Статьи, опубликованные в периодической печати На калмыцком языке

7. Оглаев, Ю. Баатрин ірўн седкл / Ю. Оглаев // Хальмг ўнн. – 1974. – дек. 11.

Оглаев Ю. Светлая душа Героя: [о Герое Советского Союза Н. К. Храпове].

Содержание

Министерство культуры и информационных коммуникаций Республики Калмыкия 1

Национальная библиотека им. А. М. Амур-Санана 1

методико-библиографическое пособие 1

Элиста 2006 1

ББК 91 (2 Рос. Калм) 2

З -80 2

Компьютерный набор: 2

Ответственный за издание: 2

Бадмаев Эренцен Лиджиевич 6

Басанов Баатр Манджиевич 15

Баташев Николай Иванович 21

1943-ч җилин зуунар Курск дуһу деер фашистнрлә ноолдсмн. Эн полк Улан Тугин орденәр ачлгдсмн. Эннь хамгин өөдән ачлвр бәәсмн, кесг салдсмуд правительственн ачлврмудар бас ачлгдсмн. Белгород балһсна өөр болсн дәәллдәнд сержант Баташевин һардҗ йовсн әңг хортна цергиг уга кесмн. Эн дәәллдәнд диилвр бәрсн төләднь «Зөрмгин төлә» гидг медаляр Баташевиг ачлсмн. Полкин командир эн ачлвриг Николай Иванович Баташевд бәрүлҗ өгсн цагтан иигҗ келсмн: «Энтн Тана сүл ачлвр биш, дәкәд чигн иим чинртә ачлвр Танд зүүгдх гиҗ иткҗәнәв». Тиигҗ келсн командир эндүрсн уга гих кергтә. 21

1943 җилин сентябрь сарин чилгчәр Украинә зүн талкинь Улан Әәрм сулдхсна хөөн Днепр һолур темцҗ һарад, һолын барун амн деер бәәсн плацдармсиг булаҗ авад, немшнриг эндәс көөсмн. Дигтә эн өдрмүдәс авн 128-ч Краснознаменн армейск минометн полкин цергә тууҗднь дәкәд чигн шин зөрмг йовдлмуд немгдв. Тер зөрмг йовдлмудын негинь ах сержант Николай Иванович Баташев һарһҗ, тууҗд мөңкрҗ нерән дуудлсмн. 21

«Октябрь сарин зурһанд сө Днепр Тетерев хоорнд немшнр хойр пехотн дивизьтә, танкудта болн артиллерийтә бултҗ, өрүһәрнь дәврлһ кесмн. Горностайполь селәнә өөр шидр ик дәәлдән болв. Олн зер-зевтә немшнр мана цергчнриг өмнәс күчтә дәврлһ кесмн. Болв хортна өмнәс 128-ч армейск минометн полк дәврәд немшнрлә дәәлдв. Болв хортна күчнь невчк ик болад, энд ик дәәллдән эклв. Йир күнд, чинвртә бәәдл тогтв. Тиигхлә зәрм стрелков болн минометн подразделеньсиг өмн бийд үлдәһәд, зәрминь ардакшан һарһх шиидвр командовань тер цагт авсмн. Минометн әңгиг һардҗасн ах сержант Баташевд өмн бийд үлдәд, цааранднь дәәллдә кех заквр өггдсмн. 21

Энүнә тускар Николай Иванович Баташев иигҗ келсн билә: 22

- Невчкн зуур дәәлдән зогссна хөөн дивизин командирин связной мадн тал гүүҗ ирв. Әмсхл авчкад, тер маднд келҗәнә: « Нанд комдив иим заквр өгв: «Баташевур гү, бичә ардакшан цухртн, көвүдтәһән яһад болвчн немшнриг зогсаҗ үзтн гиҗ кел. Дәкәд даалһвриг Та күцәҗ чадхит гиҗ иткҗәхән медүлв». 22

Тиим цәәлһвр авсн ах сержант эврәннь әңгтәһән немшнрлә сөрҗ дәәллдәд, эдниг өмәрән тәвсн уга. Эн дәәллдәнд Баташевиг хойр дәкҗ шавтав, болв тер бийнь Николай Иванович Баташев БТР зер-зевиг һартан авад, немшнрин өмнәс хав. Тиигәд ах сержант Б,,аташев цергә даалһвран күцәв. Тер дәәллдәнд Баташевд Советск Союзин Геройин өөдән нерн зүүлһгдсмн. 22

Геройин нер зүүлһгдсн зәңгиг Николай Иванович Баташев госпитальд соңсв. Тер дәәллдәнд күндәр шавтад, тер дарунь цергә госпитальд энүг орулсмн. Зөрмг дәәчин өминь харсч авлһна төлә эмчнр цуг арһ-чидлән олзлсмн. Эмчнрин шишлң комиссин шиидврәр энүг дәкҗ фронтд йовулшгоһар седҗәсмн. Болв эдгснәннь хөөн Николай Иванович эмчнриг сурад бәәҗ дәкн фронтур йовв. 51-ч Әәрмин 417-ч стрелков дивизин ханьд церглҗ, Крымиг хортнас сулдхлһнд орлцсмн. Севастополь балһсиг фашистнрәс сулдхлһна дәәллдәнд зөрмг кевәр бәрлдсн Баташевиг Зөрмгин 3-ч девсңгин орденәр ачлсмн. Тиим кевәр хальмг теегин үрн Н. И. Баташев Украинә һазрт зөрмг кевәр фашистнрлә дәәлдҗ йовсмн. 22

Дәәнә хөөн Николай Иванович Баташев Киев балһснд бәәҗ көдлҗ йовла. 22

Литература 23

Статьи из книг: 23

Воробьев Николай Тимофеевич 26

Воробьев Николай Тимофеевич 27

Гермашев Иван Васильевич 31

Гермашев Иван Васильевич 32

(1914-1979 гг.) 32

Командир 30 стрелкового Хасанского полка 34

подполковник Козьмин». 34

Городовиков Басан Бадьминович 37

Басан Бадьминович Городовиков 1910 җилин үкр сарин 15-д теңгин хазгин күүнә өрк-бүлд Ростовск областин Платовск станицин Чиигтә Эльмт күүтрт төрҗ һарсмн. Баһ настаднь Басана эк-эцкнь өңгрсмн. Тиигәд эн 1927-ч җил мөрн цергин Краснодар балһсна училищд орҗ, терүгән 1930-ч җилд төгсәсмн. Басан Бадьминович Городовиков олн җил туршарт эврәннь бәәдл-җирһлән Советск Әәрмд нерәдәд, эгл салдсас авн генерал-лейтенант күртл күрсмн. 37

М. В. Фрунзен цергә академиг, Генеральн штабин академиг төгсәсмн. Советск Әәрмин кадрин офицер, генерал-лейтенант Ленинә дөрвн орденәр, Октябрьск революцин орденар, Улан Тугин дөрвн орденар, Суворовин II-ч девсңгин, Кутузовин II-ч девсңгин, Күч-Көлснә Улан Тугин, Улан одна орденмудар ачлгдла. 37

1941-ч җилин така сарас авн әәрмд, фронтд дәәнә олн зүсн операц күцәҗ йовсмн. Крымин һазрт «Красноармейск» гидг партизанск отрядын командир болҗ йовла, Белогорск района уулта һазрин ө-шуһу модн дунд бәәршлдг болв. 37

1942-ч җиләс авн фашистск Германиг диилснә кем күртл дивизьмүдиг толһалҗасмн, 1944-ч җилин ноха 17-д энүнә һардҗасн 184-ч стрелков дивизь хамгин түрүнд Советск Союзин Государственн меҗә тал һарсмн. Эн баатр йовдлын төлә СССР-ин Деед Советин Президиумин Зәрлгәр 1945-ч җилин апрелин 25-д Басан Бадьминович Городовиков Советск Союзин Геройин нерн зүүлһгдсмн. 37

Зөрмг-баатр генерал Б. Б. Городовиков эврәннь дивизьтәһән кесг тиим дәәнә ноолданд диилврмүд күцәһәд, немшин цергиг Берлинд күрч хамх цоклһнд орлцсмн. 37

Дәәнә хөөн Улан Тугта Прикарпатск цергә округин командующин дарук болҗ көдлҗәсмн. 37

1961-ч җиләс авн 1978-ч җил күртл партин Хальмг Таңһчин комитетин негдгч сегләтрин үүл дааҗасмн. 37

1961-ч җиләс 1966-ч җил күртл КПСС-ин ЦК-н шүүврин комиссин член, 1966-ч җиләс авн 1980-ч җил күртл КПСС-ин ЦК-н члена кандидат. Кесг дәкҗ СССР-ин Деед Советин депутатд суңһгдсмн. 37

1961-ч җиләс авн Басан Бадьминовичин цуцрлтан уга гражданск үүлдвр эклсмн, цуг чидлән эн төрскн таңһчдан өгчәсмн. Элст-Дивное төмр хаалһ, Элстин аэропорт, промышленностин болн тосхлтын ик предприятьмүд – цугтан энүнә нернлә залһлдата. Энүнә седврәр болн ик дөңгәр 1970-ч җилд Элстд Хальмг государственн университет тогтагдсмн. 37

Хотл балһсна делгрлтд таңһчин һардач бас ик оньган өгчәсмн. Энүнә цуцрлтан уга үүлдврин ашт таңһчд Октябрьск болн Ики-Бурульск район үүдсмн. Ахр цагин болзгт заагдсн райодт шин совхозмудт, хаалһс, улсин эдл-ахун нань чигн объектмүд тосхгдсмн. 38

1978-ч җилин бар сарин 20-д Басан Бадьминович Городовиков пенсьт һарв. 38

1983-ч җил ноха сарин 17-д өңгрсмн. Энүнә цогц Москвад Новодевичье үкәрт оршагдла. 38

Городовиков Ока Иванович 52

Энүнә цогц Москвад Новодевичье үкәрт оршагдла. 53

Городовиков Ока Иванович 53

Деликов Эрдни Тельджиевич 61

Жигульский Кирилл Матвеевич 70

(1914-1984 љљ.) 70

Кирилл Матвеевич Жигульский моєа сарин 18-д 1914-ч љилд Рыжково селінд (ода болхла Красинск селінд) Лаганск районд тґрсмн. 70

1940-ч љилд цергт мордла. 70

1941-ч љилд мґчн сарас авн Алдр Тґрскін Харсгч діінд орлцљ, хортнла мґчн сарин 22-ла тўрўн дііні ґдрин ґрўнлі харєв. Хґґннь дііні хаалєар Берлин кўртл кўрв. 70

Сґґєір мґрн сарин 19-іс авн 20-н кўртл 1945-д љил тўрўн болљ Кирилл Матвеевич Жигульскийин катер болн понтон комплект уснд буулєсн билі. Эн хойр ґдртін катеран ўлдісн уга билі. Ґдр сґ уга мґрн сарин 20-іс авн 21-н кўртл пулеметн болн минометн єалд єолын тус кґвід дііні сумд товд болн танкс давулљ єарєсмн. Хортнас іілго хойр ґдртін сольлєн, амрлєн угаєар эн діінд сумд болн техник єатлєсмн. Тівн хойр йовлє кесмн. Хортна сумн катерт туссн цагла, Жигульский імін ірвл уга, хортнас іілго цааранднь ацаєан єатлєсмн. 42-н эврі йовдг зер-зев, 92 олн зўсн калибрта тов, олн зўсн дііні сумд, імд чидл. Єатлєсн учрар советск церг Одер єолын барун талк кґвід плацдарм батрулв. 70

Жигульский Кирилл Матвеевич 70

(1914-1984 гг.) 70

Зигуненко Илья Ефимович 74

Крынин Степан Михайлович 79

Крынин Степан Михайлович 1920 җил мґрн сарин 14-д Әәдрхнә губерньд Никольское селәнд төрсмн. Дәәнә өмн эн Үстин района «Сарпа» совхозд көдлҗ йовсмн. Тиигхд бичкн цагтан хальмг көвүдтә үүрләд, эднлә хамдан теегт аду хәрүлҗ йовсн билә. 79

1940-ч җил хальмг үүрмүдтәһән әәрмд церглснә хөөн удан боллго дән эклв. Энүнә церглҗ йовсн Улан Тугин Орловск дивизь Белоруссин һазрт, нигт ө-шуһу модн заагт дәәллдәд хортнас сулдхла. 79

1944-ч җилин мөчн сард дивизь Друть гидг һол һатлсн кемд С. М. Крынин эврә бичкн плацдарм деер батрад авчкв. Немшнр эдниг медчкәд, ки авхуллго хаһад кевтүлчкәд, ормаснь көндрүллго кесгтән бәрв. Крынин һазрла наалдҗ одсн әмтиг үзчкәд, тер дарунь босад хәәкрәд, хортна позиц тал дәврәд гүүв, энүг дахад ардаснь цуһар босад дәврцхәв. Степан Михайлович немшнрин траншейд һәрәдҗ орад, һар бәрлдәд, эдниг үүмүләд тарачксн кемд, генткн хаҗуһаснь пулеметәс хаһад, хәрү мана салдснриг һазрт кевтүлчкв. Тиигхлә Крынин гранат атхад, пулемет тал мөлкв. Тиигәрән өөрдх дутман немшин пулеметин сумн энүнә өөр һазриг шуучад тусад бәәнә. Кедү әәмшгтә болвчн, өөрдҗ ирәд, гранат хаяд орксн хөөн пулеметын дунь тасрв. 79

Түүнә хөөн мана церг Волковыск гидг балһснд өөрдҗ ирцхәв. Тиигхд, немшнрт тасрхан уга фронтын меҗә тогтахд күнд билә. Крынинә баг энүг олзлад, эднә заагарнь тылд орад бүсләд, эдниг тус-тустнь уга кедг бәәсмн. Белоруссьт бальчгта һазр ик аһу эзлҗәнә, эн тал немшнрт амр болад, мана цергин дәврлһнд боомтг тогтаһад техникиг төрүц йовулдмн биш. 79

Тегәд эн тоотыг учртан авад, мана цергә подразделеньсин штаб ик чидләрн өргн фронтар дәврлго, бичкн отрядмудар дәәллддг болв. Нег дәкҗ Крынин эврә салдсмудтаһан дәәллдән болх гиҗ күләгдҗәсн шоссен хаҗуһарнь өвсн заагар бултҗ күләв. Өр цәәҗ йовх кемд утдан күсдүндүр дуунад йовсн немшнрин колонн үзгдв. Энүнәс даву әәмшглә харһҗ йовсн Крынин түрүн авгтан алмацад: 79

- Эдн мана багиг дарунь әм таслх гиҗ санв. 79

Болв бийән төвкнүнләд арв шаху гранат һарһад өмнән тәвв. Немшнриг өөрдүлчкәд Крынин һарарн дайлсн кемд автоматчикүд немшнриг хаһад, түрүн шеренгд йовсн хөр һар хортнла салдсиг унһачкхла, немшнр техникән хайн тарад зулцхав. 79

Зогсалго көөхм гиһәд Крынин һурвн автоматчикән ардан үлдәчкәд гүүлгҗ халдад, орман соляд немшнриг көөлдҗ йовхла, эднә дивизин подразделеньс дәврәд дөң ирв. 80

1944-ч җил така сарин 22-т 5-ч Улан Тугин Орловск дивизин командир деед командованьд өгүлсн цааснд иигҗ бичҗәнә: «Волковыск гидг балһс дәврҗ авлһнд сержант С. М. Крынинә подразделень хамгин түрүн болҗ балһснд орад, зөргтәһәр дәәлдәд. Деед Советин Президиумин Зәрлгәр Степан Михайлович Крынинд Советск Союзин Геройин өөдән нерн зүүлһгдв». 80

Дән төгсхлә Сергей Михайлович Крынин Әәдрхн балһснд ирәд, энд заһсна комбинатд удан көдлв. 80

Родился 14 апреля 1920 г. в селе Никольское Астраханской губернии. До войны жил и работал в совхозе «Сарпа» Юстинского района Калмыцкой АССР. В 1940 году он был призван в ряды Красной Армии. 80

Лазарев Георгий Меркурьевич 83

Лопатин Анатолий Алексеевич 88

Манджиев Лиджи Исмалиевич 93

Манджиев Лиджи Исмаилиевич 93

Метяшкин Аким Гаврилович 104

Очиров Валерий Николаевич 110

Попов Федор Григорьевич 114

Пяткин Георгий Яковлевич 120

Санджиров Николай Мартынович 123

Сельгиков Михаил Арыкович 129

Турченко Павел Алексеевич 135

Хечиев Бембя Манджиевич 139

Храпов Николай Константинович 143

150