Операторлар

Салыстыру типі салыстыру оператор-ң стандартты түрінің бірі. SQL Фильтрі-ң синстаксисі келесі салыстыру оператор-н өолдайды:>

• <

• =

• <=

• =>

• !=

• LIKE

SQL Фильтрі-ң синстаксисі логикалық оператор-ды қолдайды: AND, OR и NOT.

B. 10 000 және 45 000 тенге аралығындағы және тауар аты NOKIA болатын тауарларының тізімін көрсететін SQL-скрипт жазыңыз.

Select *

From Products

Where PRODUCT_NAME=’NOKIA’

and between 10000 and 45000

C. Интерфейстің қандай объектілері арқылы баға диапазонының шектейтін сандарды қалай беруге болады? (кем дегенде 2).  Әр тәсілдің артықшылығын атаңыз.

Баға диапазонын шектейтін сандарды интерфейстің келесі объектілерімен беруге болады: Button

2 textbox

Мысалға, бізге 10000 мен 20000 тг арасындағы ұялы телефондарды іздеу керек болсын. Textbox-қа қалаған сандарды енгізуге болады. Ал Button-ға төмендегі скриптерді жазамыз:

Select* from PRODUCTS Where price between ‘textbox1’ and ‘textbox2’

немесе

10 000 және 45 000 тенге аралығындағы және тауар аты NOKIA болатын тауарларының тізімін көрсететін SQL-скрипт жазу.

Select *

From Products

Where PRODUCT_NAME=’NOKIA’

and between 10000 and 45000

9) A. Кестелер арасында байланыстарды көрсететін диаграмманы келтіріңіз. 

В. Аралық CART кестесі не үшін қажет екендігін түсіндіріңіз?

Еpay.kkb.kz қызметінде 3D-secure маңыздылығы Төлем шлюзінің авторизациялау жүйесі — Клиент картасының реквизиттері (номер, мерзімі, CVV2/CVC2) алаяқтардың қолына түспеуін қамтамасыз етеді. Сатып алушы карта реквизиттерін дүкеннің сайтында емес, АО "Казкоммерцбанк" төлем шлюзінде өңделеді. Ақпаратпен алмасудың қауіпсіздігі SSL және 3D-secure (Visa)/MCC (MasterCard) протоколдары арқылы қамтамасыз етіледі. CART кестесі негізгі байланыс көзі болып тұр. Бұл кесте көптің көпке қатынысы, оны мен * белгісі арқылы көрсеттім. CART кестесі неге керек екенін түсіндіру үшін, біз бұл жобаны бір электронды магазин деп қарастырайық. Сатып алушы өзіне ұнаған тауарды сатып алу кезінде ол тауарлар корзинаға жиналады дейік. Міне, осы тұтынушы таңдаған тауарды корзинаға енгізу үшін insert into cart (client_id, product_id, qty) қолданылады, ал ол Values (154658,2556, 2) SQL скрипті арқылы жүзеге асады. Енгізелетін Values мәндері web парақшаның интерфейс элементтері арқылы беріледі. Шағын мысал келтіретін болсам, Корзинамен жұмыс істеуді жобалау:

1. Клиентті авторизациялау => Клиент логині арқылыclient_id оқу – select

2. Тауар каталогы бойынша Клиентке тауарды таңдау мүмкіндігі => таңдалған тауардың product_id оқу -select

C. Тауар корзинасында  58827 номерлі клиенттің  таңдаған тауарлар санын және соммасын анықтайтын SQL-скрипт жазыңыз.

Select CLIENT_ID,count(QTY),sum(PRODUCT_PRICE*QTY)

From orders o,

product p

Where p.product_id=o.product_id and client_id=58827

10) A. SQL анонимді блоктары және сақталған процедураларының айырмашылығы неде?

Аноноимді блоктардың аты болмайды. Анономді блок негізі динамикалық түрде құрылады және бір рет қолданылады. Блоктың бұл типі МҚ-да сақталған ішкі программаны шақыруға арналған клиенттік программада құрылады.

Сақталған процедура – серверде сақталып, бір рет компиляцияға жіберілетін SQL-инструкциялар жиынтығын көрсететін МҚ-ның объектісі. Сақталған процедуралар жоғары деңгейлі тілдердің қарапайым процедураларына ұқсайды, оларда шығыс/кіріс параметрлері, локальі айнымалылар болуы, сандық есептеулер және символдық мәліметтермен операциялар орындалуы мүмкін. Сақталған процедураларда МҚ-мен стандартты операциялар орындалуы мүмкін (DDL, DML).

Сақталған процедура – бұл тапсырмаларды басқаратын тіл командалары және SQL операторларынан тұратын ішкі программа. Процедураны орындау жомпары ол жүктеліп жатқанда орындалады, сол себепті процедураны орындау тез жүреді. Сақталған процедура:

- Параметрлерден (аргументтерден) құрылуы мүмкін;

- Басқа процедураларды шығаруы мүмкін;

- Шақырылған процедураға н/е пакетке дұрыс аяқталғанын н/е қатені, қате шыққанда оның себебіне өзінің статусын қайтаруы мүмкін;

- Шақырылған процедураға н/е пакетке параметрлердің мәнін қайтаруы мүмкін.

Негізгі айырмашылығы анонимді блок ішкі программаны өзінде шақырады, ал сақталған процедура командалар мен операторлардан тұратын ішкі программа.

B. Индексациялаудың мағынасын түсіндіріңіз?

Индексациялау - индекстарды пайдалану.

MySQL индекстік файлдарды сақтауға арналған дискідегі қосымша бос орынды қолданады. Алдымен нені индексациялау қажет екенін анықтап алуымыз қажет. Мәліметтерді іздеу н/е сұрыптау жүретін кесте өрістерін индексациялауымыз керек. Мысалы, бізде book ж/е author деген кесте болсын. 1-кестеде кітаптар, 2-кестеде авторлар жайында ақпараттар бар. Егер осыдан алғашқы әріпті енгізіп іздеу жүргізетін болсақ, ол кестенің барлық өрістерін қарап шығады, бұған көп уақыт кетеді.

Егер біз book кестесіне book_name (кітап аты) өрісін индексациялайтын болсақ, MySQL осы кесте индексін құрады. Яғни кестеге көрсетілген өріс б/ша сұрыптау жүргізеді. Басқаша айтсақ, индекс – бұл кестенің мәліметсіз көшірмесі, бірақ әрбір ұяшық – негізгі кестедегі ұяшыққа сілтеме болатын анықталған ережелермен сұрыпталған.

book_name өрісіне индекс құрғанннан кейін алғашқы әріп б/ша іздеу жүргізгенде бізге сол өрістен керектіні тауып тез шығарып береді.

C. PRODUCTS кестесіне индексті жасайтын SQL-скрипт жазыңыз? 

CREATE INDEX in_a

ON PRODUCTS

(PRODUCT_ID)

11) A. Тауар категориясын анықтатйтын product_category  атрибуты текст форматында сақталған және тіркелу парағында textboх объектісі арқылы енгізіледі. Мәліметтерді өңдегенде қандай қиындықтар пайда болуы мүмкін?   

CapsLk қосылып қалуы, Орысша әріптерді қабылдамауы, бас әріп пен кіші әріптің айырмашылығының әсерінен.

В. Мәліметтер қорында Онлайн дүкенінде мәліметтер тұтастығын (дұрыстығын) қамтамасыз ететіндегідей қандай ұсыныстар бере аласыздар? Мәліметтер қорына қандай өзгерістер енгізу қажет

Мәліметтер қорында ақпараттар нақты әрі түсінікті болу үшін атрибуттар дұрыс анықталуы керек. Атрибуттар мағынасына қарай топтарға жіктеу.

C. PRODUCTS кестесіне, В пунктінде айтылған өзгертулер жасағаннан кейін, іздеу парағында тауарлардың баға бойынша сұрыпталған тізімін   көрсететін SQL-скрипт жазыңыз.

Select PRODUCT_NAME, PRODUCT_PRICE

From products p, product_category c

Where p.product_id= c. poduct _id

ORDER BY product_price DESC

12) A. Тауарларды іздеу парақшаның 3 деңгейлі қосымшалар интерфейсін схема түрінде жазып көрсетіңіз.

Іздеудің 3 элементі

SqlDataSource

GridView

Button, TextBox

SqlDataSource келесідей шарттарды орындаймыз:

1. Мәліметтер қорын таңдау

2. Кестені таңдау

3. Where шартын шертеміз

4. Баған таңдаймыз, элемент идентификаторы Textbox, бастауы Control

5. Қосу батырмасын шертеміз

B. Тауарларды іздеу парағының интерфейсіде қандай объектілер қолдануы мүмкін?

SqlDataSource басқару элементі әр түрлі ДҚ-мен өзара байланыс жасау үшін ADO.NET класын қолданады.

GridView басқару элементі  жазбаларды таңдауға, реттеуге және өзгертуге мүмкіндік береді.

Button басқару элементі веб-парақта “Батырма ” басқару элементін көрсетеді.

TextBox басқару элементі берілген пайдаланушылар деректерді теру үшін қажетті басқару эленментін тексттік тереземен көрсетеді.

C. Баға бойынша сұрыпталған, іздеу парағында тауарлар тізімін   көрсететін SQL-скрипт жазыңыз.

Select PRODUCT_NAME,PRODUCT_PRICE

From PRODUCTS

ORDER BY PRODUCT_PRICE DESC

13) А. Қай қалада қанша клиент тіркелгенін көрсететін SQL-скрипт жазыңыз.

Select count(client _id),city

From CLIENTS

GROUP BY city

В. CITY атрибуты текст форматында сақталған және тіркелу парағында textboх объектісі арқылы енгізіледі. Мәліметтерді өңдегенде қандай қиындықтар пайда болуы мүмкін?   

CapsLk қосылып қалуы, Орысша әріптерді қабылдамауы, бас әріп пен кіші әріптің айырмашылығының әсерінен.

C. Мәліметтер қорында Онлайн дүкенінде мәліметтер тұтастығын (дұрыстығын) қамтамасыз ететіндегідей қандай ұсыныстар бере аласыздар? Онлайн дүкеннің тіркелу формасына қандай өзгерістер енгізу қажет.

Мәліметтер қорында ақпараттар нақты әрі түсінікті болу үшін атрибуттар дұрыс анықталуы керек. Атрибуттар мағынасына қарай топтарға жіктеу.

14) А. SQL тілінде кез келген 3 агрегация функциясын көрсетіңіз?

MIN, MAX, SUM и AVG COUNT,  STDEV и VAR.

B. Сұратулар және суб-сұратулар дегеніміз не? Олар не үшін керек?

Мәліметтер қорымен жұмыс жасағандағы ең маңызды операциялардың бірі ол мәліметтер қорындағы ақпараттарды таңдау немесе сұрыптап шығару. Бұл үшін біз сұратулар қолданамыз. Сұратулардың бірнеше түрі бар және олар аталуларына байланысты әр түрлі қызметтер атқарады: қорда бар мәліметтерді өзгерту немесе жаңадан жазу сұратулары, қордағы барлық мәлімметтерді шығару сұратуы, жаңа мәлімет енгізу сұратуы, мәліметтерді өшіру сұратуы, т.б. Суб сұратулар ол сұратудың ішіндегі сұратулар болып табылады. Олар әдетте WHERE конструкциясы ішінде жазылады. Суб сұраныстар сұраныспен толық жауап алына алмайтын жағдайда қолданылады.

С. Онлайн дүкеніне клиенттер саны бойынша қай қалада көп тіркелгендігін көрсететін SQL-скриптжазыңыз? 

Select city ,Q

From

( Select count(CLIENT_ID) Q, city

From CLIENTS

GROUP BY city) city_c

ORDER BY Q DESC

15) А. Мәліметтердің тұтастығы (дұрыстығы) және валидациясы дегеніміз не? Бұл ұғымдар клиенттердің тіркелу формасын жобалауда қалай өзара байланысып және жүзеге асады? Клиенттер тіркелген кезде мәліметтердің тұтастығы (дұрыстығы) қамтамасыз етілетіндей қандай тексерулер бар? Кез-келген 3 атрибут мысалын келтіріңіз.

Мәліметтердің тұтастығы. Егер екі кесте арасында (автоматты түрде немесе қолдан) байланыс орнатылса, екі кестенің мәліметтерін біріктіруге болады. Кейде осы жеткілікті (мысалы, қарапайым телефон аныктамалығын енгізгенде), алайда маңызды мәліметтер базасын құрғанда әр түрлі кестелерге кіргізілетін, байланысқан мәліметтерді бақылаудың қосымша құралдары жөнінде ойлауға тура келеді. Мәселен, Тапсырыстар кестесін құрғанда жоқ клиенттер немесе өнімдер туралы мәліметтерді бұл кестеге кездейсоқ енгізуге жол беруге болмайды, өнімге және т.б. тапсырыс беретін клиенттер туралы жазбалардан сөздіктерді жоюға болмайды. Байланысқан екі кестелер арасындағы мәліметтердің сәйкес үйлесімін қамтамасыз ететін механизм былай аталады: Мәліметтердің тұтастығын қолдау мәліметтердің тұтастығын қамтамасыз ету үшін, екі кесте арасындағы байланысты орнатканда, тұтастық шарттарын қамтамасыз ету жалаушасын белсенді ету керек. Мәліметтердің тұтастығын қамтамасыз ету жалаушасын енгізу бір кестеден жазбаларды жою жағдайларынан қорғануға мүмкіндік береді, олармен байланысқан басқа кестелердің мәліметтері байланыссыз қалады.

Валидация бастапқы енгізілген мәліметтің соңғысымен сәйкестігін тексеруді білдіреді. Бұл ұғымдардың айырмашылығы – мәл-і тұтастығы, мысалға тіркелу кезінде ақпаратты енгізгенде, сиволдар-ң дұрыс жазылуын(латын н/е кириллица, бас н/е кіші әріп) сұрауы мүмкін н/е телефон нөмірі 11 саннан тұруын н/е почтаны енгізгенде @ болуын талап етеді. Ал мәл-ң валидациясы деген мысалға парольді енгізгенде оны қайта қайталап енгізуді сұрайды, яғни бастапқыда енгізілген пароль мен 2-шісін тексереді. Сәйкес келмесе, қате шығарып береді.

B. Телефон номерлерін енгізгенде қандай тексеріс жүргізілуі мүмкін.

Телефон нөмірін енгізгенде +7 коды арқылы қандай ел және қала екені тексеріледі.

С. Алматы (ALMATY) қаласының тұрғындарының санын шығаратын  SQL-скрипт жазыңыз

Select count (CLIENT_ID)

From CLIENTS

Where city=’ALMATY’

16) А. Әртүрлі маркетинг кампанияларды өткізу үшін Клиенттерден жеке көлігі бар-жоғын  (CAR_FLG) және бар болса машина моделі (CAR_MODEL) сұрауға шешім қабылданды.

CLIENTS кесетесіне осы екі бағанын қосатын SQL –скрипт жазыңыз.

ALTER

TABLE

CLIENTS

add CAR_FLG(varchar(10),

CAR_MODEL(varchar(100))

 В. Мәліметтер қорында Онлайн дүкенінде мәліметтер тұтастығын (дұрыстығын) қамтамасыз ететіндегідей қандай ұсыныстар бере аласыздар? Онлайн дүкеннің тіркелу формасына қандай өзгерістер енгізу қажет?

Мәліметтер қорында ақпараттар нақты әрі түсінікті болу үшін атрибуттар дұрыс анықталуы керек. Атрибуттар мағынасына қарай топтарға жіктеу. Тіркелу кезінде нақты мәліметтер сұралу қажет.

 С. Жеке көлігі бар клиенттердің тізімін шығаратын  SQL-скрипт жазыңыз. CAR_FLG екі түрлі мәнге ие бола алады ‘Y’-машина бар, ‘N’- машина жоқ.

Select client_fio

From clients

Where car_flg like “Y”;

17) А. Егер онланй-дүкен www.e-pay.kz төлем терминалымен бірге жұмыс істейтін болса, осы мәліметтер қорында карточкалар жөнінде ақпаратты сақтау қажет пе? Себебін түсіндіріңіз? Қажет емес. Себебі, жеке мәліметтеріңізді келтіретін болғандықтан, сіздің шотыңыздағы қаржыға қол салу қаупі туады.

 В. Клиенттерге ынталандыру бағдарламасы бойынша 2 акция ұсыныңыз.

1 АКЦИЯ:Астана тұрғындарына 10 % жеңілдік

2 АКЦИЯ: Туған күні бүгінгі күнге сай 10 % жеңілдік

3 АКЦИЯ: жаңадан қосылған клиенттерге 10 % жеңілдік

 С. Осы 2 акцияларға сәйкес келетін SQL-скрипт жазыңыз.

1 акция:

Select PRODUCT_PRICE*0.9, CLIENT_ID

FROM PRODUCTS P,

CLIENTS C,

ORDERS O

WHERE p. product_id =o. product_id and c.client_id=o.client_id and city=’ASTANA’

2 АКЦИЯ:

Select PRODUCT_PRICE*0.9,CLIENT_ID

FROM PRODUCTS P,

CLIENTS C,

ORDERS O

WHERE p. product_id =o. product_id and c.client_id=o.client_id and birth_date=sysdate

3 АКЦИЯ:

Select PRODUCT_PRICE*0.9,CLIENT_ID

FROM PRODUCTS P,

CLIENTS C,

ORDERS O

WHERE p. product_id =o. product_id and c.client_id=o.client_id and date_open between ’01.12.2013’ and ’31.12.2013’

18) Visual Studio ортасындағы ASP.Net технологиясында Command объектісінің  ExecuteNonQuery және ExecuteReader әдістерінің (методтарының) айырмашылығын сипаттаңыз:

Command объектісі - Select сұранымдары мәліметтер жиыны қайтарған себебі үшін түрде dataset datatable объектілермен жүзеге асады

1. Осы әдістерінің  әрқайсысына сәйкес  SQL тіліндегі DML және DDL операторларын тізімін жазыңыз?

DML-INSERT,DELETE

DDL-CREATE TABLE,ALTER TABLE

ExecuteNonQuery әдісі деректерді қайтармайтын сұраныстарды орындау үшін қолданылады. Яғни, SQL тілінің DML катериясына жататын UPDATE, INSERT и DELETE сұраныстары – ДҚ кестесіне өзгерістер енгізеді, бірақ орындалу барысының соңында ештеңе қайтармайды.

Сонымен қатар, ExecuteNonQuery әдісі SQL тілінің DDL категориясына жататын сұраныстарды орындауға да қолданылады.

Деректерді анықтау тілі (Data Definition Language, DDL) ДҚ обьектілерінің құрылымын құруға және өзгертуге мүмкіндік береді, мысалы, кестелерді құру немесе өзгерту. Бұл тілдің негізгі операторлары – CREATE, ALTER, DROP. DDL сұраныстарын орындаған кезде деректер қайтарылмайды, дәл осы себепті ExecuteNonQuery әдісін пайдалануға болады.

B. Осы әдістерінің қайсысы  DataSet және DataReader объектілерін пайдаланады?

ExecuteReader әдісі DataReader және DataSet обьектілерін пайдаланады. Оны толығырақ сипаттайық.

DataReader обьектісі

DataReader обьектісі өте жылдам таңдау үшін және сұраныспен қайтарылатын жазбаларды қарау үшін қолданылады. Ол нәтижелерді бір ретте бір жазбадан көруге мүмкіндік береді. Келесе жазбаға өткенде алдыңғы жазба алынып тасталады. DataReader обьектісі жаңартылмайды, және онымен қайтарылатын деректер тек оқуға жарамды. DataReader обьектісі функциялардың щектелген жиынтығын жүзеге асыратындықтан ол өте қарапайым және жоғары өнімділікті қамтамасыз етеді.

DataSet обьектісі

Аты айтып тұрғандай, DataSet обьектісі деректер жиынтығын қамтиды. Оны DataTable обьектісінің контейнері ретінде қарастыруға болады.

DataSet обьектісі файлға және жады аймағына оқу және жазу функцияларын қамтамасыз етеді. DataSet обьектісіндегі орналасқан деректерді, құрылымдарды ғана сақтауға болады.

C. DataSet және DataReader объектілері  онлайн-дүкенінің қай бизнес-процесттері үшін қолданылады?

Алдымен, өндіру процесстерін сипаттайық:

1. Жеткізушілермен байланыс

2. Тапсырысты қалыптастыру

3. Тауарды сатып алу және оны қоймаға жіберу

4. Тауарды қоймада сақтау

5. Тұтынушылармен байланыс

6. Тапсырыстың түсуі

7. Тапсырысты орындау

8. Бухгалтерлік есеп

9. Жалпы басқару

10. Техникалық қамтамасыздандыру.

Оның ішінде техникалық қамтамасыздандыру процесінің 3 түрлі бизнес-процесі болады. олар:

-Офис құрал-жабдығын техникалық қамтамасыздандыу - онлайн-дукеннің веб-сайтының оптимизациясы және жүзеге асырылуы - онлайн-дукеннің функционалды мүмкіндіктерінің ұлғаюы.

DataSet және DataReader объектілері:

• онлайн-дукеннің веб-сайтының оптимизациясы және жүзеге асырылуы

• онлайн-дукеннің функционалды мүмкіндіктерінің ұлғаюы

деген 2 бизнес-процесттері үшін пайдаланылады.

19) Visual Studio ортасындағы ASP.Net технологиясында   DataSet ж/е DataReader объектілерінің айырмашылығын сипаттаңыз

DataSet класын қолдану.Сіз жасаған веп сервис сұранысқа жіберілген мәліметті қолданатын болса, онда DataSet класы қолданылады. Себебі DataReader класы МҚ байланыс жасайды, осыған байланысты мәліметтер XML де өзгертіле алмайды және веб – сервис арқылы сұранысқа жіберілмейді.онымен қоса, егер сізге мәліметтерді бірнеше рет сорттау немесе фильтрациялау қажет болса DataSet класы пайдаланылады.

DataReader класын қолдану мысалы:

Егер сіз сұранысқа жіберетін мәлімет әрқашан актуалды түрде болып, қажет болған кезде МҚ жылдам шақырылатын болғанын қаласыңыз, онда сіз DataReader класын қолданғаныңыз дұрыс болады. DataReader класы DataSet класына қарағанда өнімді болып келеді.

DataSet ASP.NET веб – приложенияларында аса маңызды роль атқарады.Сіз кэштау механизмін қолдана отырып, DataSet класының ресурстарының тұтыну мәселелерін азайта аласыз. ASP.NET веп приложенияларын ойдағыдай орындау үшін қарастаралып отырған екі кластың екеуі де аса қажет. Тек олардың қайсысын қай кезде қолдануын білу керек.

DataSet класы DataReader класына қарағанда мүмкіндіктері көбірек. Бірақ бұл DataSet класы көбірек қолданылады деген сөз емес. ASP.NET приложенияларындағы мәселелердің көбін тек DataReader класы шеше алады.

A. Осы объектілердің қайсысы онлайн-дүкеннің бизнес-архитектурасының масштабтылығын қамтамасыз етеді?

Осы объектілердің ішінде онлайн-дүкеннің бизнес-архитектурасының масштабтылығын қамтамасыз ететіні DataSet класы болып табылады.Шын мәнінде мүмкіншіліктердің көбі DataSet класы арқылы жақсы іске асырылады. Онлайн-дүкеннің мәліметтер қоры бір серверлік элементтер басқаруымен байланысты болғандықтан DataSet класын қолданған жөн.

B. Осы объектілердің қайсысы тауар каталогын көрсету үшін қолданылады?

Егер сізге тауар каталогын көру қажет болса, онда сізге DataReader класын қолданған дұрыс болады. DataReader класының DataGrid немесе DropDownList веп басқару элементтерін қолдану арқылы кез келген жолға сұраныс жібере аласыз..

C. Web-парақшада батырманы басқанда PRODUCTS кестесіндегі тауарларды көрсететін С# тілінде және SQL-скрипт жазыңыз.

protected void Button1_Click1(object sender, EventArgs e)

{

OleDbConnection acon = new

OleDbConnection("Provider=Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;

Data Source=C:\\OnlineStore.mdb");

Acon.open;

string strSql = "SELECT * FROM PRODUCTS";

OleDbCommand acom = new OleDbCommand(strSql, acon);

OleDbDataAdapter asda = new OleDbDataAdapter(acom);

DataSet ds = new DataSet();

asda.Fill(ds," PRODUCTS”);

ProductGrid.DataSource = ds.Tables[“PRODUCTS"].DefaultView;

Acon.close;

}

20) А. Осы кестелерде негізгі  және қосалқы кілттерді атаңыз.

2 кестені байланыстыру үшін 3 кесте қажет, яғни ол оларды байланыстыру үшін, және сол кестедегі кілт негізгі болып табылады, id арқылы берілген. Және осы айдымен байланысқан кілттер қосалқ кілт болып табылады.

В. Реляциялық мәліметтер қорында кілттер ролін анықтаңыз.

Реляциялық МҚ кестелерден, кестелер жолдар мен бағандардан тұрады. Реляциялық МҚ кестелердің ерекшеліктері болады: кестеде бірдей жол болмауы тиіс, кесте жасалған кезде мәліметтер қалай тұрсы, сол қалыппен қалуы тиіс, әр бағанның аты болады және ондағы мәліметтер бір типті, жол мен баған қиылысында бір ғана мәлімет болуы тиіс. Біздің кестедегі мәліметтер шатасып етпес үшін кілттер қолданамыз. Бастапқы кілт мәліметтері әр бағанда әр түрлі болатын жол болуы тиіс. Мысалға клиент номері. Ол екі клиентте бірдей болуы мүмкін емес. Қосалқы кілт ол негізгі кілт қызмет атқармай қалса қолданылады.

С.  2013 жылдың ақпан айында ең көп тапсырыс жасаған Клиентті анықтайтын SQL-скрипт жазыңыз

Select

From

(Select sum(QTY) Q,CLIENT_NAME

FROM CLIENTS C,

ORDERS O

WHERE c.client_id=o.client_id and ship_date between ’01.02.2013’ and ’28.02.2013’)

ORDER BY Q

1-блок

2013 жылғы қыркүйегінде 2012 жылғы қыркүйек айымен салыстырғанда қолма-қол жасалмайтын төлемдер санының және сомасының өсуі 34,4% (транзакциялардың саны 4,5 млн. транзакция болды) және 23,9% (транзакциялардың көлемі 82,0 млрд. теңге болды), ал қолма-қол ақшаны алу бойынша операциялардікі тиісінше 12,4% (транзакциялардың саны 13,2 млн. транзакция болды) және 17,7% (транзакциялардың көлемі 458,1 млрд. теңге болды) болды. Қазақстандағы қолма-қол жасалмайтын төлемдер нарығының даму перспективасын бағалаңыз: A. 2013 жылда Қазақстанда қолма-қол жасалмайтын төлемдердің даму қарқыны түсіндіретін 2 себепті атаңыз. B. Мемлекет тарапын жасалынып жатқан қолдау ниетін түсіндіретін қолма-қол жасалмайтын төлемдердің 3 қызметін атап өтіңіз. 3

3 деңгейлі модель негізнде е-бизнестің архитектурасына талдау жасаңыз.A. Әр деңгейінде қандай ақпараттық технологиялар және программалау тілдері пайдаланады?B. Онлайн-дүкен мысалында  е-бизнестің логикалық-функционалды архитектурасының схемасын келтіріңіз. 12

E-mail маркетинг жұмыс істеу принципін сипаттаңыз: А. Е-mail маркетинг қызметіндегі хаттамалар мен DNS серверінің ролін сипаттаңыз. В. E-mail маркетинг басқа е-маркетинг құралдарымен салыстырғанда артықшылығын атап өтіңіз. С.  E-mail маркетинг қызметіндегі CRM  жүйесінің ықпалын сипаттаңыз 7

Виртуалды дүкендерде сауда жасайтын қазақстандықтардың саны күн сайын артуда. Халықаралық компанияларға сенетін болсақ, Қазақстан телекоммуникация нарығы қарқынды даму үстінде. Алайда Казнетті мұқият зерттесек, интернет-дүкендердің 70% Алматыда, 20% —Астанада, тек қалған 10% республиканың басқа қалаларында тіркелген.А. онлайн-дүкенін ұсынатын бағалардың офлайн-дүкендерімен салыстырғанда бағаларының төмен болатындыңын түсіндіретін 3 экономикалық концепциясын келтіріңіз.В. Бағаның төмен болуымен қатар, е-бизнес қоғамға тағы қандай 3 пайдасы бар?С. Қазақстанның басқа қалаларында е-бизнес даму үшін қандай мәселелер шешілуі тиіс? 8

Е-бизнес және дәстүрлі бизнестің маркетингтің құралдарының айырмашылығын түсіндіріңіз: А. Е-бизнестің даму эволюциясының диагрммасын келтіріп, е-бизнес қандай даму сатысында екендігін анықтаңыз.  В. Е-маркетингтің кез-келген 3 арнасын атап өтіп, салыстырмалы талдау жасаңыз. С. Мінез-құлыққа негізделген маркетинг деген не және осы құралды жүзеге асыратын ақпараттық технологияларды атаңыз. 6

Е-бизнес модельдерінің классификациялау негізгі принциптерін анықтаңыз.A. Е-бизнес классификациялаудың екі тәсілін атап өтіңіз және модельдердің мысалын келтіріңіз.B. Е-бизнес классификациялаудың екі тәсілінің негізінде жатқан принциптерін атап өтіңіз?C. B2B және B2C сегментіндегі маркетинг стратегиясының жүзеге асуында қандай айырмашылық бар? 14

Е-бизнестегі құқықытық-нормативтік құжаттардың маңыздылығын және іс-жүзіндегі қызметіне баға беру үшін келесі сұрақтарға жауап беріңіз: A. Е-бизнестегі құқықытық-нормативтік құжаттар е-бизнестің қандай кемшіліктерін азайтуға және архитектурасына қойылатын талаптарды орындауға септігін тигізе алады?   B. Көпшілік офертаның құрылымын сипаттаңыз. С.  Акцепт деген не және е-бизнестің қай кезеңдеріңінде акцепті қабылдауға болады? 2

Е-бизнесті стратегиялық жоспарлаудың негізгі кезеңдерін атап өтіп, келесі сұрақтарға жауап беріңіз:A. Е-бизнес стратегиясының қасиеттерін атап өтіңіз.B. Е-бизнес стратегиясын жүзеге асыру барысында KPI рөлін анықтаңыз?C. Web-аналитиканың қандай түрлерін білесіз? 13

Е-бизнестің негізгі концепцияларына анықтама беріңіз:A. Венн диаграммасын қолдана отырып e-commerce және e-business түсініктеріне анықтама беріңіз?B. Е-commerce ұғымы e-business ұғымына қарағанда қолданыста кеңірек таралғанын түсіндіріңіз (2 себеп)? 10

ҚР Президенті Ұлттық банкке электрондық төлемдер мен банкоматтарды біріктіретін бірыңғай процессингтік орталық (БПО) құру жөнінде ұсыныстарды жасап шығаруға тапсырма берді. А. БПО құру идеясын қолдайтын екі аргумент атаңыз. В. БПО құру идеясының 2 жағымыз салдарын атаңыз. 4

Тауар каталогынан, тауар корзинасынан, Банкпен әрекет ететін электронды төлем жүйесінен, тапсырыс тарихында негізделеген ұсыныстар жүйесінен тұратын онлайн-дүкенді жобалау барысында, келесі талаптарға жауап беретіндей архитектура құру үшін қандай ұсыныстар бере аласыз:A. Е-бизнес тиімділігі B. Қауіпсіздік C. Сенімділік  15

Төлем карталары негізінде е-қауіпсіздік мәселеріне талдау жасаңыз.A. Электронды төлем жасауда төлем карталарын пайдаланғанда қандау қауіп-қатерлер пайда болуы мүмкін?B. Төлем шлюзі электронды төлем жасауда қандай қызмет атқарады?C. Е-бизнестің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған тағы қандай технологияларды білесіңіз? 11

Төлем шлюзі не екенін түсіндіріп, келесі сұрақтарға жауап беріңіз: A. Электронды төлемге қатысушыларды атап, төлем шлюзінің бизнес-архитектурасының схемасын келтіріңіз. В. Төлем шлюзі қандай қызмет атқарады? С. Төлем шлюзінің қызметіндегі 3D-Secure ролін анықтаңыз 1

Электронды ақша және төлем карточкалары арасындағы айырмашылықты атап өтіңіз: А. Қазақстандағы электронды ақша және төлем карточкалары эмитетенттерін атаңыз. В. Аталған екі құралдың интернет-дүкенінде төлем жасаудағы айырмашылығын, әр құралға тән артықшылығы мен кемшілігін атап өтіңіз 5

Электронды төлем жүйелері қандай талаптарға жауап беруі тиіс:А. Электронды төлем жүйелерінің кез-келген 3 қасиетін атаңыз.В.  Сіз атаған қасиеттер жүзеге асу үшін е-бизнес архитектурасының қандай талпатары орындалуы тиіс.  9

2-блок

«Е-лицензиялау» ақпараттық жүйесі Қазақстанның барлық азаматтарының лицензия және рұқсат құжаттарын онлайн жүйесінде алуына мүмкіндік береді, бұл әсіресе республиканың шалғай өңірлерінің тұрғындары үшін аса маңызды.    Түрліше мемлекет органдарынан алынатын толып жатқан анықтамалар мен құжаттардың орнына лицензия мен рұқсат құжаттарын алу үшін электронды лицензиялау порталындағы бір ғана онлайн-сұраным талап етіледі. Сонымен бірге лицензия және рұқсат алу үдерісі мейлінше әділ. Оның үстіне, электронды лицензиялардың бірыңғай реестрінің арқасында әрбір азамат компания лицензиясының бар екенін, дұрыстығын және оның мәртебесін тексере алады. 2012 жылдан бастап барлық қызмет түрлеріне арналған лицензиялардың 100% электронды лицензиялау жолымен беріледі. A. E-лицензиялау негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр? B. E-лицензиялау қызметінің тиімділігін бағалайтын 2 KPI ұсыныңыз? С. E-лицензиялау қызметі қандай техникалық және техникалық емес шектеулерге тірелуі мүмкін?   3

«Казахтелеком» АҚ еншілес компаниясы «Kazakhstan Online» бренді «бұлтты» технологияларды ендіру бойынша, Қазақстанда елеулі табысқа жеткен компания және нәтижесінде компания қазіргі таңда корпоративті сегментте IT-қызметтің бас жабдықтаушы мәртебесіне ие болды. «Бұлтты» технологиялар – компанияларға компьютер ресурстарын Интернет желісі арқылы қызмет ретінде ұсыну. Мысалы, мәліметтерді сақтау және өңдеуге арналған сервер сатып алдудың орнына, кәсіпорын мамандырылған IT-компаниялардың ресурстарын қолдана алады және Интернетке қосылған құрылғылар арқылы өз мәліметтерін өңдей алады. Нәтижесінде орта және шағын бизнес қуатты сервиске, оған арналған қымбат жабдықтар мен лицензиялық программалық жабдықтарды сатып алмай-ақ, қол жеткізе алады. А. «Kazakhstan Online» бренді   үшін SWOT-анализ жасаңыз. B.  «Kazakhstan Online» бренді үшін стратегия тұжырымын анықтаңыз. С. «Kazakhstan Online» брендінің тиімділігін бағалайтын 2 KPI ұсыныңыз. 2

«Казахтелеком» АҚ еншілес компаниясы «Kazakhstan Online» бренді «бұлтты» технологияларды ендіру бойынша, Қазақстанда елеулі табысқа жеткен компания және нәтижесінде компания қазіргі таңда корпоративті сегментте IT-қызметтің бас жабдықтаушы мәртебесіне ие болды. «Бұлтты» технологиялар - компанияларға компьютер ресурстарын Интернет желісі арқылы қызмет ретінде ұсыну. Мысалы, мәліметтерді сақтау және өңдеуге арналған сервер сатып алдудың орнына, кәсіпорын мамандырылған IT-компаниялардың ресурстарын қолдана алады және Интернетке қосылған құрылғылар арқылы өз мәліметтерін өңдей алады. Нәтижесінде орта және шағын бизнес қуатты сервиске, оған арналған қымбат жабдықтар мен лицензиялық программалық жабдықтарды сатып алмай-ақ, қол жеткізе алады. А.Майклом Раппа (Michael Rappa)   ұсынған классификация негізінде табысқа бағытталған модельдердің қайсысы  «Kazakhstan Online»  қызметіне тән? B. «Kazakhstan Online» қызметінің сәтті жүзеге асуы ел экономикасына қандай пайда әкеледі? С. «Kazakhstan Online» қызметі қандай фундаментальды бизнес-модельге сәйкес келеді?     7

2008 жылдың шілде айынан бастап, «Қазақстан темір жолы» ҰК АҚ  интернет арқылы поезд билеттерін сата бастады бастады. Онлайн платформасы арқылы 2009 жылы 3738 билеттер сатылса,  2010 жылы 26 258 билеттер сатылды, 2011 жылы – 128 736 билеттер сатылды. Клиенттердің сұранысын ескере отырып,  компания 2011 жылы қаңтар жұмысқа транзакциялық терминалдар торабын (ТТТ) іске қосты.  ТТТ  жолаушыларға өз өзіне қызмет көрсету жүйесі арқылы  билет сатып алу мүмкіндігіне ие болумен қатар, интернетте сатып алған билеттерді қағазға басып шығаруға болады. 2012 жылдың нәтижесінде  «Қазақстан темір жолы» ҰК АҚ 2012 жылы электронды жолмен қатар миллион билет сатты. A.   Epay.railways.kz  негізінде қандай   фундаментальды модельдер жатыр? B.   Epay.railways.kz  үшін SWOT-анализ   жасаңыз? С.  Epay.railways.kz  үшін стратегия тұжырымын анықтаңыз. 5

Amazon.com  1990 жылы Желіні сату және сатып алу процесстеру үшін пайдаланатын  интернет-кәсіпкер үшін жаңа бизнес-үлгіні ұсынды.  Осы уақытта тұтынушылар қашықтықты компьютер пернелерімен басумен алмастыруды үйреніп жүргендіктен,    Amazon.com кітаптарды онлайн сату е-бизнесін ұйымдастырды.     Кітап сататын онлайн дүкені, Wrox, О'Райли, Premier Press, тсс баспаханаларға арналаған. Баспаханалар сатылымға дайын кітаптарды  өз сайтында немесе  www.amazon.com сайтында көрсете алады. Жаңа және ұсталған кітаптарды сату нарығында көшбасшы болған Amazon.com , кітап сатушыдан виртуалды   Wall Mart –қа,  яғни компакт-дискілер, программа жабдықтарын, кеңсе жабдықтары, электроника, ойындар, тсс сататын  компанияға айналды. A.  Amazon.com  сайтынан кітапты сатып алу процессін  дәстүрлі кітап дүкенінен ерекшелігін көрсететін схема жасаңыз. Түсініктеме беріңі В. Amazon.com  моделі баспаханаларға қандай артықшылық әкеледі?    С. Қазақстанда  Amazonды  нарықта таралуы  (әр категориядан 2 ) қандай техникалық және техникалық емес шектеулерге тірелуі мүмкін? 8

Amazon.com  1990 жылы  Желіні сату және сатып алу процесстеру үшін пайдаланатын  интернет-кәсіпкер үшін жаңа бизнес-үлгіні ұсынды.  Осы уақытта тұтынушылар қашықтықты компьютер пернелерімен  басумен алмастыруды үйреніп жүргендіктен, Amazon.com кітаптарды онлайн сату е-бизнесін ұйымдастырды.     Кітап сататын онлайн дүкені, Wrox,  О'Райли, Premier Press, тсс баспаханаларға арналаған. Баспаханалар  сатылымға дайын кітаптарды  өз сайтында немесе www.amazon.com сайтында көрсете алады. Жаңа және ұсталған  кітаптарды сату нарығында көшбасшы болған Amazon.com , кітап сатушыдан  виртуалды   Wall Mart –қа,  яғни компакт-дискілер, программа жабдықтарын, кеңсе жабдықтары, электроника, ойындар, тсс сататын компанияға айналды. A. Майклом Раппа (Michael Rappa)  ұсынған классификация негізінде табысқа бағытталған модельдердің қайсысы   Amazon қызметіне тән В. Amazon негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр?  C. One-click (Amazon дүкенінде тапсырысты жылдам өңдеу және жүргізу) Система быстрого подтверждения и оплаты заказа у магазина) технологияс қалай жүзеге асатынынын сипаттаңыз 10

Dell  компаниясы, дербес компютерлерді (ДК)  дистрибьютор және ретейлер сияқты ортада жүретін делдалдарға жүгінбей,   тікелеу сауда моделін алғаш енгізіп, бәсекелістік артықшылыққа ие болды. Клиенттер Dell компаниясымен тікелей байланысып, технология жағынан озық және бағасы жағынан тиімді жүйелерге қол жеткізуге мүмкіндік алды.  Клиенттермен тікелей байланыс жасау Dell компаниясына, клиенттердің ортақ және ерекше талаптарын біле отырып, клиентке бағытталған тауарларды өндіруге ықпал етеді. Dell Интернетті қолдана отырып, тауар конфигурациясын бекіту, тапсырысты тіркеу, техникалық қолдау жасау сияқты бизнес-процесстерді автоматтандырды және бұл компанияға өз клиенттеріне қызмет көрсетуге артық шығын жұмсамай, табысты арттыруға мүмкіндік берді.  Сонымен қатар, Интернетті қолдана отырып, ДК жинау, үлестіру және техникалық қолдау сияқты процесстерге қатысатын жабдықтаушылардың мен серіктестердің арақатынасын тиімді үйлестірілді. Dell жабдықтау жүйесі тек 3 сатыдан тұрады — жабдықтаушы, өндіруші (Dell) және пайдаланушылар. A. Майклом Раппа (Michael Rappa)  ұсынған классификация негізінде табысқа бағытталған модельдердің қайсысы   Dell қызметіне тән? 13

epay.kkb.kz («Казкоммерцбанк» АҚ) e-payment | интернет-эквайринг жалпы кірісі $52 981 021 таза кірісі $962 377 клиент базасы 755 000 Казкоммерцбанк  өз төлем сервері арқылы басқа банк карточкалары бойынша өткен транзакцияларды өңдей алған алғашқы Банк. Қазіргі уақытта Қазақстанның карталардың  интернет-процессингі нарығының  92% ePay-ға тиесілі. Казкоммерцбанк Қазақстанда 3 бірдей Visa, MasterCard және American Express сияқты халықаралық төлем жүйесіне тиесілі карталарды қабылдайтын жалғыз Банк болып табылады. А.Еpay.kkb.kz қызметі қандай фундаментальды бизнес-модельге сәйкес келеді 9

epay.kkb.kz («Казкоммерцбанк» АҚ) e-payment/ интернет-эквайринг жалпы кірісі $52 981 021 таза кірісі $962 377 клиент базасы 755 000 Казкоммерцбанк  өз төлем сервері арқылы басқа банк карточкалары бойынша өткен транзакцияларды өңдей алған алғашқы Банк. Қазіргі уақытта Қазақстанның карталардың  интернет-процессингі нарығының  92% ePay-ға тиесілі. Казкоммерцбанк Қазақстанда 3 бірдей Visa, MasterCard және American Express сияқты халықаралық төлем жүйесіне тиесілі карталарды қабылдайтын жалғыз Банк болып табылады. А.Майклом Раппа (Michael Rappa)   ұсынған классификация негізінде табысқа бағытталған модельдердің қайсысы  Epay.kkb.kz қызметіне тән? 4

Groupon  "группа" және "купон" деген екі сөзден құралған. Бұл сервис көмегімен қолданушылар, егер қатысушылардың белгілі бір саны бір тауарды не қызмет түрін сатып алуға  қызығушылық  танытса, сатып алуға жеңілдікке қол жеткізе алады. Жеңілдік алу үшін  Groupon  сайтына тіркеліп, купонды сатып алып, оны қағазға басып шығарып, негізгі тауардың сатушысы болып табылатын компанияға көрсету керек.  Нәтижесінде, осы сервис арқылы компаниялар жаңа клиенттерді өз тауарларымен не қызмет түрімен таныстыру, ал клиенттер қаражаттарын үнемдеу  мүмкіндігіне ие болады. A. Groupon сервисі негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр? B. Groupon  сервис функционалын сипаттайтын блок-схемасын келтіріңіз. С. Мобильды қосымшалардың дамуы Groupon сервисіне қалай ықпал етеді? 12

Royal Bank  ұсынған жеке тұлғаларға арналған интернет-банкингі, карталарды және шоттарды басқаруға, қызметтерге төлем жасауға, ақша аударымдарын жасауға арналған түсінкті және қолайлы құрал.  Royal Bank  жалақы жобасы бойынша Proxy&Damble компаниясымен келісім-шартқа қол қойды.  Яғни Proxy&Damble  жұмыскерлері Royal Bank төлем карточкалары арқылы жалақы алатын болады.  Жалақы алатын күні төлем карталары иегерлері интернет-банкингте өз шоттарын көру үшін жеке кабинетіне кіргенде, интернет-банкинг сервері істен шығып қалды. А. Осы жағдайда бизнес-архитектураға қойылатын қай талап орындалмай отыр?   В. Осы проблеманы шешу үшін қандай ұсыныстарыңыз бар? С. Интернет-банкинг негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр? 1

Royal Bank ұсынған Интернет-банкинг жеке тұлғаларға карта және шоттарды басқаруға, қаражат аударуға, қызметтерді төлеуге мүмкіндік береді. Азамат атты Клиент интернет-банкингтің жеке кабинетінде 2 күн бұрын   біреу оның картасынан АҚШ Чикаго қаласында банкомат арқылы 100 USD қолма-қол ақша ретінде алғанын көрді. Азамат Банкке осы уақытта Қазақстан аумағында болғандығын растайтын құжаттар тапсырып, өз шағымының орынды екендігін дәлелдеуге көмектесті. Бұл жағдайда Азаматтың дәл осы күні Бурундай аулында бензин станциясында картамен төлем жасағандығы дәлел болды. Банк осы оқиға бойынша сараптама жасап, Азаматтың шағымының орынды екендігін дәлелдеп, ақшаны картаға қайтарды А. Осы жағдайда интрент-банкингтің бизнес-архитектурасы қандай талабы Азаматтың шағымының орынды екендігін дәлелдеді? 6

Туризм бизнесінің бүкіл процесстеріне, саяхаттарды ұйымдастыру, қонақжайлылық саласына ақпараттық коммуникациялық-технологиялардың (ICT) енуі  е-туризм сияқты жаңа ииновациялық бағыттың пайда болуына ықпал етті. А.Е-туризм негізінде қандай фундаментальды модельдер жатыр? 15

Электроннды Сауда Алаңшалары (ЭСА)  2003 жылы жасалынып  және 2004 жылы жұмысқа енгізілді. ЭСА компаниялардың сатып алу процесстерін электронды форматқа көшіру идеясын жүзеге асырды. Жасалған сауданың орташа экономиясы (үнемделген қаражаты) бастапқы жарияланған бағалардың 12% тең. ЭСА жүйесі арқылы сатып алу компанияларға бір жыл ішінде 3 миллион долларға дейін үнемдеуге септігін тигізеді. ЭСА Қазақстан аумағында коммерциялық компания үшін нарықта бәсекелестікті қамтамасыз ететін сатып алуды толықтай автоматтандырған ең ірі жүйе болып табылады. A. Майклом Раппа (Michael Rappa)   ұсынған классификация негізінде қандай табысқа бағытталған модельдерді модельдер жатыр ЭСА. 14

Электроннды Сауда Алаңшалары (ЭСА)  2003 жылы  жасалынып  және 2004 жылы жұмысқа енгізілді. ЭСА компаниялардың сатып алу процесстерін электронды форматқа көшіру идеясын жүзеге асырды. Жасалған сауданың орташа экономиясы (үнемделген қаражаты) бастапқы жарияланған бағалардың 12% тең. ЭСА жүйесі арқылы сатып алу компанияларға бір жыл ішінде 3 миллион долларға дейін үнемдеуге септігін тигізеді. ЭСА Қазақстан аумағында коммерциялық компания үшін нарықта бәсекелестікті қамтамасыз ететін сатып алуды толықтай автоматтандырған ең ірі жүйе болып табылады. A. Жабдықтау процестерінде (Supply Chain Management ) және компанияның   ақпараттық жүйесінде ролін және орнын схема түрінде анықтаңыз.  11