Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
1918 Biełaruski prawapis .docx
Скачиваний:
4
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
55 Кб
Скачать
☆

VIII. Astanowačnyje znaki.

§ 30. Kab čytać dobra, čytar pawinien wiedać, što značać astanowačnyje znaki:

  • “,” Zakawyka pišecca miž skazami tam, dzie hukajučy trochu ździeržywajemsia. Kali vyličajem niekalki rečaŭ, imion abo nazovaŭ, tady adłučajem wyličenyje słowy zakawykaj, aprača apošniaha słowa, pierad katorym staić i. Napr.: My jeli kapustu, wieraščaku i krupnik. Sioleta dobry ŭra­džaj, ale pšanica, sačeŭka i haroch błaha uradzili.

  • “;” Kropka z zakawykaj pišecca pamiž skazami, katoryje wykazywajuć dumki nia wielmi ciesna złučenyje miž saboj. Paśla kropki z zakawykaj treba ździeržać hołas bolej, čymsia pry zakawycy, i mieniej, čym­sia pry kropcy.

  • “.” Kropka staić na kancy skazu; pry joj treba nia tolki prypynić, ale i panizie hołas.

  • “?” Pytalnik staŭlajecca paśla pytań­nia; prad im treba pawysić hołas.

  • “!” Kličnik staŭlajecca paśla wykli­kańnia.

  • “:” Dwukroppie značyć blizka toje sa­maje, što litery h. zn, (heta značycca), dyk słowy paśla dwukroppia bywajuć abjaśnień- niem ci dalejšym wywadam taho, ab čym kazano raniej.

  • “„ “” Čužasłoŭ pakazywaje, što słowy, pamieščenyje ŭ im, abo čužyje, abo nadzvyčajnyje, abo ŭžwanyje ŭ jakim-niebudź asabliwym, značeńni. Kali ŭ apawiedańni prywodziacca ŭłasnyje słowy kaho, to staŭ­lajucca ŭ čužasłoŭ s papieredžajučym dwukroppiem.

  • “-“ Złučok złučaje dva ci bolš słoŭ tak, što z ich robicca adna cełaść; napry­kład: pierš-na-pierš. Kali złučok staić na kancy radka, to jon pakazywaje, što słowa jašče nia skončyłosia, a rešta jaho jość na čarodnym radku.

  • “—“ Praciažka ŭžyvajecca tam, dzie piśmieńnik prad rešajučym słovam, ci prad raźwiazkaj choče krychu praciahnuć cika­waść čytaroŭ.

  • “(...)” Skobki abyjmajuć jakuju-nie­budź bočnuju ŭvahu, katoruju jany wyj- majuć sa źwiazi skazu, tak što słowy pie­rad skobkami astajucca ciesna źwiazanymi s słowami paśla ich, byccam słoŭ, pamieščenych u skobkach, zusim nie było.

  • “...” Niedaskaz staŭlajecca, kali piś­mieńnik nia choče wykazać usiaje swaje dumki, ale choče prymusić čytara, kab jon sam dahadaŭsia jaje.

Dyktoŭki.

№ 1, §§ 16—18.

Nichto nia wiedaje, jak chto abiedaje. Naš tata zaniaŭzdoleŭ. Zamiest mianie jaho ŭziali ŭ sałdaty. I z nieba sarwaŭsia i ziamli nie dastaŭ. Koń zaniepaŭ na zadnije nohi. Heta pieknaja kraska, ale pachu nijaka­ha nie maje. Lapiej haławie pakłanicca, čymsia naham. Koni ŭžo daŭno zapreženy. Nowaje sita na kałku wisić, a staroje pad łaŭkaj nawalajecca. Zapiaješ ty ŭ mianie druhim hołasam. Nie zaprohšy, nie kažy «nu». Zarupiło tabie jechać u takuju pahodu. Huli-huli, dyj u łapci abuli. Čym chočeš, tut zarablaj i karmisia. Hušču pajeŭ, a jušku na kahał. Zaraŭnuj jamu. Žyta dobra zarunieło. Na dware zarać pačało. Niwadniusieńkaje zaranački nie widać na niebie. Zaswarysia na jaho, nie- chaj nie dureje. Ad kašlu dzicia zasipieło. Haspadynia zaskwaryła bulbu słaninaj. Choć u łaplenym, aby nie ŭ chaplenym. U bahataha haspadara poŭnyje arudy roz­naha zbožža. Siańnia ŭ nas kapusta z zataŭkaj. Nie zataŭkaj krupieni, miasa pakładziecca. Praz siłu i koń nie paciahnie. Cełaje zaŭłońnie nabrała cybuli. Jak zirnuŭ, dyk zaraz i paznaŭ. Inšy čeławiek staŭ, jak niestaŭ pić. U swaim kraju, jak u raju. Što duša maje, tym i prymaje. Nie adbiwajsia ad swajho kraju.

№ 2, §§ 19-20.

Leta źbiraje, a zima prajadaje. Daj že, Bože, na. žyćcio, na byćcio, na dobraje zdaroŭje, na doŭhi wiek. Rańniaja ptuška zubki ciarebić, a poźniaja wočki tre. Unadziłasia świnka ŭ niŭku: ci niŭku sažni, ci świnku zabi. Śmiechi dla ŭciechi, a praŭda dziela Boha. Žywie haspadar zapaśliwa, nikomu nie kłaniajecca. Ci ty za­prasiŭ haściej na łaźbiny? Idziecie, dzieci, z zastolla, puściecie haściej. Pad wiečar zaściudzianieło na dware. Začapiŭšy źwiahu, nia skora adčepišsia. Nie źwiazy- wajsia sa mnoj, ja ciabie nie čapaju. Zhaniena maja rabota. Sabaka niešta źwiahlicca: znać, čužy čelawiek idzie. Kamu zdałosia, a na mnie zbyłosia. Nia bojsia źwiahliwaha, a kušliwaha. Achwota jość, ale zdatnaści niema. Ziamielka nas kormić, a sama jeści nia prosić. Małanka źziaje, źziaje, dyj bliśnie. Jon nia złomak, nia duža jaho złamaješ. Złośnica naša i jeści nie pajšła. Na kraj świetu pajdu ad was. Jaki sakawik, taki i krasawik. Złaŭlu ja ciabie, labiedźku. Pašukaj u świ­ronku kluča. Twaja stužka ciamniejšaja koleram ad maje.

№ 3, § 21.

Što budzie miru, toje j babinamu synu. Hdzieś za morem, hdzieś na wostrawi, tam kaban žywie, łyčem hare, nahami skarodzie, chwastom sieje, za im pšanica rodzie, dzied stary chodzie, pšanicu źbiraje, pirahi pia­če i ŭsio wojska kormie. Dy nam taho nie znajści, nam taho nie bačyć, Tam dobra, dzie nas niema. Nie kryčała warona ŭ haru latučy, a ŭniz i pahatowi nia budzie. Pad staraść dziadula zaniepadać staŭ. Boh sio­leta zaradziŭ pšanicu. Zaskarodžywaj skarej harod, a jak zaskarodziš, pryježdžaj z baronami da mianie. Za­chini ad wietru świtkaj dzicia. Zachawaŭ tak, što ni­chto nia znojdzie. Zwary zacirki s skwarkami. Źwi­nieła kamora, źwinieła, hdzie naša Tacianka siadzieła, siedziučy ŭ kamory nie hulała, tonkije abrusy tkała. Zvyš łohu wočy nia chodziać. Zhodliwyje dajuć wam rady, ale wy słuchać nia chočecie. Što ŭ lesie rodzicca, u dware zhodzicca. Zdaloku widzić twajo woka. Sku­ru ździerci treba za hetakuju winu. Ničoha nia moh skazać ździŭleny twajoj movaj. Daj jakich niebudź zierniat z rešata. Twajo woka zirka, zdaloku zieryć! Złodzieju niema wiery, choć ziamlu jeść. Zrańnia byŭ doždžyk.

№ 4, § 22.

Byŭ kwas, dy nie było was. Nie kładzi sabacy palca u rot, bo adkusić. Doždž zaskočyŭ nas u daro­zie. Ździek nad chlebam — wialiki hrech. Kali Boh złu­čyć, čeławiek nie razłučyć. Papaŭ u nierat, ni ŭzad ni ŭpierad. Kołas, što zierni at nie maje, dahary łob zadziraje. Wyrwi krasku sabie. Irža źjeła kosku. Dzie­ci paleźli ŭ sad. Babula ŭmieje kazki dobra kazać. Siahońnia my pastawili čatyry kopki siena. Małyje dzie­ci — mały kłopat, bolšyje dzieci - bolšy kłopat. Mokry knot nie haryć dobra, a ŭsio traščyć. Abiecaŭ pan pa­šyć kažuch, i słowa jaho ciopła. Usiu zimačku ŭ ad­nym kažušku chadžu. Kaladki — haspadarskije paradki. Pryjšli kaladki, bliny dy aładki. U aziarodzie sušycca bob. Na hrudzie wialiki stoh siena. Barančyk złamaŭ nožku. Dzicia śpic u kałyscy. My jšli praz les wuzkoj darožkaj.

Poŭnaja łatuška małodziwa. Hrošy kruhły, adtaho i kotki. Žyd kramačku pastawiŭ la swajho panadworku. Kruć, wierć, u čerapočku śmierć. Krupka krupku dahaniaje. Na stužcy kryžyčak wisić. Pčołki źbirajuć miod. Pa łahčynie idučy, nohi pamačyli. Laž na łožku. Dziaciuki z łubkami pajšli ŭ hryby.

№ 5, § 28.

Jon nie pryjaciel naš, a niepryjaciel. Heta stałosia praz niedahlad. Za adnaho bitaha dwoch niabitych da­juć i to nie biaruć. Nie bahabojliwy jon čelawiek, ni­koli nie pamože druhomu ŭ biadzie. Nieŭzabawi pry- chadzi nazad. Won wyhaniu, niahodnika, kali nie pa- prawišsia. Tut niedalik u hrašach jość wialiki. Nia cho- češ słužyć da hodu, to za niedabyt twoj nie addam usiaje płaty. Nia śpieły jabłyk sarwaŭ, a niedaśpieły. Tut nie łaska, a kryŭda. Papaŭ pad bratniuju niełasku. Nienasyć niejkaja na was napała. Heta dula nia śpie­łaja, a zialonaja. Jon z nieachwoćciem pajechaŭ u darohu. My niaświetłyje ludzi, nam prabačyć možna. Jany nia świetłyje ludzi, a ciomnyje. U niaŭmieki ruki kaleki. Skacina wašaja niaŭłomkaja, nijak ułamać nia možna ŭ sasie. Niechaj Boh tabie pamože Nialohkuju hadzinu piereciarpieli my. Tut astalisia maje niedaborki. Žyćciom swaim nam niesławu čyniš.

№ 6, § 29.

Zajechaŭ-by, kali-b zručyłosia. Jana pieršaja maja niepryjacielka: kab prymieła, u łyžcy-b wady utapiła. Treba-ž było zdarycca hetkamu nieščaściu! Pajšli-b sia­hońnia kasić, ale doždž pajšoŭ. Kab wiedańnie, dzie pawališsia, walej-by tam sieŭ. Čaho ž wy chočecie ad ich, jany-ž wam ničoha nie abiecali? Jon wyciaŭ-by, kali-b ty nie zatuliŭ mianie. Jakoje-ž heta kresiwo, što ahniu nie daje. Tre było-b zžać siahońnia jačmień, bo pieraśpieje. Kali-b źwieźli snapy ŭ humno, ŭsio było-b dobra. Daj-že, Bože, kab žyta radziło na niwie kopa­mi, na taku ŭmałotam, a ŭ arudzie sporam. Lapiej by- ło-b pracawać doma, čymsia pa świecie badziacca.