43.Су өтімі аудан және жылдамдық қисықтарының қасиеттері.

«Жылдамдық-аудан» тəсілінің мəні келесіде: өзеннің көлденең қимасы арқылы өтетін су өтіміне тең су өтімі үлгісінің, көлемнің яғни су деңгейінің көлемін анықтау Q=wv.

Өзеннің көлденең қимасы қарастырылады. Қиманың əр нүктедегі жылдамдық əртүрлі болады. Осыған сəкес элементар су өтімдеріде əркелкі болады. Түрлі нүктелерде жылдамдық бағытыда əр түрлі болуы мүмкін. Элементар ауданға сəкес келетін су өтімін анықтау үшін осы ауданшаны ағыстың жылдамдығына көбейту кереек. Бірақ жергілікті жылдамдықтың векторы нормальға қандайда бір бұрыш жасап бағытталатын болғандықтан жылдамдық векторының өзін емес, оның нормальға түсетін проекциясын есепке алу керек. Бұл жағдайда элементар ауданға сəйкес келетін су өтімі келесі формула бойынша анықталады: dQ = u cosα dw

мұндағы: U cosα – нормальға түсірілген жылдамдық векторы; U – элементар ауданшаның шегіндегі жылдамдық; α – нормаль мен жылдамдық бағыты арасындағы бұрыш; dw – элементар ауданша.

44.Су өтімі қисығын су өтімі элементтері бойынша экстрополяциялау. Су өтімі қисығын су өтімі элементтері бойынша экстрополяциялаудың мәні мынада υ=f(H) қисығы мен ω= f(H) қисығы жеке-жеке экстрополяцияланады.Осы қисықтардың экстрополяцияланған бөліктерінен су өтімі қисығының өлшенген су өтімдерімен негізделмеген бөлігін экстрополяциялау үшін пайдаланылады. ω= f(H) қисығын қолда бар қимыл қиманың кескіні бойынша түрлі су деңгейін бере отырып қиманың ауданын есептер есептеу арқылы созады. Ал,жылдамдық қисығы көз мөлшермен созылады. Ал,су өтімі қисығы осы қисықтың мәндеріне көбейту арқылы созылады.

45.Су өтімі қисығын Шези формуласы бойынша экстрополяциялау. Шези формуласы арқылы су өтімі қисықтарын экстраполяциялау.Бұл әдіспен экстраполяциялаудағы су беті еңістігін сенімді түрде өлшенген кезде ғана жасауға болады. Экстраполяциялаудың бұл әдісі су қозғалысы бірқалыпты деп алуға болатын өзендерде жақсы нәтиже береді. Орташа ені 3,5-4 метрден аз емес және арнасы тегіс өзендер үшін Шези формуласы арқылы экстраполяциялау жақсы нәтиже береді. Бұл әдіс негізінде су өтімі қисықтарының экстраполяцияланатын бөлігінің су өтімі Шези формуласы арқылы профиль бойынша анықталатын су қимасын орташа жылдамдыққа көбейту арқылы алынады:Q=ωυ; Орташа жылдамдық былай анықталады. Шези формуласында υ=cυ , h_op шамасы профиль бойынша анықталады. Еңістік шамасы мен Шези коэффициенті қисықтың экстраполяцияланатын бөлігі үшін J=f(H) және С=fH) қисықтарын тұрғызу және экстраполяциялау жолымен анықталады. J=f(H) тәуелділігі еңістікті өлшеу мәліметтері бойынша сызылады және су деңгейінің ең жоғарғы мәніне дейін тікелей жалғастыру арқылы экстраполяцияланады. С=fH) қисығын тұрғызу үшін С коэффициентінің мәні келесі формула бойынша есептелінеді:С= ; Жоғарыда айтылған жағдайларға жауап беретін өзендерде, жоғарғы су өтімдерінде көптеген жағадайларда J=f(H) және С=fH) су деңгейі өсуіне параллель түзу сызыққа жақындайды.Егер J=f(H) және С=fH) қисықтары айтарлықтай қисық немесе үлкен өзгерістерге ұшыраса Шези формуласы арқылы экстраполяциялау жасалынбайды.

46.Су өтімі қисығын ДЖ.Стивенсон әдісі бойынша эктрополяциялау. Стивенс әдісі арқылы су өтімі қисықтарын экстраполяциялау.Бұл әдіс салыстырмалы үлкен өзендерде, орташа ені 3,5-4 метрге жететін және судың қозғалысы бірқалыпты болса жақсы нәтиже береді. Бұндай жағдайларда Шези формуласы қолданылады, су өтімі келесі тәуелділікпен айқындалады:Q=ωC ; немесе Q=ωC ; (R h_op) мұндағы: С шамасы қарастырылып отырған жағдайларда су өтіміне тәуелсіз, келесі теңдеуді алуға болады:С const; Осыған сүйене отырып, су өтімі ω өрнегінің функциясы екенін айқындайды, яғни Q= f (ω ). Бұл тәуелділік қарастырылып отырған өзендер үшін графикалық түрде түзу сызықпен беріледі, бұл экстраполяциялау үшін ыңғайлы болып келеді. Q=f(ω ) қисығының сипаты Стивенс әдісін қолдану мүмкіндігін айқындайды, егер бұл сызық жоғары жағында қатты қисайып кетсе немесе бұл тәуелділіктің нүктелері бір-бірінен қатты алшақ орналасса, бұл әдіс қолданылмайды.Су өтімін аңғардың жайылмалық бөлігінде экстраполяцияланған кезде, судың жайылмаға шыққандығы екіден аз емес өлшенген су өтімдері болу керек. Бұл кезде Q=f(ω ) бұрышпен қосылған екі түзу түрінде берілуі мүмкін.Бұл әдіс арқылы экстраполяциялау кесте түрінде есептелініп, содан кейін жүргізіледі.

47.Су өтімі қисықтарын жайылмасы бар тұстамаларда эктрополяциялау. Тұстаманың бір жақты,кейде екі жақты жайылмасы болады. Су тасығанда су басты арнаданмжайылмаға шығады.Бұл жағдайда су өтімі қисығын экстрополяциялау үшін өзеннің көлденең қимасынан бөліктерге бөлінеді және экстрополяциялау әрбір бөлік үшін жеке-жеке жүргізіледі.Жайылма үсті зонаның бөлігі өлшенген су өтімдері мен жартылай негізделген жағдайда экстрополяциялау.Егер су беті еңістігінің өлшенген мәндері бар болса,онда экстрополяциялауда Шези формуласы жүзеге асырылады. I=f(H) және C=f(H) бөліктері үшін қисықтар жеке-жеке тұрғызылады. I=f(H) қисықты өлшенген еңістіктің шамасы бойынша тұрғызылады.Арнада және жайылмада еңістік бірдей деп қабылданады.Ал C=f(H) қисығы өлшенген су өтімінің деректері бойынша тұрғызылады.Жайылманың бөліктері үшін,егер өлшенген деректер жеткіліксіз болса,онда Павловскийдің формуласын қолданамыз.Әрбір бөлік үшін жеке-жеке су өтімі қисығы тұрғызылғаннан кейін барлығы Q=f(H) қисығы бар тұрғызылады.

Егер су беті еңістігі өлшенбеген болса,онда мына әдіс қолданады.Бұл жағдайда М=f(H) қисығын пайдалану ұсынылады.Ол мынаған сай:

V=c√h_ортi=C √_hорт√i=M√_hорт.

M=c =V/ .

С=V=const

48.Су өтімі қисықтары төмен жаққа қарай эктрополяциялау.Су өтімі қисығын төмен қарай экстраполяциялау ең төменгі су деңгейінен және оданда төмен су деңгейі кезінде су өтімдері өлшенбеген жағдайда жүргізіледі.Ағындыны есептеу үшін барлық бақыланған су деңгейлері кезінде қандай су өтімі өтетінін білу қажет. Су өтімі қисығын экстраполяциялау 2 әдіс арқылы жүргізіледі:1 – әдіс. Нөлдік су өтімінің биіктік белгісі болғанда қолданылады. Бұл кезде су өтімі қисығын нөлдік су өтіміне сәйкес келетін ордината осіндегі нүктеге дейін созады. Бірақ нөлдік белгіні анықтау әр кезде мүмкін бола бермейді. Егер гидрометриялық тұстама иірімде орналасқан болса, нөлдік су өтімінің биіктік белгісі ретінде қайранның жалынының биіктік белгісі анықталады.Егер гидрометриялық тұстама қайранда орналасқан болса, онда нөлдік биіктік белгісі ретінде тұстаманың ең төменгі нүктесі алынады. 2 – әдіс. Нөлдік су өтімінің биіктік белгісін айқындау мүмкін болмаған жағдайда қолданылады. Су өтімі қисығын төмен қарай эксраполяциялау су өтімінің деректері бойынша жүзеге асырылады. Тұстаманың профилі бойынша аудан анықталады. Ал V=f(H) қисығы тікелей созу арқылы анықталады

49.Су өтімі қисығын су өтімі және су деңгейі тәуелділігі бір текті болмаған жағдай да тұрғызу. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс су өтімі қисығының графигі түрінде бейнеленеді. Ол өзен ағындысын анықтау үшін тұрғызылады. Өзен ағындысы өзеннің көлденең қимасы арқылы белгілі бір уақыт аралығында ағып өткен су мөлшері. Ағындыны есептеу жыл сайын өткен жыл үшін жүзеге асырылады. Жылдық циклде маусымдық кезеңдерде анықталады. Мысалы, өсімдіктің өсіп өнуі мұз жамылғасы бар кезеңдерде. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс күрделі. Әсіресе бұл тәуелділік бір қалыпсыз болғанда өзен арнасы деформацияланады. Және өсімдік басып кеткен анжыры бар арналар болғанда күрделене түседі. Қозғалыс бірқалыпты болғанда арна деф.ға ұшырамаса және өзгеріссіз болса, ол барынша қарапайым түрге ие болады. Q=f(H) қисыған тұрғызу қабылданған. Яғни су өтімінің су деңгейіне тәуелділігі. Ал физикалық мағынасы бойынша су өтімі тәуесіз шама, ал су деңгейі оның функциясы б.т. Су өтімін өлшеу жиілігі әр түрлі маусымдарда әр түрлі және режимі әр түрлі, өзендері де әр түрлі. Су тасу, су тасқын кезде су өтімі жиі өлшенеді. Көктемгі су тасқыны кезінде төрт, бес рет өлшеу, төмендесе бес, сегіз өлшеу. Су сабасына түскенде әрбір жеті, он тәулік сайын өлшенеді. Жаңбыр тасқыны кезінде яғни су көтерілгенде бір, екі, төмендесе екі, үш рет өлшейміз. Су өтімі қисығын тұрғызу үшін өлшенген су өтімі шамалары және оларға сәйкес келетін су деңгейлері алынады. Бұл материалдарды гидрологиялық жылнамалардан аламыз. Су өтімі қисығы үшбұрышты координаттар жүйесінде құрылады. Сол сызбада w=f(H) және v=f(H) тұрғызылады. Q=f(H) сызығы бір ғана сызықпен сызылуы мүмкін. Бұл бір мәнді д.а. Бір су деңгейіне бір су өтімі сәйкес келуін айтамыз. Көп жағдайда су өтімі қисығыны мына факторлар тәуелді: а) қозғалыстың бірқалыпсыздығы; б) арнадағы мұздық түзілім; в) арнаны шөп басу;д) арнаның деформациясы; г) арнаның шайылуы.

50.Су өтімі қисықтары тұрғызу ж/е ағындыны есептеу. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс су өтімі қисығының графигі түрінде бейнеленеді. Ол өзен ағындысын анықтау үшін тұрғызылады. Өзен ағындысы өзеннің көлденең қимасы арқылы белгілі бір уақыт аралығында ағып өткен су мөлшері. Ағындыны есептеу жыл сайын өткен жыл үшін жүзеге асырылады. Жылдық циклде маусымдық кезеңдерде анықталады. Мысалы, өсімдіктің өсіп өнуі мұз жамылғасы бар кезеңдерде. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс күрделі. Әсіресе бұл тәуелділік бір қалыпсыз болғанда өзен арнасы деформацияланады. Және өсімдік басып кеткен анжыры бар арналар болғанда күрделене түседі. Қозғалыс бірқалыпты болғанда арна деф.ға ұшырамаса және өзгеріссіз болса, ол барынша қарапайым түрге ие болады. Q=f(H) қисыған тұрғызу қабылданған. Яғни су өтімінің су деңгейіне тәуелділігі. Ал физикалық мағынасы бойынша су өтімі тәуесіз шама, ал су деңгейі оның функциясы б.т. Су өтімін өлшеу жиілігі әр түрлі маусымдарда әр түрлі және режимі әр түрлі, өзендері де әр түрлі. Су тасу, су тасқын кезде су өтімі жиі өлшенеді. Көктемгі су тасқыны кезінде төрт, бес рет өлшеу, төмендесе бес, сегіз өлшеу. Су сабасына түскенде әрбір жеті, он тәулік сайын өлшенеді. Жаңбыр тасқыны кезінде яғни су көтерілгенде бір, екі, төмендесе екі, үш рет өлшейміз. Су өтімі қисығын тұрғызу үшін өлшенген су өтімі шамалары және оларға сәйкес келетін су деңгейлері алынады. Бұл материалдарды гидрологиялық жылнамалардан аламыз. Су өтімі қисығы үшбұрышты координаттар жүйесінде құрылады. Сол сызбада w=f(H) және v=f(H) тұрғызылады. Q=f(H) сызығы бір ғана сызықпен сызылуы мүмкін. Бұл бір мәнді д.а. Бір су деңгейіне бір су өтімі сәйкес келуін айтамыз. Көп жағдайда су өтімі қисығыны мына факторлар тәуелді: а) қозғалыстың бірқалыпсыздығы; б) арнадағы мұздық түзілім; в) арнаны шөп басу;д) арнаның деформациясы; г) арнаның шайылуы.

51.Мұздық құбылыстар. Өлшенген су өтімдерін интерполяциялау.Қысқы өту коэффициенттері. мұздық құбылыс – ол өзенің гидравликалық режимін бұзады. Мұздық түзілімдер: мұз жамылғысы және мұз астындағы анжыр және т.б. ауданын кішірейтеді. Гидравликалық кедергіні ұлғайтады, сең буылу, мұз кептелу құбылыстырын (затор және зажор ), су тежелу құбылыстарын ткдырады.

Жылым (полыня) – су ішіндегі мұздың пайда болуына мүмкіндік жасайды және ол мұздар тұстаманың төменгі жағына жинақталады. Q=f(H) қисығын алу мүмкін емес. Сол себепті ағындыны есептеудің басқа тәсілдері қолданылады. Ағындыны есептеу үшін бұл жағдайда өлшенген су өтімдері арасында интерполяциялау әдісі және қысқы өту коэффициенті тәсілдері қолданылады.

Өлшенген су өтімдері арасындағы интерполяция әдісі

Бұл тәсілді алдына 5-6 рет (жиі) өлшегенде қолдануға болады. Өлшенген деректер бойынша су өтімінің уақыт бойынша өзгеруінің хронологиялық графигі тұрғызылады. графикке түсірілген су өтімдерінің нүктелері бойынша гидрограф тұрғызылады.

Қысқы өту коэффициентінің хронологиялық графигін тұрғызу.

Күнделікті су өтімін қысқы өту коэффициентін пайдаланып есептеу, эипирикалық жолмен айқындалған фактіге негізделген. К_қыс=Q_қыс/Q_ашықБұл жерде К_өту-ң уақыт бойынша өзгерісі су өтімінің өзгерісіне қарағанда баяу екендігі айқындалады. К_өту мұз жамылғысы астындағыарнаның өткізу қабілетінің төмендейтінің сипаттайды. К_өту мұз жамылғысы бар болған жағдайда өлшенген әрбір су өтімі үшін анықталады. Ол үшін қыста өлшенген әрбір су өтіміне су ашық кезде су деңгейі дәл сондай байқалған су өтімін Q_ашық=f(H) қисығынан алып немесе есптік кестеден алып К_қыс есептейді. Мұз жамылғысы астындағы өлшенген әрбір су өтімі үшін К_қыс коэффицинті анықталғаннан кейін қысқы өту коэффициентінің хронологиялық графигі тұрғызылады. Оны К_қыс=f(T) деп белгілеуге болады.

Бұл графиктің үстіне ауа температурасы, су деңгейінің және мұздың қалыңдығының қисықтары қатар түсіріледі. Бұл К_қыс талдауды жеңілдетеді.

Өлшенген су өтімі деректері жеткіліксіз болғанда, күзгі және көктемгі сең жүру құбылысы кезінде К_қыс=1 деп алынып, K=f(T) қисығын экстраполяциялаймыз. Күзгі және көктемгі сең жүрудің бірінші кұнінде К_қыс=1.Q= К_қыс* Q_ашықК_қыс шамасы - К_қыс= K(T) графигінен алынады.

52.Арнаны шөп басу.Өту коэффициенті бойынша ағындыны есептеу. Арнаны шөп басқан жағдайда гидрометриялық тұстаманың учаскесінде тұстамадан 5-10м ағыстан жоғары 5-10м ағыстан төмен арнаның шөбі шабылып тастау керек. Ағыспен жеңіл келе жатқан шөптің зырылдауықтың қалақ бұрандасына оралып қалуы мүмкін.Мұндай жағдайда дыбыстық сигнал дұрыс келмейді.Зырыылдауықты судан шыгарып,шөптен тазарту керек.Суда өсетін өсімдіктер арнаның қимыл қимасының ауданын кішірейтіп жібереді және кедергіні ұлғайтады. Осының салдарынан арнаның су өткізу қабілеті өтіп кетеді. Нәтижесінде судың тежелуі байқалады. Шөп басқан арнада су өтімі шөп баспаған арнаға қарағанда аз болады. Шөп жаңа өсе бастағанда және шіри бастағанда су қозғалысына кедергісі аз болады. К_ө.б.=Q_ө.б/Q_аш. Хронологиялық графигі тұрғызылады. К_ө.б.=f(T) . Q_ө.б.=К_ө.б*Q_аш. Q_аш. Арна ашық кезде алынған су өтімі. Шөп басу көктемде су тасқыны басылған кезде көп байқалады.

53.Су өтімі қисығын су өтімі мен су деңгеінің арасында байланыс бір мәнді болғанда тұрғызу. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс су өтімі қисығының графигі түрінде бейнеленеді. Ол өзен ағындысын анықтау үшін тұрғызылады. Өзен ағындысы өзеннің көлденең қимасы арқылы белгілі бір уақыт аралығында ағып өткен су мөлшері. Ағындыны есептеу жыл сайын өткен жыл үшін жүзеге асырылады. Жылдық циклде маусымдық кезеңдерде анықталады. Мысалы, өсімдіктің өсіп өнуі мұз жамылғасы бар кезеңдерде. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс күрделі. Әсіресе бұл тәуелділік бір қалыпсыз болғанда өзен арнасы деформацияланады. Және өсімдік басып кеткен анжыры бар арналар болғанда күрделене түседі. Қозғалыс бірқалыпты болғанда арна деф.ға ұшырамаса және өзгеріссіз болса, ол барынша қарапайым түрге ие болады. Q=f(H) қисыған тұрғызу қабылданған. Яғни су өтімінің су деңгейіне тәуелділігі. Ал физикалық мағынасы бойынша су өтімі тәуесіз шама, ал су деңгейі оның функциясы б.т. Су өтімін өлшеу жиілігі әр түрлі маусымдарда әр түрлі және режимі әр түрлі, өзендері де әр түрлі. Су тасу, су тасқын кезде су өтімі жиі өлшенеді. Көктемгі су тасқыны кезінде төрт, бес рет өлшеу, төмендесе бес, сегіз өлшеу. Су сабасына түскенде әрбір жеті, он тәулік сайын өлшенеді. Жаңбыр тасқыны кезінде яғни су көтерілгенде бір, екі, төмендесе екі, үш рет өлшейміз. Су өтімі қисығын тұрғызу үшін өлшенген су өтімі шамалары және оларға сәйкес келетін су деңгейлері алынады. Бұл материалдарды гидрологиялық жылнамалардан аламыз. Су өтімі қисығы үшбұрышты координаттар жүйесінде құрылады. Сол сызбада w=f(H) және v=f(H) тұрғызылады. Q=f(H) сызығы бір ғана сызықпен сызылуы мүмкін. Бұл бір мәнді д.а. Бір су деңгейіне бір су өтімі сәйкес келуін айтамыз. Көп жағдайда су өтімі қисығыны мына факторлар тәуелді: а) қозғалыстың бірқалыпсыздығы; б) арнадағы мұздық түзілім; в) арнаны шөп басу;д) арнаның деформациясы; г) арнаның шайылуы.

54.Су өтімі қисығын су өтімі мен су деңгейінің арасында байланыс бір мәнді болмағанда тұрғызу. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс су өтімі қисығының графигі түрінде бейнеленеді. Ол өзен ағындысын анықтау үшін тұрғызылады. Өзен ағындысы өзеннің көлденең қимасы арқылы белгілі бір уақыт аралығында ағып өткен су мөлшері. Ағындыны есептеу жыл сайын өткен жыл үшін жүзеге асырылады. Жылдық циклде маусымдық кезеңдерде анықталады. Мысалы, өсімдіктің өсіп өнуі мұз жамылғасы бар кезеңдерде. Су өтімі мен су деңгейі арасындағы байланыс күрделі. Әсіресе бұл тәуелділік бір қалыпсыз болғанда өзен арнасы деформацияланады. Және өсімдік басып кеткен анжыры бар арналар болғанда күрделене түседі. Қозғалыс бірқалыпты болғанда арна деф.ға ұшырамаса және өзгеріссіз болса, ол барынша қарапайым түрге ие болады. Q=f(H) қисыған тұрғызу қабылданған. Яғни су өтімінің су деңгейіне тәуелділігі. Ал физикалық мағынасы бойынша су өтімі тәуесіз шама, ал су деңгейі оның функциясы б.т. Су өтімін өлшеу жиілігі әр түрлі маусымдарда әр түрлі және режимі әр түрлі, өзендері де әр түрлі. Су тасу, су тасқын кезде су өтімі жиі өлшенеді. Көктемгі су тасқыны кезінде төрт, бес рет өлшеу, төмендесе бес, сегіз өлшеу. Су сабасына түскенде әрбір жеті, он тәулік сайын өлшенеді. Жаңбыр тасқыны кезінде яғни су көтерілгенде бір, екі, төмендесе екі, үш рет өлшейміз. Су өтімі қисығын тұрғызу үшін өлшенген су өтімі шамалары және оларға сәйкес келетін су деңгейлері алынады. Бұл материалдарды гидрологиялық жылнамалардан аламыз. Су өтімі қисығы үшбұрышты координаттар жүйесінде құрылады. Сол сызбада w=f(H) және v=f(H) тұрғызылады. Q=f(H) сызығы бір ғана сызықпен сызылуы мүмкін. Бұл бір мәнді д.а. Бір су деңгейіне бір су өтімі сәйкес келуін айтамыз. Көп жағдайда су өтімі қисығыны мына факторлар тәуелді: а) қозғалыстың бірқалыпсыздығы; б) арнадағы мұздық түзілім; в) арнаны шөп басу;д) арнаның деформациясы; г) арнаның шайылуы.

55.Бірқалыпсыз қозғалыс кезінде ағындыны есептеу. Көктемгі су тасу және су тасқыны кезде байқалады, сондай ақ гидротехникалық имараттың төменгі учаскенлерінде күрт көтерілген кезде және СЭС татурбина арқлы белгідленген жүктеме бойынша сулдың ағысын реттеп отыру кезінде байқалады. Судың бірқалыпсыз қозғалысы толқан түрінде көрініс береді. Су тасқынының толқыны өткен кезде гидротұстамада алдымен су деңгейці көтеріледі, сосын төмендейді. Су бетінің еңістігінің шамасы су деңгейі көтерілгенде үлкен болады да, төмендегенде шамасы кіші боладвы.. Сол себепті су көтерілген төмендегенде белгілі бір су өтіміндегі су деңгейі әр түрлі болады. Тасқындық толқын жазықтық өзендердің салалары жоқ учачкелерінде айқын көрініс береді. Мұндай учаскелерде орналасқан гидротұстамаларды су өтімі уақыт бойынша тез өзгереді. Яғни бірқалыпсыз су қозғалыс қатты байқалады. Өзен салалары көп болған жағдайда тасқындық толқын айқын байқалмайды. Және еңістік үлкен тау өзендерінде тасқындық толқын әлсіз болады Бірқалыпсыз қозғалыс айқын байқалатын өзендердің су өтімі қисықтарында қисықтың бірнеше бұтақтары болады. Су деңгейінің көтерілуіне бір бұтақ, төмендеуіне бір бұтақ сәйкес келеді. Көтерілу қисық бұтағы төмендеу бұтағы оңға қарай орналасады. Бұл w=f(H) қа ұқсайды. Себебі, жылдамдық еңістікке байланысты. Ал v=f(H) деформацияланбайтын арнада байқалады.

56.Мұздық құбылыс кезінде ағындыны есептеу. мұздық құбылыс – ол өзенің гидравликалық режимін бұзады. Мұздық түзілімдер: мұз жамылғысы және мұз астындағы анжыр және т.б. ауданын кішірейтеді. Гидравликалық кедергіні ұлғайтады, сең буылу, мұз кептелу құбылыстырын (затор және зажор ), су тежелу құбылыстарын тудырады.

Жылым (полыня) – су ішіндегі мұздың пайда болуына мүмкіндік жасайды және ол мұздар тұстаманың төменгі жағына жинақталады. Q=f(H) қисығын алу мүмкін емес. Сол себепті ағындыны есептеудің басқа тәсілдері қолданылады. Ағындыны есептеу үшін бұл жағдайда өлшенген су өтімдері арасында интерполяциялау әдісі және қысқы өту коэффициенті тәсілдері қолданылады.

57.Мұз құрсауға ж/е сең жүруге бақылау жүргізу.Мұздық құбылыс – ол өзенің гидравликалық режимін бұзады. Арнада мұз жамылғысы, анжыр болған жағдайда су өтімін өлшеу үшін қалыңдығы 10см болу керек,одан төмен болған жағдайда сынады. Аяз -5ºС-тан төмен болу керек.Мұз жамылғысы бар болған жағдайда судың астыңғы бетімен анықталады.Тереңдікті өлшеу кезінде мұздың қалыңдығы суға батырылған мұздың қалыңдығымен және ойықтағы судың тереңдігі анықталады. Мұздық түзілімдер: мұз жамылғысы және мұз астындағы анжыр және т.б. ауданын кішірейтеді. Гидравликалық кедергіні ұлғайтады, сең буылу, мұз кептелу құбылыстырын (затор және зажор ), су тежелу

58.Арнаны шөп басқан кезде ағындыны есептеу. Арнаны шөп басқан жағдайда гидрометриялық тұстаманың учаскесінде тұстамадан 5-10м ағыстан жоғары 5-10м ағыстан төмен арнаның шөбі шабылып тастау керек. Ағыспен жеңіл келе жатқан шөптің зырылдауықтың қалақ бұрандасына оралып қалуы мүмкін.Мұндай жағдайда дыбыстық сигнал дұрыс келмейді.Зырыылдауықты судан шыгарып,шөптен тазарту керек.Суда өсетін өсімдіктер арнаның қимыл қимасының ауданын кішірейтіп жібереді және кедергіні ұлғайтады. Осының салдарынан арнаның су өткізу қабілеті өтіп кетеді. Нәтижесінде судың тежелуі байқалады. Шөп басқан арнада су өтімі шөп баспаған арнаға қарағанда аз болады. Шөп жаңа өсе бастағанда және шіри бастағанда су қозғалысына кедергісі аз болады. К_ө.б.=Q_ө.б/Q_аш Хронологиялық графигі тұрғызылады. К_ө.б.=f(T) . Q_ө.б.=К_ө.б*Q_аш. Q_аш. Арна ашық кезде алынған су өтімі. Шөп басу көктемде су тасқыны басылған кезде көп байқалады

59.Жайылмасы жоқ өзендерде су өтімін есептеу. Өзеннің жайылмасы жоқ болған кезде қисықты экстрополяциялау жеңіл болады. Ол жерде су қозғалысы бір қалыпты болады. Бұл жағдай үшін қарапайым және сенімді тәсілдер әзірленген. Жайылмасы жоқ тұстама су деңгейі көтерілгенде ағын өзеннің басты арнасында қалатын тұстаманы айтады. Қолымызда өлшенген су беті еңістктерінің деректері жоқ болса мына формула қолданылады: M=v/ Бұл формула мынадан шығады: V=c =c =M . M=c =V/ . Көптеген өзендер үшін с=const Стивенс әдісі осыған негізделеген. Ол яғни өолда өлшенген су өтімдерінің деректері бар еңістіктің деректері бар болса, M=v/ бойынша анықтаймыз. М=f(H) қисығы тұрғызылады. Басты арна үшін әр түрлі су деңгейлері кезінде өлшенген су қтімдерінің деректері бойынша М =f(Н) қисығын тұрғызамыз, әрі қарай онвы ең жоғары су деңгейіне дейін экстрополяциялаймыз.

60.Тұрақсыз арна кезінде ағындыны есептеу. Арнаның тұрақсыз болуы таулы және тауалды өзендерге тән. Себебі, су тасқыны жиі байқалады. Арнаның деформациялануы үздіксіз болуы мүмкін н/е анда санда деформмациялануы мүмкін. Кезең кезеңде деформациялану анағұрлым күшті су тасқынының өтімімен байланысты.Ал осындай су тасқындарының аралығында салыстырмалы түрде тұрақты болады. Ал үздіксіз деформациялану жыл бойы жүреді. Және қарқыны өзгеріп отырады топыраққа байланысты. Тұрақсыз арнада өлшенген су өтімінің қателігі көп болады. Өйткені ағындының турбуленттілігі ағыс жылдамдығы үлкен болады. Және жылдамдық өзен ені бойынша күрт өзгеріске ұшырап отырады. Және өзен үнемі деформацияланып отырады. Сол себепті Q=f(H) талдану қажет.,ол үшін арнаның біріктірлген көлденң қимасын біріктіру қажет. Арнаның тұрақсыз есептеулер үшін су өтімін тәсілдері: А) уақытша қисықтар жүйесін тұрғызу; б) су өтімі қисығын қимаға келтіру; в) құбылыстарын ткдырады.

Жылым (полыня) – су ішіндегі мұздың пайда болуына мүмкіндік жасайды және ол мұздар тұстаманың төменгі жағына жинақталады. Q=f(H) қисығын алу мүмкін емес. Сол себепті ағындыны есептеудің басқа тәсілдері қолданылады. Ағындыны есептеу үшін бұл жағдайда өлшенген су өтімдері арасында интерполяциялау әдісі және қысқы өту коэффициенті тәсілдері қолданылады. Ал енді өлшенген су өтімдері арасындағы интерполяциялау әдісі. Бұл тәсілді айына су өтімдерін бес алты рет өлшеген кезде қолдануға болады. Өлшенген су өтімдері деректері бойынша су өтімінің уақыт бойынша өзгеруін хронологиялық графигі тұрғызылады. Графикке түсірілген су өтімдерінің нүктелері бойынша су өтімдерінің гидрографын аламыз. Жекелеген нүктелердің қисықтың жалпы бағытынан күрт ауытқығаны байқалса, оның ауытқу себебін кешенді гидрометеорологиялық графигін тұрғызу арқылы талдау қажет.