Некаторыя асаблівасці правапісу галосных у складаных словах

Правапіс злучальных галосных падпарадкоўваецца агульнаму правілу (гл. § 1, 2): часопіс, землякоп, жывёлагадоўля, зернесушылка.

Напісанне о, а ў першай частцы складаных слоў залежыць ад месца націску ў другой частцы: калі націск падае на першы склад другой часткі – у першай частцы пішам а, не на першы – пішам о: разнастайны, дабрабыт; рознакаляровы, добрасумленны.

Часткі што-, свое-, сто-, дзевяноста-, фота-, мота-, радыё- пішуцца нязменна: штодзень, штомесяц, своечасова, стогадовы (але: стагоддзе), дзевяностагоддзе, фотахроніка, фотасалон (але: фатаграфія), мотагонкі, мотакрос (але: матацыкл), радыёстанцыя, радыёхваля.

Частка поў- пішацца толькі ў словах поўдзень, поўнач, у астатніх – частка паў- (у адно слова з другой часткай): паўметра, паўтоны, паўмесяца. Праз злучок паў- пішацца толькі з уласнымі назоўнікамі: паў-Беларусі, паў-Еўропы.

§ 3. Правапіс спалучэнняў галосных у запазычаных словах (схема 3)

Гэтае правіла тычыцца слоў запазычаных і тлумачыць напісанне спалучэнняў галосных у іх.

У рускай мове гэтыя спалучэнні пішуцца часцей за ўсё так, як у роднай мове гэтых слоў, напрыклад: биография, виолончель, премиальный, океан. Таму вызначыць першапачатковае спалучэнне гукаў дапамагае варыянт слова ў рускай мове.

1) Спалучэнне ИО (ИА).

На месцы И можа быць толькі І або - пасля цвёрдых гукаў – Ы.

А вось, што трэба пісаць на месцы О (А – не пад націскам), залежыць ад месца ў слове. У пачатку і на канцы слова О (А) захоўваецца без змен: іон, іанізацыя, Іосіф; сальфеджыа, трыа, а ў сярэдзіне - замест О(А) пішацца ётавая галосная – Ё (Я): біёлаг, біялогія. Такім чынам, што пісаць – о(а) ці ё(я) - залежыць ад месца ў слове. Першаснае замацаванне

Выключэнні з правіла. Для сярэдзіны слова выключэнне – словы Эфіопія, эфіоп.

Для канца слова выключэнне – слова радыё.

! мільён, мільярд, трыльён

2) Спалучэнні ЕО (ЕА) і ИЕ ў беларускай мове перадаюцца практычна без змен, толькі ўлічваецца, які зычны – цвёрды або мяккі – стаіць перад спалучэннем. Калі цвёрды зычны, то пасля яго пішацца: замест І – Ы, замест Е – Э:

геалогія, геаграфія, акардэон;

гігіена, абітурыент.

Выключэнне: акіян.

3) Спалучэнні з Й пішуцца з ётавай галоснай:

фае, раён, маёр, маянэз, ёгурт.

Эфіопія, эфіоп, радыё, мільён, мільярд, трыльён акіян

§ 4. Правапіс і, ы, й пасля прыставак (схема 4)

Пасля прыстаўкі, якая канчаецца на зычную, на месцы і пішацца ы: ісці –падысці, іграць – сыграць, ідэя – безыдэйны, імша – абымшыць, спадылба, спадыспаду, дэзынфармацыя.

Аднак галосная і захоўваецца пасля прыставак

супер-, контр-, звыш-, пан-, транс-, між-:

міжінстытуцкі, звышімклівы, панісламізм, контрігра, субінспектар,

Калі прыстаўка канчаецца на галосную, то пасля яе на месцы і пішацца й: прыйсці, выйсці, выйграць, аднайменны, перайменаваць. Але і захоўваецца, калі ўтварае склад: заікацца, пераігрываць, заінтрыгаваць, аб’інець, суіскальнік, заіскрыцца.

Запомні: прадпрымаць, прадпрымальнік, але: займальны.

прадпрымаць, прадпрымальнік супер-, контр-, звыш-, пан-, транс-, між-