Каллусты алу және оны өсіру

Клекалардың ретсіз бөліні нәтижесінде пайда болған ұлпаны каллус деп атайды. Клеткалардың бөлінуі арқылы көбейіп өсуін пролиферация дейді. Каллус-ұлпаның ерекше түрі,бүтін өсімдіктің зақымданған біте бастаған кезде түзілетін білеуленген бұлтық. Ол зақым болған жерді әр түрлі инфекциядан қорғайды. Каллус ұлпасында қоректік заттар жиналып,арнаулы қорағаныш қабат пацда болады.Сондай каллус ұлпасын in vitro жағдайында да пайда болады. Каллустық клеткалардың құрылуын,бөлінуін,көбейіп өсуін фитогормондар реттецді.Алғашқы каллусты алу үшін және оны өсіру үшін залалсыздандырылған қоректік орта қажет..Өсімдік материялы алдын-ала бірнеше рет жуылып,тазаланады.Ода кейін стерильдецтін заттарды пайдалану арқылы микроорганизмдерден аластанылады. Жиі қолд стерильдейтін заттар,атап айтқанда мыналар:активті хлоры бар Na ж\е Kгипохлориттері,хлорамин,,хлор әгі;құрамында сынап бар алмас,диоцид;сутегідиоксиді,этанол. Ол заттар барлық микроорг құрту мен қатар өсімдік клеткасына зиян тигізбеуі керек. Осы шарттарға сай келмесе стерильдейтін заттан клекалар мен ұлпалар уланады,содан кейін өсуі тежеледі. Өсімдік мүшесінің кесіндісі лайықты қоректік ортаға отырғызылады, Біраз уақыт өткен соң оның құрамындағы клеткалар бөлініп өсе бастайды.Соның нәтижесінде каллус ұлпасы пайда болады.Бұл процесті каллусогенез деп атайды.Каллустарды петри таюақшаларында,пробиркаларда,колбаларда,флакондарда өсіреді. 3-4 апта өткен соң каллусты шығарып алып майда кесектерге бөліп жаңа құректік ортаға көшіреді. Мұны пассаж дейді.

Клеткалық инженерия

Жасушалық инженерия жоғары сатыдағы организмдердің, өсімдіктер мен жануарлардың жеке жасушаларын және ұлпаларын жасанды көректік орта жағдайында өсіру. Жасушалық инженерия әдісі арқылы бір жасушаның ядросын екінші жасушаға көшіру және ядросыз жасушаларды өсіріп алуға болады. Жасаңды көректік ортада, яғни "ін вітро" (жасанды) жағдайында жануарлардың (ит пен мысықтың, тышқан мен адамның) гибридтік жасушасын алған. Жануарлар жасушасын коректік ортада ұзақ өсіруге болады. 1997—1999 жылдары жануарлар инженериясын зерттейтін ғалымдар үлкен табысқа жетті. Англияда Розлин атындағы институттың ғалымдары алты жастағы саулық қойдың желінінің жасушасын "ін вітро" жағдайында өсіріп, анасы тектес ұрпақ алды. Жапон елінде осындай өдісті қолданып, ірі қара малдың тұқымын, Оңтүстік Африка мен АҚШ-та кұрбақа мен тышқанның дараларын шығарды. Қазір өсімдіктер биотехнологиясының ауыл шаруашылығында маңызды бағыттары коп-ақ. Біріншіден, есімдіктердің кез келген органдарынан жасушасын алып, коректік орта жағдайында өсіріп, тұтас өсімдік алуға болады. Екіншіден, осы әдіспен бір жылда 1 млн есімдік алуға болар еді. Үшіншіден, жасушалық биотехнологияға негізделген жасанды коректік ортада синтезделетін экономикалық маңызды косымша заттарды (алка-лоидтер, гликозидтер, хош иісті майлар, дәмді заттар, табиғи бояулар, т.б.) алуға болады. Төртіншіден, өсімдіктерді клондық көбейтуге және сауықтыруға болады. Мысал ретінде, Қазақстанда алғаш рет өсімдіктер биотехнологиясының негізін калаған профессор Ізбасар Рахымбаевтың басшылығымен, микрокөбейту әдісін пайдаланып, өсімдіктердің 2400-ден астам түрлерін шығарды. Осындай жұмыстардың нөтижесінде сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдіктердің генофондысын сақтауға және көбейтуге, сәндік өсімдіктердің бірегей сорттарын тез арада көбейтін алуға мүмкіндік туды. "Ын вітро" жағдайында сауықтыру әдісін қолдану арқылы шаруашылықта пайдаланатын картоптың барлық бағалы сорттарын шығаруға болады. Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің өсімдіктер физиологиясы және биохимия кафедрасында бидай мен арпа тозаңқаптарын өсіру жұмыстары табысты жүргізілді. Гаплоидтік регенерант өсімдіктер алынды. Қытай ғалымдары андрогендік гаплоидтер негізінде күріштің, бидайдың, жүгерінің, қара бидайдың, арпаның, т.б. дақылдардың сорттарын шығарды. Бір жасушадан алынған тұтас есімдік және оның ұрпақтары белгілі антибиотикке төзімді болады. Осында көрсетілген әдіс бойынша есімдіктердің температураға, тұзды топырақ және зиянды жөндіктерге төзімді касиеттерін арттыруға болады.