқы қалдықтан 5 * 3000 - 15000 теңге;

2 * 313000 - 6400 теңге;

13.10.02 келіп түскеннен 5 * 3400 (12-17) - 6400 теңге;

19 * 3400 - 17000 теңге;

Ай соңына қалған цементтің құны - 103000 теңге.

Бензин бойынша:

Қалдықтан қалған 50л * 45 теңгеден босатылған - 2250 теңге

05.01.02 күні келіп түскеннен 150 * 46 - 6900 теңге;

1300.01.02 күні келіп түскеннен 300 * 45 - 13500 теңге;

1300.01.02 күні келіп түскеннен 100 * 45 - 4500 теңге;

1300.01.02 күні келіп түскеннен 100 * 45 - 4500 теңге;

05.01.02 күні келіп түскеннен 100 * 46 - 4600 теңге;

Шығыс жиыны - 36250 теңге.

Бензиннің қалдығынан қалғаны:

Бастапқы қалдықтан 50 * 45 - 2250 теңге;

05.01.02 күні келіп түскеннен 50 * 46 - 4600 теңге;

29.01.02 күні келіп түскеннен 13000 * 47 - 9400 теңге;

Ай соңына қалған бензиннің құны - 13950 теңге;

Жоғарыда келтірілген кестеден көріп отырғанымыздай, ТМҚ бағалаудың дұрыс әдісін таңдау кәсіпорынның таза табысына да, тұтас табысына да, қаржылық жағдайында да мәнді әсер ету мүмкін.

Билет 23