2.2. Дамыта оқыту технологиясын жетiлдiру (педагогикалық тәжiрибе және оның нәтижесiн)

Бiлiм берудi реформалауды жүзеге асырудың мақсат - қазiргi уақыттағы оқыту үрдiсiн технологиялардың қажеттiлiгiмен туып отыр, - дейдi үстаз жаңа технологиясының маңызы жайлы ой талғап, - соңғы жылдары В.В. Шаталовтың интенсивтi (тiрек сигналдарын пайдалану арқылы) оқыту, үрдiсiн технологияландырудың қажеттiлiгiнен туып отыр.

Педагогикалық технология туралы педагог ғалымдардың пiкiрi осы орайда еңбектенiп жүрген әрбiр үстазға түсiнiктi.

Педгогикалық технология – оқу тәрбие процесiнiң алдын –ала жүйелi түрде жоспарлануы және оның тәжiрибеде жүзеге асуы. Педагогикалық жүйе – бiр – бiрiмен байланысты әдiстер, педагогикалық процестер, жеке түлға қалыптастыруға әсер ететiн нақты мақсатты, бағытты педагогикалық әрекеттер.

Демек, бала бiлiмiн шығармашылық деңгейге жеткiзуде педагог -ғалымдар төмендегiдей оқыту әдiстерiн үсынады.

1. түсiндiрмелi иллюстративтiк.

2. Бағдарламалық

3. Эвристикалық

4. Проблемалық

5. Модульдық

әр үстаз өз жүмысында бүл әдiстердi пайдаланады, бiрақ, ғылыми нақтылық, жүйелiлiк жетiспейдi. Дегенмен белгiлi ғалымдар Эльконин мен Довыдовтардың дамыта оқыту технологиясын өз тәжiрибеме батыл енгiзудемiн. Осы технологияны қазақ тiлi пәнiнде мына мақсаттарда жүзеге асырды:

1. Дамыта оқыту өтiлгелi отырған оқу материалының негiзiнде оның басты ерекшелiгiне байланысты жүзеге асады.

2. Мүғалiм мен оқушы iс әрекетiнiң негiзiнде жүзеге асады.

3. Оқушы белсендi субъектiге айналады да, ал , мүғалiм көмек берушi, үйымдастырушы бағыт берушi деңгейде болады.

Дамыта оқыту технологиясы туралы сөз қозғалғанда оны оқытудың жаңаша әдiстемесi деп ойлауға болмайды. Бүл адамзат баласынң өз үрпағын оқыту, тәрбиелеудегi озық, тиiмдi iзденiстерiн, тәжiрибелерiн жалғастыратын, яғни, классикалық педагогиканың озық үлгiлерiн жаңашылдықпен дамыту болып табылады.

Жалпы педагогиаклық технология  дегендi қалай түсiнемiз, неге бүгiнгi күн талабында технологияға жүгiнемi, оқу процесiнiң бүгiнгi жағдайында осы технологияның оқушыға берерi қандай? Жалпы, егемен елiмiздiң жаңа мүратты үрпағын даярлауда әр үстазды толағдыратын мәселелерде жеткiлiктi. Себебi, жеке түлға, яғни, дарынды, шығармашылық түлға қалыптастыру бiлiм мен тәрбие берудегi мемелекеттiк iстiң ең маңыздысы болып отыр. Демек, осы игi оқыту мақсатына жетуде педагогикалық технология тиiмдi жолдарды көрсетедi.

Дамыта оқыту технологиясы қарапайым тiлмен айтқанда, жүзеге асатын ғана, нақтымақсаттардың алднала ойластырылыған нақты жобасы, яғни, белгiлi педагогикалық жүйенiң тәжiрибеде жүзеге асатын жобасы.

Дамыта оқыту жүйесiндегi қойылатын сүрақтар проблемалы, ойлауды, пайымдауды қажет ететiндей етiп берiледi. Оқушы да ондай сүраққа өз ойын, өз пiкiрiн бiлдiре жауап беруге дағдыланады. Көрнекiлiк әдiстер де осылайша жаңа мақсаттарға сәйкес өзгертiле, күрделендiрiле пайдаланылады.

Дамыта оқыту сабақтарында жаңа материалды талдауға зор көңiл бөлiнедi. ґйткенi, талданбаған шығарма бала жүрегiне жетпейдi деп есептелiнедi. Талдау – бiрлескен iзденiс. Iзденiс барысында мүғалiм әр баланың көңiл-күйiн бақылауға, о- пiкiрiн байқауға мүмкiндiк алады. Интелект деңгейiн анықтай алады.

Бiрiншi сыныптың қазақ тiлi пәнiндегi берiлген бiлiмдердi бала санасына жеткiзу үшiн дамыта оқытудың мына қағидаларын мүғалiм сабаққа басты түлға етiп алуы керек. Сабақтың әрекет теориясына сәйкес үйымдастырылуы – баланың жеке басын дамытудың басты мақсаты.

1. баланың боййындағы қүмарлығын жойып алмай, оның үнемi алға жылжуға деген табиғи талап-тiлектерiн, сүраныс пен мүқтаждарн ескеру, шығармашылығын жетiлдiру.

2. Бiлiмдi өз бетiнше iздену арқылы алуға қолайлы жағдай жасау.

3. өзiн -өзi дамытатын түлға қалыптастыру.

Бiрiншi сыныптың қазақ тiлi пәнiнде дайын үлгi бойынша бiлiм алуға үйренген баланың шығаршылық қабiлеттерi шектелiп, табиғи мүмкiншiлiктерi жойылады. Ал, әр сабақ сайын iзденуге үйренген бала, кез-келген проблеманы тез шешуге төңiрегiнде пiкiр алмасулар көп уақытта алмайды, қайта оқулықтан, бағдарламадан тыс дүниелер туралы хабарлар алуға, таным көкжиегiнiң тарылмай, тарқай түсуiне жол ашады.

Сонымен бiз дамыта оқыту мен дәстүрлi оқыту жүйелерiнiң ерекшелiктерi мен өзгешелiктерiне тоқталып кеттiк. Айтылғандарды қорыта келе, дәстүрлi оқыту әдiстемесi негiзiнде метафизикалық (экстенсивтiк, сандық, мазмүндық) әдiснама, ал дамыта оқыту технологиясының негiзiнде дилтикалық (интенсивтi, сапалық, мәндiлiк) әдiснамасы жатыр деп айтуға болады. Дәстүрлi оқыту балада бiлiм, бiлiк дағды алуға қажеттi ақыл, сана бар деп есептеп, сол ақылға дайын бiлiмдi қүю керек деген көзқарасқа, ал, дамыта оқыту бала бойындағы табиғи қабiлеттердi жаңа белестерге көтерудi мақсат түтатын принциптерге негiзделген. Дәстүрлi оқыту жаттауға, есте сақтауға, ал, дамыта оқыту дербес жүмыс iстеуге алған бiлiмдi пайдалана бiлуге үйретедi. Айтылғандарды кесте түрiнде төмендегiдей бейнелеуге болады.

Дамыта оқыту арнайы педагогикадлық технологияларды қажет етедi. Ол технологияларда баланы қоршаған оратмен еркiн қарым - қатынасқа түсу мүмкiндiгi берiледi. қарым-қатынастар: жоспарлау, үйымдастыру, мақсаттарды жүзеге асыру, iс-әрекеттi талдау кезеңдерiнен түрады. әр кезең бала түлғасының дамуына өз үлесiн қосады. Жүмысмыздың нәтижелi, сапалы болуына ықпал жасайды. Нысыптың қазақ тiлi сабағында оқулық кiрiктiрiлiпберiлгендiктен бiрiншi мәтiнмен жүмыс сабақтың екiншi жартысында жазбаша жаттығулар мен баланы сауатты жазуға берiлген тақырыпты меңгеруге арналады. Мiне осындай кездерде модульдi оқыту, деңгейлеп оқыту, баланың тiл байлығын дамыту мақсаттарында түрлiше әдiс-тәсiлдер қолданылып жүмыс жүргiзiледi.

Дамыта оқыту технологиясының бiрнеше түрлерi бар. Оларды қазiргi кезде сабақта пайдаланып отырамыз. Соның бiрi сын түрғысынан ойлау. Сын түрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы әлемнiң түпкiр-түпкiрiнен жиылған бiлiм берушiлердiң бiрлескен еңбегi. Тәжiрибенi жүйеге келтiреген Джинни Л. Ситл, Кутис С. Меридит, Чарльз Тэмпл. Жобаның негiзi Ж.Пиаже, Л.с. Выгодский теорияларын басшылыққа алады.

Мақсаты барлық жастағы оқушаларға кез клеген мазмүнға сыни түрғыдан қарап, екi үйғарым бiр пiкiрдiң бiреуiн таңдауға саналышешiм қабылдауға сабақтарда үйрету.

Сын түрғысынан ойлау – сынау емемс, шыңдалған ойлау.бүл бағдарламаның iшкi қүрылымында ерекшелiк бар. Бүл қүрылым 3 деңгейден түратын оқыту мен үйретудiң моделi. Бiлiмнiң боалашақта пайдаға ауы, қажетке жарауын қалыптастырады. Көп ақпаратты талдай, жинақтайотырып, iшiнен қажеттiсiн алуға үйретi.

Сын түрғысынан ойлау бағдарламасы қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс кезеңдерiнен түзiледi.

Осы бағдарламаны мен өз сабақтарымда әр сабақтың ерекшелiгiне ауыр- жеңiлдiгiне қарай лайықтала қолданамын. Олар: бес жолды өлең, Венн диаграммасы, Еркiн жазу,Семантикалық карта, Т кестесi сияқты стратегиялар

Сондай-ақ Ақыл –ой Одиссеясы- технологиясы арқылы 1-шi сыныптың қазақ тii пәнiнде мен сабақтар өтiп жүрмiн. Бүл бағдарлама 1978 жылы Американың Нью Джерси штатында басталды. Технологияның бүл түрi баланы дамыта оқытудың бiр түрi. Оқушының бiлiмiне деген белсендiлiгiн арттыруға болады. Бүл бағдарламаның теориялық негiзi ретiнде жоғарда аталған әлемдiк деңгейдегi ғалымдардың түжырымдамаларымен бiрге Д.Гилфорд, Е.Торренс, А.Осборн сияқты шығармшылық теориясын жасаған кезде ғалымдар еңбегi алынады.

Бiрiншi сыныптың ана тiлi мен қазақ тiлi пәнi кiрiктiрiлген пән ретiнде берiлген. Атамүра бағдарламасы бекiткен бүл оқулық осы дамыта оқытудың және үлттың салт-дәстүрiмiздiң барлық талаптарына сай қүрастырылғандығын әрбiр үстаз аңғара бiлуге тиiстi.

Бiрiнiшi Тiл және сөулеу  бөлiмiн оқытқанда осы жоғарыда аталған технологияларды тиiмдi пайдалан отырып өтуге тырыстым. Онда дауысты және дауыссыз дыбыстар мен олардың әрiптерi жайлы, қазақ алфавитi, жуан және жiңiшке айтылатын сөздер, жуан және жiңiшке дауыстылар, жуан және жiңiшке жүп дауыстылар бөлiмдерiн өткенде модульдi технология мен деңгейлеп оқыту технологияларын кеңiнен қолданып отырдым. Бiрнеше модульдi, тест тапсырмаларын, т.б. пайдаландым. Бүл тақырыптарды өткенде сабақта мәтiн оқу арқылы тiл дамытып, ойлау қабiлетiн дамыта отырып, үлтымызды салт-дәстүрiн негiзге ала отырып, жан-жақты бiлiм беруге тырыстым. Осы бөлiмдерде төрт түлiктi тану, сүю, күте бiлу, адамгершiлiкке баулу, үлкенге қүрмет, кiшiге iзеткөрсетiлсе, сонымен қата оқулықтағы Фонетика үғымын меңгертемiз.

Мен бiрiншi сыныптың қазақ тiлi пәнiнде модульдi сабағымның бiр түрiне тоқталып кетейiн. Сабақтың тақырыбы Дауыссыз дыбыс әрiптерi. Түйе. Ботақан мiне бүл сабақта мәтiндi оқып, мазмүнын түсiнiп қана қоймай, жазба жүмыстарын да меңгертуге тиiспiз. Дамытушылық мақсаты – оқушыларды сабаққа қызықтыру , оларды бiлiмiн тереңдетiп, iзденiп жүруге баулу, оқушылардың логикалық ойлауын дамыту, сабақта оқушылардың белсендiлiгiн арттыру.

Балалар тақтаға iлiнген модульдi плакаттан төрт түлiктiң iшiнене түйенi тауып, оның төлiн ажырата бiлуге тиiстi. малдың пайдасы плакаты бойынша өздерi бiлетiндерiн айтып бередi. Малды күту плакаты бойынша бала түйе қалай күтуiмiз керек тiгiнөз беттерiнше әңгiмелеу керек. Мiне осы түста модульдiң тиiмдi түрлерiн пайдаланған жөн. қорытынды бөлiмiнде деңгейлiк тапсырмалар орындату барысында оқушының бiлiм деңгейiнiң қаншалықты екенiн ажыратамыз. Деңгейлiк тапсырманы бал өзi тайдайды. қабiлетi төмен балаларды төменгi деңгейден жоғары деңгейге жетелеу iс-шаралары түзiлiп күнделiктi сабақта iске асырылып отырады.

Сонымен қатар мен өз шығармашылық жүмысымдағы Балаларға базарлық деген кiтапшамнан – кәне балалар, осы кiтапта төрт түлiкке қатысты өлеңдер бар ма деп тапқызып, оқытып отырамын.

Жаңа буын оқулықтары : көпдеңгейлi, интергация /келiстiрiлген/, дамыта оқыту жүйесi қағидаларына сәйкестендiрiлмегендiгiмен ерекшеленедi.

Мен өзiмнiң күнделiктi өтiлетiн әрбiр пән бойынша педагогика ғылымының докторы, профессор Ж.А. қараевтың түжырымдамасы негiзiнде жасақталған жаңа педагогикалық технология бойынша дайындалған деңгейлiк тапсырмалар жүйесi – дамыта оқыту идеясын интерграциялап оқыту арқылы жүзеге асыруға тырысамын. өйткенi, ол оқушының ойлауын, елестету мен есте сақтау белсендiлiгiн, байқампаздығы мен дағдысын, бiлiм сапасының дамуын қамтамасыз етедi.

Профессор А.Ж.қараев технолоясының мақсаты мүғалiмдер мен оқушылар арасындағы өзара мүдделi байланысты, жүйелi ойлауға дағдыланбаған дербестiкке, өзiн-өзi анықтауға жету.

Технологияда проблемалы оқытуға баса көңiл аударылады. Тақырыпқа сай пробемаларды iздестiру їәм оларды шешудiң жолдарын игеру, сондай-ақ, ықпалды факторларды зерттеу, модульдердi қүру, сабаққа қатысты проблемаларды шешудiң түпкi мақсаты да әлде бiр жаңа үғымды, дағдыны, шеберлiктi меңгертедi. Бүл жүмыс балаларды өз бiтнше iзденiп, қосымша материалдар арқылы дамыта оқытудың бiр түрi бола алады. Ол кiтаптан балалар Жайлауда өлеңiн оқып бередi.

Мен бiрiншi сыныпты әрбiр тақырыпты қорытындылау сабақтарда төмендег сызбаларды пайдаландым. Бүл модульдiк оқыту технологиясы. Бүл модуль арқылы бала өзi өткен сабақтарға қоырытынды жасап қалай меңгергенiн жауабы арқылы алады.

I – М О Д У Л Ь

Ф О Н Е Т И К А