Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
шпоры гос дайын вроде.doc
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
2 Мб
Скачать
☆

3. Өнеркәсіптің салалық құрылымы: түсінігі, көрсеткіштері және анықтаушы факторлары.

Қазіргі заманда нарықтық экономика елдің өндірісінің негізі болып, ірі техникалық құрал-жабдықтар мен жақсы жарақталған материалдық өндірістің саласы болып табылады. Жалпы өнеркәсіп еңбек құралдарын, өндірістік құрал -жабдықтарды және тұтыну тауарларын өндіреді. Өнеркәсіптің негізгі өндірістік функциялары төмендегідей:

а) минералдық шикізаттарды, отынды өндіру;

б) гидроэнергетикалық қорларды пайдалану;

в) өсімдік және жануар тектес табиғи қорларды өндіру, өңдеу;

г) өнеркәсіптік шикізаттарды өңдеу, пайдалану.

Өнеркәсіп әлем шаруашылығының негізі ретінде материалды-техникалық және экономикалық, географиялық көрсеткіштермен сипатталады.

Өнеркәсіптің көптеген өндірістік салалары бар. Олар негізінен шығаратын өнімдеріне сәйкес сипатталады. Сонымен бірге пайдаланылатын шикізаттар, өндірістің технологиясы, тағы басқа да мінездемелеріне сәйкес салалары өндіруші және өңдеуші немесе ауыр және жеңіл өнеркәсіп болып бөлінеді.

Өндіретін өнімнің ерекшелігіне байланысты өнеркәсіптің төмендегідей салалары бар:

- ауыр өнеркәсіп;

- жеңіл өнеркәсіп;

- ауыл шаруашылығы.

Сонымен бірге өндірістік салалар бойынша:

а) өнеркәсіп (ауыр, жеңіл);

б) құрылыс салалары;

в) транспорт және коммуникация (тасымалдау, байланыс);

г) байланыс және телекоммуникация;

д) ауыл шаруашылығы.

Сонымен бірге өнеркәсіп ерекшелігіне байланысты кәсіпорындар қарапайым және күрделі болуы мүмкін. Күрделі кәсіпорындарда бірнеше шикізаттар өңделіп, әр түрлі шикізаттар өндірілуі мүмкін. Күрделі өнеркәсіп саласына машина жасау, металл өңдеу салалары жатады. Олардың 40-қа жуық маманданған саласы бар.

Күрделі-кешенді кәсіпорындардың пайда болу себебі төмендегідей:

а) өндірілген өнімнің мақсатына байланысты (электр энергия, жанар-жағар май, құрылыс материалы, тоқыма, тігін);

б) ортақ өндірісте пайдаланатын шикізат (машина жасау, металл өңдеу);

в) ұқсас технологиялық өндірістік процесс (химия, ауыл шаруашылығын, тыңайтқыш, пластмасса т.б.).

Нарықтық экономика жағдайында өндіріс, өнеркәсіп салаларының жіктелуін шартты деуге болады.

Нарықтық- экономикалық жағадайда бәсекелестіктің негізінде өндірісті ұйымдастырудың әр түрлі формалары пайда болады. Өндірісті ұйымдастыру арқылы экономиканың тиімділігін арттырғанда шикізаттардың еңбек қорын, транспорт, негізгі қорларды пайдалануы жақсарып өндірілетін өнімнің көлемі жоғарылайды. Ал өз кезегінде өндірісті ұйымдастыру түрін жетілдіруі кәсіпорындардың аумақта орналасу тиімділігін арттырады. Өндірістің негізгі факторларын (еңбек, табиғи қорлар, құрал-жабдықтар т.б.) пайдалануды жетілдіру әлбетте кәсіпорындардың, өндіріс салаларының ұйымдасуының негізінде жүреді, олар: шоғырлану, мамандану, құрамдасу, бірлестіктер.

Жалпы кез-келген кәсіпорынның құрылуы, жұмысын ұйымдастыруы, басқа өндіріс орындары мен байланысы, жалпы нарықтық экономикалық ортада туындайтын кез-келген мәселелер нарықтық экономикаға өту кезінде қабылданған кәсіпорын туралы заңның негізінде шешіледі.

Қандайда бір өнеркәсіпті орналастыруды жоспарлағанда осы аумақтың табиғи қорлары және өндірісті шикізатпен жабдықтау мәселесі алдын ала қарастырылады. Сол себепті әрбір табиғи қордың өзіндік орны бар.

Табиғи қорлар дегеніміз- қоғамның өндірістік қарым- қатынастарының, өндіргіш күштерінің дамуына сәйкес өндірісте қолданылатын табиғи ортаның жағдайлары мен құрамдас бөліктерінің жиынтығы. Табиғи ортаның элементтерінің «табиғи қорлар» ұғымына кіргізетін негізгі белгілерге жататындар:

1) Қоғамдық қажеттілік немесе табиғаттың қандайда бір элементтерінің қолданылуына экономикалық қажеттілік.

2) Табиғаттың құрамдас бөлігін өндірісте қолдануға техникалық мүмкіндіктің болуы.

3) Табиғи орта мен оның құрамдас бөліктерінің зерттелу деңгейі.

Жалпы табиғи қорлардың шығу тегі мен экономикалық маңызын жіктеудің келесідей жүйесі ұсынған:

1. Табиғи немесе генетикалық жіктелу. Табиғи қорлар келесідей табиғи топтарға жіктеледі: минералды рудалық, су, жер, биологиялық, климаттық, табиғи үрдістердің энергиялары (күн сәулесі, жел энергиясы, т.б.).

2.Экологиялық жіктелуі, ол табиғи қорлардың таусылуы мен қайта қалпына негізделген.

3.Шаруашылықтық жіктелу, ол өз кезегінде келесі топтарға жіктеледі:

а) техникалық қолданылу мүмкідігі бойынша қазіргі уақытта нақты қолданылатын және болжам бойынша болашақта қолданылатын.

б) экономикалық тұрғыдан алғанда алмастыруға болатын және алмастыруға болмайтын табиғи қорлар.

Кез -келген өнеркәсіптің негізін табиғи ортадан алынған шикізаттар мен ауыл шаруашылығы өндірген және өңдеудің біраз кезеңдерінен өткен өндіріс жабдықтары құрайды.

Шикізат-өндірісте еңбек жабдығы болып, өңдеуден өткеннен кейін тұтынушылық қасиеті бар жаңа өнімге айналатын материал.

№ 30 БИЛЕТ