3. 19 Ғ. Және 20 ғ. Басындағы саяхаттың дамуы

ХІХ ғасырдағы саяхаттар мен туризм негізінен темір жол және пароход арқылы іске асырылды. Оған темір жол мен су жолы транспортының түрлерінің технологиялық негізі ғана емес, экономикалық дамудың (саудада және қызмет көрсету индустриясында) ірі жобалары дамыды. Осы жобалардың іске асырылуы транспорттың дамуымен тікелей байланысатын. Темір жол траныспортының жедел қарқынмен дамуы халықтың одан әрі үрбанизациялануына әкелді. Үлкен қалалар өсе түсіп, индустриалды мегополиске айналды. Ірі қалалардың көпшілігіндегі ортаңғы таб тұрғындар өнеркәсіптің қызмет көру саласында еңбек етті. Осы басым көпшіліктің табыстары күннен- күнге артып, олардың кәсіптік іс әрекеті, әрине , демалыс сыз, үзіліссіз болған жоқ. Бүл жағдай барлық жүмыс істейтін түрғындарға тән болатын .Демалысты дүрыс өткізуге дегенмүмкіндіктер адамдардың демалуға деген қажеттіліктерін артырды , демалу мен көңіл көтерудің индустриясы қалыптаса бастады .

ХІХ ғасырдағы кеме жасау технологиясы техника мен өнеркәсіптің аршындып дамуына түрткі болы .Аз мерзім ішінде бу двиғательдерін қолдана білу елдер арасындағы қашықтықты екі есеге «ЖАҚЫНДАТТЫ».

Круиздерде теплохотарды қолдану ХІХ ғасырдың ортасынын басталғанға ұқсайды .Сол уақытқа дейін қозғалыс қүралы болып келген теплоход бұдан бүрын круздерде көрікті жерлерді көрудің құралы болмаған. Олардың жолаушылар тасымалдау желісінде салтанат құруы 1-ші Дүние жүзілік соғыстың алдында ғана болды. Бұл дәуір үлкенде сенімді кор- абльдердің заманы еді, олармен жолаушылар тасымалдауды іске асырған елдер де, компаниялар да өте аз болатын. Бірақ компаниялар арасында бәсекелестік өте текетіресте болатын, барлығы қалталы адамдар-бірінші класта жолаушылар үшін күресті.

Дегенмен де атлантидалық тасымалданулардың дені эмигрант жолаушылардың есебінен толығып отырды. Әдетте теңіздегі ұзақ сапар пароходттарына дәулетті американдықтармен европалықтар тапсырыс беретін. Әрине, бұл кезеңдегі аз түсім, жоғары бәсекелестік жағдайында ол бос орындарды үшінші класты жолаушылар сатып ала алмады. ХХ ғасырдың І жартысындағы атлантидалық туристік сапарларды осы мигранттар құрады.

Саяхаттану онша тарала қоймаған құбылыс болған кезде ол соншама бір уайымдаса біріккен шара болмай, туристік сапарлардың көлемі шағын болды, саяхатшылар өз демалыстарына өздері «туристік ұйымдастырушылық» жасады. Мәселен, жолаушылар үшін темір жолдың немесе теңізде жүзу компаниясының офисіне тікелей төледі. Бірақ уақыт өте келе «туристік кешенді» ұйымдастырып, қамқорлық жасайтын қандайда бір ұйымның қажеттілігі туындады. Міне, осылайша мекемелік кешеннің алғы шарттары, яғни кейін келе тұтас туризм индустриясы қалыптасты.

5-ТАРАУ . ХХ ҒАСЫР МЕН КАЗІРГІ КЕЗЕҢГЕ ДЕЙІНГІ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТУРИЗІМНІҢ ДАМУЫ

1. І-дүниежүзілік соғыстан кейінгі топтық турзмнің пайда болуы.

2. ІІ-дүниежүзілік соғыстан кейінгі туризм.

3. Массалық дифференциялық туризм.

4. Ххі ғасырдың әлеуметтік туризм негізінің даму тенденциялары.

1. І-дүниежүзілік соғыстан кейінгі топтық турзмнің пайда болуы.

ХХ ғасырдың басы жаппай туризімнің қалыптасуымен ерекшеленеді. Бұл процесс әсіресе І-дүниежүзілік соғыстан соң ұйымдаса түсті.Туризм тарихшылары мұны жалпы халықтық және әлеуметтік туризімнің пайда болуымен байланыстырады .Жаппай туризм деп мұнда туристік іс әрекетпен халқының деншілігі немесе тең жартысы шұғылданатын елдерді санау қажет .

А.А.Крючковтың пікірінше , халықтың табыс көзі төмен өкілдерінің өз қаржылық мүмкіндіктеріне орай туризімнің ең арзан түрін таңдауы керек .Ал әлеуметтік туризм деп мемлекеттік қазынадан немесе басқа көздерден қаржылық мүмкіндіктері шектеулі адамдарды қаржыландыратын ,ұйымдасқан саяхаттарды (танымдық ,ағартушылық немесе рекреациялық-сауқтыру ) деп атайды.І-дүниежүзілік соғыстан кейінгі туризімнің жаппай сипат алуына әсер еткен ол-автомобиль, самалет секілді көлік құраалдарының туристік деңгейде қызымет ете бастауы .Ал әлемде ХХ ғасырдың басында туризімнің жаппай сипат алуын кедергі болған басты себеп –халықтардың көпшілігі кедей күйде болуы жене төлемді еңбек демалысының болмағандығы .Осыдан- ақ көптеген адамдардың туристік іс әрекеттерге қатысуы аз болғандығы байқатса керек .Тіпті экономикасы басқа елдерге қарағанда алдыңғы қатарда болған Англияның өзінде ірі өнеркәсіп орындарының жүмышылары мен қызыметкерлерінің еңбек демалысы жылына 1903 жылы 1-2 апта ғана болды .Мемлекетік қызыметкерлердің еңбек демалысы 1908 - жылдан бастап кызыметі үш жылдан асса ғана 6 -күн берілетін /138, 50,-51/ .Мүндай жағдай еңбекшілердің наразылығын тудырып ,олар біртіндеп жүмыс берушілерге демалысын жақсартатын шарттарды орындата бастады.Сонымен қатар І-дүниежүзілік соғыстан кейін жұмысшылардың туристік қозғалысы өрістеп,оларды кәсіподақтар мен социал-демократиялық партиялар ұйымдастырып,өздерінің туристік бюроларын құрып туристерді жайғастыратын қаражаттар шоғырланды .Мұндай қозғалыстар әсіресе Германияда,Швейцарияда және Австралияда кең өріс алды /186,53/.

Енді жаппай туризімнің туындауына екі мысал келтірейік.Швейцарияда «Отельилан» фирмасының құрылуы мен іс-әрекетін бастап ,ол фирма әлі күнге дейін осы елдің ірі туристік қызымет көрсететін мекемелерінің бірегейі болып есептеледі.Бұл фирманың құрылуына 1935 жылы осы фирманың негізін салушы Г.Дуттөайлердің еңбектің «кішкентай адамдарын» туризмге тарту идеясы негіз болған. Жаппайда арзан туристік сапарлар бұл фирманың негізгі пайда көзіне айналды.

Германияда национал-социалистер «ұлт бірлігі»идеясын демалу мақсатындағы жаппай туризм арқылы іске асырып,бұл іс-әрекетті национал-социалистердің «Қуаныш арқылы күш дарыту» (Kvaft duch Freude) деген арнайы ұйымы арқылы бағыттап отырды.1933 жылы империялық туризм жөніндегі комитет негізделіп,ол Ағарту және үгіт-насихат министіріне бағынышты болды.Герман мемлекеті демалу мақсатында ұйымдасқан топтық сапарларға, круиздерге, теміржол саяхаттарына көмек көрсетіп отырды.Саяхаттардың қалта көтерерлік құны алғашқы «туристік серпілістің» өсуіне жағдай жасады.Мәселен,1934 жылы 2,3млн.адамның туристік сапары 1935 жылы 5 млн-ға жетті де, 1937 жылы 9,6 млн,1938 жылы 10,3 млн. адам болды.Жекелеген адамдардың қыдырысынан топтық туризм біртіндеп басым бола түсті/186,12-13/.

2. ІІ-дүниежүзілік соғыстан кейінгі туризм.

ХХ ғасырдың ІІ-жартысында қоршаған ортада көптеген өзгерістер болды.П.Г.Олдак айқындағандай,статикалық өмір жылжымай,отыра беруінің орнына жаңа динамикалық (өзгермелі ) өмір салты ене бастады.Өзгермелі өмір салты миграциялық процестердің ерекше өсуімен сипатталады.

КСРО Ғылым академиясы географтарының деректеріне қарағанда,әлемдегі елдердің барлығын қоса есептегенде,шет елдерде 1950 жылы-25,3млн.адам,1968 жылы -141 млн.адам, яғни жер шары халқының 4,пайызы турист болыпты.

ІІ дүние жүзілік соғыстан соң миграциялық туристік ағымның күрт көбеюі елдер мен континенттердің экономикалық байлпныстарының беки түсуімен, ғылыми және мәдени байланыстардың кеңейе түсуімен, транспорт саласындағы жетістіктермен, транспорттық тарифтердің арзандауымен, авиациялық рейстердің жеделдеуімен және жеке меншік автомашиналардың көбеюімен байланысты болды. Мәселен «ЮНЕСКО курьерінің» (1196ж., желтоқсан) мәліметтеріне қарағанда, 1965 жылы әлемде авиажолаушылар 180 млн. болса, ал автомашинаның саны 130 млн.-ға жетті.

Сол кезеннің туризмнің дамуына кейбір елдерінің халықтарының кірістерінің өсуі, еңбек демалысының мерзімінің және үлкен халалардағы өмірден адамдардың қатты шаршайтыны негіз болды. Зерттеулердің мағлуматтарына қарасақ, өенркәсібі дамыған елдерден демалу мақсатында сапарға шығатындар негізінен ірі индустриалы орталықтардың тұрғындары екен.

Соғыстан кейінгі жылдарда көптеген елдердің туризмнің дамуына шекарадағы талаптардың женілдетілуі, валюта ауыстыру мен шектеудің азаюі\ы, аэродромдар, жолдар, қонақ үйлер көптеп салынуы, туристік нысандарға жарнама жасаудың жетілуі жағдай жасады. ІІ дүниежүзілік соғыстан кейінгі туризм жалпы халықтық сипат алып, индустриалы елдердің көптеген тұрғындардың қажеттілігіне айналды. Демалу индустриясының өз институттары, азық-түліктік, өнеркәсіптік циклы, ол өндірісті ұйымдастыру мен басқарудың әдіс-тәсілдері пайда болды, қалыптасты.

ХХ ғ. 50-60 жылдарындағы Батыс европа елдерінде қонақ үйлерін, ойын-сауық орындарын салу ерекше қарқын алды. Европа туризмі негізінен америкалық туристерге икемделіп, қарсы алушы елдердің долларлық қазынасы тола бастады. ХХғ. 60ж-нан 70ж-ның ортасына дейін келу-кету туризмі өсіп, туристік мекемелер мен олардың өндірістерінің көлемі артты.

Зерттеуші В.Б.Сапрунова бойынша түрлі елдердегі туризмнің жаппай сипаты оның жеделдігіне (интенсивность) ауыса бастады. Туризмнің жеделдеуінің көрсеткіші дегеніміз – елдің неше адамы (% өлшеммен алғанда) жылына біреу болсын туристік сапар жасады (нетто-интенсивность) және елдің 14 жастан үлкен бөлігінің пайыздық қатынасы қандай деген сөз. Туризмнің жеделденуі 50 % -дан асса, елдің жартысынан көбі турист болғандықтан, жаппай туризм болып есептеледі.

ІІ дүниежүзілік соғыстан кейінгі дәуірде туризм рыногының сұранысы мен ұсынысында түбегейлі өзгерістер болды, жаппай туризм сараланған жаппай туризмге ұласты. Туризмнің бұл екі түріне де жаппайлық тән, оған таңдаулылар (элита)- ғана емес, орта класты халық та, 80-жылдардан бастап кірісі төмен деңгейдегі ел де қатысатын болды.

Конвейрлік туризм салыстырмалы түрде қарапайымдылығымен, қажеттіліктердің бірдейлігімен, туристтердің мұраттарының ұқсастығымен, бір сөзбен айтқанда көрсететін қызметтерінің жаппайлық –конвейерлік сипатымен ерекшеленеді.