Książka drukowana.

Historia nowoczesnych mediów zaczyna się więc wraz z książką drukowaną. Druk początkowo był wykorzystywany jedynie do szybszej reprodukcji ksiąg (głównie o treści religijnej) wcześniej kopiowanych ręcznie, ale stopniowo spowodował (jak dziś mówimy) rozwój oferty – zaczęły powstawać książki świeckie, bardziej przystępne (w językach narodowych) oraz pamflety oraz traktaty polityczne i religijne, które odegrały istotną rolę w transformacji średniowiecznego świata i przyczyniły się do upowszechnienia prądów umysłowych epoki renesansu (oczywiście tylko wśród elit ówczesnych społeczeństw). Wcześnie też zaczęto drukować różnego rodzaju obwieszczenia, jak rozporządzenia władz (monarchów). W ten sposób druk zaczął być postrzegany jako ważny element zarządzania społeczeństwem.

W średniowieczu (i jeszcze później) jednak książki nie były w pełni narzędziami masowej komunikacji. Były uważane za „skarbnice mądrości” (zwłaszcza zawierające pisma świętych i inne teksty religijne). Takie księgi stanowiły najważniejsze części bibliotek, wokół nich gromadzono jednak także dzieła naukowe i praktyczne. Książki były cenne, drogie i rozpowszechniane w niewielkim kręgu odbiorców a umiejętnością czytania mógł się poszczycić niewielki odsetek ludności. Właściwie dopiero w XIX wieku, który przyniósł rozwój bibliotek jako instytucji masowej oświaty, książka stała się medium prawdziwie masowym. Jednak należy pamiętać, że już do końca XV (czyli przez pierwsze kilka dziesięcioleci od zastosowania druku przez Gutenberga) opublikowano w Europie 15 tys. tytułów różnych dzieł (choć w niskich nakładach), a w XVI wieku wydrukowano ponad milion egzemplarzy (McQuail, 2007, s. 46) Pisma Świętego w przekładzie Lutra (co niewątpliwie przyczyniło się do upowszechnienia reformacji).

W XVI wieku (w krajach niemieckich włoskich oraz w Anglii i we Francji, gdzie działalność wydawnicza była najbardziej rozwinięta) pojawiły się pierwsze podstawowe cechy nowoczesnych mediów z najwcześniejszą formą publiczności czytelniczej. Zaczęły powstawać zaczątki praw autorskich w formie pewnych przywilejów nadawanych drukarzom. Uwidocznił się ostrzej problem działalności cenzury (np. religijnej) i walki o swobodę wypowiedzi.

W zasadzie wszędzie od XVI wieku władze państwowe i kościelne poddawały słowo drukowane cenzurze. Wymowne żądanie wolności wypowiedzi za pośrednictwem druku zawarte zostało w traktacie angielskiego poety Johna Miltona z roku 1644 (Areopagitica) . Idea wolności druku była możliwa do zrealizowania dopiero wtedy, gdy pojawiły się swobody polityczne i demokracja.

Ogólnie – mówiąc o książce jako o medium – można wskazać na takie jej cechy, jak (McQuail, 2007, s. 46):

- Technologia ruchomej czcionki.

- Zszywane strony, forma kodeksu.

- Wiele kopii.

- Towarowy charakter.

- Różnorodna (także świecka) treść.

- Indywidualne wykorzystanie.

- Dążenie do wolności druku.

- Indywidualne autorstwo.

Media drukowane – gazeta.

Gazety wyłoniły się z ulotek, pamfletów i biuletynów końca XVI i początku XVII stulecia (czyli dopiero dwa wieki po wynalezieniu druku). Ich jeszcze starszymi prekursorami nie były książki, lecz raczej listy (biuletyny) handlowe, rozsyłane za pośrednictwem poczty. W tych listach (biuletynach) były przekazywane różne informacje handlowe i polityczne, istotne dla kupców, dla ówczesnych rynków.

Wczesne gazety charakteryzowała nieregularność ukazywania się orientacja handlowa (otwarta sprzedaż), publiczny charakter i (już wtedy) wielość celów: używano ich zarówno do zapisu i przekazywania wiadomości, jak i do celów reklamowych; nie brak w nich było również rozrywki i plotek.

Za „gazetami” biuletynami handlowymi zaczęły pojawiać się periodyki wydawane przez monarchów i inne instytucje władzy czy stronnictw politycznych, czyli pisma, których głównym celem było polityczne oddziaływanie (zarządzanie społeczeństwem i przekonywanie go do własnych idei czy przedsięwzięć).

Te dwa typy prasy drukowanej występowały obok siebie przez cały czas jej istnienia, z tym, że prasa „oficjalna”, państwowa, partyjna tam, gdzie istniał wolny rynek z reguły ustępowała popularnością prasie komercyjnej, niezależnej (przynajmniej formalnie) od władzy i polityków; w systemach zaś autorytarnych (jak w byłych krajach komunistycznych) system prasowy tworzyły głównie pisma – organy władz państwowych lub partyjnych.

Niemal od początku istnienia prasa była generalnie (potencjalnym czy rzeczywistym) konkurentem dla władzy – jej kontrolerem (z czasem ukuto dla niej określenie czwartej władzy). Jej dzieje można więc przedstawiać jako ciąg zmagań zarówno o wolność wypowiedzi, jak i o poszerzenie zakresu swobód obywatelskich i demokracji. Przy czym w obu wspomnianych typach periodyków można wskazywać przykłady walki lub współdziałania z władzami (nawet autorytarnymi). Swoje zasługi dla poszerzenie swobód obywatelskich miała np. partyjna prasa socjaldemokratyczna lub chłopska, natomiast prasa formalnie od władz niezależna, nie raz wspierała istniejące stosunki społeczno-polityczne.

McQuail – obok prasy partyjno-politycznej – wyróżnia prasę prestiżową i popularną (2007, s. 49). Ten podział nie jest do końca precyzyjny, bo np. wśród współczesnych tytułów partyjnych (czy rządowych) można wyróżnić zarówno prestiżowe, poważne, opiniotwórcze, jak takie, które zabiegają bardzo o czytelniczą popularność. W podziale tym chodzi o rozróżnienie między pismami wyrosłymi z tradycji liberalizmu, której hołdowały poważne tytuły „burżuazyjne”, mieszczańskie XIX wieku. Z tradycji tej wywodzi się niezależność od władz oraz zasada dziennikarskiego obiektywizmu i społecznej odpowiedzialności. W tej tradycji nie chodzi o pozyskiwanie sympatii publiczności za wszelką cenę (nie ma pogoni za tanią sensacją). Gazeta prestiżowa to produkt elitarny oferujący tematy poważne i nie zawsze łatwe w odbiorze.

Prasa popularna zaś to produkt masowy, zaprojektowany tak, by mógł korzystać z niego każdy, to przedsięwzięcie czysto komercyjne, które przez ponad sto lat (mimo postępu technologicznego w prasie i zmian na świecie) oferuje ciągle niemal to samo: dramatyczne i sensacyjne w formie i stylu doniesienia, historie „ z życia wzięte”, katastrofy, kryzysy, plotki i skandale z życia sławnych osób. Tego typu pisma nie specjalnie przejmują się bieżącymi wydarzeniami politycznymi (no chyba, że można je sprzedać w atmosferze skandalu), ale mogą mieć wpływ na kształt życia politycznego, np. dzięki dużej poczytności mogą kształtować opinie o pewnych politykach czy ich ugrupowaniach.

Ze względu na typowy format gazetę tego typu nazywa się tabloidem.

Wśród wielu innych typologii prasy drukowanej do ważniejszych należy również jej podział ze względu na terytorialny zasięg rozpowszechniania, np. na prasę: lokalną, regionalną i ogólnokrajową. Wśród typów tytułów wyróżnionych w ten sposób można znaleźć pisma bardzo różnorodne, ale mające też wspólne cechy, jak dobór informacji uzależniony od czytelników zamieszkujących dane terytorium oraz związki (czy nawet uzależnienie) z lokalnymi władzami i reklamodawcami.

Jeszcze inne typologie odnoszą się do dominującej problematyki oferowanej przez periodyki. Wyróżnia się np. prasę ogólnoinformacyjną (np. dzienniki), prasę społeczno-polityczną - (zwłaszcza tygodniki) opinii, prasę o tematyce kulturalnej, poradniczej, shoppingowej itd.

Generalnie pisząc o prasie drukowanej jako medium wskazuje się jej takie wyróżniające cechy, jak (McQuail 2007, 47):

- Regularne i częste ukazywanie się.

- Towarowy charakter.

- Treść związana z aktualnymi wydarzeniami.

- Funkcje w sferze publicznej.

- Miejska, świecka społeczność odbiorców.

- Względna swoboda.