Тэма: бпс ( безасабова - прэдыкатыўныя словы )

П Л А Н :

1. Агульная характарыстыка БПС.

2. Разрады БПС па значэнні.

3. Разрады БПС паводле паходжання (утварэння).

4. Пытанне пра БПС у лінгвістычнай літаратуры.

Л İ Т А Р А Т У Р А :

1. Сучасная беларуская літаратурная мова. Марфалогія / Пад рэд. Ф. М. Янкоў­скага.― 2-е выд., дапрац.― Мн., 1980.

2. Сучасная беларуская літаратурная мова. Марфалогія / Пад агульнай рэд. праф. М. С. Яўневіча.― Мн., 1997.

3. Шуба П. П. Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія: Вучэб. дапам. для філал. фак. ун-таў.― Мн., 1987.

4. Шуба П. П. Лекцыі па беларускай марфалогіі.― Мн., 1975.

5. Виноградов В. В. Русский язык. Грамматическое учение о слове.― 2-е изд. – М., 1972.

6. Грамматика современного русского литературного языка.― М., 1970. Т. 1.

7. Чеснокова Л. Д., Печникова В. С. Современный русский язык: Теория. Анализ языковых единиц: В 3-х ч.: Ч. ІІ: Морфология.― Ростов-на-Дону, 1997.

 АГУЛЬНАЯ ХАРАКТАРЫСТЫКА БПС

Б е з а с а б о в а - п р э д ы к а т ы ў н ы я с л о в ы (скарочана БПС) – гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае недынамічны стан прыроды, асяроддзя, чалавека, жывой істоты ці ацэнку стану або становішча з якога-небудзь боку і выступае ў функцыі галоўнага члена ў безасабовым сказе.

Напр.: ● Ветрана і золка, а дажджу дык лішак (Панч.). – У гэтым сказе БПС ветрана і золка абазначаюць стан прыроды, а БПС лішак абазначае аб’ектыўную ацэнку стану з боку меры. ●У лесе глуха, цесна стала, і смуткам цісне лес Міхала, і нейк маркотна ў гэтым боры… (К-с). – Тут БПС глуха , цесна, маркотна абазначаюць стан асяроддзя і псіхічны стан чалавека. ● İ прыкра нам было, што год замала, каб у тайгу пайсці шукаць руду; і боязна было, што ўсе рэкорды адгрукаюць без нас, што стратасферу вучоныя падзеляць між сабой; і крыўдна нам было, што на планеце – два полюсы, і тыя ўжо адкрыты (Панч.).– Тут БПС прыкра, боязна, крыўдна са значэннем псіхічнага стану чалавека; такія БПС на -а не трэба блытаць з аманімічнымі прыслоўямі, напр., з падкрэсленым у сказе прыслоўем замала, якое разам з назоўнікам год утварае колькасна-іменнае спалучэнне ў ролі дзейніка ў двухсастáўным эліптычным сказе, у якім выказнік апу­шчаны, але падразумяваецца (’споўнілася’, ’мінула’).

Т эрмін ”безасабова-прэдыкатыўныя словы” не з’яўляецца агульнапрынятым у лінгвістычнай навуцы. У рускім мовазнаўстве больш пашыраны тэрмін ”катэгорыя стану”, або ”словы катэгорыі стану” (”категория состояния”, ”слова категории состояния”), які ў беларускім мовазнаўстве з’яўляецца няўдалым, бо ён аманімічны з тэрмінам ”катэгорыя стану” ў дзеясловаў. [У рускай мове такой аманіміі няма, паколькі адпаведная граматычная катэгорыя дзеяслова называецца ”залог”]. Для называння гэтай часціны мовы выкарыстоўваюцца таксама тэрміны ”прэдыкатыўныя прыслоўі” і ”прэдыкатывы”. Замацаванасць за БПС сінтаксічнай функцыі галоўнага члена вызначыла іх назву ― ”прэдыкатывы”, ”безасабова-прэдыкатыўныя словы”. А назва ”катэгорыя стану” вызначылася іх значэннем: яны абазначаюць стан або ацэнку стану.

Кожны з пералічаных тэрмінаў па-свойму няўдалы, а іменна:

1. тэрміны ”катэгорыя стану” і ”словы катэгорыі стану”, як вышэй гаварылася, няўдалыя з-за сваёй аманімічнасці з назвай граматычнай катэгорыі дзеяслова; акрамя таго, яны сваёй структурай адроз­ніваюцца ад аднаслоўных назваў іншых часцін мовы (”назоўнік”, ”прыметнік” і г. д.);

2. тэрмін ”безасабова-прэдыкатыўныя словы”, па-першае, таксама неаднаслоўны; а па-другое, з уключэннем у тэрмін азначэння ”словы” гэты лексіка-граматычны клас як бы пазбаўляецца права называцца часцінай мовы;

3. т эрмін ”прэдыкатыўныя прыслоўі” (у Гр.-70), па-першае, неадна­слоўны; а па-другое, неправамерна адносіць гэты клас слоў у разнавіднасць прыслоўяў, бо пры такім падыходзе не ўлічваецца семантычная, марфалагічная і сінтаксічная спецыфіка БПС; акрамя таго, словы, аманімічныя з прыслоўямі на -а, ― гэта толькі частка слоў, якія ўваходзяць у разрад БПС;

4. тэрмін ”прэдыкатывы” хоць і аднаслоўны, але таксама няўдалы, бо прэдыкатыў ― гэта любы выказнік, ён можа быць выражаны і спрагальнай формай дзеяслова, і інфінітывам, і назоўнікам, і прыметнікам, і іншымі ч. м.

Такім чынам, з усіх тэрмінаў найбольш дакладным і прымальным з’яўляецца аднаслоўная абрэвіятура БПС, нязручнасць у выкарыстанні якой толькі ў яе нязменнасці.

Граматычныя рысы БПС ― гэта адсутнасць формаў скланення і спражэння. Ужыванне звязкі пры БПС не можа служыць падставай для заключэння, быццам гэтыя словы маюць марфалагічна выражаныя значэнні ц. ч., пр. ч. і буд. часу, як гэта сцвярджаецца некаторымі мовазнаўцамі ¹ : Добра было летась, на пачатку каст­рычніка, у маёй, з двума сябрамі, паездцы на Петрыкаўшчыну (Брыль). (Тут звязка было ўжыта ў пр. часе). İ ад успаміну гэтага робіцца неяк па-новаму сумна (Брыль). (Звязка робіцца выражае значэнне ц. ч.). Пад гэтымі соснамі неяк асабліва ўтульна і нават цёпла (İ. Шам.). Заўсёды ў лесе добра мне: у ім так ціха, урачыста, калі прытоіцца ўсё чыста і ветрык нават не дыхне (К-с). (У двух апошніх сказах нулявыя звязкі ўказваюць на ц. ч.).

Б ПС з суфіксам -а, знешне падобныя да кароткіх прыметнікаў і да якас­ных прыслоўяў, могуць мець простыя і складаныя формы вышэйшай і найвышэйшай ступеней параўнання. Гэтыя формы ўтвараюцца пры дапамозе тых жа суфіксаў і прыставак, што і ступені параўнання аманімічных прыслоўяў:

Учора было холадна, сёння халадней, чым учора, але найхалад­ней – пазаўчора. Сёння больш холадна, чым учора. Найбольш холадна бывае начамі. У пушчы птах лясны лятае нізам, дзе прастарней, няма сукоў-галін (Гілевіч); Але з ім [маладзіком] было неяк весялей, нібы хто жывы рупна праводзіў іх у гэтай дарозе (В. Б.).

БПС на -а могуць мець формы суб’ектыўнай ацэнкі: лёгенька, цёпленька, сухенька, ціхенечка, ціхутка. Могуць мець таксама і формы непаўнаты якасці: на дварэ халаднавата, на душы сумнавата.

БПС, з’яўляючыся нязменнай часцінай мовы, не могуць уступаць у сувязь дапасавання ці кіравання з іншымі словамі ў сказе. Выступаючы ў ролі галоўнага члена сказа, яны самі патрабуюць ад дзеяслова ўжывання ў адзіна магчымай форме ― у інфінітыве: Трэба дома бываць часцей, трэба дома бываць не госцем…(Р.Б.) Як лёгка наперад глядзець, калі табе дваццаць. Адзвоніць асенняя медзь – як цяжка назад аглядацца… (В. Зуёнак).

БПС могуць кіраваць назоўнікамі або займеннікамі, патрабуючы ад іх Д. склону: Будзе люба зроку ў сіняву ўпіцца (К. Крап.).

 РАЗРАДЫ БПС ПА ЗНАЧЭННİ

Безасабова-прэдыкатыўныя словы могуць абазначаць:

1) стан прыроды: цёпла, холадна, марозна, сцюдзёна, зорна, месяч­на, ветрана, светла, змрочна, цемнавата і г. д.:

На дварэ даволі холадна (İ. Шам.); Стала па-летняму цёпла (Грах.); У паветры яшчэ сыра (Я. Скр.); Ветрана з ранку да вечара (Вярц.); З вечара было зорна (К. Ч.);

2) стан асяроддзя: цёпла, холадна, утульна, чыста, сыра, накурана, брудна і інш.: У старой хаце было цёмна і горача (К. Ч.); Пакойчык невялічкі, у ім чыста, утульна (Сач.); У бліндажы было цёмна і ціха (В.Б.); У гумне было суха і чыста (К.Ч.); Ціха і маўкліва ў заснежаным лесе (Вольскі);

3) фізічны стан жывых істот, псіхічны стан чалавека: холадна, цёпла, балюча, крыўдна, смешна, трывожна, неспакойна, весела, сумна, страшна, боязна, няўтульна, прыемна, добра і пад.:

Каню лёгка; Ад вялікага кажушка Даніку цяжка ў плечы і мокра за спіной (Брыль); Ехалі. На душы было неяк святочна (Янк.); Ад гэтага смеху старому лягчэй на душы (Бяд.); Калі ж спакойна на душы, парожнім словам не грашы (Грах.); Стала не па сабе – і крыўдна, і злосна (Пестр.); У дрымотнай душы было то неспа­койна, то клопатна, то радасна (İ. М.); Добра ўлетку ў пушчы (Вольскі); Сумна восенню ў пустым полі (К.Ч.); Самотна аднаму ў хаце вечарам (Пташ.);

4) аб’ектыўную ці суб’ектыўную ацэнку стану, я.- н. становішча: у возеры глыбока, у рачулцы мелка, у канаве вузка, цесна, у полі прасторна; Да лесу было яшчэ далёка (Маўр); Да рэчкі было недалёка (К.Ч.); На пустой палянцы стала людна (İ. М.); У лузе было пуста і бязлюдна (К-с); Шкада мне зялёнай нівы, што шуміць у полі (К-с); ”Вядома, бацькаўшчыны шкода”,– сказаў Антось у тоне згоды (К-с); Калі рыбна, то і юшна (Прыказка); Калі камарна, то і хлебна (Прыказка); Будзе летам грыбна, смольна, муравейна. Будзе траўна, хлебна, будзе галасіста (Панч.);

5) ацэнку стану з боку меры: Расы ўсюды многа (К-с); Песень скрозь у нас багата (Панч.); Няўжо табе мала ? Гэтага ім недастат­кова; Яму ўжо даволі (дастаткова, досыць);

6) ацэнку стану ці становішча з маральна-этычнага боку:

İ нам не сорам Мінскам пахваліцца (Панч.); Сорам на вуліцу выйсці! Смех сказаць такое! Табе не сорамна? Грэх! Страх! Дзіва! Ганьба! Страхоцце! Жах!

7) мадальную ацэнку стану ў адносінах неабходнасці, магчымасці: трэба, варта, можна, нельга, льга (устарэлае), неабходна, патрэбна, магчыма, немагчыма:

Трэба было думаць пра начлег (Шам.); Патрэбна знішчыць зброю на зямлі, узброіўшы сумленнем дыпламатаў (Грах.); Паказвацца цяпер на вуліцы не варта (Пестр.); Там немагчыма выйсці; Нельга народ у няволі трымаць (К-с); Стаяла лета, блізкае да восені. Можна ўжо было есці яблыкі (В. Адамч.);

8) мадальна-валявыя імпульсы: Ахвота табе з ім звязвацца! Яму неахвота ўставаць; Лянота ўзяцца за што-небудзь;

9) ацэнку стану (або неабходнасць праяўлення волі) з пункта погляду часу яго здзяйснення:

Пара было снедаць (А. Жук); А дзень канчаецца тым часам, пара падумаць пра начлег (К-с); Нам час у дарогу (Панч.); Было ўжо до­сыць позна (К-с); Рана яшчэ сеяць; Позна пра гэта гаварыць!

10) ацэнку становішча з боку зрокавых ці слыхавых успрыняццяў: відно, чутно (чутна), відаць, чуваць, чуць:

На вуліцы ўжо было відно (Саб.); Не чутно ні крокаў, ні галасоў, ні гукаў, нават мароз не трашчыць (İ. М.); İ здаецца, зязюля даўно адкувала, і не чутна за вокнамі звону вясны (Грах.); Стала так ціха, што чуваць было, як шапоча лісце таполяў на вуліцы (Хадк.); Ад завеі не было відаць агнёў нават недалёкіх вёсак…(İ. М.); Зімняе неба сонейкам беліцца, вецер нямее, хмар не відаць (К-с); Быў гэты вечар веснавы, і чуць было здалёк, як звонкім рэхам цішыню разбіў мой паплавок. У хаце чуваць дым ад махоркі. Відаць пасля, як ён цягнецца адразу ў печ у чалеснік (Пташ.);

Заўвага. Словы відаць, чуваць відно, чутно могуць ужывацца не толькі ў безасабовых сказах у ролі галоўнага члена, але і ў двухса­стаўных сказах у ролі выказніка. Гл., напр., у апошнім кантэксце: чуваць дым. Параўнаем таксама аналагічныя прыклады:

1. Удалечыні відаць былі хаты – тут слова відаць з’яўляецца выказнікам у двухсастаўным сказе, сінанімічным прыметніку відны.

2. Хлапчуку відаць было ўсю вёску – тут БПС відаць з’яўляецца галоўным членам у безасабовым сказе.

 РАЗРАДЫ БПС ПА ПАХОДЖАННİ ( УТВАРЭННİ )

БПС узніклі на базе прыметнікаў, назоўнікаў, прыслоўяў, дзея­словаў. За кошт гэтых часцін мовы папаўняюцца безасабова-прэды­катыўныя словы і зараз. БПС, якія ўтварыліся даўно і страцілі непасрэдныя сувязі з іншымі часцінамі мовы, у сучаснай мове лічацца невытворнымі. Т. ч., паводле паходжання (утварэння) БПС падзяля­юцца на 2 групы: 1) невытворныя, або ўласна БПС, і 2) вытворныя.

1. Марфалагічным ядром БПС з’яўляюцца невытворныя словы, або ўласна БПС, якія не могуць быць аднесены ні да адной з іншых часцін мовы (што, дарэчы, яшчэ раз пацвярджае недакладнасць тэрміна ”прэдыкатыўныя прыслоўі”). Гэта словы трэба, можна, нельга, шкада, сорамна, боязна, юшна і некаторыя іншыя. У асноўным яны абазначаюць мадальную ацэнку стану і таму падобны семантыкай да мадальных слоў. Але граматычныя характарыстыкі іх розныя.

2 . Вытворныя БПС яшчэ не страцілі жывых словаўтваральных сувязей з прыметнікамі, назоўнікамі, прыслоўямі, дзеясловамі. Гэта наступныя 4 падгрупы:

1 ) Самы аб’ёмны пласт слоў – БПС на -а, знешне (па форме) амані­мічныя з кароткімі прыметнікамі і з прыслоўямі на -а . Утварыліся і ўтвараюцца такія БПС ад якасных прыметнікаў пры дапамозе суфікса -а . Гэта словы суха, дымна, шумна, весела, змрочна, балюча і г. д., а таксама на -о : відно, чутно.

А манімічнасць такіх БПС з прыслоўямі на -а не дазваляе гаварыць пра іх паходжанне ад прыслоўяў, таму што асноўнае лексічнае значэнне тых і другіх разыходзіцца. У якасці асноўнага лексічнага значэння прыслоўяў замацавалася пераноснае значэнне прыметніка, а ў БПС – прамое значэнне адпаведнага прыметніка. Акрамя таго, многія такія БПС на -а не маюць адпаведнікаў сярод прыслоўяў (а значыць, не маглі ад іх утварыцца), але маюць адпаведнікі сярод прыметнікаў, тыпу зорна, хлебна, душна, млосна, моташна, вусцішна, неабходна, патрэбна, зелена, рыбна, смольна і інш. Параўнайма:

Прыметнікі. Прыслоўі

БПС

а) На дварэ цёплае надвор’е. ― Тут прамое значэнне прыметніка (’тэм­пературныя прыкметы’). Сёння месячная ноч. ― Прамое значэнне прыметніка. б) Ён цёпла павітаўся. ― Прыслоўе ўтворана ад пераноснага значэння прыметніка цёплы (’прыязна’). Дзеці горача спрачаліся.― Пры­слоўе ўтворана ад пераноснага значэння прыметніка гарачы (’за­пальчыва, страсна’).

На дварэ цёпла. ― БПС абазначае стан прыроды з боку тэмператур­ных прыкмет; значыць, яно ўтвора­на ад прамога значэння прыметніка. Сёння месячна. ― БПС утворана ад прыметніка (адпаведнага прыслоўя ў мове няма). У пакоі цёпла. ― Утворана ад пра­мога значэння прыметніка цёплы (’стан асяроддзя з боку тэмператур­ных прыкмет’). Мне стала горача. ― БПС утворана ад прамога значэння прыметніка гарачы (’фізічны стан чалавека з боку тэмпературных прыкмет’).

2) Ад назоўнікаў утварыліся БПС час, пара, грэх, смех, ахвота, лянота, сорам, ганьба, дзіва, страх, страхоцце, жах, жахоцце і некаторыя іншыя. Пры пераходзе ў БПС назоўнікі страчваюць не толькі значэнне прадметнасці, але і здольнасць змяняцца па склонах; паслабляюцца значэнні роду і ліку. Пры такіх словах звязка пр. часу ўжываецца ў форме н. р. незалежна ад роду былога назоўніка: пара было ехаць; грэх□ было падумаць. İ толькі ў асобных выпадках такія БПС захоўваюць здольнасць мець дапасаванае азначэнне з самай агульнай семантыкай: Самая пара сказаць пра гэта.

3) Ад прыслоўяў паходзіць нешматлікая група БПС: рана, позна, мала, многа, дастаткова, досыць, даволі, далёка, блізка.

4) Ад інфінітываў паходзяць усяго тры БПС: відаць, чуваць, чуць. Словы відаць, чуваць – нязменныя, яны не спрагаюцца, таму іх не варта адносіць да дзеясловаў нават у тых выпадках, калі яны ўжываюцца ў двухсастаўных сказах, напр.: З-пад хвой-красунь, як на далоні, відаць і хаты, і двары (К-с).

Трэба не змешваць і адрозніваць БПС і аманімічныя самастойныя ч. м., ад якіх БПС утварыліся. Параўнайма, напр.:

● Удалечыні відно было возера. – Тут кароткі прыметнік відно ў ролі выказніка ў двухсастаўным сказе, ён змяняецца па родах і ліках: відзён□ луг, відна рэчка, відны хаты.

● Каля акна яшчэ відно. Тут БПС у ролі галоўнага члена безасабовага сказа, яно нязменнае, абазначае ацэнку стану з боку зрокавых успрыняццяў.

 ПЫТАННЕ ПРА БПС У ЛİНГВİСТЫЧНАЙ ЛİТАРАТУРЫ

БПС, на спецыфіку якіх упершыню ўказаў акад. Л. У. Шчэрба і якія ўвёў у сістэму знамянальных часцін мовы акад. В. У. Вінаградаў, вызначыўшы іх месца ў гэтай сістэме і апісаўшы іх спецыфічныя ўласцівасці, доўгі час выклікалі шматлікія дыскусіі адносна магчымасці іх выдзялення ў якасці асобнай часціны мовы. Аднак спецыфіка гэтай групы слоў настолькі вялікая, што нават у тых працах, у якіх па сённяшні дзень не прызнаецца іх самастойнасць як часціны мовы, яны выдзяляюцца ў спе­цыяльную групу прэдыкатываў і адзначаецца іх адарванасць ад прыслоўяў, хаця статус гэтай групы слоў у сістэме часцін мовы не вызначаецца аўтарамі такіх прац (гл., напр., ”Краткую русскую грамматику” ― М., 1989, с. 261). İ хоць у лінгвістаў пакуль што няма адзінага пункта погляду на гэту групу слоў, хоць канчаткова не вырашана пытанне аб вылучэнні іх у асобную часціну мовы, усё ж услед за многімі вялікімі вучонымі мы прызнаём БПС асобнай знамянальнай часцінай мовы. Сама назва гэтага класа слоў, як вышэй было намі сказана, канчаткова не замацавалася ў лінгвістычнай навуцы, што таксама сведчыць пра іх маладаследа­ванасць.

Л. У. Шчэрба у клас слоў катэгорыі стану (”категории состояния”) уключаў і прыслоўі тыпу замужем, начеку, і прыметнікі тыпу должен, намерен, і спалучэнні назоўнікаў з прыназоўнікамі ў ролі выказніка тыпу без памяти, не в духе, і інш. У выніку атрымалася, што ў адну групу аб’яднаны разнародныя словы з агульнасцю толькі сінтаксічнай функцыі (выказніка) і агульнасцю семантыкі (значэнне стану), без агульнасці ўнутранага адзінства (без агульнасці грама­тычных катэгорый).

В. У. Вінаградаў таксама адносіў да катэгорыі стану (”категории состояния”) кароткія прыметнікі тыпу рад, горазд і пад., хаця яны змяняюцца па родах і ліках і ўжываюцца ў асабовых сказах.

У выніку вострай дыскусіі ў 1954 - 57 гг. паміж лінгвістамі (А.В. İсачанка, М.С. Паспелаў, Е.М. Галкіна-Федарук, А.Б. Шапіра, Ф. Траўнічак і іншыя) вызначыліся прыхільнікі лічыць БПС сама­стойнай часцінай мовы і прыхільнікі супрацьлеглага пункта погляду. У ”Грамматике современного русского литературного языка – 70” і ”Русской грамматике – 80” гэтыя словы лічацца сінтаксічнымі дэрыватамі назоўнікаў і прыслоўяў. Але ж, як вышэй намі адзначалася, з прыслоўямі словы на -а супадаюць толькі фармальна, а семантыкай не супадаюць (прыслоўі суадносяцца з пераноснымі значэннямі прыметнікаў, а БПС ― з прамымі). Ды і валентнасць, і функцыя ў сказе ― гэта дзве важныя катэгорыі для вызначэння любой часціны мовы, а не сінтаксічных дэрыватаў.

Т. ч., па сённяшні дзень тут для будучых філолагаў-навукоўцаў ёсць яшчэ ”белыя плямы” для даследавання, бо і па сёння не існуе поўнай згоды адносна таго, якія словы ўключаць у гэту часціну мовы (які аб’ём яе) і якімі шляхамі яна папаўняецца.

Н Я П О Ў Н А З Н А М Я Н А Л Ь Н Ы Я С Л О В Ы