Koncepcje praworządności

W nauce prawa znane są obecnie dwie konkurencyjne koncepcje praworządności, które dzieli odmienne podejście do kwestii wartościowania prawa. Są to: formalna koncepcja praworządności i materialna koncepcja praworządności:

Zwolennicy formalnej koncepcji praworządności przyjmują, że praworządne są wszelkie działania organów państwa, które są zgodne z ustanowionych prawem. Sama treść prawa jest obojętna, a więc przyjmuje się, że przestrzeganie prawa jest wartością samoistną, która daje obywatelom poczucie pewności, stabilności i przewidywalności.

Zwolennicy materialnej koncepcji praworządności twierdzą natomiast, że nie można ograniczać problemu praworządności jedynie do aspektów formalnych. Ich zdaniem istotna jest również treść prawa. Istotnym argumentem na rzecz takiego pojmowania praworządności są działania reżimów totalitarnych (państwa nazistowskiego czy państw komunistycznych), w których wiele czynów było wprawdzie zgodnych z obowiązującym prawem, ale prawo to było złe z moralnego punktu widzenia. PRL była uważana za państwo niepraworządne zarówno z punktu widzenia formalnej, jak i zwłaszcza materialnej koncepcji praworządności.

Koncepcja państwa prawa

Zgodnie z zasadą praworządności państwo prawa powinno:

działać w granicach prawa,

realizować zasadę równości wszystkich obywateli wobec prawa,

gwarantować pewność prawa

gwarantować prawo obrony obywatela przed sądem

realizować zasadę Lex retro non agit (prawo nie działa wstecz)

Gwarancje państwa prawa

Gwarancje państwa prawa to:

ustrojowe

podział władzy

legalnie i swobodnie działająca opozycja

niezbywalność wolności obywatelskich

niezawisłość sędziowska

legislacyjne

hierarchia aktów prawnych

nadrzędność konstytucji w systemie aktów prawnych

rozgraniczanie kompetencji prawotwórczych

proceduralne

wieloinstancyjność trybu rozstrzygania spraw

zasada odpowiedzialności indywidualnej

domniemanie niewinności oskarżonego

prawa oskarżonego w procesie karnym

badanie zgodności decyzji administracyjnych z prawem

Cechy państwa prawa

Najważniejsze cechy państwa prawa to:

zabezpieczenia wolności

prawa zasadnicze wyznaczają linię graniczną działań państwa

ograniczanie wolności możliwe jest wyłącznie poprzez państwowe unormowania prawne

równość wobec prawa

zniesienie podziałów stanowych

pewność prawa

Istnienie prawa formalnego (postępowanie sądowe przebiega zgodnie z nim)

nadrzędność ustaw w stosunku do innych aktów prawnych

sądowa ochrona prawna

ochrona przed samowolnym uwięzieniem

zakaz stanowienia ustaw działających wstecz

trójpodział władzy

egzekutywa

legislatywa

sądownictwo (judykatywa)

Władza polityczna

Władza polityczna, zdolność do podejmowania oraz egzekwowania decyzji niezależnie od woli ludzi, których ona dotyczy, poprzez możliwość zastosowania szczególnych środków, zwłaszcza przemocy. Władza polityczna oznacza zatem możliwość kształtowania zbiorowych zachowań ludzi w taki sposób, aby postępowali oni w sposób oczekiwany i pożądany z punktu widzenia podmiotów dysponujących władzą.

Składa się z trzech elementów:

1. podmiotu władzy – osoba lub grupa mająca zdolność wydawania decyzji i wymuszania posłuszeństwa,

2. adresata władzy – osoba lub grupa, która musi stosować się do tych decyzji, podlegać im, wykonywać,

3. sfery władzy – dziedzina życia (politycznego) w obrębie której ta władza funkcjonuje.

Miedzy podmiotem władzy a adresatem zachodzi stosunek władzy – stosunek nadrzędności i podporządkowania.

M. Weber wyróżnił trzy rodzaje władzy politycznej:

- tradycyjną, której legitymizacja wypływa z historii, tradycji, czasem religii – średniowieczny król rządził gdyż od wieków jego dynastia sprawowała władzę, był też boskim pomazańcem,

- legalną, legitymizacja wypływa z reguł prawnych – w państwach demokratycznych rząd sprawuje władzę wykonawczą, gdyż zgodnie z zapisami prawa zatwierdzony został przez kompetentny i działający zgodnie z prawem organ (parlament, głowę państwa),

- charyzmatyczną, władza wynika ze szczególnych cech przywódcy, nadzwyczajnych uzdolnień kierowniczych, jego osobistej charyzmy – taką władzę sprawował np. Ch. de Gaulle czy J. Piłsudski.

Najbardziej znaczącą, mającą najszersze kompetencje, jest władza państwowa sprawowana przez specjalny aparat (wojsko, policja, sądy, prokuratura), który dysponuje środkami oddziaływania, takimi jak np.: przymus fizyczny, stosowany w sytuacjach zagrożenia lub łamania prawa; bodźce materialne i moralne, w formie nagród i kar; kontrola poprzez stosowanie nadzoru nad instytucjami i organizacjami działającymi w państwie; mobilizacja (powoływanie do wojska).

Władza polityczna oparta na autorytecie i kompetencji odbierana jest przez ludzi jako uprawniona do wydawania i egzekwowania decyzji (legitymizacja władzy). Natomiast, gdy władza polityczna opiera się wyłącznie na represji i przemocy, decyzje wprawdzie są respektowane, ale tylko dlatego, że stoi za nią siła.

10