- •21 Металдарды кесумен өңдеу
- •21.1 Металдар мен металл кескіш станоктарды кесу
- •21.2 Металдарды механикалық өңдеу процесі
- •21.2.1 Кескіштің жазықтықтары және бұрыштары
- •21.2.2 Кесу кезінде құрал мен дайындаманың күштік
- •21.2.3 Кесумен өңдеу кезіндегі жылу процестері
- •21.3 Құралдарға арналған материалдар
- •21.4 Дайындамаларды жону станоктарында өңдеу
- •21.4.1 Жону кескіштерінің және арнайы құрылғылардың
- •21.4.2 Жонумен өңдеу әдісінің сипаттамасы
- •21.5 Дайындамаларды бұрғылау және кеулей жону
- •21.5.1 Дайындамаларды бұрғылау станоктарында өңдеу
- •21.5.2 Бұрғылау-кеулей жону тобы станоктарының типтері және қолданылу саласы
- •21.6 Дайындамаларды сүргілеу, қашау және тартып өңдейтін станоктарда өңдеу
- •21.6.1 Сүргілеу әдісінің сипаттамасы, типтері
- •21.6.2 Дайындамаларды қашау станоктарында өңдеу
- •21.6.3 Тарта жону әдісінің сипаттамалары және тартып
- •21.7 Дайындамаларды жоңғылау станоктарында өңдеу
- •21.7.1 Жоңғылау станоктарының негізгі типтері
- •21.7.2 Дайындамаларды тіс өңдейтін станоктарда өңдеу
- •21.8 Дайындамаларды ажарлайтын станоктарда өңдеу
- •21.8.1 Ажарлаумен өңдеу әдісінің сипаттамасы
- •21.8.2 Ажарлайтын станоктардың типтері және қолданылу салалары
- •21.8.3 Ажарлағыш шарық тастар және қажақты материалдар
21.6 Дайындамаларды сүргілеу, қашау және тартып өңдейтін станоктарда өңдеу
21.6.1 Сүргілеу әдісінің сипаттамасы, типтері
және қолданылу саласы
Сүргілеу – горизонталь, вертикаль және көлбеу жазық және фасондық беттерді, ойықтарды, бунақтарды және басқа ойықшаларды арнайы кескіштермен өңдеу процесі. Сүргілеу кезінде кескіштің жұмыстық және бос жүрістер жасауы салдарынан металл үзілмелі кесіледі. Тура (жұмыстық) жүріс кезінде дайындамадан жоңқа кесіледі, ал кері (бос) жүріс кезінде атқару органдары (үстел немесе кескіш) алғашқы қалпына келеді, жоңқа алынбайды.
Конструкциялық орындалуына байланысты көлденең-сүргілеу және бойлық-сүргілеу станоктарын ажыратады, олардың сұлбалары 21.34-суретте көрсетілген. Көлденең-сүргілеу станогында (21.34-сурет, б) кескіш құрал – басты қайтымды-ілгерілемелі қозғалыс, ал дайындама басты қозғалыс бағытына көлденең периодтық беріс қозғалысын жасайды. Вертикаль немесе көлбеу беттерді өңдеу кезінде кескіш құралға периодтық беріc қозғалысы беріледі. Көлденең-сүргілеу станоктары кіші және орташа дайындамаларды өңдеу үшін қолданылады. Бойлық-сүргілеу станоктарында өңдеу сұлбасы (21.34-сурет, а) дайындаманың басты қайтымды-ілгерілемелі жылжуымен және кескіш құралдың горизонталь, вертикаль және көлбеу бағыттарда периодтық беріс қозғалысымен сипатталады.
Дайындама өңделмейтін кезеңде сүргілеу кезінде бос жүрістің бар болуы – оны өңдеу уақытының едәуір ұлғаюына, ал құралдың дайындамаға соққылық ойып орнатылуы және кесу жылдамдығының тұрақсыздығы өңдеудің сапасының жоғары болмауына әкеледі. Екінші жағынан, өңдеудің үзілмелі сипаты бос жүріс кезінде кескіш құралдың салқындатылуына мүмкіндік туғызады, бұл оның төзімділігін арттырады және өңдеуді майлау-салқындату сұйықтықтарын қолданусыз орындауға мүмкіндік береді. Жонып өңдеу кезіндегідей, сүргілеу кезінде кесу режимдерінің ұқсас элементтерін қарастырады: кесу жылдамдығы v, м/мин; кесу тереңдігі t, мм; беріс s, мм/қос жүріс; кесілетін қабаттың ені b және қалыңдығы a, мм.
1-өңделген бет; 2-кесу беті; 3-өңделмеген бет;
Vр - жұмыстық жүрістің жылдамдығы; Vоб – бос жүрістің жылдамдығы
21.34-сурет – Бойлық-сүргілеу (а) және көлденең-сүргілеу (б)
станоктары жұмысының сұлбалары
Сүргілеу кезінде кесу жылдамдығын v жұмыстық жүріс жылдамдығы деп атайды, ол кезде дайындамадан металл қабаты алынады. Көлденең-сүргілеу станогы үшін бұл – кескіші бар сырғыманың жұмыстық жүрісінің жылдамдығы, бойлық-сүргілеу станогы үшін – үстелдің орын ауыстыру жылдамдығы. Сүргілеу станогының конструкциясына кесу жылдамдығы айнымалы немесе тұрақты болуы мүмкін.
Қос иін-кулисалы механизмі бар көлденең-сүргілеу станоктарында жұмыстық vр және бос vх жүрістердің жылдамдықтары айнымалы. Осы станоктар үшін орташа кесу жылдамдығын (м/мин) мына формула бойынша анықтауға болады:
v = Ln(1 + m)/1000,
мұнда L – сырғыма жүрісінің ұзындығы, мм; n – сырғыманың минутына қос жүрістерінің саны; m – жұмыстық жүріс жылдамдығының бос жүріс жылдамдығына қатынасы. Сырғыма жүрісінің орташа және кіші ұзындықтарында m = 0,60…0,75.
Қозғалыс берісіне арналған рейкалы механизмі бар сүргілеу станоктарының жұмыстық жүрісінің тұрақты жылдамдығы бар. Бұл жылдамдықтар үшін кесу жылдамдығын мына формула бойынша есептейді:
v = 2Ln/1000.
Сүргілеу кезінде кесу жылдамдығын салқындатусыз сыртқы бойлық жону кезіндегідей формула бойынша анықтайды, бірақ, кескіштердің соққылық және үзілмелі жұмысын есепке алып, алынған мәнді kc = 0,75 коэффициентіне көбейтеді. Табылған кесу жылдамдығы бойынша алдыңғы екі формулада сырғыманың минутына қосарлы жүрістерінің n санын есептейді. Сүргілеу процесінің сұлбасы 21.35-суретте көрсетілген.
Беріс s тетіктің (көлденең-сүргілеу станоктары үшін) немесе кескіштің (бойлық-сүргілеу станоктары үшін) бір қосарлы жүріс ішінде көлденең бағытта салыстырмалы орын ауыстыруын білдіреді. Беріс ылғи да кері (бос) жүрістің аяғында жүргізіледі.
Sк
21.35-сурет – Сүргілеу процесінің сұлбасы
Кесу тереңдігі t бір өткенде алынатын металл қабатының қалыңдығын білдіреді. Оны өңделген бетке перпендикуляр бағытта өлшейді. Кесудің көлденең қимасын f кесілетін қабат қалыңдығының а еніне b көбейтіндісімен анықтайды, яғни:
f = ab = st.
Сүргілеу кезіндегі машиналық уақыт, яғни дайындаманы кескішпен өңделетін дайындаманың ұзындығы мен еніне пропорционал өңдеуге жұмсалған уақыт:
Тм = (В + l1 + l2)i/(ns),
мұнда B – өңделетін беттің ені, мм; l1 және l2 – кескіштің сәйкесінше ұзындығы және асып кеткіштігі, мм; i – өту саны.
Сүргілеумен өңдеу өнімділігін жоғарылату үшін күштік кесу әдістері қолданылады, ол кезде негізгі технологиялық уақыт беріліс және кесу тереңдігінің ұлғаюы (өту саны i қысқартылуы) есебінен азаяды.
Сүргілеу станоктарының типтері
және қолданылу саласы
Сүргілеу станоктары конструкциялық және технологиялық белгілерге байланысты бірқатар қосалқы топтарға бөлінеді: көлденең-сүргілеу, бойлық-сүргілеу, қашау (вертикаль-сүргілеу) және арнайы. Әрбір қосалқы топта конструкциялық ерекшеліктерімен өзгешеленетін станоктардың бірнеше типі бар. Сүргілеу тобы станоктарының маңызды жетістігі олардың әмбебаптылығы, конструкциясының қарапайымдылығы және қарапайым және қымбат емес құралдарды пайдалану мүмкіндігі. Сүргілеу станоктары ұсақ сериялы және дара өндірістерде қолданыс табады. Олар орнақтар, корпустар, рамалар, бағаналар және т.б. дайындамаларының ұзын өлшемді беттерін өңдеу үшін кеңінен қолданылады.
Сүргілеу станоктары тобынан көлденең-сүргілеу және бойлық-сүргілеу станоктары аса жиі қолданылады. 21.36-суретте көлденең-сүргілеу станогының жалпы түрі көрсетілген. Орнақта 1 жылдамдықтар қорабы және қос иін-кулиса механизмі орналасқан, олар электр қозғалтқыштан 2 сырғымаға 4 және үстелге 10 қозғалыс береді. Сырғыма – басты (қайтымды-ілгерілемелі) қозғалысты, ал үстел берістің көлденең қозғалысын алады. Сырғыманың шетінде қайырмалы кескіш ұстағышы 9 бар суппорт 8 жинақталған.
Сырғыманың қосарлы жүрістерінің қажетті санын анықтауға басқару тұтқаларымен 3 қол жеткізіледі. Жылжымалы қысқышы бар 5 сырғымадағы 4 кертік станокты баптау кезінде сырғыманы қайта орнату үшін қызмет атқарады. Кесу тереңдігін реттеуді тұтқа 7 айналғанда кескіші бар суппортты көтеру немесе түсіру жолымен жүзеге асырады.
Өңделетін тетікті тікелей үстелде немесе машина қысқыштарында бекітеді. Үстел қырылдау механизмі 13 және берістер жүйесі арқылы кулиса тісті доңғалағы білігінен көлденең қозғалыс алады. Үстелдің вертикаль айналуы станоктың қарама-қарсы жағынан орналасқан тұтқамен қосылған бұранданың 12 айналуымен жүргізіледі. Үстелдің аса қатаң бекітілуі үшін ұстап тұратын кронштейн 11 бар болады. Көлбеу беттерді сүргілеу кезінде суппортты белгілі бұрышқа айналдырады. Станокты қосу мен сөндіруді пульт 6 батырмасына басу арқылы жүргізеді.
1 – тұғырық; 2 – электр қозғалтқыш; 3 – басқару тұтқасы; 4 – сырғыма; 5 – қысқыш;
6 – пульт; 7 – тұтқа; 8 – суппорт; 9 – кескіш ұстағыш; 10 – үстел; 11 – кронштейн;
12 – бұранда; 13 – қырылдау механизмі
21.36-сурет – Көлденең-сүргілеу станогының жалпы түрі
21.37-суретте бойлық-сүргілеу станогының жалпы түрі көрсетілген. Орнақтың 1 бүйірлері бойында маңдайшамен 7 қосылған, екі вертикаль тіреуіш 6 және 8 орналасқан. Орнақтың бағыттаушылары бойында үстел 2 қозғалады, оның жоғарғы жазықтығында өңделетін дайындаманы бекітуге арналған Т тәрізді ойықтар орналасқан.
Үстел дайындамамен бірге бұрамдық-рейкалы беріліс пен редуктордың көмегімен тұрақты токты электр қозғалтқыштан алынатын басты (қайтымды-ілгерілемелі) қозғалыс жасайды. Вертикаль тіреуіштерде бағыттаушылар бойымен дербес электр қозғалтқыштан орын ауыстыратын траверса 4 орналасқан. Траверсада тетіктің горизонталь жазықтықтарын өңдеуге арналған кескіштері бар суппорттар 5 және 9 орналасқан. Екі суппорттың да траверсаның бағыттаушылары бойынша электр қозғалтқыштардан көлденең берісі бар. Металдың жаңа қабатын алу үшін суппорттардың вертикаль берісі траверсаның орнын ауыстырумен жүзеге асырылады.
1 – тұғырық; 2 – үстел; 3, 10 – вертикаль жазықтықтарды өңдеуге арналған суппорттар;
4 – траверса; 5, 9 – горизонталь жазықтықтарды өңдеуге арналған суппорттар;
6, 8 – тіреуіштер, 7 – маңдайша
21.37-сурет – Бойлық-сүргілеу станогының жалпы түрі
Тетіктің вертикаль жазықтықтарын өңдеу үшін тіреуіштерде 6 және 8 орналасқан суппорттарды 3 және 10 пайдаланады. Сондай-ақ олар бағыттаушы тіреуіштердің бойында өз бетімен орын ауыстырады. Мұндай типті станоктарды әдетте сүргілеу ауданы үлкен ірі дайындамаларды өңдеу үшін қолданады.
