Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Bgaj`ba H.S. Bzybskiiy dialekt (1988).doc
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

А) По данным калдахварского говора6

D:\Books\Бгажба\Packet10164.gif

1. Слова, обозначающие имена7

1 2 3

a it) ч арах, абж. абчарах зх ы камшэу»а меткий стрелок-

ашэарац/а®, охотник

ам2с'аба, амс^бз, абж. ашэарац/цэа вожак охотни-

амасаба8, амсаба, а^ача рейхаба ков

а ц эы м ш (счастливый бык), уа итч/кьыс' моложе амаса-цэымшы, абж. ацэейк,эа (чер- илей'ц'бу (атыП) ба (глава пас-ный бык) айхаба) тушьей стоян ки) цэыгды (комолый бык) агэабжьанытэ средний

агэач,, абж. аг^ашьышь ай^ба, ачкэын младший, маль чик

алавач, арп^хаг (согре- амца огонь вающая), абж. ацэаг^шь (краснокожий)9, алйарчы (дымо-испускающий, букв. дающий дыму пухнуть)

а Кэша а, айкэащэа (чер ачу^н котел ный), абж. аП)аркамсага

ашлаба (сухая мука), ахш молоко абж. ашларП)Ы

ашлабрщэы (сухая ква- ахырщэы кислое молоко шеная мука), абж. ашларП)-рщэы10

ашлабрхэы (сухая круче- акырцх град ная мука)

ашлаба х^ргьыжь (су- ашэ сыр хая округленная мука), абж. ашларП)Хых

ах'аабашкь1лхга axpas’ar цедилка

ах'аабашт:ры абакэыл кадка для кис лого молока

6 Используемый ниже материал специальной охотничьей лексики записан мной в 50-х годах у глубоких стариков, хорошо знакомых с охотой и охотничьим бытом абхазцев: Авидзба (А®ыз'ба) Шардын (сел. Аацы), Ахба Сулей-ман (Шэлиман) (сел. Ачандара), С а к. а н и а Маадан (сел. Дурипш), Хутаба Басят (сел. Блабурхва), Хагуш Кабача (Х'агаь1шь. Кабача) (сел. Бзыбь), Б а р ц ы ц Урскан (Урскан) (сел. Бзыбь), Бениа Аляс (сел. Бзыбь) и Др.

7 В первом столбце даны специальные охотничьи слова н фразы, во втором—их соответствия в абхазском языке (в бзыбском произношении), в третьем — перевод.

8 А м а с а б означает также отец, амасаб калтоу мать.

9 В обоих диалектах а ц э а п, ш ь ('краснокожий') означает также солнце. ю Молоко и кислое молоко обозначаются также словом а х' а а б а ш:

'.(а х' а а б а 'мед' + ш 'белый'), букв. 'белый мед'.

167

а п^а ж a, it) а жэ (старое про абыста мамалыга со)», абж. а1ьажэ, аг^а

а з'а П), абж. азапд асэакь ружье

as’ai^Kba^ (короткое ру- атапачча пистолет жье)

ачаг(а) (то, чем едят) ахэыз^а, ax’a- нож, зуб пыц

ашьацэ, абж. аршэтэ (под- ахы, апатрон пуля, патрон» лежащий метанию, сбрасыванию)

ашьадэтра (гнездо пуль) акантыру^аз патронташ

ашьацэкэП)Са, ачч,тэы ахэышэ порох (подлежащий сжиганию), абж. азапугагьса (то, что сыпят в ружье)

а Пд ш ь р а П), а 'м и a h) ш ь ашьа кровь (красная вода), абж. ап^шь-арп,

ашьащэ, ачацэ абж. аха- ax’bi голова гыла (стоящий, возвышающийся над чем-либо)

а м а, а м а а, акыга (то, анапы рука чем держат), абж. ачага (то, чем едят)

алашыр.баг (светоч, букв. амза светило, луна? показывающий свет)

а л а ш ы р б a r-c’c’a (мелкие аеттэ звезда светила)

а р 1т,ш ы г(а), абж. аП)Шыга ала, абла глаз '(то, чем смотрят)

а з' ы е» р ы г а, абж. адырйга альшх,а ухо (то, чем слушают)

ах'ааба (вкусный, сухой) ацха мёд

акьас'ар, акьасар, ашьа- ашьха пчела зэа

ашьазэат^ажэ (пчелиная ацэа воск мамалыга)

а к а т э а, абж. акьатэа ay’aca озца

акчтэагэач (овца малень- uc’bic.’ ягненок кая)

ах^ьимш (счастливая ацы1), адыз куница и др.

шерсть), ах^ыпдшка (мягко- пушные звери шерстная), ап^ыкаг^шка (нежная морда), абж. амакэа хэчы

airaKaac’ra (то, чем трут- атэькаа рог ся)

аттыргэаг, адзрс^а, абж. алаба палка

п Основа а П) а обозначает также просо, мука.

ацыргэага (подпорка, букв. то, чем подпирают)

а -и, ар с' га (то, чем забива- алабашьа палка с желез-ют) ным наконечни ком

ашьа, а-цыр гэаг12, ач- ашьапы нога а р с', абж. амаасга (то, чем проходят), аныЬэага (то, чем ходят)

зэйадакэа (бескрылые), аП)С'аа птицы аП)Ыр (летающий)

зэйадах^а^э, a h) ы р - аты сова х' ы ш э п а (летающая головастая)

акьа®, акьыцэ (торча- ацыма коза щий), абж. акьацэ

акьа®аб аба5ь козел

акьаагэач; а^ыс' козленок

ап)ыкэацэ (длинное рыло, ахэа, абынхэа свинья, лесной

длинная морда), абж. ахэцьа- кабан цьа (грубошерстная)

шьапажэ (старая лапа), амышэ медведь ацламт^а, абж. хаца1<ьа шьапы

а х'а х а х а (ветвистая го- абнацэ олень (самка) лова^

шьаг^эбу', mbax’aoy’ aea, абынеа олень (самец) (длинноногий)

ама.ркэацэ абнацэ хэчы олененок

ах'нлкьы (кривоногий), a6ga6 тур х'абаиьараа

a^ax'ая '(серолицая), аллаха, акэа- серна, джейран а ш ь а (и а (сухокровая), а ^ ы <а- с^б яакььт. ябж. а^ахэа

агл ('^»молая'), а гад а, ашьагьста косуля мдажэ. эбж. ашьааа '(сухо-кровря^

аж^м. ажьымклыц, акэац' сырое (или вя-

чжь^м^нлц леное мясо)

атапх'элаг (то, чем зяме- ам^аП) деревянная ло-щивчют p^vtph чего-либо), патка для при-я.таох'аля. ?бж. атархэлага готовления ма малыги

а м и ы. а м ы и, а м и а, абж. азы вода ами

амйыпшлд '(подбеленая азыршла вода с сиропом вода) из кислого ма цони

12 Слова ацыргэаг, анарс', ащарс'га увязываются с понятиями' нога и палка.

амйагьшь (красная вода), а®ы вино

•ашугьап), абж. акаешь

амйыш-x'ara (сумасшед- ау'атка водка шая вода), амйа-шкэакэа (белая вода), абж. а^ыркэатэы

а м ы и г а р а, ааг.ырцэг^а, абж. ахат, ахьатры бурдюк а(йырцэп)Ы

а мы и т а (место воды) азап>шахэа побережье реки

авлыйрсэы (оледеневшая ацаа мороз вода)

амыйкэанда (теплая во- атэан навар, бульон да)

а мы и с'га, м и а с'га ачак:эа, азыр- кружка (де-зэга рев.), посуда для питья

цэа1ьшьдэы (горяче-крас- амыр, амра солнце ное поле)

а ц э ы р н а, а ц э а р н ы, аач,а кожаная нитка а м а д a it) с

амазэа, амажэа13 (тесто) ахахэ камень

адгьылмш (счастливая apx’a равнина земля), аг°ь1г°рта

ах^ырбааза (смачиваю- акэа дождь щая волосы, шерсть), агь,сат, абж. ами

ахэашша (свиное сало), ac^i, асы снег ашлаба

ахэашша зтартэо (в ac’bii^c’a снежный завал

•чем стоплено свиное сало),аш-лабагьс^та (снежная долина)

а б ы лтэ ы (топливо), а ш ь а- а»цла, ам^ы дерево, дрова да (кровеносный сосуд)

абылтэы шкэакэа (бе- ac’a, ашэщла бук лое топливо), абж. аныз<аа шкэакэч

абылтэы ёйкэа (черное ап^са пихта топливо), абылтэы к,амса (мохнатое топливо)

абылтэы 595эа (крепкое аць, ашыц дуб, самшит топливо)

абылтэы аг^шь (красное аа красное дерево топлидо^

абнлтэы гьсса (сырое ал, атэа ольха, липа

ТОПЛИРО)

ашьада-баба х'эь1рба- атыП) аП)Сацла стоянка под

га (пушистое дерево волососу- амдан пихтой шилкя)

13 В абж. диалекте амажэа: камень, земля.

ачыкь, аП)ЫК,эацэ (кур- ахэынатъ, мышь

носая), атецлас0, абж. акы-

лчу

айкэба (сушь) адгьыл земля

а х э а ц а аП)Ша ветер

ау'бага, убага айкэаБ топорик

ау^ага x’biAKbbic’, а «е- айгэышэ топор с крюком

ькары, абж. а^айлакьы

х' ы р k э ы с7 ацэа сон

анахэашь(а), анхэашь аешьа брат

анашьарх'а(йы аешьа ейхаба старший брат

а н а шь а р х'а а-гэ а ч аешьа ейтз^а младший брат

анхэашь калтбу^эач, аехэшьа • сестра

(длиннополый мальчик)

л ы м х а ц э, л ы im х а ц э ы, аеада осел

лымхакэацэ (длинноухий),

абж. лымхаду (большеухий)

аччзтэы, абж. арчча- ахьа каштан и дру-

тэы14 гие плодовые

деревья аацэыр (кавалерия, букв. акэылацэа, аза- совершающие

конное войско) хэкэа нападение (зи-

хи) ащэаха ахнышьахага тренога а х'ы рп) ар а (накрывающий асаны, акьал шалаш, дом

голову), а х7 ы р б а р а (сушение головы), ах^рбага (то,

чем сушат голову), ах'э(а)рб-

ага (то, чем сушат волосы),

абж. агэыгэра (место привала)

ах^рбар, ax’bipn^apa- азэйан небо

ДУ

амажэа-х^рбага акапьы пещера

а'?ымш15 (счастливый рот), акэыцьма, абга волк, шакал

каыцбахэ, абж. акэыцбахэа,

аларшра

а^ымшхэчы (маленький абгахэчы лисица

счастливый рот)

амааза16 (невоспитанный) ала собака

ашьшьласэ (слепой поро- аецэ(а) звезда

.•енок)

шь а п ыд а (безногая), шь а- аеы лошадь

nftbaftba (широконогая)

14 В абж. диалекте арч,ч,атэы означает грецкий орех, каштан ч р Ч Ч а т э ы каг^шь яблоко.

15 У одних сказителей: абнатэ ^ымш волк (букв. 'лесной счастли-воротый'), аанатэ ^ымш собака (букв. 'домашняя счастливоротая').

16 Словами а^ымш и амааза обозначают и название волка и название собаки. Для названия волка еще употребляется а з ымг а (букв. 'то, что не уносится водой').

а-ешь ы *—а^ешьы (смазка амхацэ ложка рта), абж. ашларП)Ыжэга (то, чем пьют молоко), ашлараага-га (то, чем подается вверх молоко)

архэыхэга (то, чем дыря- аз^з' шило вят), ацэылтыхга, ацэкыл-тыхга

аб5ары1)Э5эаг (то, что амака пояс укрепляет спину)

а л и а (дьим), алсаадэ ататьш табак а л (и a era (то, чем пускают ататынзэга курительная

дьчм) трубка

а ч? а Пд а асэыр фрукты

ачеа-чёа акакан грецкий орех

калтбу' (длиннополая), агьхэыс' женщина, жена ах'ь1лах,а, абж. ахылха

калтоу^эач (длиннопо- аг^хэнз^а девушка лый юноша)

ax/ьIлaxaтaжэ,aкэaжэ атакэажэ старуха (старопазушная)

а ш ь а м х'©bi н та ы, ашьа- азэ, ацэ корова, бык п х' ы р (а ы н т э ы

ахэанцэа (кожа свиньи- ay’ana бурка самки)

ax’biprbxar (то, что согре- ax’binan^a, ax’- шапка, башлык вает голову), ах^эырша (пе- тыргьа лена головы), абж. ахагыла харП)а (ахагыларь1П)Хага)

ацэаргъ,хаг (телогрейка), аматэа одежда абж. ар1ъ,хага (грелка)

а ц э х ь ы ж э (чирк) аспэычк,а спички агитка (нежный) ацигар сигарная бума га

ашьахаха (растопыренная агэты, акэты курица

нога) асэ(а)о.а лыжи

чах-мах, ала§ач кыга, айхамца, кресало,

абж. ацэагьшь кыга (то, чем ашьан-п/а кремень ловят краснокожего, т. е. огонь)

агэыргЪ)Хаг (то, что согре- акэымзэы черкеска вает сердце)

агэырП)Хаг-П)ШК,а ахарП) рубашка

ay’bi хэр ы П)Хаг, асдын- айкэа брюки тэ ы

ашьаргьхаг, абж. ашьа- ашьаца обувь, носки рП)Хага

ацэага, абж. ашьачра, ан- ашьта след шьан

а з' bi р а ы г д а, а х' - д а г э а- Ажаейп^шь Ажвейпш

жэ (старый глухоголовый)

м а и у (мяу) ацгэы кошка

агьала анакэ туман

а ч х ь ы н ц ь, ax’biAKbb’i ax’axHaxara надочажная

щэахэ палка

ахэаза (ползучая) амат змея

ацэыр айз^ра собрание

ацэыбблы (обгорелый), акамбашь буйвол

.auibbi.MX’poy’ ду (длинноногий),

абж. агэыгэра хэцьацьа

а-ц л ас э (слепое ушко), агэир иголка

акылсэтрага (то, чем продевают)

а з'аа нагара ажэлантэ родич, однофа милец

х'ацэь1х (драная голова) ах^абаа плешивый

агэыгэырта (место при- аешы дом

вала)

а м а т a anbigKbira силок для лов ли куниц акьй (мяукающий), ax’bi- абынц^эы дикая кошка

шэпа (толстоголовый) (рысь)

а'еаца (горячее лицо) ам^ы дрова

аегеы (двуликий), ныу7- акама кинжал

зыкь, абж. аЬьаЬьа (широкий)

а^ыць ах,ап, хэчы пещерка

а з л а б а (впитывающая во- апьыка соль

ду)

а зласэ (слепая вода), абж. аз^а роса азлашэы

а класса (продеваемый), арахэыц нитка ачыгэага

акылП)Шыга (то, через ax’binia старинное око-

что смотрят) шечко

ачышэшэы (замаранная) ашэйры книга

ацыгэ, ацагэ (тупой) ах^пыц зуб

атшьыга (место запуска- ацьаба карман ния)

а^ырхэы (закрученный на аП)Цы, ажакьа усы, борода лице)

а^ырх.э-ду (большой за- апап священник крученный на лице)

аП)Ыкэ г^шка (нежная атаузд, аамыс'- дворянин, князь морда) та

ай^арп^а (сцепка, то, что ахнышьыр надочажная

сцеплено) цепь

ашаша (сияющий) а.рацэ(а), ае-цэ уголь, звезда

ап,а (прыгающая) адажэ лягушка

а П) car а (то, чем метут) агьынт^а) нос

арххтэы (то, что подле- атэа сено

жит кошению)

арххыга (то, чем косят) абагана, ачалаа серп, коса

а к а ч, ашьтэа холощеный

баран аршьшьтэы (то, что под- акэыд фасоль

лежит размятию)

арш(а) (крученый) ацэкьа силок

акэщатэы (то, чем накры- акау^тр дрань (также:

вают, покрывают) одеяло, накид ка) аныртэылага (то, во что акэадыр седло

сажают)

а^агьхь, а^агьхьатэ акэац' мясо

а^агьхьатэ шкэакэа ашша сало

2. Слова, обозначающие действие

а л (& а с р а (дуновение дыма) ататынах^ра закурить

х, а л аа сп ыш ь, алкйащэ ататьтн xax’an дав.ай закурим х асп

а м ш р а, абж. агэыгэра аг^с^ра умереть

д ы м ш х ы и т, абж. дгэыгэт дыг^с^т он умер

алсаарчра (поднять дым) амцейкэщара разводить

огонь

улаарчы амца ейкэды разводи огонь

акырччра, ачара, к у- акрыфара, ак- есть, пить лый-члый, абж. ахчара рызэра

укырччы, унача, абж. акрыф, акрызэ ешь, пей уахча

амшхра агэаара сердиться

скалтоу' дcьIз/ьIмщxит сытьхэыс'дсыз'- моя жена рас-

гэаайт сердилась на

меня

а р га ыгэ р а (заставить еде- ашьра убивать дать привал), абж. армышра (сделать счастливым)

шьап.ажэ иргэы!гэт, амшэ ишьит он убил медве-

абж. шьапкьа1<ьа ирмышт дя

ахэчы.т^ажэ ргэыгэ ачкэын, абыста мальчик, приго-

y’bi товь мамалыгу

ac’arapa (аз'агэра) совокупление

(половое)

ареагьхьара, абж. а^ар- азэра, аз^а варить, жарить П)Хьара

а н ачара шэарац'ара идти на охоту an’apa

унача iiiaapau’apa уц'а иди на охоту

д н а ч ё и т дц»еит он ушел

а з' a it) p а ахыс'ра стрелять

сз'аг5ын, ax’a исыз^ыр- cxbic’bm, ax’a выстрелил, но

гэыгэт исз»ымшьит не смог убить

ашлаба capc/ ахырцээы сырзэ дай пить кислое-

молоко

а м и ы с а р с' азы сырзэ дай пить воды х7 ы р k э ы с' сакын сышьта- ацэа сакын сы- мне захотелось чейт цэт спать и я за снул

г^ажэ ргэыгэ гэач, акры абыста у'ы ач- приготовь ма-

хмыччуей кэьш, акры хам- адалыгу, юноша,.

фу^й пообедаем л<аацэ кащы абылтэала амца ейкэща разведи огонь

ам^ала дровами

HCbis’M ыр гэыгэт ашьащэ исз^шшьит, не убил, пуля

акэымсэыт ахы акэмсэыт не попала

схэацьа акын, иц^йт аг- сыг^шы акын, учуяв меня, ко-

дажь ин/ейт ашьаП)- суля убежала

ста

исыргэыгэын адгьыл исшььтн, абах^ я убил ее мшын исц°агыит цэгьын, исцэа- (дичь), но был гыт крутой обрыв,

он ее унес. азэйан чачоу'ма азэйан цкьоу'ма чисто ли небо?