Inne formy koncentracji

Istnieją również takie formy powiązań, w których uczestniczące przed­siębiorstwa zachowują ekonomiczną, a przynajmniej formalną samodziel­ność.

Koncern to połączenie pod jednym kierownictwem dwóch lub wielu przedsiębiorstw - często z różnych branż - przeważnie ze wspólną polityką produkcyjną i handlową. Sprawia to, że konkurencja między przedsiębiorst­wami wchodzącymi w skład koncernu zostaje poważnie ograniczona lub zniesiona. Jedno z przedsiębiorstw może odgrywać w koncernie rolę wiodą­cą (tzw. spółka-matka) i dominować nad pozostałymi (tzw. spółkami-cór-kami). Te ostatnie zachowują samodzielność prawną, lecz ich samodzielność ekonomiczna zostaje wydatnie ograniczona. Często wszystkie przedsiębior­stwa należące do koncernu mają wspólnego właściciela, co ułatwia ich integrację.

Holding to forma centralizacji władzy gospodarczej polegająca na tym, że jedna firma (zazwyczaj duża spółka lub bank) wykupuje akcje innych firm, co zapewnia jej kontrolę nad nimi. Skupiając kontrolne pakiety akcji innych firm, spółka-matka może kontrolować kapitały wielokrotnie przewyż­szające wartość własnego kapitału.

Kartel to zrze'szenie producentów jednej lub kilku gałęzi gospodarki powstałe na gruncie zawartej między nimi umowy, regulującej sprawy produkcji, zaopatrzenia i zbytu. Uczestnicy kartelu zachowują samodziel­ność, z wyjątkiem ograniczeń wynikających z zawartego porozumienia. Ustawy antymonopolowe doprowadziły do zaniku karteli w jawnej formie. Powstają one jednak niekiedy w zawoalowanej formie" (np. holdingu) lub w postaci różnych nieformalnych porozumień między producentami.

Trust jest formą integracji niezależnych przedtem przedsiębiorstw, które przechodzą pod wspólny zarząd i muszą realizować wyznaczone im zada­nia. Rada trustu określa politykę produkcyjną i handlową dla całego zrzeszenia i może łączyć lub dzielić istniejące przedsiębiorstwa, a nawet je likwidować.

Syndykat jest wyższą formą umowy kartelowej. Należące do syndykatu przedsiębiorstwa zachowują swą odrębność organizacyjną i produkcyjną, rezygnują natomiast z samodzielnej sprzedaży produktów, tworząc wspólne biuro sprzedaży, które ustala jednolite ceny. Syndykaty powstają zazwyczaj w gałęziach wytwarzających surowce, gdzie łatwiej o dokonanie stan­daryzacji wyrobów.

Konsorcjum to umowny związek niezależnych przedsiębiorstw, utworzo­ny w celu przeprowadzenia określonej operacji, która wymaga zaangażowa­nia większego kapitału. Po wykonaniu tego zadania konsorcjum ulega zwykle rozwiązaniu. Najczęściej spotykanym przykładem są konsorcja ban­kowe, tworzone dla sfinansowania dużych przedsięwzięć gospodarczych lub kapitałowych. Tego typu związki powstają także w przemyśle i budownict­wie w przypadku realizacji dużych inwestycji.

Ochrona konkurencji

Starając się uzasadnić swe zamiary dotyczące przejęć i połączeń oraz uspokoić opinię publiczną, wielkie firmy często usiłują wykazać, że zamierzo­ne połączenie przyniesie gospodarce kraju i społeczeństwu same korzyści - w postaci wzrostu zatrudnienia i wydajności, obniżki kosztów oraz poprawy jakości wyrobów. W rzeczywistości korzyści społeczne związane z ewentualną obniżką kosztów i wzrostem efektywności produkcji nie zawsze równoważą społeczne koszty zwiększonej siły monopolistycznej. Dlatego organy państwo­we udzielające zezwoleń na dokonywanie połączeń mają obowiązek zbadać, czy planowane połączenie nie doprowadzi do powstania monopolu lub nie spowoduje rażącego naruszenia zasad konkurencji.

Ustawodawstwo antymonopolowe i przepisy o ochronie konkurencji obowiązujące w poszczególnych krajach charakteryzuje bardzo zróżnico­wane podejście do praktyk monopolistycznych i innych ograniczeń kon­kurencji. Na przykład, rząd Stanów Zjednoczonych ściśle kontroluje wszyst­kie przypadki połączeń, które mogą doprowadzić do powstania nowych monopoli. Z kolei w Wielkiej Brytanii państwowy organ antymonopolowy bada tylko te przypadki połączeń, które prowadzą do powstania przedsię­biorstwa posiadającego co najmniej 25% udziału w rynku i władającego pewnym minimalnym kapitałem.

Od 1990 r. w krajach Unii Europejskiej wdrażany jest jednolity system polityki wobec łączenia się przedsiębiorstw, których znaczenie wykracza poza granice jednego kraju. Władze Wspólnoty nie ingerują jednak zbytnio w przypadkach połączeń, które uzyskały aprobatę odpowiednich władz w krajach macierzystych. Na przykład, udzielono zgody na połączenie działalności linii lotniczych Air France i Sabena w przelotach na określonych trasach zdominowanych przez te linie. Wydano również zgodę na połącze­nie koncernów samochodowych Renault i Volvo w zakresie produkcji wielkich ciężarówek.

W Polsce głównym organem polityki ochrony konkurencji jest Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumenta (zastąpił on w 1996 r. Urząd Anty­monopolowy). Jego zadaniem jest promowanie konkurencji, przeciwdziała­nie praktykom monopolistycznym oraz ochrona interesów konsumenta. Organ antymonopolowy może unieważnić sprzeczne z ustawą porozumie­nia producentów, nakazać obniżenie wygórowanej ceny, zakazać łączenia określonych przedsiębiorstw lub nakazać ograniczenie prowadzonej działal­ności gospodarczej dla przeciwdziałania dominacji rynkowej.

Obok działań skierowanych przeciwko monopolom polityka ochrony konkurencji obejmuje przeciwdziałanie odchyleniom od zasad uczciwej konkurencji oraz praktykom naruszającym interesy konsumentów. Chodzi tu w szczególności o nieuzasadnione podwyżki cen, niedozwolone porozu­mienia między producentami, nieprawdziwą informację i reklamę, czy też wprowadzanie na rynek produktów szkodliwych dla zdrowia.

Do zagadnienia ochrony konkurencji powrócimy jeszcze w rozdziale 11.