Жүйелік және кездейсоқ қателер

Жүйелік қате бұл шынайы мағынасынан зерттеу нәтижесін жүйелік ауытуы. Жүйелік қатенің нешебір түрлерін бөледі:

Нақастарды алғанда ережесі бұзылған кезде пайда болған жүйелік қате (selection bias). Ол көбінесе жапы популяцияға репрезеитативті болып есептелмейтін топта зерттеліп жатқан топқа қосқанда пайда болады. Бұл жүйелік қате екі салыстырылып жатқан топтар тек қана жалпы сипатымен ғана айырылып қана қоймай және бұлар зерттеулердің нәтижесіне басқа да әсер ететін факторлардан пайда болады. Яғни қатысушылар әртүрлі популяциядан алынады.

Мысал: егер бақылаулы топқа бұрын алынған науқастар қатысса, ал зерттеу әдісі уақыт өте өзгерсе, онда хронологиялық жылжу пайда болады.

Мысалы: зерттеуге жарнама бойынша өз еркімен келгендер қатысады.

Таңдаудың жұйелік қатесі ИСК-та негізгі топқа сәйкес келмейтін бақылаулы топ пайда болуына әкелуі мүмкін. Мысалы, егер бақылаулы топты басқа ауруы бар науқастарды алсақ онда сол аурудың себебі болып басқада бір факторлар кіруі мүмкін. Басқа жағынан алғанда, егер бақылаулы топ жалпы популяциядан алынса онда нәтижелері негізгі топпен сәйкес келмеуі мүмкін, мысалы, жасынан және жынысынан осы қатені болдырмау үшін бақылаулы және негізгі топқа науқастарды бірнеше белгілері бойынша алу керек. Қатені болдырмау басқа жолы - ол бірнеше бақылаулы топ алыну керек.

Іріктеудің қатесі, ИСК-ке тән, РКБ жүргізілгенде де байқалуы мүмкін егер бақылаулы топтан ең ауыр науқастар кетсе.

Зерттеу нәтижесін талдаған кезде дұрыс бағаланбаған әдістен пайда болатын жүйелік қате. Бұл қате егер салыстырылып жатқан топта науқастар бірдей зерттеліп жатпаса (диагностиканың әртүрлі әдістері, зерттеу жиілігі) немесе стандартты емес схема қолданып және субъективті баға дұрыс берілмесе пайда болады.

Субъективті баға көбінесе тәуелсіз эксперттің бағасына немесе объективті әдіске қарағанда нәтижені жоғарлатып көрсетеді.

Мысал: науқас және сау топтағы адамдардан дұрыс анамнез жинамағандықтан пайда болған қате.

Жағаласатын факторлардың әсерінен пайда болатын жүйелік қате (confounding). Бұл қате зерттеліп жатқан факторлар тығыз байланыста, және оның біреуі еккіншісінің әсерін искажать еткенде пайда болады. Бұл іріктеуді алғанда жүйелік қатеден, кездейсоқтық әрекетінен пайда болуы мүмкін, және бұл қателер зерттеулердің нәтижесін анализ жасағанда есептелуі керек.

Мысал: аурудың пайда болуына жемістердің әсері зерттелгенде, салыстырып жатқан топта басқада қауіп-қатер фактор бары ескерілмеген (мысалы темекі шегу).

Плацебонын әсерінен пайда болған жүйелік қате. Егер бақылаулы топта, негізгі топқа беріліп жатқан әрекеттен сырқы айырмашылығы жоқ әрекет жасалынып жатса онда бұл айырмашылығын плацебо әсері жоққа шығарады. Бұл науқастарды бақылау барысында жағдайының жақсарғаны байқалады мұның жартысы аурудың табиғи ағынымен, ал жартысы емнің неспецифический әсерімен (плоцебо әсері) түсіндіріледі. Ал екеуінің арасындағы айырмашылық белсенді еммен аып келетінге қосалқы пайда алып келеді. РКБ өзінің белсенді емінен басқа әсерлерді жоққа шығаруы үшін жоспарлады.

Сурет 1. Плацебомен салыстырғандағы активный емнің әсерін тыбу.