Сөздіктер(лексикография)

Лексикография(гр. сөз туралы, сөзге қатысы, жазамын) – қолданбалы тіл білімінің өз алдына бөлек, жетекші саласы, сөздіктерді құрастырудың ғылымитәсәлә дегенді білдіреді. Л. ұл тілінің лек-қ байлығын жинастыру, оларды ретке келтіріп, жүйеге түсіру ісімен шұғылданатындықтан, ол жалпыхалықтық тілді байытады, әдеби нормасын қалыптастырады, тіл мәдениетін арттырады.

Сөздіктердің негізгі қызметтері:

1. атауыштық - бір нәрсені атайды.

2. есепке лаушылық – сөзднрді тіркейді.

3. информациялық – бір нәрсе туралы хабар береді.

4. нормативтік – дұрыс мағыналары мен дұрыс қолданыстарын көрсетеді.

5. коммуникативтік – қатынас құралы.

Өзінің міндеті мен қызметіне қарай:

1. Теориялық л. міндеттері: сөз-ң типтерін анықтап беру; олардың құрылымын айқындау; әр түрлі сөздіктердің мақсаттары мен міндеттерін көрсету

2. Тәжірибелік л. міндеттері: тілдің сөздік байлығын жию және ретке келтіру; оларды тілдік лингвистикалық тұрғыдан сипаттау және нормаға түсіру; тілді үйрету және оқыту; қоғамның тіл мәдениеттілігін арттыру; екі ел арасындағы қатынас жасауды жеңілдету; тілдің сөз байлығын ғылыми тұрғыдан зерттеу міндеттерін атқарады.

Лингвистикалық сөздіктерді жасалу мақсатына қарай жіктеу:

1. Сөздердің шығу тегі мен олардың семантикасыныңі дамуы туралы мағлұмат беретін сөздіктер: этимологиялық және тарихи

Этимологиялық сөздіктер – белгілі бір тілдегі сөздердің шығу төркінін, олардың бастапқы мағыналары мен дыбысталу түрін айқындайды.

Тарихи – сөздердің шығуын, дамуын және оның бірнеше дәуірін қамтып сипаттайтын сөздіктер.

2. Қазіргі тілдердегі сөздердің мағыналарын түсіндіріп, олардың қолданылуы жайлы мәлімет беретін сөздіктер.

Түсіндірмелі - әдеби тілдің жалпылама және жиі қолд-тын сөздерді қамтып, олардың мағыналарын талдап түсіндіруді, әдеби тілдің лек-қ, семан-қ, нормаларын көрсетуді мақсат етеді. М: Түнек - көзге түртсе көрінбейтін қараңғылық.

Аударма сөздіктер – екі түрі бар: біріншісі, белгілі бір шет тілдегі сөздерді ана тіліне аударып береді, екіншісі, керісінше, ана тіліндегі сөздерді шет теілге аударып береді.

Терминологиялық сөздіктер – ғылым мен техниканың сан алуан салаларына қатысты терминдерді қамтып, олардың білд-тін ұғымдарын түсіндіріп беруді мақсат етеді.

Диалектологиялық сөздіктер - әдеби тілдің лексикасынан тыс жатқан, бірақ ұлттық тілдің жергілікті тармақтары болып табылатын диалектілер мен говорларға тән сөздер мен сөз тіркестерін қамтиды.

Фразеологиялық сөздіктер- белгілі бір тілдегі әр түрлі фразеологиялық оралымдарды қамтиды, олардың мағыналарын түсіндіреді.

Синоним сөздігндгіндеі –ситнонимдік қатардың құрамындағы мәндес сөздердің мағ-қ ерекшеліктері мен қолдану ерек-і түсіндіріледі.

3. Сөздердің дыбыстық құрылысы мен олардың жазылуы туралы мағлұмат беретін сөздіктер: фонетикалық, орфографиялық

Орфографиялық сөздіктер(емле сөздіктер) – тілдегі сөздердің нормасын көрсететін сөздік.

4. Заттар мен құбылыстардың ұғымдарын айқындап, түсіндіретін сөздер: энцеклопедиалық, иллюстративтік

Энцеклопедиялық сөздіктер – анықтама құрал ретінде ғылыми жүйемен жасалатын күрделі сөздіктердің бірі.

Салыстырмалы сөздіктер – туыстас тілдердегі ортақ түбірлес сөздер беріледі, ондай сөзд-ң әр түлі туыстас тілдердегі ұқсас жақтары да, айырым жақтары да көрсетілген.

Шет тілдер сөздігі – шығу төркіні басқа тілдік сөздер мен терминдерге қысқаша түсінік беруді мақсат етеді.

№11