Шаруашылық жүргізу жағдайын жасаудың объективті себептері:
Экономиканы реформалаудың нормативті және заң шығаратын базаларының, қаржылық, ақша, несие, салық жүйелерінің жетілмегендігі;
Инфляцияның аса жоғары деңгейі;
Фирманың құнды қығаздарының нарықтық құнының төмендеуі;
Бәсекелестің жо,ары деңгейі және соның нәтижесінде пайда болған сәйкес келмейтін өндіріс шығындары төмендей, өнім бағасының төмендеуі;
Бәсекелестің жоғары деңгейі және соның нәтижесінде пайда болған сәйкес келмейтін өндіріс шығындары төмендей, өнім бағасының төмендеуі.
Шаруашылық жүргізуге тікелей қатысты субьективті себептер:
Банкроттықты уақытында болжап және келешекте одан сақтана алмау;
Жарнама, өтімділік жүйесінің болмауы, сұранысты дұрыс зерттемегендіктен сату көлемінің төмендеуі;
Өндіріс көлемінің төмендеуі;
Ұқсас, бірақ сапасы жоғары өнгімдердің бағасына кейбір түрлердің бағаларының жақындауы;
Аяқталмаған жоғары шығындар;
Өнімнің төменгі рентабельділігі;
Өндіріс циклінің өте көлемді болуы;
Үлкен қарыздар мен өзара төлей алмаулар;
Ескі басқарма басшыларының нарықтықұруға бейімделе алмаусұранысы жоғары қнімдерді шығаруда іскерлік кқрсетпеуі , инвестициялық, бағалық, қаржылық, саттың тиімдісін таңдай алмауы.
Кәсіпорынның жаппай банкроттыққа ұшырауы жағымсыз әлеуметтік қиындықтарға соқтыруы мүмкін, сондықтан нарықтық экономикасы дамыған елдерде, оларды толық күйреуденқорғау мен алдын алудың белгілі механизмі қалыптасқан.
Осы механизмнің негізгі элементері мыналар:
Банкроттықты құқықтық реттеу;
Кәсіпорынның банкроттығы жайында актілерді жүзеге асыруға шешім қабылдау процестерінің нормативтік-әдістемелік, экономикалық, ұйымдық қамтамасызетілуі;
Преспективалы тауар өндірушілер қолдау мақсатында, төлем қабілеті жоқ кәсіпорындарға мемлекеттік қаржылық көмек шаралары;
Қайта құру және жою шараларын қаржыландыру; банкроттық процедураларға қатысушыларға экономикалық көмек көрсету;
Кең ауқымды қоғам үшін банкроттар жайында ақпараттардың жариялығын қамтамасыз ету, төлем қабілеті жоқ кәсіпорындардың тізімін жүргізу.
ҚР-ң «Банкроттық жайында» Заңына сәйкес, кәсіпорынның банкроттығы туралы шешімі ерікті немесе еріксіз түрде қабылданады. Банкроттық , борышкердің сотқа жазған өтініші бойынша ерікті түрде немесе оның өзінің банкроттағы жайында соттан тыс түрде, кредитордың немесе «Банкроттық жайында» Заңымен өкілет берілген тұлғалардың өтініші негізінде жасалады
Банкроттық нарық шаруашылығының бip категориясы болып табылады. Ол соттын шeшiмi мен немесе кредитордың келісім бойынша соттан тыс ресми түрде жарияланады. Казак;стан Республикасының "Банкроттық туралы" 07.04.95 жылғы №273 Заңына сәйкес, карызды төлеуге шамасы жок; угымы акшалай міндеттер бойынша кредиторлар сұранысын, енбекакы төлеу талабын канагаттандыра алмау, сонымен қатар өзіне тиісті мүлік есебінен бюджет пен бюджеттен тыс корларға мідетті төлемдерді камтамасыз ете алмау жатады . Басқаша айтканда, шаруашылық субъектісінің карызды төлей алмауы, ағымдағы операңиялық кызметпен каржыландыра алмауы, карыздардың, міндеттердің өcyiнe байланысты жедел міндеттемелерді өтеу қабілетсіздігі немесе борышкердің балансының канағаттанғысыз құрылымына байланысты ұғымдар кipeдi.
Баланстық қанағаттанысыз құрылым борышкердің мүлкі мен міндетгемелерінін, өімділік деңгейінің жетіспеуіне байланысты кредиторлық алдында мүлік есебінен міндеттемелердің дәл уакытында төленбеуі жағдайы тұрған кезде болуы мүмкін. Бұндай жағдайда мүліктің жалпы құны борышкер міндеттемелерің жалпы сомасына тең немесе одан асып кетуі мумкін.
Банкроттык кәсіпорынның ұдайы өндіріс капиталынын шаруашылык механизімінің балансының бузылуынан, яғни оның қаржылық және инвестициялық саясатының тиімсіз болуынан туындайды.
Банкроттыктың пайда болуының нeгiзгi себептерін келтірейік:
Шаруашылық жургізу жағдайын жасаудың себептері:
экономиканы реформалаудығ нормативтi және зан, шығаратын базаларының, каржылык, акша, несие, салык жуйелерінің жетілмегендігі;
инфляцияның аса жоғары деңгейі;
фирманың құнды кағаздарының нарыктык құны- ның төмендеуі;
бәсекелестің жоғары денгей және соның нәти- жесшде пайда болған сәйкес келмейтін өндіріс шығындары төмендемей, өнім бағасының төменyі
2. Шаруашылык, жургізуге төмендегідей қатысты субъективті себелтер:
банкроттыкты уакытында болжап және келешекте одан сактана алмау;
жарнама, өтімділік жуйесінің болмауы, сұранысты дурыс зерттемегендіктен сату көлемінің төмендеуі;
өндipic көлемінің төмендеуі;
уксас, 6ipaқ сапасы жоғары өнімдердің бағасына Keйбip турлердің бағаларының жакындауы;
акталмаған жоғары шығындар;
өнімнің төменгі рентабелыділігі;
өндіріс циклінің өте көлемді болуы;
үлкен қарыздар мен өзара төлей алмаулар;
ескі басқарма басшыларының нарықты құруға бeйiмдeлe алмауы, суранысы жоғары өнімдерді шығаруда іскерлік көрсетпеуі, инвестициялық, бағалык, қаржылык саясаттың тиімдісін таңдай алмауы.
Кәсіпорындардың жаппай банкроттыкқа ұшырауы жағымсыз әлеуметтік қиындықтарға соқтыруы мүмкін, сондықтан нарыктык экономикасы дамыған елдерде, оларды толық күйреуден қорғау мен алдын алудың белгілі механизмі қалыптасқан.
Кәсіпорынның банкроттығы жайында актілерді жузеге асыруға шешім кабылдау процестерін нopмaтивтiк-әдіcтeмeлiк, экономикалык, ұйымдық қамтамасыз eтiлyi;
перспективалы тауар өндірушілерді қолдау мақ- сатында, төлем кабілеті жоқ кәсіпорындарға мем- лeкeттiк қаржылық көмек шаралары;
кайта құру және жою шараларын қаржыландыру;
банкроттық процедураға қатысушыларға экономи калық көмек көрсету;
кең аукымды қоғам ушін банкроттар жайында акпараттардың жариялылығын камтамасыз ету, төлем кабілеті жоқ кәсіпорындардың тiзiмiн жүрізу.
Қазакстан Республикасы жағдайында банкроттық механизмінінің нормативті-құқықтық базасы ретінде әдебиеттер тізімінде көрсетілген құжаттар пайдаланылады.
Қазакстан Республикасының «Банкроттық жайында» Заңына сәйкес, кәсіпорынның банкроттығы туралы шешiмi epiктi немесе еріксіз түрде кабылданады. Банкроттық, борышкердің сотқа жазған өтіншi бойынша epiктi түрде немесе оның өзінің банкроттығы жайында соттан тыс түрде кредиторлармен келісімге келе отырып, ресми түрде хабарлауы жолымен жасалады. Ал ерксіз түрде, кредиторлардың немесе "Банкроттық жайында» Заңымен өкілет берілген тұлғалардың шешімi нeгiзiндe жасалады.
Банкроттық жайында кредитордық өтінішпен сотқа баруына негіз болып борышкердің төлеу қабілетінің болмауы табылады. Егер борышкер өзінің міндеттемелерін 3 ай ішінде орындай алмаса, оның төлем қабілетілігі жоқ деп саналады.
Кредитордың борышкерге қойған талаптарының сомасы 150 айлық eceпті көрсеткіштерден жоғары болса ғана, банкроттық жайында іс сотпен қаралады.
Банкроттыктың ыктималдылығын бағалауды каржылық талдау арқылы жүргізуге болады, ceбeбi ол кәсіпорынның экономикалық "ауруын" және одан "'арылу" жолдарын тандауға мүмкіндік береді.
Кәсіпорынның банкроттылығын болжау бойынша құралдарды кең пайдалана отырып, кәсіпорынның дағдарыс жағдайынан шығу шараларын ойластыруга мүмкiндiк туғызады. Болжау, қалыптасып жаткан тенден-цияларды зерттеп қарауға сыртқы, iшкi жағдайлардың әсepiн есепке ала отырып, қаржылық саясатты жүрпзуі мүмкін, кәсіпорыннын, келешегі төлем қабілеттігінің төмендеуі немесе жоғарылауы қандай деген ең маңызды сұраққа жауап беру керек.
Қаржылық жағдайдың динамикасының непзгі тенденңиялары мен кызмет нәтижелері формаланған және формаланбаған әдіс арқылы болжауға болады. Инфляцңия қарқынының күшті болуы, шығындар нормасының орталықтандырылып бекітілмeyi және келісімшарттар жасау кезінде алдын ала төлеудің кең таралуы жағдайында, жабдықтау келісім-шартына отырған кезде болжау дәлдігі төмендейді. Осындай кезде ңаржылык жагдайды болжау, табыстардың есеп беруге катысты езгермелі параметрлері .- өндіріс көлемі, шаруашылык субъектілер кызметінқ әр түрлі бағыттары бойынша шығышдардың бағдарлама жүйесі каржылық есеп беру және электронды кесте негізінде де құрылуы мүмкін.
Тақырып№ 44
Нарықтық белсенділіктің көрсеткіштер жүйесі.
Нарық-қ белсенділігінің көрсеткіштер жүйесі келесілерден тұрады:
1. Бір ақцияға түскен табыс, инвестор акцияны сатып алғанда әрқашан дивидент түрінде алатын табысты бағдарлауға алады.
Мұндағы
- бір акцияға түскен таза табыс
- таза табыс
Бір акцияға түскен табыс айналымдағы әдеттегі әрбіп акцияға таза табыстың қанша үлесі түсетінін көрсетеді
2. Акцияның құндылығы - ол акцияның нарықтық бағасын акцияға түскен табысқа белсенді бөлігі
- бір акцияға түскен таза табыс