4) Қазақстан аумағындағы қола дәуірі

-б.з.б. 2-1 мың ж.

Қола дәуірінде рулық қатынастар ыдырап, орнына қуатты тайиалық бірлестіктер пайда болды. Ең алғашқы қоғамдық бөлінісі - Мал шаруашылығының егіншіліктен бөлінуі. Қола дәуірінде - Яшма мен кврциттен жасалған құралдар Солтүстік Шығыс Балқаштан табылған. Қола дәуіріндегі адамдар Мыс пен Қалайынды қосу арқылы - Қола алуды үйренді. Қолда өсетін жануарлар саны көбейді. Сондықтан далалық өңірлерде шаруашылықтың жаңа түрі - көшпелі мал шаруашылығына ауыса бастады. Аналық рудың орнына аталық отбасылық рулық қатынас (патреорхат) орнай бастады. Балқыту пештері - Атасу өзенінің жағасынан табылған.

Қола дәуірінде жайлауға көшу салты шықты. Қола дәуірінің ерекшеліктері. Қола металлургиясы. Мал шаруашылығы Теселі егіншілік

Қола дәуірінің тұрағы – Беғазы - Дәндібай, Атасу, Түгіскен, Арқайым. Қола дәуірінде Жекеменшік пайда болған. Қола дәуірінде халық үшке бөлінген:

Жауынгерлер – қызьш Абыздар - ақ Қарапайым халық - сары, көк.Кен өндіру үиі әдіспен алынды: кварцит қабаты- Омырау әдісі. (Жұмсақ кенді) қатты қабатты - отпен уату әдісі. (қатты кенді. Ш-Үғ. Зергерлік өнер) кені көп қабатгы- Астын үңгіл қазу. (Металда көп колданылды) ҮІІІ-ІХ ғ. Қазақстан күміс заттарды шығару өндірісі - Жетісуда болды.

Андронов мәдениеті.

1914ж. Оңт. Сібірдегі Андронов (Ачинск) деревнясының жанынан Ежелгі Қола дәуірінде өмір сүрген тайпалардың қоныстары табылды. Бұл өте үлкен аймақ. Еуропа мен Азиядағы Қола доуірінің мәдениетінің ескерткіші. Бұл жер Батыс Сібірден Памир тауларына дейін созылып жатыр. Андронов мәдениетшіл негізгі орталықтарының бірі-Орт. Қазакстан. Бүл өңірден 150-дей кабірлер мен қорымдар табылған. Ең ежелгі калада-Аркайым осы кезде пайда болған. Ол Қостаннай мен Челябі облысының түйіскен жерінде орналасқан.Археологиялық ескерткіштері Сырдарияның төменгі ағысында-Түгіскен кесснссі.

Андронов мәдениеті кезеңінде көшпелі шаруашылық дамыған, сол кезде —Киіз үй пайда болған.

5) Сақ тайпалары олардың шығу тегі, орналасуы. Саяси тарихы. Қоғамдық құрылысы. Мәдениеті. Сақ мәдениеті — Темір кезеңінде кең тарады. Шаруашылығы — Мал шаруашылығы. Батыс және Оңтүстік Қазақстанда — Түйе шаруашылығы дамыды. Сақтардың Ат мифологиясын- Күн және отпен байланыстырды. Сақтар туралы грек тарихшысы — Герадот жазған, ол сақтарды- Азиялық сккфтер деп атаған, ал парсы деректерінде сақтарды- Қүдіретті еркектер деп атаған. Иран жазбаларында оларды- Жүйріх атты Турлар деп атаған. Олар Орта Азия мен Қазақстанда өмір сүрген. Сақ әскерінің соғысу

шеберлігі жоғары, аттың үстінде шабандоз, садақ атудан мерген болған. Сақ қоғамында халық үшке бөлінген:

Жауынгерлер. Абыздар Қауым мүшелері. Қоғамдық күрылысы - Әскери демократия түрінде болды. Б.з.б.519-518ж ІДарий сақ жеріне басып кірді. Сақтар қатгы қарсылық көрсетеді. Сақ жауынгері ІПирақ ерлік көрсетіп 15 мыңдай парсыны өлтірген.Сақтардың бір бөлігін Дарий өзіне бағындыра алды. Сақтар ержүрек болғандықтан Дарий әскерінің қүрамында да соғысты. Тіпті Даридің олмейтін 10-мындық әскерінің қүрамыида да болды. Б.з.д. 490ж.Марафон шайқасында сақтар парсылармен одақтасып гректерге қарсы соғысты. Ахаменид патшасы-Кир сақтарымен соғысып женіліс таиты,оны әйел патша Томирис басын кесіп Дарияга лақтырған.

Геродот сақтарды үшке бөлген: .Шошақ бөрікті сақтар(Тиграхауда) — Жетісуды мскендсген .Парадарая сақтары— Арал маішн мекендегенХаомаварга сақтары — Мүрғаб анғарын мекендеген Геродот сақтар мен парсыларды өз еңбегінде жазган(және Страбон) Сақ тайпаларымен Ахаменид әулетінің патшалары да соғыскан. Ол Иран жазбаларында-Авеста деп аталады. Археологиялық ескерткіштері:Сақтар дәуіріндегі аса маңызды ескерткіштердід бірі, Іле өзенініл жағасындағы-Бесшатыр кесенесі. Кесене көптеген корғандардан түрады. Шығыс Қазақстанда- Шілікті қорғаны табылды. Археологтар ол жерден 13-қола жебе жоне көптеген олжа қазып алды.1969ж Алматыдан 5Ошақырым жердегі есек қорғанынан Алтын адам табылды. Бүл жауынгер б.з.б. Уғ.өмір сүрген. Арал өңірінде өмір сүрген Апасиак(Парадарая) сақтарының астанасы Шырақ-Рабат каласы. Бүл қала Қызылорда қаласынан Оңт. Батысқа 300-шақырым жерде Қызылқүм шөліііде орналасқан. Қаланың орталык болігі-Цитадсль деп аталады. Діні туралы: Сақтардың ең үлкен қүдайы-Митра(қабан бейнесі)деп аталды. Олкүн күркіреу деген мағына бсрген. Сақтардың Аримаспа

Деген тайпасы(Алтынды қызғыштай корғаушылар) алтынға бай Алтайды мекендеген. Б.з.б. IV ғ. Сақ жеріне А.Македонский шабуыл жасаған болатын. Ол Ахаменидтерді(Иранды) жеңіп Орта Азияға басып кірді. Б.з.б. 330-327ж А.Македонский Сырдария өзенінің жағасына дейін жаулап алды. Оның бүйрығымен Сырдария жағасында Александрия Есхата(Шеткі Александрия) деген қала салынған. Б.з.б. 323ж А.Македонский қайтыс болып, оның империясы болшектеніп кетті. Көтеріліске шыққан халық көптегенқалаларды оның ішіндс Шеткі Александрияны да қүлатты.Б.з.б.УПғ. Қазақстан мен Сібір жерінде сақтар дәуірінен қалған—аидық стильиайда болды. Бүл барлық оқиғаларды андардың суретімен бейнеледі.

6) Үйсін мем/ті.Терри.орналасуы,Саси тарихы. Шарушылығы мен мәдениеті. Үйсіндер мемлекеті-б.з.б.ІІғ

Териториясы - Жетісу. Астанасы-Қызыл Аңгар(Чигучен) Ыстық көл жағасындаорналасқан.Титулы-Гунъмо(басшысы), Жетісудағы сақ жерлерін б.з.б.ІІғ. Орта Азиядан клген Үйсін тайиалары мекндеді. Үйсіндердің орналасқан жері-Жетісу, Іле даласы. Батыс шекарасында-Қаіуіылармен, шығысында- Ғүндармен шекаралас болған. Үйсіндер Қытаймен дипломатиялық және туыстық қатынаста болған. Шаруашылығы- көшпелі мал шаруашылығы және Төрт түлік мал шар-ғы. Үйсін қорғандары: Ең үлкен диамстрі- 50-80м, Биіктігі-15м. орташа диаметрі - 15м, Биіктігі -4м.Кішкене - 10 м,-1м.

Археологиялық ескерткіштері:2300м биіктіктен Қараңғы таушатқалынан _- Қарғалы диодемасынан табылған.Ол әйел басына киетін бас киім.

7) Қаңлы тайпасы.орналасуы.көршілермен қарым-қатынасы.мәдениеті. Қаңлылар мемлекеті (б.з.б.3-2ғғ. – б.з.5ғ.)

Қазақстанның Оңтүстігінде б.з.б 7 III ғасырда Қаңлы тайпалық бірлестігі құрылды. Астанасы Битянь қаласы. Халқының саны -600 мың, оның 120 мыңы әсқерлер болған. Территориясы Қаратау жотасынан Сырдарияның

ортаңғы ағысына дейінгі жерлерді мекевдеген. Шүаруашылығы мал шаруашылығы, аң аулау, балық аулау жоне

қосалқы шаруашылықтар. Сонымен қатар қолөнерлде дамыған. Қаңлылар туралы Қытай деректерінде

археологиялык ескерткіші Кок-Мардан елді мекені. Қаңлылардың зерттелген корымы — Марлан-Күйік. Ол Отырар жазирасында орналаскан. Қабірділ бстіне әртүрлі бейнелер онылған-мөр табылған. Мөрдің бетше абыздар мен басшылар бейнеленгсн. Бүл мөрлер Ираннан әкелінген.

8)Ғұн тайпаларының тарих сахнасына шығуы. Саяси тарихы.шаруашылығы мен мәдениеті. Ғұндар мемлекеті.Б.з.б. І ғасыры.Б.з. қарсанында және І ғасырда Еуразияның ұлан байтақ даласында соның ішінде Қазақстан жерінде маңызды оқиға болған.Бұл оқиға тарихта халықтардың ұлы қоныс аударуы деген атпен белгілі.Ғұндар Аттиланың басшылығымен Европаға дейін жаулап алған болатын.Сонында Венгрия жеріне барып тоқтады.Ғұндардың жойқын шабуылы батысында Рим империясын құлатуға,ал шығысында Қытай қорғанын салдыртуға бірден-бір себепкер болды.Ғұндар өз заманыңда жолындағы халықтарды талқандап,ұлы қоныс аударуды тудырды.Олар Қазақстан жеріне Орталық Азиядан б.з.б. І ғ соңы мен б.з. Іғ келді. Ғұндар туралы Қытай деректерінде жазылған.Б.з.б. ІІІ ғ ғұндардың басшысы болып Мөде-Шанью келді.Ол батыста үйсіндерді,шығыста Қытайды талқандап,алым-салық төлетіп отырды.ғұн мемлекеті қуатты дәрежеге көтеріліп,Тибетке және Хуанхе өзеніне дейін бағындырып қол астында ұстаған.Ғұндардың басшысы-шанью д.а.Шанью Қытайды бағындырып,Сұлу ханшасын әйелдікке алып,кейін мемлекет әлсіреді.б.з.б. 55 ж ғұн мемл. Ыдырап оңт. Және солт. Болып екіге бөлініп кетті.Оңт. ғұндар хан империясына бағынған.Чжи-чжи бастаған солт. Ғұндар өз тәуелсіздігін сақтаған.Ол таластың бойына қала салдырған.(Іші қоныс аудару).Олар ежелгі түрік тілінде сөйледі.Ғұндардың екінші қоныс аударуын Чжи-чжи басқарған.Ол 93 жылдан басталды.жолындағы тайпаларды бағындырып,оңт. Орыс даласына,одан әрі Дунайға дейін жеткен.Ғұндар 24 руға бөлінген.Оларда жылына 3 ретжиналыс жасалынып,құрбандық шалынған.мал шаруашылығы ғұндар өмірінде ерекше орын алған.Негізгісі-жылқы мен қой.әскердің негізін атты әскер құрады.

9) Түркі және Батыс Түркі қағанаттары. Саси тарихы. Территориясы. Мемл.құрылымы. VІ-ХІІ ғ Қазақстанда Түрік кезеңі деген атпен белгілі.

Түрік қағанаты-552-603 ж. Ұлы қоныс аудару Қазақстан, Орта Азия мен Еворпа аймағындағы тайпалардың территиориясына көп өзгеріс әкелді.соңында теле тайпалары Әмударияға дейін жетті.542 ж Түрік атауы Қытай жазбаларында кездеседі.Қытайлар түріктерді ғұндардың ұрпақтары деп есептеген.552 ж Түрік қағанатының негізін-Бумын қалады.ол өлген соң (553ж) оның ізьасары Мұқан кезінде қуатты мемлекет болды.561-563ж эвталиттерге қарсы соғыста Иранмен одақтасады.Түрік Қағанаты Орт:Азияда саяси үстемдікке жетеді.Олар Жерорта теңізіне баратын Жібек Жолын қол астына ұстау үшін күрес жүргізді,оған иран кедергі болды.Сол үшін Т.Қ. византия империясымен сауда және әскери келісім жасады.Иран елі жеңіліс тауып жылына 40 мың алтын мөлшерінде алым-салық төлеп тұруға келісім берді.Естеми қаған мен оның ұлы Түрік Санф билеген кезде мемлекет әлсіреп,бөлшектеніп кетті. 603ж Т.Қ. батыс және шығыс болып екіге бөлініп кетті.

Батыс Түрік қағанаты. 603-704ж

Орт. Ауданы жетісу территориясы-қаратаудан Жонғарияға дейінгі ежелгі үйсін жері.Батыс Түрік қағанатында 10 тайпа болғандықтан-он екі елі д.а.Оның 5 тайпасы-Дули, 5 тайпасы-Нушиби.қарапайым халықты-қара будун д.а. астанасы-Суяб (қазіргі қырғызстандағы тоқмақ қаласы).Жазғы орталығы-Мыңбұлақ.Титулы-қаған.Оның орынбасары –Жабғу, шад және елтебер. Сот қызметін-бұйрықтар мен тархандар атқарды. 5ғ басында жеғұй қаған (610-618) мен оның інісі Тод-жабғу (618-630) билігі тұсында қағанат күшейген.Қағанат өзара ішкі соғыстан әлсіреді.16 жылға созылған (640-657) тайпа арлық соғыс қағанатты әлсіретті.Оны Тан империясы пайдаланып Жетісуды басып алды. Жетісуды кейін Қытай 7ғ басып алды.