Къенфетдаллай || къенфетдал алай кил. Къенфет

КЪЕНЯЙ¹ къен существительнидин къакъатунин I падеждин форма. Кил. КЪЕН.

КЪЕНЯй² посл, талукьвилин падеждин формада авай существительнидихъ галаз ишлемишна са вуч ятIани къецел патал акъатзавай чка къалурда. Халкьдин саламатвал: ... кузвай аял цIун къеняй ахкъудун, вацIу тухузвайди хкьун, кIвал-югъ, аялкуял гвадарна фейиди жагъур хъувун, инсан вичи ийизвай чIуру кардин гъавурдик кутун, аял гвадарна фейи диде дуьз рекье хутун ва масамаса крар. 3. Э. Кек галкIизва.

КЪЕРЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тамун ципицI.

КЪЕРЕХ туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) яд авай чкадин къурамат пад. И кьил, а кьил авачир, яргъи, гьяркьуь вили гьуьл, адан винел къекъвезвай эквер авай пароходар, гьуьлуьн кьерехдай фенвайракьунрекьер... А. Ф. Бубадин веси. Гьар са пад пара секин тир, анжах дагъдин кIаняй авахьзавай вацIун кьерехра авай вили рагар язавай сесинин уьтери ван чал къвезвай. А. Ф. Лянет. Мамрашрилай а патал, Гуьлгер вацIун къерехдал мадни са татарин лезгияр какахьай - Ханжалкъала тIвар алай хуьр ала. Къ. М. Рекьин риваятар. Са сеферда фикирар гьарнихъ чкIанвай Камал вирин кьерехдал ацукьна, цин кIане къугъвазвай балугъриз килигзавай. Б. Гь. Вили вилер 2) са вуч ятIани са патахъ куьтягь жезвай чка. Мансур гьадан къерехдик ква, Цилингар. Е. Е. Цилингар.... ам къавун чIерейрал къекъведай, кац хьиз, вичи хъувунвай цIун къерехрив элкъвез жедай... А. Ф. Риза. Чун суьруьдин къвалав ацукьна, са кьадар ихтилатар авурдалай кьулухъ чубанрикай кьвед къарагъна суьруьдин атIа патан къерехдал фена ацукьна. А. Ф. Лянет. Гьа икI, киричидал рекье Вини Ярагърин рекьин къерехдив гвай булахдал хуькведалди дуьшуьш хьайибурукай садани сивяй Бубадикай хана рахай гаф акъуднач. Гь. С. КIири Буба. * пад-къерех такур.

* къерех авун гл., ни вуж-вуч нивай-квевай нивай-квевай ятIани къакъудун, яргъа авун.

* къерех хьун гл., вуж нивай-квевай ятIани яргъа хьун. СтIалви гадади вичин ихтилат куьтягьна, ам цIукай хейлин къерех хьайила, комсомолдин форма алай кутугай суьретдин Балакъардаш тIвар алай жегьил вилик атана. Къ. М. Душмандин тум.... вичел алай парталар киреждай ктад хьанвайди рикIел хтана, багъишламишун тIалабна, ам садлагъана адавай къерех хьана. Б. Гь. Вили вилер

* къерехда авайди сущ. 1) авай (алай) чкадиз килигна лишанламишнавай затI, кас. 2) куьч. масад. Дуьзмишайла хурал са женнетдин багъ, къерехда авайдаз са емиш гудачни? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни?

* къерехда акъвазун гл., вуж кардик, мярекатдик экечI тавун. Бакуда кIелерна, хайи хуьруьз хтай са шумуд йикъалай, заз зи дустар: еке са десте комсомолрик ва пионеррик кваз яхдиз яргъал сиягьатдиз физвайди чир хьана. Завай къерехда акъвазиз хьанач. Къ. М. Экуь инсан. Ам общественный кIвалахривайни къерехда акъвазнавачир. 3. Э. Рамзият Синоним: къерехдилай килигун.

* къерехдилай килигун гл., вуж низ-квез са нин патав ятIани кьиле физвай кардик экечI тавун. Къе за тарариз кIутаяр язавай. Чухсагъул, аялри куьмек гана. Заз амукьайди къерехди­лай килигун хьана. 3. Гь. Ахварай авудай аваз. Синоним: къерех хьана акъвазун.

* къерех-бужах рах., сущ. тайин чкадин къерех пад. Инсанар ЦIелехьандин ценера, къерех-бужахда къекъвезва. 3. Э. Кек галкIизва..

КЪЕРЕХДИН прил. са кIвалинди, коллективдинди тушир. КIвале къерехдин итим авай адаз, гъуьлуьз, адан рикIе чIуру фикир гьат тийидайвал вуч багьна ийидатIа чизвачир. Гь. С. КIири Буба

КЪЕРеХУН гл.. ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, мир; къерех авун, къерех тавун, къерех тахвун, къерех хъийимир 1) азад авун (кIвалахдикай), алудун (кIвалахдилай). Са кар за квез хълагьин, а яцIудан фендигарвилерикай хабар хьана, ам, советрин кIвалахдикай къерехна, гадарна. Къ. М. Душмандин тум. 2) алакъаяр амукь тавун, тун тавун. Цазни акьадай шей я, ада тIарда, гъуьлягъдивай шуьрбет жигъидач», - лугьуз гзафбуру зун къерехзава. Н. М. Къизилдин хтар.

КЪЕРКЪЕтI¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) фитерай кьацIанвай йис, сар, чIарар. 2) чиркин кас.

КЪЕРКЪЕТI² прил. чиркин, кьацIай. # ~ инсан, ~ аял, ~ дана, ~хеб.

КЪЕТНЕ || КЪЕХЬНЕ нар. ихтилат физвай вахтунилай са тIимил вилик. Къетне азанар язавай, мискIиндин цлаллай кьватидай гила Нуралидин ван къвезвай. М. Б. ЦIийи мискIин.

КЪЕТI кил. КЬЕТI

КЪЕТIи'ВИЛЕЛДИ кил. КЬЕТIИВИЛЕЛДИ.

КЪЕТIи'ДАКАЗ кил. КЬЕТIИДАКАЗ

КЪЕФЛЕ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са шумуд касдикай, гьайвандикай, къушракай ибарат кIватIал. Чи къефле аскеррин низамлу дестедиз ухшар тушир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Синонимар: десте, жерге, гапIал, гуругь, кIеретI, луж, тилит, рамаг, цIиргъ.

* къефле-къефле нар. жергейра аваз, жергеяр хьана. Бес зани гьакI лугьузвачни. Зи Къурбанан гуьгъуьна рушар къефлекъефле гьатнава. А. Р., Я. Я. Хендедин мехъер.

КЪЕХУЬН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са вуч ятIани туьгьмет яз рикIел хкун.

* къехуьнар авун гл., ни низ вуж-вуч са вуч ятIани туьгьмет яз рикIел хкун. РикIиз гьакьван туькьуьл ихьтин дуьшуьшдай кьацIар акъудиз къехуьнар авун бес дуьз яни? 3. Э. Зулун пеш.

КЪЕХУЬНАРУН гл., ни низ вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къехуьнар авун, къехуьнар тавун, къехуьнар тахвун, къехуьнар хъийимир са вуч ятIани туьгьмет яз рикIел хкун. Амма какаяр къехуьнаруни зи рикIиз гзаф тIарна. 3. Э. Зулун пеш.

КЪЕХУЬНУН гл., ни низ вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къехуьн авун, къехуьн тавун, къехуьн тахвун, къехуьн хъийимир са вуч ятIани туьгьмет яз рикIел хкун.

КЪЕХЬНЕ кил. КЪЕТНЕ.

КЪЕЦ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера дараматдин къенепатаз акси пад. Саил атайла, куь патав къецелай, Мегер зун гьич къведачни куь хиялдиз? Е. Э. Азиз дустар килигдачни зи гьалдиз?. Гьа и арада заз къецелай хквезвай Ханум халадин кIвачерин ван атана. 3. Э. Зулун пеш. Амма Рамзията а рахунар гуя къецел къвазвай марфадин сесерай кьазва. 3. Э. Рамзият. Чайдин паднус чилел туна, Гуьлбегьер тадиз къецел акъатна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Амма, гачалахъ вичин дерди ава лагьайвал, жегьил устIардихъ буругъдилай къецени дердияр авай Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Садра кьил акъудна кча подвалдай гъаятдиз акъатнавай гъвечIи дакIардай, кьведра акъудна, амма къецел алай мекьивили ам кьулухъ чIухгуниз мажбурна. Эхирни рад хьиз шуькIуь хьанвай вичин беден кча къецелди акъудна. А. Исм. Эхиримжи къув.

* къециз (къецихъ) фин [экъечIун] гл., вуж; руфуна авай чиркинар дуьздал акъудун. Ам фу тIуьр чкадал къециз экъеч.'дайди я. Ам къабачи я. Вун адав акьван эгечIмир. 3. Э. Рекьер сад туш.

КЪЕЦЕПАД сущ.; -а, -а; -тар, -тари, -тара кIвалин, дараматдин къенепатаз акси пад. ГьалчIай зулун югъни ихтилатар авуниз кутугайди тир. Къецепата, сафупай ягъизвайди хьиз, къалин марфни къвазвай. 3. Э. Кек галкIизва.

КЪЕЦЕПАТАН къецепад существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. КЪЕЦЕПАД.

КЪЕЦЕПАТАН прил. тайин тир сергьятар авай чкадилай (уьлкведилай вилаятдилай) къерех тир. Чаз чи чIехи Ватандин маса республикайра, гьакIни, къецепатан уьлквейра яшамиш жезвай чи лезги стхайрин гьакъиндай гилани гегьеншдаказ малумат тахьун дуьз яни? М. М. Хайи чилиз икрамда. Къецепатан чIаларин институтдин доцент Элекбер Къубатова «Къудратлу такьат» ( «Диалог» журнал, № 7, 23-ноябрь 1989-й) макъалада, лезгийрикай, хинелугъвийрикай, къирицIвийрикай ва маса халкьарикай рахадайла, гзаф татугайвилериз рехъ ганва. М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

КЪЕЦИН¹ прил. къецел патан.

КЪЕЦИН² кил. КЪЕНИН.

КЪЕЧИН гл., ни вуч; -ида, -ена; -из, -изва; -ич, -ин, -ирай, -имир 1) кIватIун (гъал). Гъап къечин къе гзафбуруз чидач. Р. 2) куьлуь авун, руг-руг авун. Фицякьра за, валлагь, кимел алай са кьадарбуруз тфуярни кваз авуна. Са путулка зегьер патал чпи чпин итимвилин дережа квадарна, ида адан, ада идан ратар кьечизва. Н. М. Жандар Магьамай. 3) куьч. веревирд авун, кIвачик, гъилик авун.

КЪЕШЕНГ туьрк, прип. гуьрчег. Исятда заз тамун гуьзелвилин рангар тарифиз тежедай кьван къешенгбур яз акуна! Къ. М. Рекьин риваятар. Къуй уьмуьрдин няметар тир ихьтин шадвилер тухуз алакьдай инсанрин гьамга муьгьуьббатдин кьуват мидаим къешенг манидиз элкьуьрай! Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Вагьид бубади рагъ гвай къавув, кавал кIаникай вегьена, худ гудай вичин кеспидиз. Акваз-такваз, къешенг, шимшет тIурар, кавчаяр майдандиз акъатна. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. Синонимар: гуьрчег, иер.

* къешенг авун гл., ни вуч къешенг лишандиз гъун.

* къешенг хьун гл., вуж-вуч къешенг лишан(ар) квайди хьун.

КЪЕШЕНГВАЛ сущ.; -или, -иле; -ипер, -илери къешенг тир гьал, гуьрчегвал.

КЪЕШЕНГВИЛЕЛДИ нар. къешенгвал хас, гуьрчегвилелди. Синонимар: къешенгдаказ, къешенгдиз. Антоним: эйбежердиз.

КЪЕШЕНГДАКАЗ нар. къешенг лишан(ар) кваз, гуьрчегдаказ. Синонимар: къешенгвилелди, къешенгдиз. Антоним: эйбежердиз.

КЪЕШЕНГДИЗ нар.; къешенг яз, гуьрчегдиз. Ватандиз авай кIанивилин дережа, чи халкьарин дуствилин дережа ва дяведилай гуьгъуьниз цIийи уьмуьр гегъеншдаказ ва къешенгдиз къалурна кIанзавай. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь. Къешенгдиз туькIуьрнавай кIвал. Зарлишана кIвалин къайгъуяр ийизва. Н. И.. Гьакимрин папар. Зи фикирдалди, адалай Агьмедан суьрет лап къешенгдиз къалуриз алакьнава. ЛГ, 2002, 15. V. Синонимар: къешенгвилелди, къешенгдиз. Антоним: эйбежер­диз.

КЪИБ¹ сущ.; хъипре, хъипре; хъипер, хъипери, хъипера акъвазнавай цин къерехра жедай хадриз-хкадриз фин патал кьулухъ кьилихъ яргъи кIвачер галай гьайван.... Камала мягьтелвилелди гьар патахъ вил вигьена ва адаз вирин кьерех тирвал чпин, лацу хъуьцуьганар хьтин туьтуьхар куьрсна, внлер, типIрен вилер хьиз, экьисна ацукьнавай хъиперин жерге акуна. Вуч акъатдатIа акваз, Камала абурукай садан вилик тIвалунин кIвенкI яргъи ийизва, амма хъипре вичин секинвал хуьзва. Б. Гь. Вили вилер. * хъалхъас къиб.

* къиб къвалак кваз фена уьмуьр гъап такIандахъ галаз яшамиш хьана.

* къиб туькъуьнай гъуьлягь хьиз нар. са гьерекатни тежез.... захъ галазрахунар хьайидалай кьулухъ Гьажименаф къиб туькъуьнай гъуьпягъ хьиз дакIвазэлекьиз... хьана. Н. М. Къизилдин хтар.

КЪИБ² сущ.; хъипеди, хъипеда; хъипер, хъипери, хъипера къушран какадин лацадин къене жедай элкъвей хъипи пай. Какадин лацадилай къиб тIуьн менфятлуя. Р.

КЪИБ³ сущ.; хъипе, хъипе; хъипер, хъипери, хъипера гамунин нехишар ийиз ишлемишдай хъипи рангунин гъал. Лезги гамарик къиб артух ишлемишдач. Р.

* къиб ягъун гл. хъипи рангуниз атун. Машмашриз къиб янава. Р.

КЪИБРИШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цацар алай аскIан тан авай набатат ва адан емиш(ар).

КЪИВ фарс, сущ.; -ди, -да; -ер, -ри, -ра гьарай-эвер. Рушар, къивдин ван галукьай бацIаяр хьиз, вири санлай кьулухъди элкъвена. Б. Гь. Заз эвера. Къивни уьфтер, гьараяр Къвезвай адан гуьгъуьна... А. Къ. Севрен дерт.

* къив(ер) гун гл., ни низ 1) гьарай-эвер авун. Къив гуз, кьив гуз са гужбаладал чна хипер кIватI хъувуна: А. Ф. Лянет. Арумарум мани ягъиз, къив гузвай ругулрин кIвалах кьвердавай къизгъин хьана. 3. Э. Булахдал. Вичин къайгъуйрин. дерди-балайрин са пай гададин кIулаз вегъиз хьунал ам [С. Сулейманан буба. - А. Г.] гзаф шад хьанай ва ада аял ишлемишиз, гьасятда, кавхади хьиз, гьараюнар ийиз, къивер гуз башламишнай. М. М. Гь. ЧIехи шаир. 2) рази туширвал, такIанвал къалурун патал ийизвай гьарай.

* къив ацалтна нар. гьарай-эвердалди.

КЪИЖИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тамара жедай, кьве патай кьацIар авай яргъи тандал гзаф пешер жедай набатат.

КЪИЗГЪИН туьрк, прил. 1) гзаф чими яз кудай гьалда авай. Цава ргазвай рагъ акьван гуьрчег ва къизгъин тирхьи, ада вилин ишигъ тухузвай. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. 2) куьч. гужлу, къати. Къай, тIурфан къизгъин тир. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Югъ няни хьана. Гьажимурад Алимурадович Темирханован кIвале шадвал авай. Рахун-луькIуьн ва хъуьруьн къизгъин тир. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. 3) куьч. вини дережадин Гатфарин къизгъин вахт тир. 3. Э. Рамзият. Ватандин дяве къизгъин тир. 3. Э. Зулун пеш.

* къизгъин хьун гл., вуч къизгъин лишан хас хьун. Къе кимел алайбур вучиз ятIани сефип тир. Хуьруьн са пай фена лугьуз ятIани, я туштIа, гьаваяр цурубур хьуниз килигна яни, чидач, кимел рахунар къизгъин жезвачир. Я эхь, я ваъ лугьудай кас авачир. Гь. М. Хуьре. Арумарум мани ягъиз, къив гузвай ругуприн кIвалах кьвердавай къизгъин хьана. 3. Э. Булах­дал.

КЪИЗГъИНАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къизгъинар авун, къизгъинар тавун, къизгъинар тахвун, къизгъинар хъийимир гужлу авун, къуватлу авун. Рушаз гада, гададиз руш дуьньяда виридалайни гуьрчег яз, камалпу яз аквазвай. Абур муьгьуьббатдин цIу акьван къизгъинарнавай хьи, абур сада садаз йикъ лагьай чкадал рекьиз гьазур тир. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Рушан ргазвай вилери, чиник квай лацу ва яру халари Салман мадни къизгъинарзава. 3. Э. Рамзият.

КЪИЗГЪИНВАЛ сущ.; -или, -иле; -ипер, -илери, -илера къизгъин лишан хас тир гьал.

КЪИЗГЪИНВИЛЕЛДИ нар. къизгъин тир гьал хас яз. Синоним: къизгъиндаказ. къизгъиндиз.

КЪИЗГЪИНДАКАЗ нар. къизгъин лишан хас яз Эхирки, вири крар хъсан тир: Рабочийрин гуьгъуьлар ачух я. Вирида къизгъиндаказ кIвалахзава. 3. Э. Социа­лист Зегьметдин Герой. Темирханов. Советрин гьукумат гъалиб хьайила, Кьиблепатан Дагъустанда, Кутур-Кюредин участокда, Хпюхърин живедин мяденди къизгъиндаказ кIвалах давам хъувуна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: кьизгъинвилелди, къизгъиндиз.

КЪИЗГЪИНДИЗ нар. къизгъин яз. Синоним: кьизгъин­вилелди, къизгъиндаказ, къизгъиндиз..

КЪИЗДИРМА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ветIери кIасуникди арадиз къвезвай иви тIимилардай азар. Мухлисат ахварай авудна. Виш йисарин патахъ туьрез Ликьликьралди къекъвез жедай, Гатухъди вегьена мерез, НикIиз къиздирмаяр къведай. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. килигайтIа, ам, къиздирма акатна, зурзазва 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем Синоним: цIай.

КЪИЗИЛ¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хъипи рангунин багьа ва кIеви металл. Рушари и Аждагьан дин вири къизил, гимиш, якьут авай чкаяр къалурна. Ф. Ирирд юкI алай Магьамад пагьливан. - Чна тек са девлетлуйрин малар ваъ, гьатта фена пачагьдин къеледай къизиларни чуьнуьхда, -лагьана халуди. Ф. Халуни хтул. Къизиларни къара пулдай гуз жедач. Е. Э. Бахтсузвал. 2) куьч. гзаф багьа са затI. Аферин ваз, ихьтин чIавуз сабурлувал къизилдилайни багьа я, халудин. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 3) куьч. багьа къашар. Минадал къизилар хьуникай вуч ава кьван? 3. Э. Зун гъавурда акьазвач.

* къизилдин яд ганвай прил. гуьрчег хьун патал махсус алатралди къизилдин руг янавай. Столдал къизилдин яд ганвай тIурар алай. Р.

КЪИЗИЛ² прил 1) къизилдикай раснавай, къизил акьалжнавай. Къизил мина, айван хупI ярашугъ я. Е. Э. Алкьвадар Гьасан эфендидин цIийи кIвалериз. Юкь къизил камар, Эй, зи гуьзел яр. Е. Э. Ярдин тариф 2) (чIехи гьарфуналди - Къ) дишегьлидин хас тIвар: Къизил. ЦицIигъ амачтIани, хуьруьнвийрин рикIелай Эрзи халадинни Иминат дидедин манияр, Сейфуллагьдинни Рзахандин зарафатар, Къизиланни Саиматан сегьнедин къугъунар.. садрани алатдач. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* къизил балугъ сущ. ширин тIеамдин як алай, вацIун ва гьуьлуьн це жедай балугъдин са жуьре.

* къизил керпич сущ. махсус пичина чеб кана гьазурнавай яру рангунин керпич. Вун а пата, зун и пата, Къизил керпич арабада, Вил вегьена килигайла, Касни аквадач харапIада. Ф.

* къизилдин медаль сущ. юкьван школа агалкьунралди куьтягьайдаз гудай медаль. ЦIуд лагьай класс куьтягьайла, са шумуд юкъуз хурудал къизилдин медаль гьалдайла, хуьруьнбуру вирида фикирнай: гададикай алим жеда 3. Гь. Лезгийрин риваят.

КЪИЗИЛБАШ¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дуьгуьдин сорт.

КЪИЗИЛБАШ² куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра туьркверин кьушундин къуллугъчи.

КЪИЗИЛВЕРЕКЬ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) къизил­дин яд квай ранг. Кьилдин кухня, ана газдин пич. Цлар къизилверекьдалди кхьенвай кIвале радиодин приемник, телевизор! 3. Э. Рамзият. Лацу мармардин къванерал, адет яз. къизилверекь янавай гафаралди кхьизва... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Пас­порт. Зав паспорт гва. Адан винел, Аквадайвал виридаз, Къи­зилверекь гьарфаралди СССР кхьенва. 3. Къ. Рехи паспорт. 2) къизилдин яд янавай чарчин жуьре. ЦIийиз вичел акьалжнавай къизилверекьдин чарчи бегьем гел такьунвайвиляй, паспорт Вич вичелай ахъа хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЪИЗИЛГУЬЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -лер, -лери, -лера 1) назик ва хъсан ни галай цуьк. Ша экъечI, яр, вун утагъдиз, Къизилгуьлдив дигай багъдиз. Ф Вун шем я дагъдин, Къизилгуьл багъдин. Е. Э. Ярдин тариф. Къизилгуьлдизухшар ава... Е. Э. Назани. 2) (чIехи гьарфунилай - Къ) дишегьлидин хас тIвар: Къизилгуьл.

КЪИЗИЛДИН прил. къизилдикай ва я къизил кваз раснавай. Минадин... къизилдин цам, къизилдин сят, къизилдин тупIалар зи тIебиатдихъ галаз кьадайбур тушир. 3. Э. Зун гъавурда акь­азвач. Ахпа Камината, вичин гъилел алай къизилдин сятдиз килигна лагьана. 3 Э Арифдиз ишара.

КЪИЗИЛКЪУШ туьрк, фолъкл., сущ.; -ра, -ра; -ар, -ари, -ара зарбдиз цавун кьакьанда лув гудай къуш. Алагуьзли къизилкъуш, хьана вун зи рикIиз хуш. Ф.

КЪИЗМИШ туьрк, прил. вини дережадин чимивал авай. Къизмиш пичина фу чраз жедач. Ф.

* къизмиш хьун гл., 1) артух хьун, гурлу хьун. Са Куьн ятIа гъариб сесер Къвез-къвез мукьва жеридавай Экверин нур хьана къизмиш, А. Ф. Эм-Тэ-Эс. 2) куьч. вуж гужлу гьиссерикди жув-жувавай къакъатдай гьалда гьевесламиш хьун. Руфун пад жедай кьван тIуьна къизмиш хьайила, абурукай сада вич алай чкадилай ( ам амай сержантрилай винидихъ ацукьнавай) вичиз кIан хьайи аскеррин тIварар къаз, кицIериз хьиз, шекердин, фан кIусар, тIуьна куьтягь тахьанвай ахъа консервияр гадариз башламишна. А. Къ. Инсандин ажузвал. Къизмиш хьанвай жегьилдин нерин хилерай акъатзавай бугъади рушан чиниз ялав гузва. 3. Э. Рам­зият. Гьавиляй къизмиш хьана, пехъи хьана къекъвезва Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

КЪИЗМИШАРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къизмишар авун, къизмишар тавун, къизмишар тахвун, къизмишар хъийимир къиз­миш тир гьалдиз гъун.

КЪИЗМИШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къизмиш тир гьал. Вач, атIа латак экечI, кьилин къизмишвал рекьидайвал. Гь. С. КIири Буба

КЪИЗМИШДАКАЗ нар. къизмиш лишан хас яз. Цава къизмишдаказ нур гузвай гъетер яваш-яваш зайиф жезвай, бязи куьлуь хьтинбур михьиз вилерикай квахьнавай. А. Ф. Бубадин веси.

КЪИЗМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къизмиш авун, къизмиш тавун, къизмиш тахвун, къизмиш хъийимир къизмиш гьалдиз гъун.

КЪИЙИМ: къийим атун гл., низ масадаз зарар жедай са кар ийиз алакьун, гъиляй атун. Ам рекьиз гьикI къведа къийим ИкI сес авай суьгьуьрдин? А. Ал. Билбил.

КъИЛАВ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хци авур алатдин сиве гьатай ракь акъудун патал ийидай гьерекат. # дергесдик ~ кумач, мукIратIдиз ~ кIанзава. 2) куьч. гьевеслу гьисс(ер). * мецериз кьилав гун

* кьилав гун гл. ни 1) хци гьалдиз гъун. Чарх гайи дергесдиз кьилавни гун адет л. Р. 2) куьч. зигьин артухарун. Гележег лагьайтIа, жегьилринди я. Жегьилривай яргъа хьайитIа, зун михьиз куьт жеда, цикай хкатай балугъ хьиз жеда. Жегьилри, ваз кIандатIа, чаз, кьуьзуьбуруз, кьилав гузва. 3. Э. Скульптор.

* кьилав(ар) ягъун гл., ни низ ягьанатар авун. Крарни куьбур хьайила, заз и кьилавар ягъуникай вучзавайди я! А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

КъИЛЕМИШУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къилемиш авун, къилемиш тавун, къилемиш тах­вун, къилемиш хъийимир са вуч ятIани кьилел атун. * синемишдайда къилемишрай.

КЪИЛИНЖ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра металлдикай раснавай яргъи тия галай гъиле кьадай яракь.

КЪИЛИХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра инсанди, вич инсанрихъ галаз тухудайла, къалурзавай руьгьдин ва психикадин кьетIенвилер вири санлай. # хъсан ~рин инсан, кицIин ~рин инсан. Белки, халкьдиз вичин кьилел атай вири мусибатрикай хабар авачтIа? ( Мумкин я). Гьар гьикI ятIани, кисна акъвазун хъсан кар туш. Им лезгийриз хас къилихни туш эхир... М. М. Хайи чилиз икрамда. - Вахар хъфена, езнеярни фад хъфенвай. Гила кьве стха - кьве къилих кIвале кьилди амай. 3. Гь. Бубадин кIвал. Тухумрин тIварарлакIабар, адет яз, хуьр бинеламишай хизанрихъ галаз алакъалу я. Амма бязи тухумрин тIварар абурун векилрин къилихриз килигна эцигнава. С. Муслимов. ЦицIигъ -наме. Синоним: хесет.

КЪИЛИХСУЗ прил. къилих авачир, вич масадбурухъ галаз тухудай адетар тийижир.

* къилихсуз авун гл., ни-куь вуж къилихсуз лишан хас тир гьалдиз гъун. Диде-бубадин тербияди ам къилихсуз авуна. Р.

* къилихсуз хьун гл., вуж къилихсуз лишан хас тир гьал­диз атун. Диде-бубадин тербия тахъайвиляй ам къилихсуз хьана. Р.

КЪИЛИХСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къилихсуз лишан хас тир гьал.

КЬИЛМИШ туьрк: * кьилмиш авун гл., ни вуч арадиз гъун. Им са нур я хуьруьн къене Зулжалалди кьилмиш авур. Е. Э. КьепIирви Алидин кIвалерин тариф

КЪИМЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са квехъ ятIани гузвай пулунин кьадар, гьакъи. ЯхцIур агъзур туьмен адан къимет я. Е. Э. Камаллу паб. На, къунши, - лагьана Къадира, - ам гуз хьайитIа, заз це, заз кал кIанзава, масада гудай къимет ваз зани гуда. А. Ф. Бубадин веси. - Муьштерияр гзаф хьайила, малдин къиметни хкаж жедай адет я. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.... къизилдал къизилдин, ракьунал ракьунин къимет ала. Уьмуьрда къведни бакара къвезва, амма гьардан вичин чка ава. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. 2) кIелзавайдан чирвал алцумдай дережа. Заз физикадай къимет авач. Р.,

* къимет авач кIус еридиз вини дережа я, гзаф тарифлу я. Лали агьмердилайни ам багьади я - къимет авач. Е. Э. Чуьхвер. Ви гафариз авайди туш гъич къимет.. Е. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет.

* къимет гун гл., ни низ-квез лайихлувилер, нукьсанар тайинарун. Душман дуст хъхьанва, амма пай авачир чкадал вуна адахъ галаз душманвалзава. И кардиз масадбуру гъихьтин къимет гуда? Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* къимет эцигун гл., ни нел-квел лайих тир дережада гьисабда кьун, гьуьрметар авун. Рамзиятан кIвалахрал культурадин министерстводи къимет эцигзавай. Адаз миниетерстводин Гьуьрметдин грамота гана. 3. Э. Рамзият. Трестдин руководителри ва партийный организацияди жегьил ва зирек рабочийдин зегьметдал лайихлу къимет эцигнай. Са тIимил вахтунлай ам верховойдин везифадал виниз хкажна. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой. Темирханов. - Вуна зал къимет эциг тавун анихъ амукьрай, инсанрин арада вунни виляй вегьена. Регъуь, гьикI хьайила, жедай затI я. 3 Э Арифдиз ишара.... адаз вун беябур ийиз кIанзавач. Им инсандиз еке бахт я. КьатIун тавун, - къи­мет эциг тавун лагьайтIа, еке гуж я. 3. Э. Рамзият.

КЪИМЕТЛУ туьрк, прил. 1) къимет авай, багьа тир. Дадашан хизанриз, девлетлу Мусадин никIик ккIанвай, кьве рипе къуьл фидай са ник авай. Абуруз бубадилай гьалтай са бубат къиметлу затIни гьа им тир. А. Ф. Бубадин веси. 2) куьч. маналу. Антоним: къиметсуз.

КЪИМЕТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къиметлу лишан хас тир гьал. Адан къиметлувал гьихьтинди жеривал я? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Антоним: къиметсузвал.

КЪИМЕТЛУ3 нар. къиметлу яз.

КЪИМЕТСУЗ¹ туьрк, прил.; къимет авачир, багьа тушир.... чIехидан хцин мехъериз савкьат къачуна кIанзава, мад адан кIвализ къиметсуз шей гваз физ жедач кьван. 3. Гь. Бубадин кIвал. Антоним: къиметлу.

КЪИМЕТСУЗ² нар. гьавайда. Твах жуваз кIамай кьван къи­метсуз. Р. Синоним: къиметсуздаказ.

КЪИМЕТСУЗДАКАЗ нар. къиметсуз тир лишан хас яз, ужуздаказ. Синоним: къиметсуз.

КЪИМИШ туьрк, гл.; къимиш авун гл кIан хьун. Хурудал ви хьана битмиш Анар хьтин са кьве емиш, Масадаз гуз мийир къимиш. Е. Э. КIан я.

* къимиш атун гл., низ вуч са кар ийиз гьевес хьун. Къимиш къвечир шак къведай гаф лугьузни... И. Гь. КьецIи руша.

КЪИНДИЛ: къиндил-биндил хьун рах., гл, тармар хьун, пуч хьун. Са сеферда, цIийи шоферди худ гьалзаваз къекъуьндилай алчуд хьайи машин къиндил-биндил хьана. 3. Э. Зулун пеш.

КЪИР¹ фарс, сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера 1) тIеквенар аваз хранвай парчадин жуьре. Гагь-гагь жегьил свасан кьилихъ галай ипекдин къирди хьиз хъуьтуьлвилел лепе гузвай гарун лепеяр, чаз тIимил эсер къалурна хьиз, алатна уьтмиш жедай. А. Ф. Лянет. Я бахтавар кефчи суна, Кьилихъ галай къирдин жуна. Дердер, гъамар пара ятIа, Вегъ арадал гъалин чна. 3. Э. Ариф­диз ишара. 2) дишегьлийри кьилел вегьин патал хран­вай парча. 3) хранвай парчадин перде.

КЪИР² туьрк, сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера 1) шкьакь хьтин чIулав экьи затI. Пака къуз пачагьди.. угъри вужятIа... жагъун тавурла, къизилар авай чкадихъ элкъвена гьяркьуь са хандакI эгъуьниз туна; гьанани къир цаз туна. Ф. Халуни хтул. Пака пачагьдин къаравулар килигайтIа, къиреда са итим акIанва. Ф. Халуни хтул. 2) машинар физвай рехъ лекъверсинер авачирди хьун патал чирх какадарна цадай затI. Синоним: асфальт.

* къир цун гл. кIвачик квай ва я улакьар физвай рекье къир экIягъун. Эхиримжи вахтара хуьрерин куьчейрани къир цазва. Р.

КЪИРАВ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мекьи хьайила, чилерал, тарарал ацукьдай живедин цIверекI(ар). Къирав янавай тарарин хилерикай рагъ акьурла кIвахьдай михьи цин стIалар хьиз, йикъар физвай. А. Гьажимурадов. Сабурди хвейи кIвал. ЦIвелер, спелар, живедин къирав ягъайди хьиз, лацу хьанва. Ш. Исаев. «Зи фонарар». 2) куьч. лацу ранг. Гъуьл папаз килигна. Рамзиятан чина авай рангни гьа руьхъвединди я. Адан цIвелериз зулун къиравни янава. 3. Э. Рамзи­ят.

КЪИРГЪИН туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ягъ-йикь.... ЯбатIаяз аквазва хьи, кицIирин арада авайди са къатмакъариш я. Геллегьгеллегь, пайи-паяр хьана, абуру виридаз бес тахьай якIун кIусар идавай ада, адавай муькуьда къахкъудиз, чпи чеб кукIварзава, тил цава гьатна, ида адан, ада муькуьдан къвалар чухваз, и баябанлух ацIурдай хьтин къиргъин тунва.. Аквазва ЯбатIаяз, и къиргъинда, и инсаф амачир женгина къайгъусузбур, агъиларни сефилар, къуьзуьбурни жегьилар чир жезмач, абур, вири сад хьиз, пехъива ажугълу я. А. Исм. Эхиримжи къув.

КЪИРМАЖ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIан гьалун патал атлудин гъиле жедай малдин хамунин шуькIуь зулунихъ кIарасдин тум галай затI.... балкIандал къирмаж илигна шегьердай акъатна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Ахпа ада чекмедин къунжуникай хкудна, тумунал гимишдикай нехишар атIанвай къирмаждив чавуш Шихидин япарлай кьвед элкъуьрна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синоним: къамчи.

* къирмаждай акъудун гл., ни вуж кьирмаждалди гатун. Н. М. Сегьнедин билбил. - Гила гьич, ада зун кьирмаждай акъудда, - фикирна за... Н. М. Сегьнедин билбил.

КЪИРМЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Гъуьрчехъандин ружадин патрумда жедай кьуркьушумдин элкъвей гъвечIи кIус. Ам, вичин къирме галукьнавай къуьрен гуьгъуьна гьатнавай Гъуьрчехъан хьиз, вили вилер авай рушахъ къекъвезвай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Вагай адан кIвач кьирмейрив яначиртIа, рикI са кьуркьушумдин хутуналди ягъиз жедачирни? М. Б. Кьве кьуьзек.

КЪИРМИШ: къирмиш авун гл., ни вуж-вуч чан алай гьалда тун тавун; терг авун.

* къирмиш хьун гл., вуж-вуч чан аламачир гьалдиз атун; терг хьун.,

КЪИРМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къирмиш авун, къирмиш тавун, къирмиш тахвун, къирмиш хъийимир 1) пуч авун. Ризади вич Красная Армиядихъ галаз фейивал, дяве авурвал, деникинчияр къирмишайвал... ихтилат авурла, виридан чинрик шадвилин хъвер акатдай. А. Ф. Риза. Бакуда эрменийринни мусурманрин арада фитне туна сад-садал гьалдарай чIавуз Ахцегь Гьажиди и эрменияр къирмишунал гьалдардай шиир туькIуьрнай ва ана и карда иштарак авур лезгийрин тариф авунай. М. М. Гь. ЧIехи шаир. 2) терг авун. Атана агакьна им тамув, якIв къачуна, им са патахъай агахъна, ида и тамун са пай къирмишна. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан. Хандин нуькеррикай сада Гъуьрчехъандилай хандиз: «Ада ви дагълара авай вири гъуьрчер къирмишзава...» -лагьана фитне авуна Къ. М. Рекьин риваятар,

КЪИРХАЯГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хъитрепIдиз ухшар авай, не яшамиш жедай, са бязи халкьари недай гъвечIи гьайван. Кафеда пиводихъ галаз къирхаягъарни гузвай. Р.

* къирхаягъ хьиз кьулухъди фин гл. са кар ийидайла, викIегьвал тахьун.

КЪИРЯТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра махарик жедай зурба балкIан.

КЪИФ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера нафт ва я маса жими затI шуькIуь кIуф галай къапуниз цадай алат. # ракьун ~, пластмассдин ~,; еке ~, гъвечIи ~.

КЪИШЛАХ туьрг, сущ.; -ди, -да; -ер, -ри, -ра хъуьтIуьз хилер хуьзвай чка. - Ибур вуч ахмакьар тир, и хуьр куьчарна кIанда лугьудайбур?! - вичин къишлахрал, кIвалин аваданвилел еке рази яз... РикIий хъуьруьналди фикирна Жавата. Гь. М. Хаяр.

КЪИЯМАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мусурман динди къалурзавайвал, эхирзаман хьайила, кьейибурал чан хкана, ийидай суд. 2) куьч. Гьарай-эвер, лап пис гьал. Дигай кIвале жед къиямат, тагьсибвал. Е. Э. Кьве паб. Ахпа, Воронеждин патав ва Курский дугада хьайи къиямат акурла, ам заз са чиг акатун хьиз хьана. 3. Э. Кьве фронтдин командир.

* къиямат мал сущ. диндин гьисабралди, кьейи инсандиз эхирзаманда жедай мал, девлет. Вуна кIусни къайгъу мийир, Ваз къиямит мал хьана хьи. Е. Э. Вирт квахьайдаз.

* къиямат(дин) югъ сущ. 1) мусурман динди къалурзавай­вал, эхирзаман хьайила, вири кьейибурал чан хкидай, абурун суд-дуван ийидай югъ. Къиямат югъ атанвачир кьилел зи, Я зун тушир хайи чилер авара. Ф. Н. Агь. 2) куьч. туькьуьлвилер хьанвай югь.

КЪУБА¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра рапунал цвал ядайла, тупIал гьалддай алат. Синоним: уймах.

КЪУБА² сущ., текв. кь.; -ди, -да Самур вацIун эрчIи патавай Къуба шегьердин патав кьван сергьятра авай лезгийрин чилер. Куьре, Къуба, авар дере, - БуьтIуьн есир кьазава. Е. 3. Гьинава? Куьре, Ахцегь, Къуба вилаятда на Машгьурнава ви гуьзел тIвар, Гьалимат. Е. Э. Гьалимат. Багъирован серенжемри «хъсан нетижаяр» гана. Шумудни са лезги хуьр вилиз акваз-акваз лезги убайриз элкъуьрна. Иллаки Къубада лезги хуьрерин кьадар тIимил хьана. М. М. Лацу лекеяр

КЪУБА³ прил. Къуба патан. 1936 - йисуз КцIара Къуба зонадин актив кIватIна, ЧIехи собрание кьиле тухвана. Анал ихьтин месэла эцигнавай: лезгийри кIелун-кхьин дидедин чIалалди тухудани, тахьайтIа туьрк чIалал? М. М. Лацу лекеяр Къуба патан лезгийрин цIудралди манияр, къаравилиярни хкетар, махарни дастанар, бубайрин мисаларни мискIалар кIватIна ва КцIар райондин газетдин чинриз акъудна. М. М. Лезги тIвар алатIа.

КЪУБУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра салариз, багълариз, никIериз гудай яд физвай чил эгъуьнна туькIуьрнавай чка-рехъ. Хуьруьн кьилихъ галай къубудал ада муьгъ эцигнава. 3. Гь. Бубадин кIвал. Синонимар: къанав, къанал.

КЪУВАРАН прил. фараш.

КЪУВУНАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къувунар тавун, къувунар тахвун, къувунар хъийимир ял акатна дакIур гьалдиз акъудун, гъун. ТIуьр ичери руфун къувунарнава. Р.

КЪУВУНУН гл., вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къувун тавун, къувун тахвун, къувун хъийимир ял акатна дакIун. Азарлудан руфун къувннава. Р.

КЪУГЪВАН¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра арабадин цIунуярни вилик кьил сад-садал кутIундай уьзуьмдин тегьенгрикай ва я тIваларикай хранвай махсус затI. Лежбердиз къугъван ийидай тIвалар, ифирун патал цIай хъийидай самар лазим хьана, малар гьалдай тIвал лазим хьана ва я чатук тухун патал магъ лазим хьана, и крар вири Ризадин гъилелай фидай, ам са кIусни бизар жедачир. А. Ф. Риза.

КЪУГЪВАН² къугъун глаголдин теклифдин форма. Кил. КЪУГЪУН.

КЪУГЪУН¹ гл., вуж нив-квев; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -угь, -ван, -урай, -вамир; къугъун тавун, къугъун тахвун, къугъван хъийимир рикI аладарун, ял ягъун патал са гьихьтин ятIани тайин къайдаяр авай гьерекатар авун. # тIамайрал ~, шахматрал ~, волейбол ~, футбол ~, къумар ~, кIинтIлаш ~, туп-лаш ~, чуьнуьх жез ~. Акьахна къугъварла памбаг цIилерал Тамашдай жемят вал гьейран я, Керим. Е. Э. Пагьливан Ке­рим. Мухлисат къуншидал алай вичин тай Асланахъ галаз дуст тир. Абур нинийрив къугъвадай. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Нянихъ бухгалтер Сердер халудин кIеретI доминайриг къугъвадай, кьуьзек абуруз яргъалай килигдай. 3. Гь. Чкадив агакьай цуьквер. Ирехъ экуьнилай няналди... къугъвазвай аялрив ацIана жедай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КЪУГЪУН² сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра 1) рикI аладарун, ял ягъун патал са гьихьтин ятIани тайин къайдаяр авай гьерекат(ар). Ви рикIел чи къугъунар аламани? Р. 2) гьвечи аялри, кьепIера авайбуруни, чпичпиз ийизвай гьерекатар. - Хъсанзава, хъсанзава. Хъуьруьнарни чир хьанва, къугъунарни, диде-бубани. Р. 3) куьч. манасуз гьерекат, кIвалах. Аданди кIелун туш, гьакI вахт акъу­дун, къугъун я. Р.

къугъунар авун гл., ни-куь 1) рикI аладардай гьерекатар кьилиз акъудун. Ятахдал адаз вирида гьуьрметар ийидай. Чубанри вири гурцIулрикай ам хкяна гъилерал кьадай, къамба кицIири адахъ галаз кьилинбацар къугъунар ийидай. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) куьч. манасуз гьерекатар авун.

КЪУГЪУРУН гл., каузат., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; а, -ин, -рай, -мир; къугъур тавун, къугъур тахвун, къугъур хъийимир 1) са кас, кIватIал ва я кьве тереф тайин гьерекат(ар) кьилиз акъудун патал кардик кутун. Физкультурадин тарсуна чун туп-лаш кьугъурна. Р. 2) сада масадав вичиз кIандай амалар, гьерекатар ийиз тун. - Яда гьей, некIед сив! - чап-чап гададиз килигна ЦIару, - ваз зун югъди маймунар кьугъурзавайди хьиз, ви гъиляй ажуз хьана кIанзавани? Б. Гь. Заз эвера 3) ни-куь вуч гьар патахъ югьурун.... хкадарзавай адан бурма цIвелер, далудилай куьрснавай чIулав кифер хъуьтуьл шагьварди къугъурзавай. 3. Э. Булахдал. Адавай кьуьл жедачир. Алай чкадал акъвазна, макьамдал гъилер къугъурдай. М. Б. Шапка.... ада гьяз авачир жуьреда шиш тупIарин арада кьугъурна.. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЪУГЬ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къазраз ухшар гардан алай, гуьрчег еке къуш. Синоним: дурна.

КЪУДГЪУНАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; а, -ин, -рай, -мир; кьудгъунар авун, къудгъунар тавун, къудгъунар тахвун, кьудгъунар хъийимир сад лагьана кIвачел къарагъариз тун.... варцин чIигъди кьудгъунарай Мислиматаз гила вар агализ рикIелай алатна, ахъаз тунвайди чир хьана. Гь. С. КIири Буба

КЪУДГЪУНУН гл., вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, ин, -рай, -мир; кьудгъун авун, кьудгъун тавун, къудгъун тахвун, къудгъун хъийимир хкадарна хьиз кIвачел акьалтун. Ваъ, недай мад затIаи амач. Са затIни жагъун тавурла, къудгъунна къарагъна фена им кьавал. Ф. Ирид юкI алай Магьамад. ХасМегьамед, цIу ягъайди хьиз, хиялрикай уях жеда ва къудгъунна кIвачел къарагъда. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават. Агъа гуьллейрин ван акъатайвалди, стулдин кIаникай тумуниз риб сухайди хьиз, къудгъунна кIвачел акьалтна, къванциз элкъвейди хьиз, столдихъ хак хьана. Гь. С. КIири Буба.

КЪУДРАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) зурба къуват, гуж. 2) куьч. зурба таъсир. Рехъди винел фидайла зун, Са къудратдин кар акуна: Гьуьруьни гьилмандиз ухшар Лап тенг, барабар акуна, Е. Э. Гьуьруьдиз ухшар акуна. Кьве вил булах хьиз аквада, Къудратдин кар хьиз аквада: Вун авай гьар са чкада Чинар къамат я, Гуьлселем. Е. Э. Гуьлселем. 3) (чIехи гьарфуналди - Къ) эркекдин хас тIвар: Къудрат.

КЪУДРАТЛУ прил. гужлу.... ада пагъливандин кьудратлу сесиналди рикIин ситкьидай гьарайна: Эй КъараСачлу! М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... Заз зи фикирдай, шаир Сулейман пагъливандин буй-бухах авай, кьудратлу «ъуват авай инсан хьиз аквазва. Къ. М. Рекьин риваятар, [Ярагъ Мегьамёд] Дуьз я, урус пачагълугъдин кьушунар гзафни я, туптфенгни ацIанва. Амма Аллагь шумудни са сеферда къуватлу я, кьудратлу я урусрин пачагьдилай, кьушунрилай яракьлу. А. Къ. Ярагъ Мегь­амедан гъазават. Антоним: къудратсуз.

* кьудратлу авун гл., ни-куь вуж къудрат авай гьалдиз гъун.

* кьудратлу хьун гл., вуж къудрат авай гьалдиз атун.

КЪУДРАТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьудратлутиргьал. Антоним: къудратсузвал.

КЪУДРАТЛУВИЛЕЛДИ нар. къудратлувал хас яз. Синоним: къудратлудаказ. Антоним: къудратсуздаказ.

КЪУРДАТЛУДАКАЗ нар. кьудратлу лишан хас яз. Синоним: къудратлувилелди. Антоним: къудратсуздаказ.

КЪУДРАТСУЗ прил. къудрат авачир.

* къудратсуз авун гл., ни вуж къудратсуз гьалдиз гъун.

* къудратсуз хьун гл., вуж къудрат авачир гьалдиз атун.

КЪУДРАТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери къудратсуз тир гьал.

КЪУДРАТСУЗДАКАЗ нар. къудратсуз лишан хас яз.

КЪУДУЗ туьрк, шиир, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. –ра дилиди.

КЪУДУР туьрк, прил 1) гьаясуз, чалкечир. Вич вичелай фена къудур жеди. Е. Э. Гьая тийижир паб. 2) куьч. кьарай авачир.

* къудур хьун гл., вуж къудур гьалдиз атун.

КЪУДУРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къудур тир гьал. Амма «кефер чи гъиляй къенва» лагьайди пакамахъ, кьил куьрсарна, гадайрин патав хтана. Документарни квадарна, жибинарни ни ятIани ичIи авуна. Им вири гадайрал атанвай няне я. Ирекьера гзафбуру чизчиз сада садан. къудурвилизни къу­ват гузва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

КЪУДУРГЪАН¹ сущ., -ди, -да; -ар, -ри, -ра къудур кас.

КЪУДУРГЪАН² прил. къудур тир. Аллагьдиз хатур аватIа, балунца заз къалурмир. Гьана вужар авай хьиз я ваз? Гьаргьар ацалтнавай кьве къудургъан ченги. Н. М. Жандар Магьамай.

КЪУДУРМИШ: къудурмиш хьун гл., къудур лишан квай гьалдиз атун. Эхиримжи вахтара халкьдин къу­дурмиш хьунрай зи кьил акъатзавач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

КЪУДУХ векъи, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ламран шараг. - Куьн вуч къудухар я зи вилик акъвазнавай? Н. Мирзоев. Къизил хтар.

КЪУЖА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) гзаф яшар хьанвайди. - И пачагьлугъда авай лап кьуьзуь къарини къужа зи патав гъваш, - тапшурмишна гуьзел руша. Ф. Гьуьлуьн шив. Къужадай дериндай агь акъатна. А. Ф. Лянет. Са юкъуз Риза колхоздин контордиз фена. Ина рахадайла, кьвалав гвай са колхозчи къужади, чиник хъвер кутуна хьиз, адаз суал гана А. Ф. Риза. 2) гъуьл. Эхир са сеферда къариди лагьана къужадиз... Ф. КIватIашдин мах.

КъУЖАХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вилик патахъ ахъайнавай гъилеринни хурун ара. Ажеб камалэгьли гуьзел жагъана къужахда аваз... Е. Э. Хьана. Къужахда аял авай папа къуьневай квар айвандин чилел эцигна. А. И. Самур. Гъалкъадай экъечIнавай разведчикри пуд касдивай къужахда кьаз тежер кьван яцIувал авай мегъуьн тарахъ ял акъадарзавай. 3. Гь. Бубадин кIвал.

* къужахда кьун гл., ни вуж-вуч кьвечIил гъи­леринни хурудин арада жедай гьалда тун. Акур чIавуз вуж кьунва на къужахда... Е. Э. Къизил цам.

КЪУЖАХЛАМИШУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къужахламиш авун, къужахламиш тавун, къужахламиш тахвун, къужахламиш хъий­имир къаршидиз атайди, къаршида авайди гъилер ахъайна къужахда кьун (адаз гъуьрметдин, кIанивилин гьиссер авайди къалурунин лишан яз). Аманшаллагь! Гила вун заз къизилгуьл хьиз аквазва, севдуьгуьм. Къужахламишна. 3. Э. Арифдиз ишара. ЯцIу руфун алайда дишегьли къужахламишзавай, адан чиниз теменар гуз, япал кIуф эцигиз са вуч ятIани лугьуз, адан шадвал ва къизмишвал мадни артухарзавай.. А. Исм. Алукьдай ахвар. Чун гарданра гьатзава, дуьз лагьайтIа, ада зун къужахламишзава. М. Б. Шапка.

КЪУЖГЪУР сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра тIваларикай хранвай кIан гуьтIуь, сив гьяркьуь къаб. Агь, са вацIуд йикъалай фенайтIа, вуч тир... За адав са къужгьур ваъ, Тамам... вугудай. А. Р. ПIинияр.

КЪУЗ югъ гафунин гунуг. пад. форма. Кил ЮГЪ

КЪУЗА¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра рагъ акьан тийизвай ва я тIимил акьадай чка (дараматдин, дагъдин, кIунтIун). ХарапIа хьуй гьа. и къуза... Е. Э. Акваз кIан я.

КЪУЗА² прил. рагъ акьан тийизвай ва я тIимил акьадай чкадиз талукь.

КЪУЗГЪУН сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) як недай къуш. Ам чIагъ тушир, къузгъун тир. А. Ал. Акъвазра рагъ, хъфизва. 2) тарашчи инсан. Гьар са касдиз катран ериш, Хуьз пара къузгъун чида квез. С. С. Куьреда авай аламатар.

КЪУЗГЪУНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къузгъун тир гьал.

КЪУЙ кIус мана артухарзавай гаф. Дерт ава захъ, къуй лугьун за ам гила. Е. Э. Эй, гуьзел! Дерт ава захъ, къуй лугьун за ам гила. Е. Э. Эй, гуьзел!

КЪУЙ! межд. 'кьилиз акъатрай' манадин гаф. Къуй куьне вилик жергейриз экъечIна чIугвазвай яратмишунин зегьметди Дагъустанди цуьк акъудунин кардиз къуллугъ авурай. Самур, 2002, № 23. Къуй "Самур"журнал, чихалкьдин, писателрин рикI алай вацI хьиз, лезги халкьдин руьгьдин хазина хьиз, гележегдихъ мадни гурлудаказ авахьрай, милли эдебиятдал рикI алай гьар са касдин кIвализ багьа мугьман хьиз илифрай! Самур, 2002, № 23.

КЪУКЪРУМ сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра залан затI кьакьандай аватай, галчIур жез фидай ван.

КЪУКЪРУМАРУН гл., аспект., куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къукърумар авун, къукърумар тавун, кьукърумар тахвун, къукърумар хъийимир гзаф гужлу ванер авун. Йифен нуькIверин авазри, къукърумарзавай вацIун маниди, абурун иштягъ акI ачухарнавай хьи, са герендилай столдал гьич са шейни аламукьнач. 3. Гь. Ахварай авудай аваз. Къукърумарна, гугрумарна цавари – Вири катна, чуьнуьх хьана акъвазна. К. М.

КЪУКЪРУМУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къукърум авун, къукърум тавун, къукърум тахвун, къукърум хъий­имир къукърумдин ван авун.

КЪУЛ¹ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара 1) кIвал чими ийидай, хуьрек гьазурдай цIай авай махсус пIипI, чка. И вахтара ам, къариди кIватIай тIимил цIамарикай цIай хъийиз къулав ацIукьдай... А. Ф. Риза. Къула авай мегъуьн кIарасар ван алаз кузвай. Я, Ш. Гьахъ квахьдач. КIвализ мугьман атайла, чай ийиз гьа и булахдин яд къулал эцигдай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) куьч. кIвал.

* къулан цикIен сущ. къулан рехъведик кутуна чрадай цикIен. Лезги дишегьлийри чразвай хьран фу... тIанурдин цикIен къулан цикIен, регъуьн цикIен, тIунутIар ва маса ширнияр эвездай вуч ава? М. М. «Нагьар хъсан яни, хьар»?

КЪУЛ² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са вуч ятIани тестикьарун патал документдал кхьизвай жуван тIвар ва я фамилия. Переписдин сиягь 5 цицIигъвиди туькIуьрнава ва чпин къуларалди тестикьарнава С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* къул чIугун гл., ни 1) тайин документдин дуьзвал тестикьарзава лагьана жуван тIвар ва я фамилия кхьин. Са тIимил йикъарилай никIин кагъаз кхьена, шагьидрини къулар чIугуна, мягькемади муьгьуьр эцигна, фекьидин дафтардиз яна. А. Ф. Бубадин веси. Авай гьал кхьена, протоколдал къулар чIугуна. 3. Э. Кек галкIизва.. 2) куьч. са нин ятIани гафарал жув рази тирди малумарун. - Земотделдиз масад къачурай, лугьуз къваларал алай халкьдини къул чIугуна. А. Ф. Риза. - Эхь! Вун гьахъ я. ТIуьн за пуда кьванди неда. За вуч ийин, заз Аллагьди гъахьтин къаних нефес гайи? - къул чIугуна Салмана Агъадин гафарал, Гь. С. КIири Буба.

КЪУЛАГЪ туьрк, нугъ., сущ. арабадин са частунин тIвар. Чун куьмекдиз агакьдалди, къулагъ хана, чарх гигинай акъатна.... К, 1988, 23. XI. Синоним: акур.

КЪУЛАЙ¹ къул существительнидин къакъатунин падеждин I падеждин форма. Кил. КЪУЛ.

КЪУЛАЙ² прил. вири патарихъай туьйвей, шартIарив кьадай. Амма и булвал адаз цIийи са вуч ятIани тешкилуни ваъ, тIебиатдин къулай шартIари гъана кIандай. Б. Гь. Заз эвера. КIвале михьи, къулай ва чими тир. А. Р. Кьве чин. Рамиза музыкантрин патавай вичиз къулай чкани жагъурна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЪУЛАЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери къулай тир гьал. Квез кьилди гелкъуьнар, къулайвилер кIан хьунихъ маса себебар ава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Зи мурад - дуьньяда девран я, Тек жуваз кIанзавач къулайвал. М. Б. Шаирдин кьиникь.

КЪУЛАЙДАКАЗ нар. къулай лишан хас яз. Синонимар: къулайдиз, къулайз. Гада къулайдаказ дидедин патав ацукьнавай. Р.

КЪУЛАйДИЗ нар. къулай яз. Синонимар: къулайдаказ, къулайз.

КЪУЛАЙ3 нар. къулай яз. Зи гьалар кIвалахдални акьван къулайз авач. 3. Гь. Бубадин кIвал. Синонимар: къу­лайдаказ, къулайдиз.

КЪУЛАЙСУЗ прил. къулай тушир.

КЪУЛАЙСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къулайсуз тир гьал. Ада, виликдай хьиз, къулайсузвал гьиссавачир. Н. М. Сегьнедин гъед.

КЪУЛАЙСУЗВИЛЕЛДИ нар. къулайсузвал хас яз. Синонимар: къулайсуздаказ, къулайсуздиз. Антонимар: къулайз, къулайвилелди, къулайдаказ, къулайдиз.

КЪУЛАЙСУЗДАКАЗ нар. къулайсуз лишан хас яз. Синонимар: къулайсузвилелди, къулайсуздиз. Антонимар: къулайз, къулайвилелди, къулайдаказ, къулайдиз.

КЪУЛАН¹ къул существительнидин талукьвилин паде­ждин форма. Кил. КЪУЛ.

КЪУЛАН² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тай хун тавунвай жегьил хвар. Чи кьил гардандал алазва, - лагьана Мерзията, залпанд алудна ахъайнавай къуланди хьиз, гарданда чам туна, кьил галтадунивди. 3. Э. Булахдал.

КЪУЛАРБАН векъи, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сада лагьай гафар масанал хълагьиз, гаф гваз къекъуьнал рикI алайди.

КЪУЛГЬУ араб, диъ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Къуръандин сад лагьай суьре (сура).

КЪУЛЛУГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) масада кьилиз акъудун патал сада лугьузвай кар, кIвалах. Къавум, килиг, къуллугъ за ваз лугьуда: Са либас гъваш, ам пара ужуз тахьуй. Е. Э. Къавумдиз. 2) кIвалах тайин гьалда кьиле тухун хиве авай везифа Буюрмишин ваз за буйругъ, Четин кар я ярдин къуллугъ. Е. Э. Ваз маса яр хьана, гуьзел... лезгийрихъ икьван чIехи алимар ва чIехи къуллугъдал алай ксар аваз, вучиз хуьруьн муаллимди ихьтин месэлаяр къарагъарзава? М. М. Чаз къагъриманар кIанда. Жавабдар къуллугъ, авторитет, хъсан мажиб, мад вуч кIанда кьван? 3. Э. Кек галкIизва.. Гила ам еке мандат гваз хтана. къуллугъдал акъвазна. 3. Э. Рамзият. 3) чIехи гьуьрмет авай кIвалах. Ассимиляциядин рекьер гзаф авай: лезгияр жавабдар къуллугъал тан тийин, мектебра дидед чIалалди тарсар тагун, радио, газет къадагъа авун, лезги аялар дидедиз хьайила документра чара миллет кхьин ва мсб. М. М. Лацу лекеяр

* къуллугъ авун гл 1) талукь кар, кIвалах кьилиз акъудун. Къуллугъ авур лукI Агъади Хуьда, валлагьи-биллагьи. Е. Э. Вил вегьейла и дуьньядиз 2) галайвал авун.... цан цазвай малариз хъсан къуллугъ авуна бан­дой, кIвалахзавайбуруз йикъар кхьена кIандай, вахт-вахтунда гьакьгьисаб гьазурна кIандай. А. Ф. Риза. Школадиз. къуллугъ авунжай, цIийи несил тербияламшиунилай гуьзел кар: авайди туш 3. Э. Арифдиз ишара. 3) менфятлу кIвалах авун.... абуру' чпивай халкьдиз къуллугъ ийиз жезвач лугьузва. М. М. Уях хьухь, лезгияр 4) къуллугъдин везифаяр кьилиз акъудун. Идалай гуьгъуьниз райкомдин теклифдалди и чкадин мастервиле стхайрин мукьва-кьили, гзаф къуллугъар авур Сефиханш эцигна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* къуллугъда акъвазун гл., вуж нин са низ ятIани кIандай кIвалахар кьилиз акъудиз гьазур хьун. Къайитмаз Сабиран къуллугъда гьамишанда са кIвачел акъвазнавайди куьне рикIелай ракъурзавани? 3. Э. Зулун пеш. - Зун гьамиша ви къуллугъда. акъвазнава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз,.

КЪУЛЛУГЬУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къуллугъ авун, къуллугъ тавун, къуллугъ тахвун, къуллугъ хъийимир 1) къуллугъ кьиле тухун.... и су ал гафарин мана рикIеваз ваъ, абуру къулпугъзавай ва кьилиз акъудзавай метлебдихъ гелкъвена гузвайди я. М. М. «Нагьар» хъсан яни, «хьар»? 2) гелкъуьн. Асвара акIурай къелемриз къуллугъна... Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

КъуллугъЧИ¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са нин ва я куьн ятIани ихтиярар гъиле авай кас. Къуллугъчияр, эхир заман рикIел гъваш. Е. Э. РикIел гъваш. - Им жегьил скульптор Гьейбат Гьейбатован устадвилин яратмишун я, - лагьана чаз музейдин къуллугъчиди. 3. Э. Скульптор. Къуллугъчийри сада-садавай жузуна. И чи Уруж авач ман? С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) нив-квев ятIани гелкъвезвайди. Рамзият ада аялриз килигзавай къуллугъчидай кьазва. 3. Э. Рамзият. 3) чIехи къуллугъдал алай кас. * кIвалин къуллугъчи.

КЪУЛЛУГЪЧИ² прил. къуллугъ кьилиз акъудзавай. - Мурсал халу, инриз акъатна хьи, хийир хьуй, салам-калам дилай кьулухъ хабар кьуна адавай почтадин къуллугъчи дишегьлиди. 3. Гь. Ахварай авудай аваз.

КЪУЛЛУГЪЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къуллугъчи тир гьал.

КЪУЛЛУГЪЭГЬЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къуллугъ кьи­лиз акъудзавай кас, къуллугъдал алай кас.

КЪУЛЛУГЪЭГЬЛИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къуллугъэгьли тир гьал.

КЪУЛП сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара сергьятар чара ийизвай лаш, хак, пая юкьва акIурна, эгъуьнна кIватIнавай накьвар.

КЪУЛТУХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра парталдин хур алай чкадал жедай жибин. Фекьи малла МегьамедЭфендиди чай хъвана куьтягьна... къултухдай айнаяр авай къаб акъудна кьвалав эцигна... А. Ф. Бубадин веси.... ластик валчагъдин къултухдай акъудна амай пулни вахкана. А. Ф. Бубадин веси. Камала къул­тухдай акъудна кьилди са чарчел чIугунвай цIийи жуьредин палтадин чертёж къалурна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач,... ада мукьуфдалди къатар-къатар авуна газетдин кIус къултухдиз чуькьвена. Б. Гь. Вили вилер.

КЪУЛЧУМАХЪ туьрк, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кулакдин гафуна авайди, кулакдин гъилибан.

КЪУЛЧУМАХЪВАЛ куьгь., сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къулчумахъ тир гьал.

КЪУМ туьрк, сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара кIеви минералрикай хьанвай куьлуь твар хьиз чкIидай чилин къат. Кьиникьарни тIимил жедачир; йикъа сад тухуз къумадик кучуддай.. А. Ф. Бубадин веси Палта абурув агакьзамазди, гуьзгуьдин кIусарикай арадал атанвай хьтин къумар ин арайрай кьуюдин сивиз газ кIватIжезва. Б. Гь. Вили вилер.

КЪУМАР¹ къум существительнидин гзафв'илин кьадардин фор­ма. Кил. КЪУМ.

КЪУМАР² сущ., анжах гзафв. кь. къугъун патал туькIуьрнавай гьар жуьредин маналу нехишар алай чарар. ГьикI ятIани, и гевгьер, йифен са чIавуз, къумар къугъвана хквезвай са гачалаз акуна. Ф. Гьуьлуьн руш. -Фрицрихъ ви вил хьанвай хьтинди я гьа, вуна абуруз эвера, чун са сеферда къумарал къугъвадай, - зарафатзава адакай сержант Цыбалюка. 3. Гь. Залан кам. ЧIехи хьтинбур къумарал къугъвадай, гъвечIибуру птулкайрин ракьар пендал вегьедай, цIарар чIугуна, чукIулар акIурдай. М. Б. За бананар недач.... чими йикъар къумарал къугъваз акъудна. Н. Ш. КIвалин референдум.

* къумарал атун гл., низ къумарал къугъвадайла, гьуьжет кьунвай затI (пул ва я тайин са шей) къугъвазвайбурукай садаз, гъалиб хьайидаз, хьун, гун.

* къумарал фин гл., няй низ къумарал кьугъвадайла, гьуьжет кьунвай затI (пул ва я тайин са шей) къугъвазвайбурукай садай, магълуб хьайидавай гъалиб хьайи­даз хьун, гун.

КЪУМАРБАЗ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къумарал къугъунал рикI алайди. Куьче - базар, уьлкве - базар, Хуррам гадаяр.... Мус ваз икьван къумарбазар, Гьарамзадаяр Акурди я, ахкварди я, И йикъар кьетIен? А. Къ. Кьил хкаж, Арбен.

КЪУМАРБАЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къумарбаз тир гьал.

КЪУМБАК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIеви хьанвай накьвадин кIватI. Сур галайвал рекье авай лезгийри Нянет ийиз кьумбак, кесек гадарда. И. Гь. Хаин. Синоним: кесек.

КЪУМБАР прил. зирингвал, хвешивал хас тир лишанрин. # ~ кефияр, ~ аял, ~ гьалар.

* къумбар хьун гл., вуж-вуч хъсан гъалдиз атун.

КЪУМБАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къумбар тир гьал.

КЪУМБАРДАКАЗ нар. къумбар тир лишан хас яз.

КЪУМЛУХ¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гзаф къум квай ва я анжах къум квай чка. Къумлухриз вацIу акъудзава цуьк Шадарзава багъ, къуьлуьн никIе нуькI. Къ. Р. Гелер. Бахтлу я зун рекьера и, Къумлухра и баябан... А. Къ. Аскердин шиир

КЪУМЛУХ² прил. 1) гьамиша къум авай чка. Шагьдагъдин женнет хьтин ценер лезгийри, Къарабагъ эрменийри, къацу талаяр талишри кьунва, азербайжанвияр лагьайтIа, къумлух чуьллерин иесияр хьанва.... М. М. Лацу лекеяр. 2) гьуьлун, вацIун къум квай къерех.

КЪУМП сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са чкадин сергьят къалурунин лишан яз акIурнавай лаш, пая, хак.

КЪУМПАРА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къугъунар патал раснавай туп. Куьгьне ЦицIигъ фикирдиз гъайила, ана вичин аял вахтар кечирмишай касдин рикIел, зи фикирдалди, сифтени-сифте хкведайди арандин хуьрера авачир, гила, мумкин я, санани амачир шад къугъунар я. Ибурукай яз чавай агъадихъ галайбур къалуриз жеда: ... кьуьл-бармак, лал байкъуш, чIагъ-чIагъ, кьумпарайрай ягъун, фарфалагар дугурун... ва са къадар масабур. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КЪУМРАЛ прил. 1) мичIи рангунин. Лацудни туш, къумралди я, Душман рикIиз гьикI кIан хьана? Ф. Бендер.... Сад хтана трактордихъай Руг ацукьна къумрал чинал... А. Ф. Эм-Тэ-Эс.... къумрал чин алайлезги гададин патав ацукьун адан рикIиз гзаф хуш тир Б. Гь. Ви­ли вилер Я ам къумрал. Акьулдизни камал. 3. Э. Скульп­тор. Къумрал кьелечI якIарин, дав хьиз вили вилери чIулав рацIамрикни яцIу кферик дамах кутунвай Сувар къвердавай агатзавай ва адан вилер мадни ири ва экуь жезвай хьиз тир, Гь. М. Хуьре. 2) (чIехи гьарфуналди - Къ) эркекдин хас тIвар: Къумрал. Багъдин сиве акъвазнавай Къумрала абур шадвилелди къаршиламишна. Я. Ш, Гьахъ квахьдач.

* кьумрал хьун гл„ вуж-вуч кьумрал гьалдиз атун.

КЪУМРАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьумрал тир гьал.

КЪУМСАЛ прил, къум квай. Къумсал накьвадай хъсан помидорар экъечIда. Р.

КЪУН гл.; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -ван, -урай, -вамир; кьун тавун, кьун тахвун, кьун хъийимир марф, жив, хар гьавадай давай чилел аватун. Деврандавай цуькведал хар такьурай. Е. Э. Шеда зун. - Са йифиз зурба марфар къвана, чун михьиз кьежена. А. Ф. Бубадин веси. Марф кьвадайди низ чидай кьван? 3. Гь. Лезгийрин риваят. Къайи марфни кьвазвай. Гь. Лезгийрин риваят. Са арадилай я вири кьуд пад цифеди кIевирда, я мад жив какахьай марф къвада. Гь. М. Хаяр.

КЪУН² гл., вуч; рекьида, -она; рекьиз, рекьизва; -ван, -угь, -урай, рекьимир: кьун тавун, кьун тахвун 1) кудай гьалдай акъатун, къайи гьалдиз атун. Къанва ракьар кьаябар хьиз муркIадин... Къ. Р. Къанва ракьар... 2) куьч., вуж низ такIан хьун. Дагъларин сагъибдин рикIиз кьанлу дагъ хьиз гъвечIи юлдаш кьана. Ада гьар гьалда ам инай чукурдай рекьер жугъуриз башламишна. Б. Гь. Заз эвера. [Розалия] Валлагь, вун зурба рикI авай дишегьли я. Завай акI алакьзавач. Ремихан заз лап къанва. Месерни кьилди-кьилди вегьезвайди я. Н. И.. Гьакимрин папар * рикIиз кьун.

КЪУНАГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мугьман. Садра чаз ирид кьунагъар авай. Р.

* къунагъ хьун гл., вуж низ мугьман хьун. Сада адаз ийизва дад: Ша къунагъ хьухь къе лугьуз. А. Ал. Билбил.

КЪУНАГЪЛАМИШУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; кьунагъламиш авун, кьунагъламиш тавун, къунагъламиш тахвун, кьунагъламиш хъийимир мугьман яз кьабулун. Эхирки, чал алай вири кIвалахар куьтягьна, элкъвена хъфидайла, чун фермадин зеведишди кьунагъламишна. Б. Гь. Заз эвера. - Я руш, рахадайла вуна зун ви кIеви дуст ялда. Бес дуст икI кьунагъламишдани? Н. И. Гьакимрин папар.

КЪУНАГЪЛУХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIуьн-хъунин компа­ния. - За Закираз кьунагълухдиз эверна. 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. ВучатIани вун фикирлу хьанва. Аквар гьалда, ваз ЦIарудин кьунагълух бегенмиш хьанач. Б. Гь. Заз эвера. - Сенфиз абур кьунагълухда Йифиз геждал амукьна. Ж. Жинерар. Дерди туькIуьрун патал са куьнилайни элкъвенач, " лазим ксариз савкьватарни гана, гьар са нямет алай къунагълухарни тешкилна. ЛГ, 2002, 15. V.

* кьунагълух авун гл., ни низ тIуьн-хъунин компания авун. - Чухсагъул Гьажименаф дайи, вуна заз хъсан кьунагълух авуна, чай хъвана, фу тIуьна... Н. М. Къизилхтар.

КЪУНАГЪУН гл., ни вуж; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; къунагъ авун, къунагъ тавун, къунагъ тахвун, къунагъ хъийимир кIвализ эверна тIуьн-хъун гун. - Дустуни гьикI кьунагъна вун, гурлу тир жед, гьелбетда?! Ж. Зи сагълугъдай, чи сагълугъдай.

КЪУНДАРМА ктаб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къастуналди са никай-квекай ятIани туькIуьрнавай дуьз тушир фикир, гафар-чIалар, тапарар. «Вучиз Гьажи -Нуьзуьра Абулан тахсирдилай гъил къачузва? Белки, чи къундармайрикай хабар хьанватIа? Я. Ш. Гьахъ квахьдач. «Чпинбур» Жумаева туькIуьрнавай кьундарма тир. 3. Э. Кек галкIизва.. Поэзиядиз буьркьуь кьундармаяр кIандач, адан гьар са цIар гъили ваъ, рикIи кхьизвайди ва инсандал хьиз чан алайди хьана кIанда. 3. Гь. Ахварай авудай аваз. Синоним: таб.

КЪУНДАРМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; кьундармиш авун, кьундармиш тавун, кьундармиш тахвун, кьундармиш хъийимир кьундарма(яр) туькIуьрун. Ада гьа ихьтин «тарифар» садникьвед кьундармишнач. Р.

КЪУНДАХ¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тфенгдин гъиле кьадай, къуьне акIурдай пай.

КЪУНДАХ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пулунин пачка. Гена идаз ( ада зи хуруз кап яна) ви язух атана», - лугьуз, ада, пулунин кьундахдикай вишен чар хкудна, вичин кьултухдиз чуькьвена. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЪУНДАХ³ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра таза аялдал алчударна кутIуннавай пек(ер). Арабадиз мукьва хьайила, абуруз Вич вичелай фена, иви фенвай свас, кьундахда авай аял галаз зарулвилелди шехьзавай кьари акуна. А. И. Духтур. Жегьилдин вилерай авахьзавай накьвари аялдин къундах кьежирзавай. А. И. Духтур.

КЪУНЖ¹ сущ.; векьин жинс, жуьре. - Ваз кIан хьайитIа, и дуьнедал атай гьар са кIелехъ, данадихъ галаз абуру недай са къунж векьни экъечIнава... Б. Гь. Заз эве­ра.

КЪУНЖ² туьрк, нугъ., сущ.; кух. Ахпа ада чекмедин кьунжуникай хкудна, тумунал гимишдикай нехишар атIанвай кьирмаждив чавуш Шихидин япарилай кьвед элкьуьрна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

КЪУНИ: къуни-къунши' сущ. сад яшамиш жезвай кIвалин патав гвай кIвале(ра) авайди (авайбур). И пекерни адаз кьуни-кьуншиди ганвайбур тир. А. Ф. Риза. -Гила Лукьман секин жеда, - лагъана кьуникьуншиди. -Рамзият гьар патахъай лап кутугай кьил я. 3. Э. Рамзият. Кал гуниз акъатна. Гьахъ лагъана кIанда, ам амач лагъана хизандиз я фири, я цуру некIедикай са акьван дарвал жезвачир, - абур къуни-къуншийри вахт-вахтунда гъизвай; ара физ колхоздини гъилин галайвал ийизвай.. Б. Гь. Заз эвера

КЪУНШИ¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра садан патав гвай чкадал, кIвалера яшамиш жезвай кас. Къуншияр кирягъна вири. Е. Э. КафтIар къаридиз. Эгер чун коммунист зегьметдин коллектив лагьай тIвар патал женг чIугвазвай бригададин членар ятIа, чна чи къуншийризни куьмек гун лазим я, Б. Гь. Вили вилер Лам кьарада акIайла, кьунши гужлу хьана кIанда лугьуда. Къуншияр гужлу тир. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

* къуншидал фин гл. са вуч мураддалди ятIани кьунши кIвализ фин. Хатурдай фейила ам вич къунши­дал, Хквен тийиз ацукьда ви къаршидал. Е. Э. Пис папаз.

* къуншидин къавалай верч фейиди хьизни тахьун гл. кIусни таъсир тавун, хабарни тахьун. Духтуррин чIалаз яб гана, ада фин квай ширин калар хьиз капашдалди гьинавай харардарманар нез хьана. ТурмуцIдизни абурукай гьич къуншидин къавалай верч фейи кьванни хабар хьанач. Зал дуьшуьш хьаначиртIа, низ чида, адан кIарабри гьинай гъарайдайтIа... Б. Гь. Заз эвера.

КЪУНШИ² прил. садан патав гвай чкадал алай, садан патав гвай кIвалера яшамиш жезвай.. Абулаз. Кавха Къафаран вах, чпин кьунши Эсмер кьари чир хьана. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.... вуна садра чи кьунши буругъдин устIардизни гидромониторный палтадал элячIиз кIанзава лагъанайни? Б. Гь. Вили вилер

КЪУНШИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери, -илера кьунши тир гьал. Чи арада, кьуншивилин салам-калам дилай гъейри, гьич са алакъа ни авайди тушир. 3. Гь. Чкадив агакьай цуьквер.

* къуншивал авун гл. кьунши тир гьалда хьун.

КЪУНШИВИЛЕЛДИ нар. кьуншивилин гьиссер аваз, алакъа яр аваз, хас яз.

КЪУП: къуп-къуп сущ. къуп-къуп сесер, сесерин ван. Р. Паровоз кьуп-кьуп ацалтна физвай. Р.

* къуп-къуп авун гл., куь; къуп-къуп сесер акъудун. РикIи кьуп-кьуп ийидай ван кьвезвай.

КЪУПМИШ: къупмиш хьун гл. садлагьана арадиз атун..... рикIиз са гьихьтин ятIани цIийи фикир къупмиш хьана. М. В. Вацран ягъун.

КЪУР¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара канаб, тенбек набататдин кьурай тан. Садбуру канабар къурарикай михъзава, масадбуру метIерал ацукьна, кIвачерин арада кьунвай рекьерал сар чухвазва. Къур ва я рекьин сас акьахиз, ара-бир тIуб сиве кьаз «аббайх, ви рикI атIуй» лагьай сесерни акъатзава. 3. Э. Кьве фронтдин ко­мандир.

КЪУР² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара кIвалин къушар ацукьун патал туькIуьрнавай чка. Суьруьда къар, шек, Къурал рахаз кIек... И. Гь. ЦIикьвед цIар.

КЪУРА къун глаголдин эмирдин форма. Кил. КЪУРУН.

КЪУРАБА сущ.; -ади, -ада; -яр, -йри, -йра гьамишалугъ яшамиш жез паталай атанвайди. Гъурбатда ваз "Я къураба" лагьайла, Вун итимдай такьаз вавди рахата, Вилин накьвар чурудилайгъуз чкIайла, Женнет *ятIан, рикIиз лянет къведа, дуст. Е. Э. Ватандай катзавайбуруз

КЪУРАБАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къураба тир гьал. Къурабавиле гилани са хейлин лезгияр ава. Р.

КЪУРБАН || КЪУРБАНД араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мурад кьилиз акъатрай лагьана ийизвай харж, тукIвазвай гъайван. Азадвилиз къурбанд кIанда - леке гъиз тахьуй Ви женгери бармакдал на женгера, лезги! А. Къ. Ватан физва. 2) чан гунин гьазурвал. Гьар са чIавуз ваз къурбанд я, невжеван. Е. Э. Серминазахъ галаз Суьгьбет. 3) (чIехи гъарфуналди - Къ) эркекдин хас тIвар: Къурбан. - Риза, Къурбаназ эвера! А. Ф. Риза. * чан къурбанд авун.

* къурбанд гун гл., ни нелай-квелай диндин истемишунралди мусурманди вичин мал-девлетдилай кесибриз гудай гьакъи. Заз инрай пара хьайитIа кьуд-вад рипе техил жеда. Амни за Гьажи Нуьзуьран никIерлай къурбанд гуда! Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* Къурбанд сувар дин, сущ.; мусурман диндин истемишунралди гьар йисуз ийизвай къурбандрин сувар. Къе, 10 майдиз, Къурбанд суварин юкъуз, цIийи мискIин ачухзавайди течир кас Цаванда авач жеди. М.Б. ЦIийи мискIин.

* къурбанд хьун гл. 1) са вуч мурад паталди ятIани вич къурбанд гъун. 2) куьч. чанни гуз гьазур гъалда хьун. Чанда такьат амай кьван гележег патал женг чIугур и писатель лезгийриз къарши туькIуьрнавай чIехи террордин къурбанд хьана. Ам партиядай акъудна, кIвалах авачиз туна. М. М. Уях хьухь, лезгияр!

* къурбанд хьурай (хьуй)! межд. 1) низ сада масадаз тавазвилин, кIанивилин лишан яз лугьудай гафар. Къурбанд хьуй ваз зи ширин чан, Ала зи рикI, севдуьгуьм. Е. Э. Вун хвашгелди, сафагелди. Мани куьтягьна, гъиле авай багълама столдал эцигна, ам Назхануман патав атана. - Ви сесиниз зун къурбанд хьурай, чан зи гуьгьуьлдин чирагъ! 3. Э. Арифдиз ишара. «Зун ви чандиз къурбанд я, зи стха, за гьа вуна лагьайвал ийида», - лагъанай за кIеви сесиналди. Зун стхади, за стха къужахламишнай. 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. Абурукай сад Мустафадин сесиниз ухшар тир. Зи рикI кьудгуниз башламиш хьана. «Зи чан ви сесиниз къурбанд хьурай, чан стха». 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. Чан стха, ви акьулдиз, ви чирвилериз ви вах къурбанд хьурай, ви къелем гьамиша хциди ва кар ийидайди хьурай, зи стха чан! Я. Ш. Гьахъ квахьдач. 2) нелай-квелай 'нин-куьн ятIани рекье чан гурайбурукай хьурай' манадин ибара. «Цаварал Аллагь, гьукумдар, чилерал вун, чун вири ви чандилай къурбанд хьурай, я первердигардин пеле тIвар кхьенвай камалрин камал, башламишна са везирди. 3. Гь. Лезгийрин риваят.

КЪУРБАНДУН гл., ни вуч; -да, -на; из, -зава; -ин, -а, - рай, -мир; къурбанд авун, къурбанд тавун, къурбанд

тахвун, къурбанд хъийимир мурад кьилиз акъатун паталди са вуч ятIани гун. Гьахьтин велиюллагь я вун, султIан, Адалатсуз къурбанднавай я чан, мубарак Исмаил. Е. Э. Мубарак Исмаил.

КЪУРВАХ * къурвах авун гл., ни кичIерар гана яргъа авун, къакъудун. Чап килигиз заз ви вилер, Мийир зун къурвах, гуьзеляр. С. С. Гуьзел яр.

КЪУРВАХУН гл кичIерар гана яргъа авун, къакъудун. – Етим Эмин на кьурвахна. Е. Э. Пакистан.

КЪУРГЪАР сущ., гзафв. кь.; -ри, -ра кичIерар, къурхуяр.

* къургъар гун гл., ни низ кичIерар гун. Гагь ада хтана Камалан хциз мецелди лугьузва, - икI жедач, я чан гъуьл! Ахпа къургъар гузва. 3. Э. Рамзият. Жуван са тIуб алай чкадал кьве тIуб эцигна ацукь! - къургъар гузвай Мирима. М. Б. "Жигули".

КЪУРМИШ: къурмиш авун гл., ни вуч 1) худда тун. 2) куьч. кардик кутун 3) куьч. гьевеслу авун. 4) гьалдарун.

* къурмиш хьун гл.,1) вуч худда гьатун. Къурмиш хьана атана, сел, Акъатна хьи тIурфан, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ. 2) куьч., вуж са кар ийиз, са вуч ятIани лугьуз гьевеслу хьун. Рустам кисна. Рамиз фадлай гьазур хьанвайди хьиз къурмиш хьана: Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЪУРМИШУН гл., ни вуч -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; къурмиш авун, къурмиш тавун, къурмиш тах­вун, къурмиш хъийимир 1) худда тун. Ада имидин кIвале къурмишнавай сятди хьиз пакамлай няналди кIвалахзавай. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. 2) куьч. арадал гьана кардик кутун. Ибуру инал, еке межлис къурмишна, нез-хъваз, манияр ягъиз, кефиз хьана. Ф. Халуни хтул. КукIварна кулакрин къармах, Къурмишзавай цIийи Уьмуьр, КукIварна зулум, мичIивал, Къурмишзавай чаз азад хуьр. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Ада вичин аскервиле авай гададикай фикирзава, ам хтайла вичи гьихьтин межлис къурмишдатIа, гьикI ам вичин гарданра гьатдатIа. М. Б. Футболист. 3) Ирандидеди паб къурмишна. Р.

КЪУРУЛУШ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, ->ри. -ра са куьн ятIани туькIуьр хьунухь. Ада (С. Сулеймана. - А. Г.) а девирдин социальный ( ичтимаи, жемиятдин) кьурулушдин дуьз туширвилел, адалатсузвилел, девлетлуйринни кесибрин арада авай барабарсузвилел вичин разисузвал ашкара малумриз хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Мягъкем ибараяр, чпин манадинни къурулушдин сихвилиз килигайла, вири сад туш. Р. И. Гайдаров. А. Г. Гуьлмегьамедов ва мсб. Лезги чIал. 10-11 классар патал.

КЪУРУМСАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра эркекда эркекдиз ийидай экъуьгъунрикай сад. - Я къурумсахдин вилер авай кьурумсах... За ваз яргъариз фимир, инрал хьухь лагьайди туширни, гьагъ! Б. Гь. Заз эвера Мил­лионер яни? Вач. Бес тушиз хьайила, я кьурумсах, вуна ви гьалалдин кепекар а нефс инин рак ачухнавай гьиллелбазриз вучиз тазва? К, 1988, 2. XI. -А кьурумсахдай вуч хьайитIани акъатда. - Няй? Фахруддинай? Т. А. Мехъ­ер куьтягь тахьанмаз. - Гьажагьмед вуч я, вун вуч я? Са гафар туширни, кьурумсах? - ханди вичин кьецIи кIвач ацукьнавай Шайдадин кьвала эцяйна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

КЪУРУН¹ гл.; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; къур авун, къур тавун, къур тахвун, къур хъийимир марф, жив, чиг къвадайвал авун. «Гуду»... адет марфар кьурун ва я, герек атайла, марфар акъвазарун патал гъуцраз икрам авунихъ галаз алакъалу ятIани, и сувар, кьилиз акъуддайла, агьалийри манийрин югъ тешкилдай. М. М. Лезги тIвар алатIа.

* кьилел хар къурун.

КЪУРУН² гл., -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; кьур авун, кьур тавун, кьур тахвун, кьур хъийимир кудай гьалда авайди къайи гьалдиз гъун. Хьайила, ваз чир жеда: ада «дав», «дав» ийида. Хкудна, са жизви кьурна, гьадав гице... Б. Гь. Заз эвера. ЦIаруди, цIал аламаз шишинилай са тике алудна, сивиз рекье туна. – О-о, сеналлагь, алуда, тахъайтIа квай къуш вири цIуз фена куьтягь жезва. Де эгечIа, эгечIа, кьурмир, ана мад ацIанвайди я. Б. Гь. Заз эвера.

КЪУРУХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кудай кIарасар, ядай векьер патал хуьзвай чка. Жаватан кьаншардиз къурухрай гъелерраллаз векьер хкизвай дишегьлияр, итимар къвезва. Гь. М. Хаяр. Анжах миллион жуьре цуькверинни векьерин жинсер какахьнавай къу­рухрай инсан бейгьушардай атир къарагъзава. Гь. М. Им къван, имни терез. Чаз гьа девиррани мал-къара артух авайди тушир: никIера техил цазвай, кьурухар тIимил тир. М. Б. За бананар недач.

КЪУРУХЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къурух хуьзвайди. Хуьре закай къурухчини хьанвай. Н. Мирзоев. Къизил хтар.

КЪУРУХЧИВАЛ сущ., -или, -иле; -илер, -илери, -илера къурухдин пешекарвал.

КЪУРХУ¹ прил.; кичI квай, кичIе. Къурху аял я ман, ваз адавай вуч кIанзава? Р. Синоним: къурхулу, кичIе.

* къурху хьун гл., низ кичIе хьун. ТупIалдин иеси, са никай ятIани къурху хьайиди хьиз, Рамиза тадиз гъута тур пулунал рази хьана, сесни ахкьуд тавуна, илисна. Т. А Мехъер куьтягь тахьанмаз. Антоним: викIегь хьун

КЪУРХУ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кичI (никай-квекай ятIани жедай секинсузвилин гьисс). Кесиб рушан нагъв алай вилер, адан кичIез-кичIез рахун, ам кIвале игътиятлудаказ, - къурху кваз кьекъуьн зи рикIел хтана. 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. Т. А. Мехъ­ер куьтягь тахьанмаз. Фена чубанрин патав йиф акъудайтIа, хъсан жеда. Амма кицIерикайни къурху авай. 3. Гь. Лезгийрин риваят. И лезгиди тунава михьиз велвела. Килиг садра, Ермоловни къурхудик Акатнава и футфачи себеб яз. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават. - Жемятар, лагьана чубанди кIватI хьанвайбурухъ элкъвена, - зи кицIи заз Тамам къад йисуз вафалувал къалурна. Ам авайла, заз са куьнуьхъайни къурху амукьнач. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: кичI.

* къурху акатун гл., ник кичIе хьун. Няни хьана. Зал инсанрив ацIана. Зак гила къурху акатнава. Н. М. Сегьнедин билбил. Нубатсуз къурху акатунин велвела элекьна, амма фагьумсуз кьемеда вирибуруз жакьвадай кендирагъдиз элкъвена. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* къурху гун гл., ни низ-квез кичIерар гун. - ЦIаяр кьведа, куьн рекьида, гьар жуьре къурхуяр гудай. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Антоним: чан-рикI авун.

КЪУРХУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кичIевал. Им адан рикIяй хъфей эхиримжи къурхувилин фикир тир. М. Б. ЦIийи мискIин. Синоним: къурхулувал, секинсузвал, теспачавал. Антоним; викIегьвал, къурхусузвал.

КЪУРХУВИЛЕЛДИ нар. къурхувал хас яз. Синоним: къурхудаказ. Антоним: къурхусузвилелди.

КЪУРХУДАКАЗ нар. къурху яз. Синоним: къурхувилелди, къурхулувилелди. Антоним: викIегьдаказ, викIегьдиз, къурхусузвилелди.

КЪУРХУЛУ прил. кичI квай, къурху квай. Зиньята лап гзаф шейэрикай ихтилат авунай, амма жуван къурхулу хиялри тухвай завай, лазим тирвал адахь яб акализ хьаначир. 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. Антоним: къурхусуз.

КЪУРХУЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къурхулу лишан хас тир гьал. Къурхулувал гьиссай вагьши хьиз, зун кIвачел акьалтна. М. В. Вацран ягъун Абуруз... маса илчиярни кIвачел акъалдунин къурхулувал авай. А. Гьажимурадов. Сабурди хвейи кIвал. Антоним: къурхусузвал.

* къурхулувилик кваз хьун гл., вуж нин-куьн къурхулувал хас тир гьалда хьун. Адан свас, сад лагьай аял хана, ген татана, иви фена, кьиникьин къурхулувилик ква. А. И. Духтур.

КЪУРХУЛУВИЛЕЛДИ нар. къурхулувал хас яз. Синонимар: къурхудаказ, къурхулудаказ. Антонимар: къурху­сузвилелди, къурхусуздаказ.

КЪУРХУЛУДАКАЗ нар. къурхулу лишан кваз. Синонимар: къурхувилелди, къурхудаказ, къурхулувилелди. Антоним: къурхусуздаказ.

КЪУРХУСУЗ прил. кичIе тушир. Антоним: къурхулу.

КЪУРХУСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къурхусуз тир лишан хас тир гьал. Антоним: къур­хулувал. '

КЪУРХУСУЗДАКАЗ нар. къурхусуз лишан хас яз. Антоним: къурхусуздаказ, къурхулудаказ.

КЪУРХУТ: къурхут хьун гл., низ кичI кваз къакъат хьун, кичI кваз яргъа хьун. Мурсалаз гьич са шейинини гьяз гузмачир. кIваливайни ам къурхут хьанвай. 3. Гь. Ахварай авудай аваз.

КЪУРХУТАРУН гл., ни-куь вуж-вуч нивай-квевай; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; къурхутар авун, къурхутар тавун, къурхутар тахвун, къурхутар хъийи­мир кичI кутуна са нивай-квевай ятIани къакъатдайвал авун, кичI кваз са нивай-квевай ятIани яргъа жедайвал авун. - Аквар гъаларай, - хъуьтуьлдиз лагьана за, - зи муаллимдиз талукь эвелимжи истемишунри приказ гвайди къурхутарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. -Ам кьурхутариз хьайитIа, вавай ана кIвалахизни же­да!.. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЪУРХУТМИШ: * къурхутмиш авун гл., ни-куь вуж-вуч мад ахгат тийидай гьалдиз гъун. Гада тахай дидеди бубадин кIваливай къурхутмиш авуна. Р.

* къурхутмиш хьун гл., кичI акатун, кичIе хьун, кичIе гьалдиз атун.. Къурхутмиш хьайи гьайванар вири кIвачел акьалтна. 3. Э. Булахдал. Са шумуд югъ алатайла, са йифиз гьа и лутуяр Желилан патав, складрал атана. Сторож: къурхутмиш хьана. «Ихьтинбуру зи кьилиз яд чими ийида гьа!»- фикирна ада. 3. Э. Кек галкIизва.

КЪУРЪАН араб, сущ.; 1) текв. къ.; -ди, -да; мусурман диндин пак тир ктаб.... мусурманди Къуръандал, Шариатдал амал авун герек я, А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъа­зават. За Къуръан урус чIалалди кIелайди я. М. Б. ЦIийи мискIин. 2) -ди, -да; -ар, -ри, -ра; Къуръан ктабдин эк­земпляр. - МискIин лагьана им гьеле мискIинни туш, Къуръанар гьеле хканвач, азан янатIани, къене са капIни авунвач. М. Б. ЦIийи мискIин.

КЪУСМИШУН гл., вуж; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; къусмиш авун, къусмиш тавун, къусмиш тах­вун, кьусмиш хъийимир тIуьр затI кьун тавуна сивихъди хтун. Ахьтин тIуьр затIни авач, вучиз ятIани къусмишзава. Р. Синоним: экъуьчун.

КЪУТ: къут-къавум сущ. мукьва-кьили, кьавум. Хуьруьнви, Дуьньядин адетар ваз тийижир кар авач. Мухлисатни агакьнава. За ваз ачухдиз лугьуда, зи Керимани адаз майил ийизвайди хьиз аквазва заз. Чун къут-къавум хьайитIа ваз гьикI аквада? 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

КЪУТАРМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; кьутармиш авун, кьутармиш тавун, кьутармиш тахвун, кьутармиш хъийимир са гьихьтин ятIани хата-баладикай хкудун. - Гена чухсагъул, Камалани Вадима кьутармншна, тахьайтIа низ чидай чи буругъ гьиниз акъатнавайтIа. Б. Гь. Вили вилер Ада буругъ къутармишун лазим я. Б. Гь. Вили вилер. Я адалат саймишзамач, я гьуьрмет, Гьуьрмет кьазва мидяйри чеб; саймишун. РикIел хуьзвач хаинри чеб асмишун, Гуя кьведа къутармишиз мад ришвет. X. X. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал».

* кьутармиш хьун гл., вуж-вуч хата-баладикай хкатун. Беглерин тухумдикай са свас, ЧIар патаз катна, кьутармиш хьана. Урус кьушундин генерал-майор Даниял-Султан гьа катна кьутармиш хьайи сусан хцин хва я. И. Гь. ЦIахуррин гьиса.

КЪУЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тарашчи, масадан шей къакъуддайди. Гила кьачагъриз, кьучийриз, угърийриз, тарашчийриз, лутуйриз ва ада гатай кавхайриз, судуйриз хвеши жеда. Гь. С. КIири Буба. Синонимар: къачагъ, тарашчи.

* къучи хьун гл., вуж тарашчи хьун.

КЪУЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къучи тир гьал.

* къучивал авун гл., ни къучи тир гьалда хьун.

КЪУЧИВИЛЕЛДИ нар. къучивал пеше яз. Вичин кьил кьучивилелди хуьзва. Р.

КЪУЧЧАГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра викIегь кас, гьахълувал, дуьзвал патал женг чIугваз гьазур кас. Гьажи Давуд бег, Мулла Нур, Къачагъ Гьасан, КIири Буба хътин кьуччагъар, Алкьвадар Гьасан, Гьажи-Али эфенди хьтин чIехи алимар, Къазимегьамед Агьасиев, Мукьтадир Айдинбеков, Мегьамед Гьуьсейнов ( Михаил Лезгинцев) хьтин революционерар, Лезги Агьмед, Етим Эмин, СтIал Сулейман хътин машгьур шаирар авай халкь гъвечIиди яни? М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

КЪУЧЧАГЪВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къуччагъ тир гьал. Синоним: викIегьвал, Антоним: ажузвал.

КЪУЧЧАГЪВИЛЕЛДИ нар. къуччагъвал хас яз. Синонимар: викIегьвилелди, викIегьдаказ, къуччагъдаказ.. Антонимар: ажузвилелди, ажуздаказ.

КЪУЧЧАГЪДАКАЗ нар. къуччагъ яз. Синоним: кьуччагьвилелди, викIегьвилелди, викIегьдаказ. Антонимар: ажузвилелди, ажуздаказ.

КЪУШ туьрк, сущ.; -ди || -ра, -да || -ра; -ар, -ари, -ара. тIебии гьерекат лув гана цавай фин тирди. Вав къведай пагьливан хьанач чилерал, Къушра хьиз лув гудай инсан я Керим. Е. Э. Пагьливан Керим. Гатфарин ракьиник къацу дагъда чладай экъечIнавай цицIери, кьузадик квай къацу тама хъуьтIяй акъатнавай къушари чпин магъаматрик кекянавай. 3. Э. Булахдал.

КЪУШАРИН прил. къушариз талукь, къушаринди тир. АтIа къушарин базарда къени пака кIвалахдай йикъар туш. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Аял вахтар, кIвачел-кьилел алачиз чепелукьрихъ галтугиз кьугъвай гуьнеяр, къушарин какаяр жагъурун патал кьекьвей валар-руквар рикIел хкун, абурукай ихтилат авун ихътин инсанри чпиз агъузвал гьисабда. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. * твар недай къуш, як недай къуш.

КЪУША туьрк, прил. кьве хилен.

КЪУШАБА прил. сад-садан кьвалав гвай кьвед Ам буругъар турбобурдалди йигиндаказ эгъуьнин, кьушаба кьуяр эгъуьнин кIвенкIвечи инициатор я. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой. Темирханов. _г

КЪУШМА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сад лагьай цIар нуд лагьайдахъ галаз, кьвед лагьайди кьуд лагьайдахъ галаз рифмаламишнавай, гьар са цIарцIе 8 слог авай шиир.

КЪУШЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къушарихъ гелкъведай пешекар. Гила хуьрера кьушчияр амач, вучиз лагьайтIа къушарин фермаярни амач.. Р.

КЪУШЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къушчи пешекарвал. Са вахтара кьушчивилин курсор ахъайнавайди тир. Р.

КЪУЬЛ сущ.; -уь, -е; -ер, -ери, -ера гъуьруькай лацу фу чрадай набататдин тварар. Къуьл тухуз вердиш хьайи кьиф Ават хьана гатIаз, нехирбан. Е. Э. Нехирбан. Вуна вучиз кIевяй кьудна ви къуьл дуьздал алаз туна? Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Зиянар галукьнавайди, цIуд гектарралди къуьлуьн никIер кана алахьнавайди Гьажи Нуьзуьр я. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Вили гьуьлуь хьиз янар гузвай, хъипи гагъраба хътин къуьлуьн кьилер акурла, Кавха Къафара са вил акьална спелар юзурда. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Зи хуьруьнви кьуьлуьхъ гудай Кал емишрихъ кьекьведай. Азарлудан вил атIудай ЧIуру хват гваз хкведай. Къ. Р. Самур, къе ви дереда.

* къуьлуьн фаз ракьун руфун герек я мисал 'мал-девлет авайдаз акьулни (ам дуьз недай, иливардай) кIанда' манадин ибара.

КЪУЬН сущ,; -и, -е; -ер, -ери, -ера гардандилай гъилин вини кьилив гвай чка. Къуьнел алаз кьалуз дегьре Тунач чи руьгь раван, наиб. Е. Э. Гьасаназ. Куьз ийида на зарафат, кьуьнелай элкъвез килигиз. Е. Э. Ярдиз. -Ам вуж я, яда? Мугьман атанани? - лугьуз кьуьне яргъи тфенгар аваз, гъилера яргъи лашар авай кьве кас мукьув атана. А. Ф. Лянет. Чун пакамалди кьежей парталар алаз мекьила чуьлда амукьна. Иниз килигна завай пакагьан юкъуз кIвачел акъвазиз хьанач: кьуьнерин санжуяр кьуна азарлу хьана. А. Ф. Бубадин веси. Къала кван, - рахазвайда гададин кьуьняй акъудай чанта кьуна, - низ чида гила сифте кIвалахал физвай хва я лугьуз Мегьриди вав гьихьтин няметар вуганватIа. Б. Гь, Заз эвера.

* къуьнел гъил эцигун гл., ни нин хуш майилрин лишан къалурун. КIан я хьи заз ийиз сефер, Ви къуьнел са гъил эцигиз. Е. Э. Ярдиз.

* къуьн кутун гл 1) кьейиди сурал тухудайла магьфедик къуьн кутуна тухун. Кесиб касдин мейит сурал магьфедаваз тухуз хьайтIа, Адак къуьн кутадай бенде жагъич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал кьий. 2) са гьихьтин ятIани кар ийиз куьмек гун.

КЪУЬР сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера яргъи япар алай хкадриз-хкадриз чукурна фидай чуьлдин кичIе гьайван. # ~ен япар, ~ен як, ~ен шараг, ~ен хам, ~ен гелер, ~ехъ галтугун, ~ кьун; кIвалин ~ер, ~ериз векьер кутун. Я малла Мегьамед-Эфенди, мад квез чизва хьи, зун къе кьуьзуь къуьрен ериндиз атанва. Зи са кIвач кIвале, са кIвач сура ава. А. Ф. Бубадин веси. Ажугъламиш хьана, виликни вуч кватIа килиг тийиз физвай ЦIарудин кIвач галукьай фартарин кулунин пунай пуртна са къуьр акъатна. Б. Гь. Заз эвера... ада, цIал чан гъана, къуьр алажна, адакай шиш яна; кусни амачиз ам тIуьна; кIарабар цIал вегьена; хамуниз кьел яна. Б. Гь. Заз эвера. - Арон, вуна кими гафар ийизва, сарбаз итим, къуьр хьиз, чуьлда чуьнуьх жедани, икI чна хьиз, нез-хъваз шегьерда кеф чIугваз къекъуьн тавуна? Гь. С. КIири Буба. Синоним: чапрас.

* къуьр ягъун зараф., гл. (хъуьтIуьз) алукьун. Аялди къуьр яна. Р.

* къуьрен карч сущ. гьич жагъин тийидай затI. Махачкаладин толкучка, гьамиша хьиз, и сефердани гур тир. Дугъриданни жергейра кьекьведайла, аквазва хьи, инай къуьрен карчни гъатун мумкин я. ЛГ, 1992,31. III.

* къуьрен марф сущ. рагъ алай юкъуз къвадай марф. Къуьрен марф квай, хважамжамдин МуькьвелайтIуз кам вегьез Къвезвай а руш вуч тамамдиз!. И. Гь. Гележегдин шаирар.

* къуьрен рикI авай аждагьан сущ. кичIе, амма еке нефс авай кас.

КЪУЬРУЬ прил. 1) хци тушир. # ~ чукIул, ~ нажах, ~ дегьре, ~ дергес. 2) куьч. лагьай гаф, фикир яргъалди кьатIуниз тежер гьалда авай. Антоним: хци.

* къуьруь авун гл., ни вуч 1) къуьруь гьалдиз гъун. ЧукIулдалди вуч хьайитIани атIуз къуьруь авуна. Р. 2) куьч. кубут гьалдиз гъун.

* къуьруь хьун гл., вуч къуьруь гьалдиз атун. ЧукIул, вуч хьайитIана атIайвиляй, къуьруь хьана. Р.

КЪУЬРУЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къуьруь тир гьал. Адавай алатдин къуьруьвал гьич эхиз жедачир. Р. Антоним: хцивал.

КЪУЬРУЬ3 нар. кьуьруь гьалда. ЧукIул кьуьруьз ава. Р. Антоним: хциз.

КЪУЬРУЬГЪУЬМ прил. тIимил чимивал авай. КIвачерал къуьруьгъуьм яд иличайла, регьят жеда. Р.

* къуьруьгъуьм авун гл., ни вуч тIимил кьван чими тир гьалдиз гъун. Руша яд къуьруьгъуьм авуна. Р.

* къуьруьгъуьм хьун гл., вуч къуьруьгъуьм гьал­диз атун. Пичинал алай чивинда авай яд къуьруьгъуьм хьана. Р.

КЪЯ¹: * къя [кя] хьун гл., вуж-вуч игьтиятлу хьун. Зун акурла, ам къя хьана. Р.

КЪЯ² къягъун глаголдин эмирдин форма. Кил. КЪЯГЪУН.

КЪЯГЪУН гл., ни вуч; -да, -на; -гъиз, -зава; къя, -гьин, -рай, -мир; къя тавун, къя тахвун, къя хъийимир 1) ничхирар кьадай алат (ракьар) гъазур кьайдадик кутун. Фагъир Эмин, ваз акур кар! Къяна адаз яхъ са ракьар. Е. Э. Къах тIуьр кац. 2) хкажун (япар). "Даниял кIвале ава" лагьай хабарди серсер авур Къазиди япар къяна жузуна: - Я ламран руш, Даниял вучтинди я, и чIавуз итим авачир кIвале авай? Гь. С. КIири Буба. * вил къягъун.

КЬ

КЬ [кьа] сущ.; -ди, -да; -яр, -ри, -ра; лезги алфавитдин цIуругуд лагьай гьарф.

<кь> - кIалханда арадиз къвезвай ачух тушир абруптив сес-фонема. Лезги чIала гафарин сифте кьиле, юкьва ва эхирда гьалтда; кьал, кьам, акьада, акьул, ракь, накь ва мсб.

КЬАБУЛУН¹  гл.; -да, -на; -из, зава; -а, -ин, -рай, -мир; кьабул авун, кьабул тавун, кьабул тахвун, кьабул хъийимир 1) ни вуж кIвализ атайди къаршиламишун. Чун кумадик фейилахъди, Пара гьуьрметдал къабулнай: Лугьуз мугьманар хвашгелди Са-сада чи гъилер къунай. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Председателди хушвилелди кьабулна рушавай жузун-качузун авуна. 3. Э. Рамзият. - КIвализ рикIинай атайди эркекятIа, эркекри кьабулда, дишегьли ятIа, дишегьлийри... Къ. М. Дагъларин дерин рин булахар. Ада чи юлдашар чIехи гьуьрметдалди кьабулна... М. М. Лезги тIвар алатIа. Магьмуд хуьруьнвийри мукъаятдиз кьабулна. 3. Гь. Бубадин кIвал. Жуван патав атай гьар са кас гьуьрметдивди кьабул­на, гьуьрметдивди рекье хтуна кIанда. Б. Гь. Я «эхь» лугьумир, я «ваъ». КIвалин иеси мугьманар кьабулун патал хъсандиз гьазур жедай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) ни-куь вуч гьакъикъатдив, дуьзвилив кьазвайди яз гьисабун. Гьич къабулич кесибдин гаф, ТагайтIа ришвет, судуяр. С. С. Судуяр. Ваз писди хьана зи рикIи кьабулдач. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Бубадилай амай варюх маса гана пул жибинда тун адан намусди кьабулзавачир... 3. Гь. Бубадин кIвал. 3) ни вуч аннамишун. Гъавурда авачирбуру Гьасан Гьафсатан чIехи велед яз гьисабзавай ва ам имамдин хва хьиз кьабулзавай. И. Гь. КьетIен малумат. Чи гьакимрин кьайдаяр пак къанунар хьиз кьабулзавайвиляй чун гьа икI чIар текъвез ава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 4) жуванди яз кьун. Мад вуч лугьун за ваз, Актив, Дидедин чIал кьабулдачир. Дидед гайи нек ваз гьайиф, ЧидайтIа, вун икI рахачир. Н. Ш. Гьайиф. Кьин кьазва за, лап къизилдин синидаллаз гъана зи вилик академиквилин шагъадатнама эцигайтIани, за ам кьабулдач, заз ам герек туш, за, гъелбетда, чухсагъул лугьудай... Р. Гь. Чун чаз килигайла. 5) ни-куь вуж-вуч лап мукьвавиле, багъривиле кьун. # стхавилё ~, вахвиле ~. 6) ни вуж са гьихьтин ятIани пешекарвилиз тайинарун. # устIарвилиз ~, рабочивилиз ~, студентвилиз ~, заводдиз ~, университетдиз ~. 7) ни вуч нивай кIелзавайбуруз авай чирвилерин дережа тестикьардай форма кьилиз акъудун. # зачёт ~, экзамен ~. 8) ни вуж; къуллугъчиди са гьихьтин ятIани месэла гваз атайдахъ галаз сугьбет ийиз разивал гун. # директорди ученикар вичин кабинетда ~, ректорди студентар спортклубда ~; гьар юкъууз ~, гьафтеда садра ~. *   къарар кьабулун, серенжем(ар) кьабулун.

*   кьабул авун гл., ни вуч 1) гьакъикъатдив, дуьзвилив кьадайди яз гьисабун. ЧIугваз тамир на зав и агь, Кьабул мийир на и гунагь. ЧизавачтIа ваз зи темягъ, Вун гъавурда гьат, гуьзел яр. С. С. Регъуьхбан. Кесибди гайитIа акьул, Гьич садани ийич кьабул. Пул хьайила, кицIин гурцIул Межлисдин итим тушни бес. А. Гь. Кесибди гайитIа акьул. 2) гузвай, ракъурай са вуч ятIани жуваз къачун, жуванди яз гьисабун. Дустари дустуниз хийир дуьа авуртIа, кьабул ( и)йида. Е. Э. Дустариз. Ийизва за тIалаб, минет, Вуна кьа­бул ая, гьелбет... Е. Э. КIан я. Вуна садра и халичаяр кьабул тавурбурун итимриз са насигьат ая, амайбурукни кичI акатрай. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

КЬАБУЛУН²  сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра 1) са куьн ятIани къурулушдик кутун. Шидибега, вич девлетлу хьуниз килигна, колхоздиз кулакар кьабулуниз рехъ гана, абурукай вичиз кьилдин дестеяр туькIуьрна ва вич колхоздин председателвиле хкягъиз туна. А. Ф. Газет. 2) са вуч ятIани тIалабиз ва я меслят ийиз къуллугъчидин патав атайдахъ галаз жедай рафтарвал. Сифте кьве йисуз Пирмурадова вичин кабинетда кьабулун идара авуначир. Р.

КЬАВАЛАР т-б, сущ., гзафв. кь.; -ри, -ра мехъерик квай музыкантар. Садани буюрмиш тавуна, кьавалри кьуьлдай макьам яна... Гь. Къ. Четин бахт. Квез кьуьл ийиз кIан хьайи­ла, Зуьрнеяр гвай къавалриз лагь. С. М. ЦицIигъ-наме. ЦицIигърин кьавалар тир Фейзуллагь, Гьажимет ва Мухьалид ЧIатI лекъвел мехъерик фида. С. М. ЦицIигъ-наме. Синоним: музыкантар.

КЬАВАЛЧИ сущ. -ди, -да; гз. -яр, -йри, -йра. музыка ягьзавайди. Макьамар язава, манияр лугьузва къавалчийри. - ЛГ, 1992,27. Х.

КЬАГЬАР кил. КЪАГЬАР.

КЬАДАР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) затIар, лишанар алцумиз, гьисабиз хьунин дережа. М. Багъирова Азербайжандиз регьбервал авур йисара республикада авай кьадардал тIимил халкьар, гьакIни лезгияр ассимиляция авунин макьсад вичин вилик эцигна... И туькьуьл сиясатдин нетижада лезгийрин кьадар тIимил хьанва. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. - А чIавуз гьакъи бегьердиз килигна ваъ, цайи гектаррин къадардиз килигна гузвай. Б. Гь. Заз эвера. Эгер куьне хуьрекдиз кьел кьадардилай артух вегьенватIа, адаз яд хъиягъиз тади къачумир, 23 картуф вегьена, 10-15 декьикьада ргада. Картуфри кьел чпиз къачуда. Хийирлу меслятар. || ЛГ, 2000, 30. III. 2) размер. И къакьан буйдин, туьквенра авай гьич са пенжекни юрфариз кьадар тежедай кас хайи дагъларал акI ашукь хьанва хьи, ам гьич са патакъерехдиз фидач. 3. Гь. Лезгийрин риваят. 3) кьисмет ИкI ажайиб иер акун ви кьадар я, дугъриси. Е. Э. Дугъриси. Кьадарар я, кьисметар я; ваз кIан хьуналди уьмуьрдин камар дегишариз жедач, абурухъ чпин ериш ава. 3. Гь. Ахварай авудай аваз.

*   кьадар [кьадар-кьисмет] авачир <кьван> нар. гзаф. Сад я лап Фитнедин устIар, Ягьисаб авач, я кьадар... С. С. Фекьи. Чан хва, вуна зун айибмир, заз зи уьмуьрда инсанрай кьадарсуз пис крар акуна, авамвили, мичIивили авур къадар-гьисаб авачир кьван зурба мусибатдин крар авунва, - лагьана Алимегьамеда кьил ягъурна. А. Ф. Бубадин веси. Ильяса начальникдиз кIандай кIвалах авун ва са гъвечIиди хьайитIани адан тапшуругъ кьилиз акъудун бахтлувал яз гьисабзавай, Гьаниз килигна ам къе кьадар авачир кьван шад тир. А. Р. ПIинияр. Кьадар авачир кьван суалри сада-сад чуькъвез зи кьиле сада-сад дегишарзава, заз гъавурда акьаз, кьил акъудиз, кхьиз, жуван рикIе авай кьванбур кагъаздал эцигиз кIанзава, амма зун са куьнинни гъавурда акьазвач. 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. Къе зун кьа­дар авачир шад я. ЛГ, 1992, 15.II.

*   кьадар авун гл., низ вуч 1) гьикьван, шумуд герек ятIа, гьакьванди арадиз гъун. Чаз кьве далдам герекзавай. Герек кьадар авуна. Р. 2) размер жедайвал туькIуьрун. Заз гъвечIизвай туфлияр кьадар хъувуна. Р.

*   кьадар-кьисмет сущ. уьмуьр, яшайиш. Драмада куьгъне девирда дагъви дишегьлидин кьадар-кьисмет гъихьтинди тиртIа, драматургиядин гафуналди къалурзава. ЛГ, 2000, 28. XII.

*   кьадардилай <артух> нар. лап гзаф. Адан юлдаш лагьайтIа, яргъи, кьурай чин алай, кьадардилай артух кьакьан, яхун кас я. А. Р. Кьве чин. Ильяс къе кьадардилай шад тир ва ам вичин гъилик галайбурухъ галаз гзаф хушдиз рахазвай. А. Р. ПIинияр. Синонимар: кьадар авачир кьван, тум-кьил авачир кьван, и кьил а кьил авачир кьван, чил цав ацIай кьван..

*   кьадар-кьисмет сад авун гл., ни нихъ галаз эвленмиш хьун. Вичин кьадар-кьисмет ада са магьледай тир миресдин хва Шерифахъ галаз сад авуна. Жегьил хизанда сифте аял-руш хьана. К. К. КIел Ибрагьим дидедин.

*   кьадар-кьисмет хьун гл. кьиле авай фикир гьакъикъатдиз элкъуьн. - Элдин сивер( а) твамир на чи тIварар, Белки, хъсан хьайитIа кьисмет кьадар... Б. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет. Нагагъ хьайитIа кьадар хьана несибвал, Жеч адавай я кар, кIвалах, кесиб. Е. Э. Кьве паб.

*   кьадардин числительнияр граммат., сущ. гьисабдайла кьадар къалурдай гафар ( сад, кьвед, пуд ва мсб). Кьа­дардин числительнияр числителънийрин лап кар алай жуьре я; абур чIала маса числительнийрилай гзаф ишлемишда, амай числительнияр кьабурун дибрикай арадиз къведа. Р. Гьайдаров. Лезги чIал.

КЬАДАРСУЗ¹  туьрк, прил. вини дережадин. Чан хва, вуна зун айибмир, заз зи уьмуьрда инсанрай кьадарсуз пис крар акуна..., - лагъана Алимегьамеда кьил югъурна. А. Ф. Бубадин веси. Адаз шал кьадарсуз гуьрчег са руш акъвазнавайди акуна. 3. Р. ЦIийи ханлух. Муаллимвиликай далда кьуна, кьадарсуз шит тегьердиз элкъвенвай мехъеррик кьведай шабашра вил тунай. Т. А. Мехъер куьтягь жедалди. Гьар садаз, вичи хъумур тупар ягъиз, са ни ятIани гьунарар къалурна кIанзава. Кьадарсуз вижесуз амалар акатунни гьа гьахьтинбурун бегьерар я. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

КЬАДАРСУЗ²  нар. кьадардиз гзаф. Халкьаризни кьадарсуз гьайиф хьана. Чи рикIерни лап тIар я лагь фекьидиз. А. Гь. Фекьидиз. Авамвал я кьадарсуз жув къизмишун, Пад жеда вун, халкь амукьда гьамиша... X. X. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал. Шарвили - халкьдин чIехи мурад тир. Адан чIехивал ва къиметлувал акьван кьадарсуз тир хьи, игитдин къамат гьамга хьтин чигедин дуру стIал хьиз чи девирдив кьван атана агакьна. Р. Р. Лезги халкьдин игитвилин эпос.

КЬАДАРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьадарсуз тир гьал.

КЬАЗ кьун глаголдин мурадвилин форма. Кил. КЬУН.

КЬАК сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара гьаяяр, бедендин паяр кукра недай азар. Сулейманан нерик къак китканай. Р.

КЬАКЬ¹  сущ.;, -уни, -уна; -ар, -ри, -ра чуьлда жедай, цацар алай, элкъвей кIерец хьтин затI. Акурдаз акуна кьуьзуьвилин дад: ГалкIида кьакьар хьиз вахъ виш азар, тIал. И Ш. Кьудар.

КЬАКЬ²  сущ. -уни, -уна; -ар, -ри, -ра нерин хиле жедай чиркедин кIус, кьуранвай чирк.

КЬАКЬА || КЬАКЬАН¹  прил. цавун терефдихъ адетдилай артухан яргъи. # ~ буй, ~ дагъ, ~ жегьил, ~ итим, ~ руш, ~ тепе, ~ син. Кьакьан пелел къайи Кап эхцигиз таххьай... Кьариб вай! Ф. Гъурбатда кьейидаз. Акьахна са кьакьан тарциз Бегьер гудай ичин, билбил. С. С. Билбил. Зи суьгьбет эхиримжидакай я. Кьакьан буйдин, дагъ хьтин лезги тир. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. И чIавуз адаз кьакьан хилерикай садал, зулалай тарал аламукьна, къаю тухванвай. гила рагъ акьуна, дакIуна, яд кIвахьзавай са чIахма акуна. Ф. Б. Ях лезгидин мах. Силибир яйлахдин кьакьа синел туьш хьанвай варз, шегьердиз килигунивай вил ацIун тийизвай рехъди физвай мугьман хьиз, Шагьдагъдин кьулухъ хъфена. Я. Ш. Дидедин рикI.... Рахаз-рахаз ам кьакьан кIвалерин далдадик акатна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьакьан бегьер урус [высокий урожай], сущ. кьадардиз ва еридиз хъсан бегьер. Арандин чилерал а вахтара магьсулрин лап кьакьан бегьерар битмишарзавай. М. Ж. "... Фу гайиди я гьамиша". Сир туш хьи, тарахъ-чилихь рикI гваз гелкъвейла, абуру гьакI кьакьан бегьерни гуда. ЛГ, 1992, 27. IV.

*   кьакьан хьун гл., вуж-вуч кьакьан гьалдиз атун. Бязи чкайрилай кьакьан хьана хкаж хьанвай дагъдин тепейри ва шим квай чархари, вацран экуьнин вилик пад кьуна, дуьзен тIулариз серинхьен гузвай. А. Ф. Лянет. Антоним: аскIан хьун.

КЬАКЬАН²  сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра. 1) чиливай цавун тереф, кьакьан чка, вине авай чка. Зун ви муква нуькIверин сад, На чирна заз кьакьанрин дад. Ви къужахдиз хкведа мад, Атайла зи вяде, КцIир. С. К. КцIар. Кетин дагъ, Яру дагъ, такабурлу Шалбуздин, Шагь дагъдин кукIушар акурла, ви рикI, руьгь къудгада - гьанрал лув гуз, гьа кьакьандай дуьньядиз вил вегьез кIан жеда. Ш. Шихмурадов. Шагь ва Шалбуз дагъларин ценерив. 2) куьч. вини дережа. Ахцегьви лежбер Пирметан хва Нурмегьамед тарихъидин кеспидин рекьел гьикI акъатна? Адаз лап кьакьандиз хкаж: жедай... такьат ни ганай. К., 1991, 19. I. Азадвилин пайдах мадни Лап кьакьанра ахкIурна. Гь. Ярг. Генералдиз салам. Синоним: гьуьндуьр.

КЬАКЬАНАРУН гл., каузатив, ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; кьакьан авун, кьакьан тавун, кьакьан тахвун, кьакьан хъийимир кьакьан тир лишандиз, дережадиз, терефдиз гъун. Хизан сагъ хьайиди, вунани айван акьван кьакьанарнава хьи, вун аквазвани мегер? Т. А. Мешебиги. Антоним: аскIанарун.

КЬАКЬАНБУР¹  кьакьан прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Адан аялар вири кьакьанбур тир. Е.   Ан­тоним: аскIанбур.

КЬАКЬАНБУР²  кьакьанбур прилагательнидикай хьанвай существительное. Буйдал туькIуьзвай са затIни авачтIани, ам кьакьанбурал пехил тир. Б. Гь. Заз эвера Антоним: аскIанбур.

КЬАКЬАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) кьакьан тир гьал, дережа. «Лекьрен лувар» кьве мертебадин кьакьанвал авай челегдин жуьре эцигнавай. А. А. Пад хьайи рагъ. 2) дережадин чIехивал. Гекъигунрив ви кьакьанвал, деривал, Ви хцивал къалур жедач авайвал. А. Къ. Дидедин чIал.. Синоним: гьуьндуьрвал. Антоним: аскIанвал.

КЬАКЬАНДАКАЗ нар. кьакьан тир лишан кваз. Синонимар: кьакьандиз, кьакьанз. Антоним: аскIандаказ, аскIандиз.

КЬАКЬАНДИЗ нар. кьакьан яз. Эгер кIвачин руфунар элкъвей, ацIайбур ятIа, квез чин ачух туфлияр кьада, -кьакьан дабанар квай - ихьтин кIвачин къапари аскIан буй авай дишегьлияр са шумуд сантиметридин кьакьандиз къалурда. Дагъустандин дишегьли, 1998, №7. Синонимар: кьакьандаказ, кьакьанз. Антонимар: аскIандаказ, аскIандиз, аскIанз.

КЬАКЬАН3 нар. кьакьан яз. Синонимар: кьакьан­даказ, кьакьандиз. Антонимар: аскIандаказ, аскIан­диз, аскIанз.

КЬАКЬУНУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кьакьун тавун, кьакьун тахвун, кьакьун хъийимир ахвар галайла, нефес дериндай къачуналди сив ахъа жез акьал хьун -Ада гъиле авай лаш къацу чIуралай алагъизалагъиз, гьарданбир «я Аллагь!» лугьуз, сив кьакьуниз, фикирар ийизвай. А. Ф. Лянет. Вилер тIушуниз, сив кьакьуниз жедай. А. А. Пад хьайи рагъ.

КЬАЛ¹  нугъ., сущ.; чуьхвер [М. М. Гаджиев 1997: 132].

КЬАЛ²  сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) тан (магьсулдин, набататдин, хъчадин, цуькведин) ЯтIани, анай магьсул хкведа лагьана умуд авачир, а чка кьурагьвили кана, инал, анал са кьал алаз яру хьана акъвазнавай. А. Ф. Бубадин веси. Дамахар гвай, силин кьал хьтин яргъи ада вичин гъиле авай чепкьен, вири къуват эцигна, алчударна хьиз, гвадардай. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Гагь нехир туькьуьл кьалар авай чкадиз гьализ туна, нек чIур хьунин тахсир цIийидан хивез вегьена. Б. Гь. Заз эвера. Багьа я заз ви гьар са къван, векьин кьал, Кесиб касдиз авай са мал-девлет хьиз... З. Къ. Ватан. 2) спичкадин къене жедай шуькIуь, куьруь кIарасдин кIус. Вегьезвай камарихъ инанмиш тежез, тупIар мукьвал-мукьвал спичкадин кьаларал фидай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. *   а виле цIам [кьал] <эцягъа>!

*   кьал-кьул рах., сущ. 1) майишатда герек жедай куьлуь-шуьлуь. 2) михьивал герек тир затIарик жедай герек тушир шейэр. Ада вичин михьиз рехи хьанвай яргъи чIарар алай кьилелай бармак хутIунна ва адан чIичIерик квай кьалкьул хкудзавай. А. Ф. Газет. Сифтени-сифте хъчар, кьалкьул, хъпи пеш, векь, цак хкудна, лап мукъаятдаказ чуьхуьда. ЛГ, 1997, 28.III.

*   кьал ягъун гл., ни сад садав агудна гутIуннавай цIакулралди чраз акьалнавай фан чинал лекъвер авун.

КЬАЛ³  нугъ., сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара кинидин, якIун хуьрек недай алат. # кIарас ~, ракьун ~, гимиш . Синоним: шиш.

КЬАЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIурт хьтин партал. Диде чилел, куьгьне кьалидик кьатканвай. 3. Э. Зулун пеш. Зегьримар хьайи куьгьне кьали, яраб вун зи далудай мус акъатдатIа... Къ. Къ. КIири Буба.

КЬАЛИЧА кил. ХАЛИЧА.

КЬАЛУ || КЬУЛУ нугъ., прил. михьи тушир. Кранрай - къвезвай ядни кьалуди я. Р.

*   кьалу авун гл., ни-куь вуч кьалу лишандинди хьурун. Аялри яд кьалу ийизва. Р.

*   кьалу хьун гл., вуч кьалу лишандиз атун, чиркин хьун. Вад кицI аватналди гьуьлуьз Анин яд кьалу жедайд туш. С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. Кроватар, цлаз янавай халичаяр, цлан фадлай чуьхуьн тавуникди кьалу хьанвай пердеяр - вири алай чкайрал ламай. 3. Гь. Бубадин кIвал.

КЬАМ сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара гардан далу патахъай. Гъуд вегьейла кьамуз папа, Къецихъди катун хьана кьван. С. С. Заз са шумуд межлисда амАкуна, куькяк алай кьам. С. С. Фекьи. *   бармак кьамал алайди.

*   кьам экьисун гл., ни дамахар авун, фурсар авун. ГьакI нубатсуз экъисиз кьам, Чидач ваз рахадай макъам. С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. Синоним: кьама ялар тун.

*   кьама ялар аваз хьун гл., нин дамах ийидай, фурс ийидай, жув вине кьадай гьисс кваз хьун.. Акъатначни ам? За лагьай вахтунда къвенни тийиз, кьама ялар ава гьа! А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават.

*   кьама ял(ар) тун гл, ни дамах гваз хьун, фурс авун. Къекъвемир вун куьчейра Кьама ял тваз дамахиз. Ж. За ви керет чирда ман...

*   кьамал кьун гл., ни вуж 1) гардандални кьамал жедайвал авун. Ада, эхирки, аял кьамал кьуна. Р. 2) куьч. са низ ятIани вири ихтиярар гана, адахъ галаз гьаладаказ, селлидаказ рафтарвал авун. Вун кешкин чир хьаначиртIа... За вун кьамал кьачир, гуьзел. Е. Э. Эй, зи гуьзел.

*   кьамуз вегьин гл., ни нин ягъуналди тIарвал гун, гатун. Ваз хабарсуз вегьиз кьамуз Гьазур тир душман акуна. Ж. Инжиклу жемир лугьуз.

КЬАМ²  сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара живедай авахьун патал кIвач вичел эцигдай махсус жуьт алатдин тай. Зи къуншидиз гьар йисуз цIийи кьамар жеда. Р. 2) алеррин чиляй фидай кьве затIуникай сад. Адан алеррин кьам хана. Р.

КЬАМАЦ векъи, сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра фурсар, дамахар гвайди. Ахпа килигайла бязи кьамацриз, Аквадай и гьакъикъат ачухдаказ... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

КЬАМИР кьун глаголдин къадагъавилин форма. Кил. КЬУН.

КЬАНТIА¹  прил. тум атIанвай, куьруь тум галай. Идаз къуншидин гьаятдай са кьантIа гамиш акуна. Ф.

КЬАНТIА²  сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тум атIанвай, куьруь тум галай гьайван. *   кьуьзуь кьантIа.

КЬАНТIАР сущ.; -ди, -да; ар, -ри, -ра къубудин, къеледин, регъуьн кьилихъ хкаж хьанвай чка. Ара-ара къуйдай акъатай жалункадай нафт эчIерайла, раган къантIардилай гадар хьайи чамбардин ци хьиз, шарп-шурп авуна кIеви ван ийизва. Къ. Къ. КIири Буба. Синоним: тере.

КьАНУН нугъ. югъурун. *   квар кьанун гл. квар югъурун.

КЬАНЦIАРХЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акьулсуз, вичин тарифардай, вижесуз амалар акъатдайди, кьиле гар авайди.

КЬАНЦIАРХЪАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера кьанцIархъан гьал.

КЬАНЦIАРХЪАНВИЛЕЛДИ нар. кьанцIархъанвал хас яз.

КЬАР¹  сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара са йис хьанвай эркек лапаг. Пис дуланмиш тахьана за вучда кьван, за инрай къазанмишай са вад кьарни, жанавурди тIуьрди зи кIвачиз гьисабна... А. Ф. Лянет. - Кьар, гьер - чидач, гьа чIехибурукай сад тир. Гь. М. Им къван, имни терез. Себзихан бегдиз тамам са йисуз чубанвал авурла, къад къардин чкадал вад куьрпе къахчурла, вуч ийиз хьанай хьи, гила Къараханавай вуч жедай. Гь. М. Буржар хьайитIани алатда хьи...

КЬАР²  сущ -ади, -ада; -ар, -ари, -ара руг, накьв цик акахьайла жезвай жимиди. # куьчеда ~ хьун, ~ада гьатун, ~адай хьун, -адай кьацIун. Кьве вилелай атай накъвар Ирид чиле кьар хьана хьи. Е. Э. Назлу дилбер. Синоним: палчух.

*   кьарада гьатун гл., вуж ийир-тийир хьана амукьун. Дустар квахьна, гьатнава зун кьарада... И. Рамазанов. Хъвадачни.

КЬАРАЙ сущ., текв.; -ди, -да сабур, секинвал, сабурлувал. - Мухлисата вучзава? - жузуна Аслана дидедивай, эхир кьарай кьун тавуна 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Са варз инлай вилик са чIуру хабар хьана хъел кьунвай Селиматавай гила кьарай кьаз хьанач. Ада вилер хкажна жузуна 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Анай экъечIуник кваз адаз мелев эгечIдалди кьарай хуьз тежез къерехрив гвай векьер-кьаларал дергесрин хцивал ва чпин гъилерин къуват ахтармишзавай гадаяр акуна. Б. Гь. Заз эвера. Бе-ес, дидедин, дишегьлидин кьарай авачир рикI я гьа-а! Ж. Гь. Дидедин кьа­рай авачир рикI.

*   кьарай атIайди обр. дуствилин алакъа яр авайдахъ галаз рахадайла, ишлемишдай ибара. - Ваз абур Цавандай тирди ахварай акунани, яда? - мадни цIай кутазва Даша. Яз хьайитIани, садра руш ганач лугьуз гьар акатай чкадал гьикьван русвагьда на абур, кьарай атIайди? М. Б. Спелар.

*   кьарай атIун гл., нин секиндиз акъвазиз тахьун, секинсузвилин гьисс гужлу хьун. Сефил яз ава зун, атIана кьарай, БалкIан гьикI акъудин чинеба цурай? С. К. Яран сувариз.

*   кьарай атIун тав(ур) < кас> обр. - Я кьарай атIун тавур кас, зурба кьве вацI - Волгани Дон какахьайла, затIни чIур тахьай, ( гена хъсан хьайи), ваз эрекьни перцовка какахьуналди вуч жез кичIезва? Б. Гь. Заз эвера.

*   кьарай татун гл., низ сабурлу хьана акъвазиз тахьун. Рустамаз эхир кьарай атанач... Ф. Рустам Зал. Гъиле кар авачиз кьарай къведачир. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Я стха, на а яргъийрикай вучзава, куьрелди лагь ман, - кьарай къвезвач Магьсумаз. Н. Ш. КIвалин референдум. КIвалах дик квачиз кьарай текъведай Сейфуллагьдиз темпелвал квай ва кIвалах ийиз тежезвай инсанар хуш тушир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. А вахтар рикIел хтайла, зун ажебан жеда: инсанар аквадай чкайра кьарай къведач... М. Б. Шапка.

КЬАРАЙСУЗ прил. кьарай авачир. Илгьам авай кьарайсуз рикI шаирдин Гур сегьнедиз дуьнмиш жеда дагълара. Ш. Къ. Дагълара. Кьарайсуз бригадирар гьеле са шумудра кьурухриз килигна хтанвай. Б. Гь. Заз эвера Буд алатай араба хьиз, чи кьисмет Кьарайсуз я, гуя гьатна желеда, X. X. Буд алатай араба хьиз...

КЬАРАйСУЗДАКАЗ нар. кьарай авачиз. Чна адан (Абдул Фетягьан. - А. Г)... ктабар кьарайсуздаказ гуьзлемишзава. Ш. Ш. Шаир Абдул Фетягьан яратмишунрикай гаф.

КЬАРКЬУЛУВ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дараматрин къаварик жедай, йифиз лув гудай, шарагдиз нек гудай лувар квай кьиф. Пехъивал им лап залан, садакай масадак акатдай азар я... Азар къушарик, кьиферик, кьаркьулуврик акатунни мумкин я. ЛГ. 1997, 19. XII.

КЬАРУ прил. рикI алай. Машиндал кьару яз акъвазнавай ада гьакъикъатда маса кардикай фикирзава. Я. Я. Дагъдин кукIуш гьуьмеда. Зегьметдал кьару адаз гъуьрметдин грамотаярни, чухсагъулдин чарар ганва. ЛГ, 1999, 18. III.

*   кьару хьун гл. кIанивилин, бегенмишвилин гьисс кьун.... и кьве жаван гьар гьикI ятIани чебчпел кьару хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. Лезги халкьдин манийрал лугьуз тежер къадар кьару я. 3. Ф. Суьгьуьрдин тIвал гвайди.

КЬАРУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кIанивал. Им шумуд йис къвез алатна, кIвалахдикай азад вахтунда вил галаз багъри ватандин деретепедиз жуван кьарувал, истеклувал къалуриз хьанач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьарувал авун гл., ни нел-квел кIанивилин гьиссер масадбурузни малум жедай гьалда гьатун. Къенин юкъуз хушбахтлу уьмуьрдин иесияр тир зи хизандин, хуьруьнвийрин яшайишдал гьикьван кьарувал ийиз кIанзаватIани, алатнавай девирдизни са вил тевегъна жедач. К, 1982, 29. XII. Ватандин тарихдал, медениятдал кьарувал ийизвай руьгъдин игьтиятрив барабарбур жедач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЬАРУВАЛУН гл., ни нел-квел -да, -на; из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; кьарувал авун, кьарувал тавун, кьарувал тахвун, кьарувал хъийимир кьарувилин гьиссер кутун. Пакизат Фатуллаевадин лирический геройди... тIебиатдин рангарал ва авазрал кьарувалзава... А. Ал. Паганини рикIе аваз.... зун, Урусатдин истеклу диде тир Волга вацIал къарувална, анай Инкъилабдин гургурдик кьил кутур Ленинграддиз акъатна... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЬАРУВИЛЕЛДИ нар. кьарувал аваз. Керимбег абурун нехишар алай чухвайриз, багьа гапурриз кьарувилелди килиг­на. 3. Р. ЦIийи ханлух.

КЬАС сущ.; уни, -уна; -ар, -ари, -ара кIус. - Мад хьайиди гила хьана, ацукьна са кьас фу кьванни тIуьна, жуван кьилиз акьул хкин, - фикирна везирди. Ф. Акьуллу данарбан. Ваннадал са сантиметрдин чIулав кьас алай. Р. Гь. Лацу цавун кIаник. Шихнесиран ктаб жагъай, эй бахтавар кас, Эксик жедач са чIавузни ви кIвале фан кьас. Шаир Шихнесир. Къарагъ, кIвализ хъфин, са тIимил ял ягъин, са кьас фу нен. Къ. Къ. КIири Буба.

КЬАСАБ || КЬАСАБЧИ араб, сущ.; -ди, -да; -ар||яр, -ри,-йри, -ра||йра недай як патал мал тукIвадайди. Наши кьасабдиз нар деве КIвачин кьилел тукIваз кIанда. Еке санкьу кьуна сиве Кьилди вичиз жакьваз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. Сулейманаз чида гьисаб - Чекмечидиз рибни, гъал, раб, Жуван тIвар хьайила кьасаб, Хци тир чукIулар кIанда. С. С. Ише тефир жуван гафар. - Куьн, хирургар, -лагьана Селимата ара атIуз-атIуз гафар акъудна - кьасабчияр тирди заз чида. 3. Э. Арифдиз ишара.

КЬАСАБХАНА фарс, сущ.; -ди, -да; гз. -яр, -йри, -йра не­дай як патал гьайванар тукIвазвай махсус идара. Гъайвандиз кьасабхана кьисмет хьун мумкин тир. ЛГ, 1992, 1. ХII. Ваъ, чир жеда: дуьнья фана - Туш балкIан семен, Я гъаремни кьасабхана... А. Къ. Кьил хкаж, Арбен.

КЬАСАБЧИ кил. КЬАСАБ.

КЬАСАР: *   кьасар авун гл., ни амалар авун. Итим, вичиз ван тахьай кьасар авуна, муькуь кIвализ экъечIна. ЛГ, 1999, 30. XII. □ Ам атанмазни я гьамамдиз гьахьдай, я ксай кьас ийидай, А. А. Пад хьайи рагъ.

КЬАСАРУН гл., аспект. КЬАСУН; -да, -на; -из, -зава; са гьихьтин ятIани кIвалах, гьерекат ийизвайда, вич са гьихьтин ятIани маса гьалда авайди яз къалурун. Перизата ахварал алай кьасарзавай. А. М. Тежедай аламатар. Чун хьтинбур акурла, такур кьасарна, маса вилаятрихъай акъатнавай ханум хьиз, элясна фида Б. Гь. Цавун михекар. Акур карни такур кьасиз, Мажбур я вун са кIус фу нез. Гьахъ акурдан вил акъудиз, Гьахъ лагьайдан атIузва мез. Мегь. А. Дуьз патахъди рахана зун. ЦуцIулди вич тараз хкаж; жедалди, Галтадиз тум севрез лагьана «халу» Тухдалди лезетлу пилер тIуьрвалди Течир кьасна, севрехъ элкъуьрни далу. И. Ш. Кьудар.

КЬАСКЬАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) къуьнерни далу санлай. 2) дагъдин цен, кIан. Гимишдин ранг алай элкъвей варз чIулав циферин кIаникай хкатна цавун кIанелай аквазвай. Ада чун ацукьнавай суван кьаскьанар, хъипи дере хьиз, ишигълаван авуна. А. Ф. Лянет. Абуру а дагъларин кьакьан кьаскьанрин гирвейрилай Азербайжандиз хаталу диверсантар кьун патал махсус дестеяр тешкилна. ЛГ, 2003, 16.I.

КЬАСУН кил. КЬАСАРУН.

КЬАСУХДАЙ нар. къастуналди, са тайин мурад аваз. Дишегьли булахдал хъенчIин квар гваз фена, ам кьасухдай хана, ахпа вичиз кIани кьван шехьна. Ф. Лайихлу паб. Заз кьасух­дай дяведин четин йисар рикIел хкиз кIанзава. ЛГ, 1992, 14..... шак алан хьи, адазни сада кьасухдай цIай янавайди я. А. А. Пад хьайи рагъ. Жуван макъаладиз ихьтин кьил за кьа­сухдай гузва. Э. Наврузбегов. Агьил сегьнедин жегьил агъсакъал. Недай-хъвадай суьрсет, промышленный товарар чкадал гьасилун, кьасухдай арадай акъудна, къецепатан уьлквейрин йисаралди къатканвай товарар ва гьаиванриз гудай шейэр Урусат галайвал ахмишна. ЛГ, 2000, 2. III

*   кьасухдай хьиз нар. къастуналди хьиз. Анани, кьасухдай хьиз, еке къванце акьуна, будар чкIана. Гь. Гь. Сифте сефер арабайрихъ галаз.

КЬАТI сущ.; -уни, уна; -ар, -ари, -ара 1) яргъивилихъди экIя хьанвайдакай (кIарасдикай, тахтадикай ва мсб) атIанвай, галатнавай, галуднавай кIус, пай. Муькуь гъвечIи никIин са къатIуна  цуькI цанвай. А. Ф. Бубадин веси. Фекьи малла Мегьамед-Эфендиди чай хъвана куьтягьна, юкьва кутIуннавай дасмалдин са къатIуналди вичин гъилер, пIузарар михьна. А. Ф. Бубадин веси. 2) яратмишнавай эсердин са пай, чап ийизмай пай. Романдин кьатI маса нумрада жеда. Р. 3) пIапIрус чIугуна амукьай пай. Бязибуру къаткай мест ЧIугвада вун ахвар хана. Гадар авур кьатIар вилик Гьисаб тежер гьамбар хьана. И. Исмаилов. ПIапIрусдиз. 4) куьч., рах. ички авай бутылка. - Кьве кьатI гъваш, - лагьана ада куьрелди ва адаз вичин гумадай хьана хъипи хьанвай кьве тIуб экъисна къалурна. А. Р. Кьве чин. Са столдихъ ацукьна пуд. КьатI къачуна хьанвайвал муд. Рахаз хьана хкажиз гъуд Са алверчи, Са кеферчи, Садни шофер И. Гь. Са стол­дихъ. Заз лагьайтIа, гьелелиг КIвале хъвадай кьатI ама. Ж. Анжах паб мад рази. *   кьулухъ кьатIар.

*   кьатI авун гл., ни-куь вуч атIун, сагъ затI кьатIунин гьалдиз гъун. Мердимазарди гъилевай еб кьатI авуна гадар на. Р.

*   кьатI хьун гл., вуч сагъ затI кьатI хьайи гьалдиз атун. Заз акурд туш вун хьтин ламатI Чи дуван бес гьикI жеда кьатI С. С. Кпул.

КЬАТIАЙ кьатIун глаголдин причастидин форма. Кил. КЬАТIУН.

КЬАТIАЙ рах. кьатIунун глаголдикай хьанвай причасти­дин форма. Кил. КЬАТIУНУН.

КьАТIУН¹  гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кьатI тавун, кьатI тахвун, кьатI хъийимир 1) яргъиви­лихъди экIя хьанвайдан сагъвал квадарун, атIун. Чуьхвей перемар экIязавай сим къатIна. Р. 2) куьч. атIун, амачир гьалдиз гъун. Азиз яр, за сабурлувал къатIна къе... Е. Э. Зун атана. Ийизвай ихтилат кьатIна, вичин лагълагъ башамишна. Р.

КЬАТIУН²  гл., ни вуч; -ида, -ана; -из, -изва; -ин, -утI, -урай, -амир; кьатIун тавун, кьатIун тахвун, кьатIун хъий­имир фикир авуна са къарардал атун, фагьумун, аннамишун, гъавурда гьатун. СикI гзаф дикъетдивди пIирез килигна. Адак хата квайди кьатIана. Ф. Тапан кьин кьур жанавур. Етим Эмин пашман жез туш гафарал, Гьахъ, батIул дуьз къатIуз лагьай чIаларал... Е. Э. Зун атана. Гила гиман ама­чир. Нажмудина кьатIана: виликан йифиз атай мугьман маса кас тушир. А. А. Ирид цавук Самурдин ван. Авачирди адахъ намус Гьич садани кьатIаначир. Ж. Ахквада чун. Лезги халкьни Кьвед-пуд чIалал рахадайди къе КьатIанатIа, вахтар чирна, Етим Эмина? А. Къ. Шаир ва халкь. Куьне лап дуьз кьатIана, - лагьана Шабана, - капитандин конкурсда за кьве суал эрменидиз лезги чIалалди ганай. С. М. ЦицIигъ-наме.

КЬАТIУН³  сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра фагьум, фикир. Ви къатIунриз хьуй аферин, гьар келима акьван дерин... А. Гь. Гуьзел. - Вун, заз акваз, фагьум, къатIун квай кас я. А. А. Пад хьайи рагъ. Беневшадин кьатIунри, адай акъатдай аламатдин гафари бубадизни еке лезет гузвай. Гь. Къ. Магьини Жилбер.

КЬАТIУНУН гл.; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; кьатIун та­вун, къатIун тахвун, къатIун хъийимир гьакъикъат чир хьун, са затI авайвал аннамишун. Ватандихъ анжах са хайи веледдивай кьатIуниз жедай кьетIен гьава, гьавадихъни кьетIен атир жеда. А. А. Къубудиз яд къвезва. ЧIуру хесетар квайди аялвилин яшара авайдани кьатIунда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Эгер разведка куьтягь хьайила тадиз хъфенайтIа, немсери гьич кьатIунни ийидайди ту­шир. 3. Гь. Залан кам. За жув кутуг тавур гьалда гьиссна. Им чIехидани кьатIуннавачиз тушир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьатI-кьатI авун гл., ни вуч яргъивал авай сагъ затIуникай гзаф кьатIар авун. Чахъай чинеба гъвечIида, дегьредалди цIил кьатI-къатI авуна, гадарна. Р.

*   кьатI-кьатI хьун гл., вуч яргъивал авай сагъ затIуникай гзаф кьатIар хьун.

КЬАЦI¹  сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара кIвалин къене цлан патав затI-матI эцигун патал тахта вегьена туькIуьрнавай чка. Къаридин кьацIал алай къужгъурда какаяр авай. 3. Э. Зулун пеш. Шекер жеда кьацIал къажгъурда, Кьифре тIуьна тIеквер акваз гьар пата. X. Къ. Чай. Чирагъ мукъаятдиз къулан кьилел алай къацIал эцигна. Гь. Къ. Гьай тахьай гьарай.

*   кьацIал эцигун гл., вуж еке гьуьрметар ийиз хуьн. - Гъуьлуьз фейила, вун кьацIал эцигдайди хьиз хьанайни ваз, -лагьана ада, чин чIурна туьнт сесиналди. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Ваз мадни чир хьухь хьи, гъуьлуь паб кьацIал эцигдайди эвленмиш хьайи анжах сифте варз я. Ахпа папа гъуьл кьацIал кьун герек я. Им рикIел хуьх, чан севдуьгуьм, азиз севдуьгуьм. 3. Э. Арифдиз ишара.

КЬАЦI²  араб, сущ.; -а, -а; гз. -ар, -ари, -ара чукIулдалди ва я маса алатдалди  авур деринвал авай гел. Чуру тваз жезвач, чинал гьамиша кьацIар жеда. Р.

*   кьацI акъатун гл., квяй тIекв арадиз атун. Пенжекдай къацI акъатна. Р.

*   кьацIалай алатун гл., вуж къайда, деб хуьн тавун. Вун кьацIалай куьз алатда? Эхир вуна хажалатда... С. С. Ише тефир жуван гафар. Иеси кьин тавур Къафкъаз КьацIалай алат хьана хьи. С. С. Гьуьрият. Синонимар: кьил кьилелай фин, кьиляй акъатун, кIарарай акъатун.

*   кьацI-кьацI авун гл., ни вуч сагъ затIунай гзаф кьацIар акъудун.

КЬАЦIАЙ кьацIун глаголдикай хьанвай причастидин фор­ма. Кил. КЬАЦIУН.

КЬАЦIАЙ²  прил. 1) чиркин, михьи тушир. Хуьре ацукьна жуван кар-кеспи тавуна, зи ина, къацIай, ни авай казармайра, Йиф-югъди ахвар авачиз, гьуьлуьн къерехда авай къумара вуч авай... А. Ф. Бубадин веси. Цванва сив, акъатзава цIай Маринан рикIяй, Катзава жаллатIар кьацIай Кьифер хьиз никIяй. А. С. Саяда лугьузва мани, артухлама папани «ви паспортдани гьакI къалурнава» лугьуз зи чинал, кьацIай хъурхъ хьиз паркут элянай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) куьч. ягь, намус авачир. - гьа кьей хва, силисчи, вун тахсарадиз фий, вун гиликьрай, гьахьтин къацIай, алчах силис­чи. Я. Къафаров. Тахсара. *   тум кьацIай данади нехир кьацIурда.

КЬАЦIАЙ къацI существительнидин къакъатунин I падеждин форма. Кил. КЬАЦI.

КЬАЦIУН гл., ни квел; -да, -на; -из, -зава; къацI ая, къацI авурай, къацI ийин, кьацI ийимир; къацI авун, къацI тавун, къацI тахвун, къацI хъийимир кьацI арадиз гъун. Тарцел къацIна. Р.

КЬАЦIУН гл., вуж-вуч квяй; -уда, -ана; -уз, -узва; -ун, -ецI -урай, -умир; къацIун тавун, кьацIун тахвун, кьацIун хъийи­мир 1) чиркин затI галукьунукди михьивал квахьун. Фекьи малла Мегьамед-Эфендиди... спелринни чурудин арадай тIимил чир жезвай, ягълудай кьацIай куьк пIузарар юзурна, лагьана... А. Ф. Бубадин веси. 2) куьч. беябур хьун.

КЬАЦIУРУН гл, ни-куь вуж-вуч -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, мир, -рай; кьацIур тавун, къацIур тахвун, къацIур хъийимир 1) чиркин затI галукьарна михьивал квадарун - Я назани ада инагар кьацIурда гьа. Квадра чан вах. Заз кацелай такIан затI авайди туш. 3. Э. Арифдиз ишара. Антоним: михьун. 2) таза аял къециз фин. БицIида зи метIерал кьацIурна. Р. 3) куьч. авачир гафар акъудун, беябурчивилин крар кIвачихъ ягъун. «Ава лугьуз куь Арада са кар», КьацIурзава куьз Инсанвилин тIвар?! Ж. Им чи ара я. Хак акъатай гьукуматриз Хаз кIанзава зи кьулан тар. МуьтIуьгъ жемир зулуматриз, КъацIур мийир лезгидин тIвар. А. Къ. Кьурагь лезгияр. Тухумдин тIвар кьацIурдач Хуьруьн гъвечIи гадайри, Халис лезги гадайри. А. Къ. Хуьруьн гъвечIи гадаяр.*   тум кьацIай данади нехир кьацIурда.

КЬАЧI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) гьарнихъ пешер гадарнавай назик, хцIу набататдин тан.... Бадени диде хтайла, аялриз шад хьана, абур, тадиз гъаятдиз эвичIна, никIяй хканвай къевин кьачIар тIуьнив эгечIна. Гь. Къ. Четин бахт. Бубади цанай хкведайла, гъидай гачIалар, къевер,... турун кьачIар... 3. Ф. Шехьзава рикI... 2) КьатI-кьатI къведайбурукай кIеви байирдин са кьатI. Заз акурлани аялдин тумуна кьачI акIанмай. Р.

КЬАЧIАХъАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсандин кьулан тарцин агъа кьил. Синоним: дунбукьул.

[кьв] кIалханда арадиз къвезвай пIузарар кIватIна сивяй акъуддай ачух тушир сес-фонема. Адет яз, гафунин сифте кьиле ва юкьва гьалтда: кьвал - кьал, къван - кьан, акьван -акьан.

КЬВАЛ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара винел патал векь-кьал алачир, накьвадин ва я накьв квай тик чка. Кьвалал ацукьна, агъуз килигайла, за тар цIуьдгъуьн тавун паталди пуна эцигнавай къванцел аламай сят къатIана. М. Б. За бананар недач. ЧIуру чкадилай эвичIна, - цававай вацрав хьиз, рахазва зун кьвалалай аквазвай лацу кьилив. М. Б. За бананар недач.

*   кьвалан пад [кьван авай] хьтин прил. зурба, еке. Инал абуруз сиве тунвай хкуни мадни эйбежер авунвай вагьшидилай адан кьилихъ акъвазнавай кьвалан пад хьтин итимдиз, адав гвай, гьар акатайдавай чиликай хкудиз тежер хьтин яцIу чумахъдиз килигуни гзаф кеф ганай. Б. Гь. Заз эвера. Пакамахъ фад, гьеле хуьр ахварай аватнавачир, колхоздин арабада эцигна, ада сурарал мягьежирар туькIуьрдай тутун кIарасар ва кьвалан пад кьван авай вацIун вили къван тухвана. 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав.

КЬВАН¹  || КЬВАННИ рах., кIус гьич тахьайтIа, кьванни. Алагуьзли, бес вун цел кьван къведачни? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? ТIимил кьванни инсаф ая, Цилингар. Е. Э. Цилингар.

КьВАН²  кIус лугьузвай манадал яб гузвайдан фикир желб ийидай гаф. КилигайтIа, ин пачагьдин рушаз ин мегьтер Лукьман кIан хьанва кьван. Ф. Са юкъуз Мама Насреддин жемятар алай кимел ацукьнавай кьван. И кимел са къучи гадани жеда. Ф. Пул на вахчу, заз гежзава. Ашар авун, веси гун зарафатар тирни кьван? А. Ф. Бубадин веси. Къариб кас хуьр галайнихъ катна ва сифте гъаятдиз гьахьна. Вич лугьумир, им гьа чубандин кIвал тир къван. М. М. Лацу лекеяр. И ксар зи бубадин дустар тир кьван. М. М. Кьибле пата гурзава.

КЬВАН³  нар. кьадар, гзаф. Вад-ругуд  виш кас авай хуьруьз дуьгуьдин ашар гана кIанзавай. Идан патахъай агъа кIан Вад-ругуд  рипе дуьгуь, са пут къван гъери, гьакI як, маса затIар лазим тир. А. Ф. Бубадин веси. Шелкхьин тийижир адаз вичи яратмишнавай кьван шиирар вири хуралай чидай. 3. Э. СтIал Сулейман. Заз гьисятда Бакуда кIвалахзавай чи алимрикай къанни цIуд кьван илимрин докторар, пудкъадав агакьна илимрин кандидатар чида. М. М. Лезги тIвар алатIа.... чцлел кьве чIиб кьван жив ацукьнавай. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. Кьве йисуз кьван Агъа СтIалдал кIвалахайдалай гуьгъуьниз зун Кьасумхуьруьн школадиз хкана. Ж. Гь. Дидедин кьарай авачир рикI.

КЬВАН⁴ сущ -и, -а; -ар, -ри, -ра дегьлиз. Алад, чан хва, агъа кьваник квай къуназ ша лагь, гьада ви бубадихъ ясин кIелрай. С. М. ЦицIигъ-наме.

КЬВАТИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра майишатда герек шейэр твадай, акьализ, агализ жедай къаб. Запунар авай кьватийрин кьулухъай жагъана... М. Б. ЦIийи мискIин. Заз кьвати пехърияр атIунни сад тир, са уьфт ягьунни. Тарай хуруйрик кваз эвичIиз, чилел за чуьхверар къватида эцигзавай. Са пудра акьахна-эвичIна, кьвати ацIана. М. Б. Шапка.

КЬВЕ || КЬВЕД числит. 1) садан гуьгъуьнлай, пудан вилик къвезвай кьадар къалурдай гаф. И цIегьрехъ сад эркек, сад диши - кьве бала аваз хьана. Ф. Жанавурни цIегь. Кьве йис бес я... Е. Э. Яр гуьзел. Кьве вил булах хьиз аквада... Е. Э. Гуьлселем. - Вун квел алахънава, яда, гъана ПМК-дай жуваз кьве куб гарбилрикай жагъун тавуна? С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Чун кьвед яр яз икI наз чна чаз авун Садра аку, лайихди ян кар гуьзел. Е. Э. Яр гуьзел. Гьарнавай кесиб дагълуяр КIватI хьанвай и хуьрерай. Патарал зегьмет чIугуна, Кеспи чирунал алахъна, Кьвед, пуд йисуз тракторрал гьа и чуьллера кIвалахна. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. 2) вузда, школада кIелзавайбурун чирвилин дережадин пис кьиметрикай сад.

*   кьве вил цава хьун гл., азарлу яз месе гьатун. Кьве вил цава, беден месел, За вуч ийин, аман, я Раб? Е. Э. Заз вуч ийин, аман, я Раб?

*   кьве гапур са къакъара гьакьдач мисал 'сад хьтин кесердинбур сад-садаз къаншар авуна веже къведач' манадин ми­сал. - ЧIехиди зун хьайила, ада вуч лугьуда кьван? Зи гаф гьадан гафни я. Мисалда лугьузвайвал, са къакъара кьве га­пур гьакьдач эхир... Б. Гь. Заз эвера.

*   кьве дуьнья сущ. 1) чан аламаз яшамиш жедай ва кьейила жедай чкаяр. Кьве дуьньядин нур я Вейсул. X. Къ. Вейсул Къаранидиз. 2) куьч. пачагьдин ва советрин девир. Сулейман халкьдин шаир тирди ам гьамишакуьгьне девирдани, цIийи, совет властдин девирдани халкьдихъ галаз къакъат титр тегьерда алакъада аваз, халкьдихъ рикI куз хьайивиляй я. И «кьве дуьньядани» Сулеймана халкьдин дердериз, гъамариз, азабриз ва зиллетриз, халкьдин умудриз. шадвилериз ва бахтавар йикъариз шериквал ийиз хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир.

*   кьве дуьнья акун гл., низ жуван уьмуьрда гзаф азиятрик хьун. Зун гьа залум гьижранар чIугурди я, Заз вилелди кьве дуьнья акурди я. X. Т. Герек я чирвал.

*   кьве дуьньядин кIвални чIур хьун гл., нин инсандал чан аламаз ва ам кьейилани пис гьалда хьун. Кьве дуьньядин адан кIвални чIур жеди. Е. Э. Гьая тийижир паб.

*   кьве-кьвед нар. жуьтер хьана. Жегьилжаванри кьве-кьвед, пудпуд хьана, къуьлуьник экечIиз, чпин гьевесар элекьарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

*   кьве кIвач са чапатIда [калушда] туна акъвазун. Къ. Рамазанов вичин гафунал, лугьудайвал, кьве кIвач са чапатIда туна акъвазнава: «Зун фитнечи ятIа, зун дустагъда тур, ТахьайтIа, Исмаиловнй Вердиханов». К. 1989, 22. XII. Гьикьван идан-адан минетар, рекьерин манийвилерикай, гуьзлемиш тавур сала-кьададикай ацIурун-ичIирунар кватнатIани, Рамизак гаф акатнач - ада кьве кIвач са чапатIда туна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Адан ярар-дустар, ашукь галачиз мехъер жедайди туш лугьуз, кьве кIвач са калушда туна акъвазнава. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

*   кьве кIвачяй акъатна нар. гзаф къекъуьнар авуна галатнавай гьалдиз атана. Анкетада авай делилрай аквазвайвал, ам апрелдилай сентябрдал кьван, кьве кIвачяй акъатна, кIвалахдихъ къекъвез хьана. А. А. Нажмудин Самурский.

*   кьве мез [аваз, гваз] хьун гл., низ вич нихъ галаз рахазватIа, гьадалай аслу яз жуван фикир дегишариз алакьун. Кьве мез гвайда зун и гьалда машгъулна... Е. Э. Шеда зун.

*   кьве рикIин хьун гл., вуж тайин са фикирдал, къарардал татун, вуч ийидатIа чир тахьун. Ваз ихтияр я, жемир вун кьве рикIин... Е. Э. Заз рахамир. Абулмуслима вичиз авур ихтилатрилай гуьгъуьниз и гафарни ван хъхьайла, Буба кьве рикIин хьана. Къ. Къ. КIири Буба. Зун фикиррай вахъ галаз рази я, амма кьве рикIин хьанва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

*   кьве тIуб алай чкадал пуд тIуб эциг! векьи, межд. 'ванмир, сесмир, рахамир' манадин ибара. - Куьн гьуьриятдикай манияр туькIуьрдай чкадал атанвач. Кьве тIуб алай чкадал пуд тIуб эциг! Гь. Къ. Четин бахт.

*   кьве хилен калар сущ. жуьт калар. И чIавуз адан чин, лепеди ранда ягъай хъипи къван хьиз аквадай? Гьяркьуь нер лагьайта, кьве хилен калардиз ухшар тир. 3. Э. Рекьер сад туш.

*   кьве хилен тфенгар сущ. къуша тфенгар, сад-садан къвалав гвай кьве луьле алай тфенгар.

*   кьвед-пуд числит, са тIимил

*   кьве чин <алаз> хьун гл., вуж нив алакъа жезватIа, адаз кIанивал авун, адаз кIани гафар лугьун, ам алачир чка­дал адакай пис рахун. Абу Гьуьрейрадин гафаралди, Мегъамед пайгъамбарди лагьана: "Кьве чин хьунин лишанар пуд ава: тапарар кваз рахун, хиве кьур кар тамамр тавун ва ихтибар кьилиз акъуд тавун " Диндикай Суьгьбетар || Самур, 1994, № 3 Чан ви Аллагьди къачурай, кьве чин алай фендигар, фад лагьай кар ая! Гь. С. КIири Буба

*   кьве чин алайвал сущ. кьве чин алай гьал (нив алакъа жезватIа, адаз кIанивал ийидай, адаз кIани гафар лугьудай, ам алачир чкадал адакай пис рахадай гьал). Ада Бедирханан кьве чин алайвал, зегьерлувал ашкара авуна, гьич садавайни инкар тежедайвал Бедирханан чIуру къастар дуьздал акъудна. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Мисриханан кьве чин алайвал акурла, адаз гзаф хъел атанай. Н. А. Кьве рикIин хиялар.

*   кьвед лагьай числ. садалай гуьгъуьнай къвезвай тартиб къалурдай ибара. ЦIаруди кьвед лагьай сеферда чантада гъил туна. Б. Гь. Заз эвера. Амма муркIадин кьелечI чкадилай хада лагьайвал, фронтда хьайи кьван хирери зайифарнавай буба кьвед лагьай хва хьайи са тIимил вахтундилай кечмиш хьана. Б. Гь. Заз эвера.

КЬВЕДНИ числ. кьве касни санал. Экв жез-тежез, цавун кIан лацу хьуник кваз, къуьне гьебеяр аваз кьведни кIваляй экъечIна, хизанриз сагърай лагьана, рекье гьатна. А. Ф. Бубадин веси. Фекьиди Жафер ацукьарна вичин патав, чай эцигиз туна, самовар, фукъафун гъана вилик эцигна, кьведани чай хъваз-хъваз ихтилатар авуна. А. Ф. Бубадин веси. Чун кьведни виш йисаралди къвалкъвала, къуьнкъуьне аваз яшамиш жезвай стхаяр тушни? М. М. Кьибле пата гурзава. Са легьзеда, беден атIумарна, шуьшеяр кьведни вичелди шуткьунарна Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЬВЕДРА нар. кьве сеферда. Ибн Аббасан гафаралди, Расул Аллагьди, алейгь ассалам, лугьудай: "Девейри хьиз, вири санал хъвамир. Хъвадай чIавуз, къведра, пудра акъваз, нефес акъадара, хъвадалди вилик "бисмиллагь", эхирдайни "алъгьамдулиллагь" лагь. Диндикай суьгьбетар || Самур, 1994, №3. Къведра собрание тухвана, райондин чIехибуруз кIанзавайвал, гьа авай куьгьнеди тестикьар техжез, атанвай векилар гьакI хъфенай. ЛГ. 2000, 24. VIII.

КЬВЕТХВЕРАР сущ., гзафв.; -ри, -ра са руфунал хьайибур.

КЬВЕТI фарс, сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера чилик, кьвалак квай еке буш чка. Алидхуьруьн къветIен лацаралди кIвалер асунзавайди я. А кьветIе кIвалериз лацувилер гайиди хьиз, пашманвилерни тIимил гъанач. Шумуд лезги, лацар акъуддайла, къветI ацахьиз, аник акатна кьена. Гила гьа кьвтIевай са акьван яргъал тушиз, лацарин мад са мяден жагъанва. ЛГ. Мукъаятдиз тикдайгъуз эвичIзавай абур са герендилай чIехи кьветIек акъатна. Б. Гь. Заз эвера

КЬВЕтIЕЛ¹  кьветI существительнидин чкадин II падеждин форма. Кил. КЬВЕТI.

КЬВЕтIЕЛ²  сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шалам кIвачел кутIундай еб, багъ. Килигиз акъвазмир! - кьветIелар ахъайиз-ахьайиз, ада гададиз кьил юзурна. - ХтIуна! Б. Гь. Заз эвера. ЭрчIи кIвачин кьветIел са тIимил ял хъия, къари. Гь. Къ. Четин бахт. Ада вичи шаламдин кьветIелар ахъайзавай... 3. Гь. Лезгийрин Риваят. Дуст чиниз, душман кIвачериз килигдалда. Табагъ шаламар алай адан чIехи кIвачери, лацу шалар яна чIулав кьветIелар кирсеба алчудна кутIуннавай кьакьан яцIу зангарини ам такIан инсанрик зурзун кутазвай. Къ. Къ. КIири Буба

КЬВЕХ сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера; кIвачерин ара. СикI, тум кьвехе туна, килигиз акъвазна. Ф. СикIни жанавур.

КЬВЕЧХЕЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарцин хел, тан кьве пай хьанвай чка.

КЬВЕЧIиЛ: кьвечIил хьун гл., вуч 1) кIалуб чIур хьайи гьалдиз атун. 2) куьч. агаж хьун. ГьакIани агаж: хьанвай Нисе къари, кIарабри тIал къачунивай... кьвечIил хьана, месин кьиле са гъуд кьванди хъижедай. Ж. Гь. Кьвед лагьай шикил.

КЬВЕЧIИЛАРУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кьвечIилар авун, кьвечIилар тавун, кьвечIилар тахвун, къвечIилар хъийимир кIалуб чIурун. Кхьизвай тет­радь кьвечIилармир. Р..

КЬЕБ сущ.; -пIини, -пIина; -пIер, -пIери, -пIера таза аял ксурдай затI. ГъвечIибуруз кьеб, Данадизни еб... ХупI ярашугъ я. А. Гь. ХупI ярашугъ я. Кьеб. КьепIинлай фенва тангар, - На лугьуди, беневшайрин КIунчIунилай фенва гъалар. Экуьнин са гъед хьиз, аял Килигзава кьепIинай ваз. И. Гь. Са шикил. Кьеб такIан аялд хьиз, кIарзава епер, Акъатиз кIанзава кIеви тангарай. С. К. Этюд. КьепIин къвалав куьсридал Жигет алай хразвай. X. X. Зайнабан къелет. Зулужа баде хтулдин кьепIинихъ гала. К., 1988, 28. ХII.

КЬЕВ сущ.; -цIи, -цIе; -ер, -ери, -ера са гьуьлуьн квай папариз чпиз чпин мукьвавал къалурдай гаф. Кьев авай папанди гьал туш. Р.

КЬЕВВАЛ сущ.; -или, иле; -илер, -илери, -илера кьев тир гьал.

*   кьеввал авун гл. ни низ садрани санал туькIуьн тийидай къаст, ният аваз эгечIун. Вуна гила заз кьеввал ийизвани?

КЬЕГЬАЛ¹  араб, прил. викIегь, кичIевал авачир. Къе Азербайжанда лезги халкьдин вишералдм кьегьал векилар ава. М. М. Лезги тIвар алатIа. Бес кеферпатан Азербайжандин, санлай къачурла вири лезгийрин тарих ни кхьида? И кIвалах кьилиз акъудун патал чаз гъейратлу рухваяр, кьегьал ксар кIанда. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. Кьегьал хци дидед веси Даим рикIел хуьда, велед. С. К. Хциз. Синоним: игит.

КЬЕГЬАЛ²  сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра викIегь кас.... вун кьегьал я. Е. Э. Къедекни пер чуьнуьхайдаз. А кьегьалдиз вуч гаф ава... Е. Э. КIани ярдиз. Кьегьалвилер кьегьалри гваз хъфена, ЛукIар акваз ифена зун, ифена. М. М. Кьуна. Багъри халкьдиз сергьят авачир кьван вафалу тир Шарвили вичин хийирдихь галтугнавай кас ваъ, халкьдин динжвилихъ, генгвилихъ ялзавай кьегьал я. Б. С. "Шарвили" гьикI арадиз атана? Душмандин хура акъвазун патал 70 кIвалелай артух авачир гъвечIи хуьряй 80-дахъ агакьна кьегьалар, гзафбур чпин гуьгьуьлдалди, фронтдиз фена. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КЬЕГЬАЛВАЛ сущ.; -или, иле; -илер, -илери, -илера кьегь­ал тир гьал.... бубадиз абуру чпин зиреквиликай ва кьегьалвиликай суьгьбетар ийизвай. Ф. Гьуьлуьн шив. Кьегьалвал я дерт эх авун, рехъ тагана ажузвилиз, Хьайи кардиз са чIавузни шехьуникай дарман авач. Ш-Э. М. Лугьуда хьи, и дуьньяда. Кьегьалвилер кьегьалри гваз хъфена, ЛукIар акваз ифена зун, ифена. М. М. Кьуна. Вичел партизан лакIаб алай Къурбанов Рамазана женгера кьегьалвал къалурна. Ж. Гь. Лекьерин гьуьндуьрда. Антоним: ажузвал.

*   кьегьалвал авун гл., ни кьегьал кар кьилиз акъудун. Ам акьван а вуна лугьудай хьтин пис ахвар туш, свас, зи рикIиз аян я: чи Гьасрета, гьинвачтIани зурба кьегьалвал авунва... К К. Шад хабар.

КЬЕГЬАЛВИЛЕЛДИ нар. кьегьалвал хас яз. - И кьиликай кIусни фикир ийимир. Вуна кьегьалвилелди кIела, дуст. 3. Э. Рекьер сад туш. Ватандин ЧIехи дяведа кьегьалвилелди кечмиш хьайи рухвайриз баркалла! С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синонимар: викIегьвилелди, викIегьдиз, кьегьалдаказ. Антоним: ажузвал.

КЬЕГЬАЛДАКАЗ нар. кьегьалдин лишанар хас яз. Синоним: кьегьалвилелди.

КЬЕГЬЯТ араб, прил. гьат тийизвай, кьит. Алай вахтунда кьегьят шей амач. Базардал вуч кIантIани ала. Р.

*   кьегьят авун гл., ни вуч кьегьят тир гьалдиз гъун. Советри эхиримжи йисара гьар са шей кьегьят авунвай. Р.

*   кьегьят хьун гл., вуч кьегьят гьалда хьун. Советрин эхиримжи йисара недай фуни кьегьят хьанвай. Р. Уьмуьрдин рехъ - четин, шадвал кьегьят хьанва къе. А. Къ. Саинсандиз...

КЬЕЖ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера 1) ламувал, яд квай гьал. Кьукадин ва торфдин къатуни ва винел вегьей накьвади чил чин кьуникай хуьда, накьвадик хъуьтIуьз кIватI хьайи кьеж тада, тум Хъсандиз экъечIуниз куьмекда. ЛГ, 1998, 26. XI. 2) марф, жив. Йифиз кьеж къвайиди чир жезва. Р. 3) куьч. хийир. Алверчийри... гьиллебазрилай, няс арайрилайни ( гьа-гьабур тушни гьиллебазар туьретмишзавайбурни1) чпиз кьеж алудиз алакьда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Антоним: кьур.

*   кьеж квай прил. 1) яд квай. Кьеж квай чиле нацI экъечIда. Р. 2) куьч. хийир къведай. Вири су дар, сифте нубатда округдин суд, кьеж квай чкаяр тир. ЛГ, 2002, 15. V. Вири къуллугъар кьеж квайбур жедач. Р. 3) зар. шевривал квай. - Са кьеж квай ихтилат ая, Мурсал муаллим, - гила ви нубат я, - лагьана тамадади руфунилай кап алтадизалтадиз. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЬЕЖЕЙ¹  кьежин глаголдин причастиедин форма. Кил. КЬЕЖИН.

КЬЕЖЕЙ прил. яд квай. Чун пакамалди кьежей парталар алаз мекьила чуьлда амукьна. А. Ф. Бубадин веси. Антоним: кьурай.

*   кьежей мез я гьал 'гьар са касдиз рахадай ихтияр авайди я, амма...' манадин ибара. Кьежей мез я - КIани патахъ рахада, Гьарда вичин кар я - вичиз аквада. Е. Э. ТIварун стхадиз. - Кьежей мецер я ман, - председателдини гумар акъадриз башламишна. - Абуруз чубанрини нехирбанри незвайди гзаф аквазва. Б. Гь. Заз эвера.

КЬЕЖИН гл.; вуж-вуч; -ида, -ена; -из, -изва; -ин, -ирай, -имир; кьежин тавун, кьежин тахвун, кьежин хъийимир кьежей гьалдиз атун. Иесийри къалдай, гзаф вахтара йифиз экъечIиз данайрихъ къекъвез тамузчуьлдиз фидай, кьежена, галатна, ахвар тахьана хкведай. А. Ф. Риза. - Са йифиз зурба марфар къвана, чун михьиз кьежена. А. Ф. Бубадин веси.. Ада вичи шаламдин кьветIелар ахъайзавай, къеженвай шалар куьрсарна ва ахпа тумбочкадай кIуфа гьажибугъдадин кIап тунвай шуьше акъудна. 3. Гь. Лезгийрин Риваят. Антоним: кьурун.

КЬЕЖИРУН гл., каузат., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -ррай, -мир; кьежир тавун, кьежир тахвун, кьежир хъийимир 1) кьежей гьалдиз гъун. Марфади кьежирда, ракъини кьурурда. Чил кьежирна вилерай тай накъвари. Е. Э. Заз сабур гуз. - Рагъ атана, югъ чими хьанвай, дагъдин рекьерай бугъ акъатзавай, марфади кьежирнавай чилер кьуразвай, А. Ф. Бубадин веси. ВацIун уламар чидай Усмана, Кьулан вацIай Уьзденни са артух кьежир тавуна акъудна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Антоним: кьурурун. 2) цвар авун. Аялди мукьвал-мукьвал кьежирзава. Р.

КЬЕЗИЛ прил.; 1) залан тушир. АлукIнава кьезил егьер. Е. Э. БалкIанди тариф. - Ма, дуст кас, им заз ярашугъ затI туш. Жувахъ галаз вердишди хъсан я, ада гъиле кьадай хех алай вичин кьезил дергес вахчуна. Б. Гь. Заз эвера. 2) тамамриз регьят. Зегьмет кьезилди тушир... А. Ф. Риза. 3) секин, гужлу тушир. Кьуд пата атирлу цуьквери кьезил шагьвардал лепе гузвай... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьезил хесетрин прил. явавал квай, шевривал квай.

КЬЕЗИЛАРУН гл., ни-куь вуч низ 1) залан тушир гьалдиз гъун. Чанта вахчуни зи пар кьезиларна. Р. 2) тамамариз, яшамиш жез регьят жедай гьалдиз гъун. Азадвили зегьмет кьезиларда. 3. Р. Веси.

КЬЕЗИЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) кье­зил тир гьал. Рьилевай сумка къачурла, за гьасятда кьезилвал гьиссна. Р. Лезги халкьдин куьруьдаказни метлеблудаказ туькIуьр хьанвай саки вири мисалри чун мягьтеларзава, абуру чаз эстетикадин вири къайдайриз - кьезилвилиз, куьруьвилиз, маналувилиз, эсерлувилиз - гьуьрмет ийиз чирзава. «Самур», 2002, № 5. 2) кIвалахда ва яшайишда регьятвал. Салманан куьмекдалди чпиз гьихьтин кьезилвилер жедатIа, бязибуру планарни туькIуьриз хьана. М. Гь. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

КЬЕЗИЛДАКАЗ нар. кьезил лишан хас яз. Синоним: кьезилдиз. Антонимар: заланвилелди, заландаказ, заландиз, заланз.

КЬЕЗИЛДИЗ нар. кьезил яз. Ремиза шалвардин кьулухъ галай жибиндай акъудна..., паспорт кьезилдиз столдал эцигна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: кьезилдаказ. Антоним: заланвилелди, заландаказ, за­ландиз, заланз.

КЬЕЙ кIус 1) зарафат ийидай алакъаяр авайбур сад-садав рахадайла, ишлемишдай гаф. - Ава хьи, кьей гачал, мад ваз аш гваз атанвайди я ман. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. - На ви метлеб заз лагь ачух, - Гъавурда тур, кьей регъуьхбан. Са кIус 'Чшсанвилелд рахух, КIвалин юкь уьцIей, регъуьхбан. С. С. Регъуьхбан. 2) хъел кваз ва я экъуьгъун яз такIанвилин гьиссер къалурдайла ишлемишдай гаф. Къариди лагьана: «Пагь, кьей къужа, на ви руш секин авуна, зид гьакI туна». Лезги халкьдин махар.

*   кьей хва обр. жегьилар рахадайла, эркекриз лугьудай ибара. - Хъша, хъша, кьей хва, ина гзаф недайвал я вуна. С. М. ЦицIигъ-наме. - гьа, кьей хва, силисчи, вун тахсарадиз фий, вун гиликьрай, гьахьтин кьацIай, алчах силисчи. Я. Къафаров. Тахсара. - Гьа кьей хва, - лагьана Сейфуллагьди, - Шеки пата хварар кьадайла, зун ви дуст тир, гила, са кIвалах тIалабайла, ваъ. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КЬЕЙДИ || КЬЕйИДИ обр. $ дуствилин араяр авай са яшдин жегьил (гзафни-гзаф) дишегьлияр рахадайла, ишлемишдай гаф. - гьакI лагь ман, кьейди. Заз чIехи гъамбар лагьайди хьиз хьана, руьгь фенай хьи... А. Ф. Бубадин веси.

КЬЕЙИ¹  кьин глаголдикай хьанвай причастие. Кил. КЬИН.

КЬЕЙИ²  прил. чан аламачир, чан хкатнавай. Дагъдин хуьре камаллу са ашукь яшамиш жезвай. Ам чин тийидай гьич са касни лезгийрин арада авачир: ада мехъерар гурлу ийидай, цIийиз хьайи балайрал тIварар эцигдай, кьейибуруз ясдин теснифар бахшдай. 3. Гь. Лезгийрин Риваят.

*   кьейи япахъ йикь! межд. са никай-квекай ятIани артух гаф-чIал тавуна, рахун тавуна акъваз. Шаир ятIа, шаир хьухь, ТуштIа, лал хьухь, кьейи япахъ йикь тавуна. И. Гь. Са шиирдин тарихдай.

*   кьейи жендекдал пехъер алтIушда мисал 'кьуватсуз хьанвайдакай хийир къачуз амалсузарни алахъда' манадин мисал. Муса хьиз масабурни, чпиз са затI гьатдатIа акваз, кьейи жендекдал пехъер алтIушайди хьиз, Жаферал алтIушна. А. Ф. Бубадин веси.

КЬЕЙИБУР сущ.; -у, -а; кьейи причастидикай хьанвай существительное; 1) вужар кьенватIа, гьабур. Кьейибурукай пис рахадайди туш. Р. 2) ни кьенватIа, гьабур. Ам кьейибур шадвилелди хъуьредай, чпи са еке гьунар авур хьиз уьткемвилелди рахунар ийиз-ийиз элкъвена хъфена. А. Ф. Лянет.

КЬЕЙИВАЛ кьин глаголдикай ибарат хьанвай причастидин форма. Кил. КЬИН.

КЬЕйИДИ сущ.; -а, -а; чан кумачирди.... азарди кьейиди зи кIвачиз гьисабна... А. Ф. Лянет. АльБараъ ибн Азиба, Аллагъ адалай рази хьурай, суьгъбет ийидай: "Чаз Расул Аллагьди, Аллагьдин салаватар ва саламар адан кьилел хьу­рай, азарлудал кьил чIугун, кьейиди кучудиз тухудайла сурухъ фин, тирш атайдаз хийир, сагъвал тIалабун, гайи кьинез вафалу хьун, зиллетдик квайдаз куьмек гун, эверайдаз гьай лугьун, салам гун эмирнавайди я ".. Диндикай суьгьбетар ||Самур, 1994, №3.

КЬЕЙИЛА кьин глаголдин деепричастидин форма. Кил. КЬИЛ.,

КЬЕЙИТIАНИ¹ кьин глаголдин шартIунин форма. Кил. КЬИН.,

КЬЕЙИтIАНИ²  нар. эсиллагь, са куьнилайни асуллу тушиз. Ви гаф зи кьин я. Зулейха мад за гатадач. Зун кьейитIани, гатадач 3. Э. Рекьер сад туш. Са кар гена хъсан я, ада вич кьейитIани зун маса гудач. 3. Э. Рамзият. «Мад ажузвал хъийидач», «Лап кьейитIани кьулухъ чIугвадач» лагьана Чигалиди Вичи-вичин вилик кьур къинер ЦIарудин ажугълу сес галукьайла, гару ягъай зулун пешер хьиз, кIвачерик аватна. Б. Гь. Заз эвера.

КЬЕКЬЕЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра набататдин са жуьре. Чна дагъдиз физ анай кьекъелар гъидай. А. И. Живедал.

КЬЕКЬЕМ || КIАКIАМ || КIАКI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вилин нине кIевзавай хамунал алай чIарар. Винел алай цIару читдин куьгьне яргъа ндикай аквазвай рехи чуруди чуьнуьхнавай кьурай чин, кьекьемар ацукь хьана, агаж хьан­вай зайиф, экуьхъипи вилер, кьибле пата дагъдин ценерив гвай тамун кIапIалриз ва гъвечIи къурух векьериз килигзавай. А. Ф. Бубадин веси.... Селиматан яргъи кьекьемри кецуькзавай чIулав вилер ктабдин цIарара къекъвезва. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. - Мумкин я, - ада къайгъусуздаказ кьекьемар юзурна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Залан хьанва хупI зи кIакIар, Кватнавайд хьиз цIурай ракьар, Кьве нагъв хьанва кьве чIехи къван, И зурба пар ялин гьикьван? С. К. Залай цифер алатзава.

КЬЕЛ сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера вичихъ уьцIуь тIям авай, лацу рангунин кристалрикай ибарат затI.... кIарабар цIал вегьена; хамуниз кьел яна. Б. Гь. Заз эвера. Агъади кьел квай къванциз данади ГьикI мез гудатIа, Бубадин шаламдин кIаниз гьакI мез гузвай. С. Гь. КIири Буба. Эгер цанвай векьер авачиз хьайитIа, малариз концетратламишнавай ем гана кIанда. Эгер къаяб кьел авачиз хьайитIа, чкачкадал куьлуь кьел чукIурун лазим я. К, 1985, 12. VII. Вечрен рганвай какаяр геждалди чIур тахьун патал абур кьелен це 10-15 декьикьада ргада. Хийирлу меслятар. || ЛГ, 2000, 30. III.

*   кьел квай прил. маналу.

*   кьел тIуьрда яд хъвада мисал 'гьар са кас вичи авур кIвалахдин нетижадин жавабдар я' манадин мисал. Кьел гьи касди неда, гьада яд хъвада. Е. Э. ТIварун стхадиз.

КЬЕЛЕЧI прил. яцIувилиз акси лишан. Полдиз кьелечI тахтаяряна. Р. Антоним: яцIу.

*   кьелечI авун гл., ни вуч кьелечI гьалдиз гъун.

*   кьелечI хьун гл., вуч кьелечI гьалдиз атун.

*   кьелечI якIарин прил. кIарабар, мускулар яцIу, амма куьк тушир, яхунвал квай. # ~ балкIан, ~ хвар, ~ гьайван; ~ инсан, ~ гада, ~руш.

КЬЕЛЕЧIАРУН гл., каузат., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кьелечIар авун, кьелечIар тавун, кьелечIар тахвун, кьелечIар хъийимир кьелечI лишандиз гъун. Афардин чкалар лап кьелечIарна. Р.

КЬЕЛЕЧIВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кье­лечI тир гьал.

КЬЕЛЕЧIДАКАЗ нар. кьелечIвал хас яз. КЬЕЛЕЧIДИЗ нар. кьелечI яз.

КЬЕЛИТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьуьлуьн стхадин паб.... рагьметлу Агьмедан паб Селимата, вичин кьелитIдин гададин, Алиман, су саз лагьана... Гь. Къ. Четин бахт.

КЬЕН сущ.; -цIи, -цIе; -ер, -ери, -ера накьвада цанвай набататдин чилел акъатнавай кьил. Афнийрин кьенер яргъи хьанва. Р.

КЬЕНА, КЬЕНАЙ кьин глаголдин алатай вахтунин формаяр. Кил, КЬИН.

КЬЕНЕР¹  кьен существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КЬЕН.

КЬЕНЕР²  туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра атлуди вич алай балкIан муьтIуьгъарун патал са кьил адан сиве, муькуь кьил вичин гъиле кьадай, къайишдикай, тумаждикай, епиникай раснавай махсус затI. # балкIандал ~ акъалжун, балкIандин сивяй ~ акъудун, ~ гъиляй ахъай тавун. Сиве авай кьенерар акъудна балкIандив нез тазвай за. А. Ф. Лянет. Нагагъ и сефер гьар къвезвайдаз балкIанни, пурар, кьенер, вичиз дуланмиш хьун патал пул гана кIанзаватIа, пака ихьтин гьевесар генералдик мадни екебур акатда. А. А. Лезгияр азадвилин женгера. Бубади адан гъилер далудал ва кIвачер балкIандин кIаникай кутIунна, кьенерар пурарихъ вегьена, кьил хуьруьхъди элкъуьрна, балкIандиз цIай акъатдайвал кьве къамчи вегьена. С. Гь. КIири Буба. - Са кьуд жегьил фена, кавха Шайдадин муьхце авай балкIанрал алай пурар, кьенерар алудна, балкIанар чеб ахъайна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

*   кьенерар чуьнуьхайда балкIанни чуьнуьхда мисал 'куьлуь шей чуьнуьхайда гьадалай екедини чуьнуьхда' мана­дин ибара.

КЬЕНЯТ араб: *   кьенят авун гл., ни вуч яргъалди бес жедайвал авун. Кьенят тавуртIа, кашал къведа. Р.

КЬЕНЯТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьенят гьал. Къенятвили чун са бубат гатфарал акъудна. Р.

КЬЕНЯТВИЛЕЛДИ нар. кьенятвал хвена. Кьенятвилелди къапуниз акъуднавай кьадар акурла, Сейфуллагьди, фу къачуна, ашдик кягъиз нез башламишна. С. М. ЦицIигъ-наме. Синонимар: кьенятдаказ, кьенятдалди, кьенятдиз.

КЬЕНЯТДАКАЗ нар. яргъалди бес жедайвал, тIимил-тIимил. Синонимар: кьенятвилелди кьенятдиз, кье­нятдалди.

КЬЕНЯТДАЛ(ДИ) нар. яргъалди бес жедайвал, тIимил-тIимил. Гьамиша кьенятдал яшамиш хьана, эхир са гужбаладалди са тIимил пул кIватIна... С. С. Жувакай ихтилат -Чан хва, - лагьана Мегъамеда, - пул кьенятдалди ишлемиша... 3. Р. ЦIийи ханлух. Синонимар: кьенятвилелди, кьенятдиз, кьенятдаказ.

КЬЕНЯТКАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьенят ийидайди.

КЬЕНЯТКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьеняткар тир гьал.

КЬЕНЯТКАРВИЛЕЛДИ нар. кьеняткарвал хас яз.

КЬЕНЯТЛУ прил. кьенят лишан хас тир. Къенятлу итимар кьвез-къвез тIимил жезва. Р.

КЬЕНЯТЛУДАКАЗ нар. кьенятлу лишан хас яз.

 КЬЕНЯТУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; кьенят авун, кьенят тавун, кьенят тахвун, кье­нят хъийимир яргъалди бес жедайвал, тIимил-тIимил ишлемишун, харжун. Вучда кьван, гвайбур къенятда: жилкадихъ тек са кIир тазва, чIехи кIир. М. Б. За бананар недач

КЬЕП || КЬЕпI кьецIил гафунин мана артухарзавай гаф -лап.

*   кьеп (кьеп1) кьецIил прил. са партални алачир гьалда авай. КIантIа кьецIил кьеп хьана... Кьуьлерда за гьаятда. А. С. Чинардин хел.

*   кьеп (кьеп1) кьецIила нар. са партални алачир гьал­да аваз_.

КЬЕПЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хипен хъицикьдикай цванвай, кIвалера ва ксудайла алукIдай затI.

КЬЕпI кил. КЬЕБ.

КЬЕпIЕР кьеб существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КЬЕБ_.

КЬЕпIеРБАН || КIЕпIЕРБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра аялар къугъун патал кIарасдикай раснавай гьуд кьван гъвечIи затI. Мухлисатаз къепIербан ва кьамчи расдайди Аслан тир. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Мухлисат къуншидал алай вичин тай Асланахъ галаз дуст тир. Абур нинийрив къугъвадай. Абуру ратIара кьепIербанар кьугъурдай. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

КЬЕпIИНИ кьеб существительнидин актив падеждин фор­ма. Кил. КЬЕБ.

КЬЕР сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера вацIун ци какатайвал къваларив гвай чил тухвана арадиз атанвай буш чка. Сифте лапагар кьерез яна, ахпа ам вични акъатна... А. Ляметов. ЦIийи кьилелай башламиш хъия. 1967 - йисуз Ахцегьа Николаян къеледин патавай хьиз Ахтычай вацIун кьеряй къваларикай зурба кIарабдиз ухшар аламатдин са къван жагъана. Махсус лабораторийра ахтармишунрин нетижада тестикь хьайивал, ам мамонтдин кIараб-пакван тIвал яз хьана кьван. Къванциз элкъвенвай кIараб, вичин яшни 2 миллион йис. Д. Шерифалиев. Ахцегьрин музейдай || ЛГ, 1999,15. VI. Дирибаш вацIухъ жеда гегьенш кьер, Адан лепейри къарсурда муькъвер. Къ. Р. Гелер.

КЬЕРЕХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра набатат ва я гьайван арадиз къвез башламишнавай организм, цIир, сифте кьил. 2) т-б, куьгь. дана.

КЬЕРИ прил. 1) тIимилдаказ, гьарнал сад алай. Фекьи малла МегьамедЭфендиди, вичин вилик квай ширин чай авай стаканда тIур экъуьриз ва гьарданбир гьарнал са чIар алай кьери, яргъи, цIегьре чуру хьтин чурудилай гъил чIугваз, Дадашахъ галаз ихтилатарзавай. А. Ф. Бубадин веси. Цавун бязи чкайрилай хитресди янавай хипен къвал хьиз лакIлакI хьанвай кьери ва лацу булутар аквадай. А. Ф. Лянет. 2) дерин тушир. Дагъларин вацIар кьерибур, амма зарббур жеда. Р. 3) куьч. тIимил. Гафар гзаф, - акьул - кьери. С. С. Гьахъсуз атай бала. Антоним: къалин.

*   кьери авун гл., ни вуч кьери лишан хас тир гьалдиз гъун. Помидоррин жергеяр кьери авуна. Р. Антоним: къалин авун.

*   кьери хуьрек сущ. жими хуьрек. Гузвай кьери хуьрекни, борщ тIвар алаз, ичIи келемдин кIусар квайди, я тахьайтIа кьурай ичин патарикай гьазурнавай компот хьтинди тир. А. Ляметов. Зи пешедиз рехъ ачухай устад.

*   кьери хьун гл., вуч кьери лишан хас тир гьалдиз атун. Душманрин араяр къвердавай кьери жезвай. 3. Гь. Лезгийрин риваят. Кьурагь вацIа гзаф яд жедач. Итаки хъуьтIуьз ам лап кьери жеда. Къ. Къ. КIири Буба. Там кьери хьунинни хуьрера мебелдин цехар гзаф хьунин арада алакъа авани? ЛГ, 2002, 22. VIII. Антоним: къалин хьун.

*   кьери яд сущ. бедендикай хкатдай яд, цвар. Кесибдиз кьери ци тади гузвай, къвезвай затI авачиртIани, герен-герен кIвачин рекье авай. А. Эсетов. Кьел тIуьрда ядни хъвада. Синоним: чухь.

КЬЕРИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьери лишанар авай гьал. Антоним: къалинвал.

КЬЕРИДАКАЗ нар. кьери лишан хас яз. Синоним: кьериз. Антонимар: къалиндаказ, къалиндиз, къалинз.

КЬЕРИ3 нар. 1) гьарнал сад алаз. ЯбатIая вичел чан аламайди, балугъчидин чил хьиз, тIеквен-тIеквен  пеш кьериз алай вални, кирсеба, цавун кIаняй вичел нурар вегьезвай рагъни, дагъдилай гьуьлел кьван дуьзен чуьлни вилериз аквазвайди кьатIана. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) дерин тушиз. 3) тIимилдаказ. Вун авачир, вакай магьрум Сибирь заз Зиндан я лап жени кьериз аватдай. И. Гь.

Синоним: кьеридаказ. Антонимар: къалиндиз, къалиндаказ, къалинз.

*   кьериз-кьериз нар. гьарданбир. Кьериз-кьериз ам чи клубдизни акъатдай. Р. Синоним: кьериз-цIаруз.

*   кьериз-цIаруз нар. тек-туьк, тIимил-тIимил. Кьериз-цIируз зил кьадайбур рахазва, Гъил хкажиз, табийбурун арадай... X. X. Чи чилив гва дегь замандин рехивал. Азербайжанда яшамиш жезвай лезгийрив кьериз-цIаруз  агакьзавай "Самур" журналди, чун и кардин шагьидар я, кIелай-кIелайди руьгьламишзава. «Самур», № 23. Синоним: кьериз-кьериз.

КЬЕРКЬ¹  сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) хипен хъицикьдин кIус. 2) куьч. бармак. Кьилел кьеркь алай кьванди кимел кIватI хьухь! Комитетар хкядайбур атанва. 3. Э. Муькъвел гелер.

КЬЕРКЬ²  сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера аялар къугъвадай кьуркьушум кутунвай кьеркьин кIус.

КЬЕРКЬЕШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хипен хъицикь­дикай цванвай бармак. Къаридин кьацIал алай къужгъурда какаяр авай. УхьтI - хвайш! - лагьана за. Абур кьилел алай кьеркьешда туна, кьеркьеш кьилел ахлукIна. 3. Э. Зулун пеш. 2) куьч. кукIвар хьанвай парталар алайди, йиртих.

КЬЕт || КЪЕТI: *   кьетI авун гл„ ни вуч авун къарар кьабулун. Абуру кьведани гуьгьуьллувилелди дяведиз фин кьетI авуна. 3. Э. Рекьер сад туш. Жегьил рабочийди сифте къачур мажибдикай амукьайдахъ кIвачин къапар, герек тир къабтIурни месяргъан къачун къетI авуна. 3. Э. Муькъвел гелер.

КЬЕТIЕН араб, прил. тикрар тежер. Ватандихъ анжах са хайи веледдивай кьатIуниз жедай кьетIен гьава, гьавадихъни кьетIен атир жеда. А. А. Къубудиз яд къвезва. Амма вун килиг садра, абур гьикьван жуьрба-жуьр ятIа, килиг садра, абурухъ гьихьтин кьетIен тварар аватIа. Б. Гь. Гъетер. "Лезгинкадал илига" ктабдиз ( 1995 - йис) сифте гаф кхъей за, Седакъет Керимова лезги эдебиятда кьетIен вакъиа тирди малумарнай, адан шаирвилин устадвал ва агалкьунар тестикьнай. М. М. Дуьнья кIвачел къарагъда. Куьче - базар, уьлкве - базар, Хуррам гадаяр.... Мус ваз икьван къумарбазар, Гьарамзадаяр Акурди я, ахкварди я, И йикъар кьетIен? А. Къ. Кьил хкаж, Арбен.

КЬЕТIЕНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) тикрар техжер гьал. Анжах са Кьумридиз вичин пешедин гуьзелвал, кьетIенвал ва тIям чизвай. Б. Гь. Къурухчи. Къуюдин къатар виликамаз туькIуьрнавай диаграммада къалурнаватIани, устIарди буругъ эгъуьндай вахтунда гьар са къатунин кьетIенвал фикирда къун хъувуна. чкадал ва вичин вахтунда алава серенжемар кьабул хъувуп лазим я. Б. Гь. Вили вилер гьар са инсандин бедендихъ вичин кьилдинвилер, кьетIенвилер ава. Ж. Гь. "Магистрдин гъед" Бажи. 2) лишан(ар). Глаголдин кьетIенвилер ачухара. Р. Синоним: кьилдинвал. Антоним: умумивал.

КЬЕТIЕНВИЛЕЛДИ нар. кьетIенвал хас яз. Синонимар: кьетIендаказ, кьетIендиз.

КЬЕТIЕНДАКАЗ нар. кьетIенвал кваз. Жуван шииррани поэзиядиз залай вилик атай дишегьлийрин рехъ за давамар хъийизвайди кьетIендаказ къейддай. X. X. "Гзаф тажуб рекьева зун...". ЦIинин йис заз иллаки къетIандаказ къейд ийиз кIанзава, гьикI лагьайтIа са за ваъ, цIудралди маса инвалидри... чпин сагъламвал хъсанарзава. 3. Ф. Суьгьуьрдин тIвал гвайди. В. Л. Богданова кьетIендаказ къейд авурвал, экспедициядин кIвалах дуьньядин массовый инфоромациядин такьатри гьегьеншдаказ ачухарна. ЛГ, 2002, 1. VIII. Синоннмар: кьетIенвилелди, кьетIендиз.

КЬЕТIЕНДИЗ нар. кьетIен яз, тикрар тежер гьалда. Амма лирикадин шиирра Хуьруьг Тагьиран бажарагълувал лап кьетIендиз ачух хьана. А. С. Хуьруьг Тагьир. ТIебиатдин Гуьрчегвилер, ракьинин нур къугъвазвай гуьнеярни, пелерни, сериндик квай къузаярни кьетIендиз тафаватлу яз аквазвай. А. А. Пад хьайи рагъ. ЧIехи къастар, адалатлу агьвалатар рикIе гьатай инсанри ватандашвал кьетIендиз гьиссда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: кьетIендаказ, кьетIенвилелди.

КЬЕТIИ прил. дегиш тийидай. КIан-пун чирна, ахпа вичин къарар кьабулай ада дустунин вилик кьетIи теклиф эцигна: 3. Э. Арифдиз ишара. Мад яргъал вегьедай кар амачир. Мерзиятни аниз акси тушир. Амма адавай кьетIа гаф лугьудай жуьрэт ийиз жезвачир. 3. Э. Булахдал.

*   кьетIи хьун гл., вуж фикирдал кIеви хьун. - Руш гьич. Ам хьана лагьана, адакай ваз пай авайди туш. Садаз гана алуд, - къвердавай кьетIа жезвай мугьманди кьилин ишарадалди булахдин мукьув гвай гада къалурна. Б. Гь. Заз эвера

КЬЕТIИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фикир­дал кьетIи тир гьал. - Къекъвей кIвачиз цаз акьахда лагьай мисал авайди я, - къвез-къвез кьетIивал акатна Вадимак, -ша кван садра! Я тIаб кIаник, я тIиб кIаник - эхирки сад жеда ана. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

КЬЕТIИВИЛЕЛДИ нар. кьетIивал хас яз. - Вуна агъа бу­лахдин патав цIай хъийида; Гуьдек атIа тепедал да, -лагьана ада кьетIавилелди. Б. Гь. Заз эвера. Мисалра чи халкьди буш хиялар ийидай инсандихъ, кьулухъ кар галачир ширин фикиррихъ галаз кьетIавилелди вичин наразивал малумарзава, вучиз лагьайтIа агьвалдин ва чилин вири няметрин бинеда авайди, гьелбетда, зегьмет я. «Самур», 2002, № 5 Синоним: кьетIидаказ.

КЬЕТIИДАКАЗ нар. 1) инкарна. 2) хъел кваз. Ахпа ада кьетIадаказ лагьана: - Зун бег туш, зун ханзада я. 3. Р. ЦIийи ханлух. Синоним: кьетIивилелди.

КЬЕТIУН гл., ни вуч;. -а, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай; -мир; кьетI тавун, кьетIтахвун, кьетIхъийимир къейд авун, са тайин фикирдал атун. " И экуь ва гегьенш дуьньяда им вуч къагьри-къазаб я за жуваз къачунвайди? " - фикирна за, а вафасуз касдикай яргъаз хъхьун кьетIна за. Ш. И. "Устулдаллай ЧIагъан хьтин"... Республикадин меркездиз дердияр аваз атай Гьажи Гьажиевича просвещенидин министерстводиз фидалди са нагьар авун кьетIна. А. Гьамидов. Чин расуд атайла... Чна гьеле хабар гайивал, цIинин сезондин карханадин коллективди продукциядин жуьреяр артухарунин мураддалди машмашар кьабулунни къетIнай... Н. Къарибов. Пешекар патал консервияр.

КЬЕФЕС фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьайван, къуш хуьн патал раснавай затI. # кIарасдин ~, ракьун ~, ~ агалун ~, ахъайюн. - Ваз гимишдикай раснава кьефес, Билбил, вун икьван вучиз я дарих? Ш. Къ. Билбил кьефесда. 2) гьайванханада авай гьайванрин кIвал хьтин кьилдин чка. Гьайванханадин къефесда-кIвале, Дерин гъам аваз чIехи кьве виле, Деведи зурба ийизва гирнагъ, Адан далуда кьве кIул - кьве гурмагъ. А. Къ. Деве. 3) куьч. дустагъ.

КЬЕЦI сущ.; кIвачин куьруьвили ва я адал хер алаз экисун, къекъуьн четинарзавай нетижа, гьал. # ~ акатун, ~ хкатун.

*   кьецI гун гл., ни-куь низ-квез манийвал гун. Эмин хьана бейхабардиз, Къарийри кьецI гана кардиз. Е. Э. Фитнекар къарийриз.

КЬЕЦIЕК сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра кьецIи кас.

КЬЕЦIИ прил. кIвачери са гьи жуьредин ятIани рехне квайвиляй (са кIвач куьруь яз, кIвачел хер алаз ва мсб) дуьз къекъвез тежедай. Гъилер члахъ, кIвачер кьецIи, Тамам кур. Е. Э. Нефсиниз. - Яда, на а кьецIи гьайван тукIуна неъ, гьадай зи къуралай жуваз кIандай са верч твах. С. Муслимов, ЦицIигъ-наме.

*   кьецIи авун гл., ни 1) кьецIи гьалдиз гъун. 2) кьецIи яз къекъуьн. Шалвардин кек чилелай физ, цаз акьахнавай кьецIил кIвачини кьецIи ийиз, ам куьчедиз экъечIайла, язух къведай са шикилда жедай. А. Ф. Риза. Бейдуллагьди вичин цицIибдин хайи кIвач дарман яна кутIунна. Ам сагъ хъхьанатIани, цицIибдикай хьайи фереди пис кьецIи ийизвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

*   кьецIи хьун гл., вуж-вуч кьецIи гьалдиз атун. Бейхабар кIасналди сикIре Филдин кIвач кьецIи жедайд туш. С. С. Жедайд туш.

КЬЕЦIИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьецIи тир гьал.

КЬЕЦIИДАКАЗ нар. кьецIи гьал хас яз.

КЬЕЦIИЛ прил. 1) партал алачир. КьецIил аялар къубудиз хкадариз экъечIнавай. Р. 2) винел пад кIев тавунавай. Пехъи хьанвай Къазиди нерин вилик кьецIил гапур юзурзавай Гь. С. КIири Буба.

КЬЕЦIИЛА нар. партал алачиз. - На алукIдай затI гъваш, жемятдин вилик къецIила эцигдани? М. Б. Футболист. Адан кьецIила авай къуьнери ракьинал, гуьзгуьди хьиз, цIарцIар гузвай. М. Б. Шапка. КицIивай къай эхи ийиз жезвач. Им аку, кьецIила къекъвезвай. Ш. Исаев. «Кпул я, вах».

*   кьецIил-цIийи сущ. алукIдай цIийи партал.

*   кьецIил-цIийивал сущ. парталдин чарасузвал. Аялар тIуьн, кьецIил-цIийивал галайбур я. Ша вуна гила кьванни абур, къекъверагар хьиз, серсер хьана тамир. 3. Э. Рамзият.

*   кьецIил-цIийивал авун гл., ни низ ( нин) чарасуз тир партал къачун.

КЬЕЦIИЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) кьецIил тир гьал, чуплахвал. 2) алукIдай партал авачир дуланажагъдин четин гьал. Четин йисар, кьецIилвал, каш Алач цуьк хьиз вилерал, Амма адан тарих алай Дидед кьилел, гъилерал. А. С. Почтадин марка.

КЬЕЦIИЛДАКАЗ нар. кьецIил гьалда аваз. Синоним: кьецIилдиз.

КЬЕЦIИЛДИЗ нар. кьецIил яз. Синоним: кьецIилдаказ.

КЬЕЧ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера чепедикай раснавай чIем авай еке гетIе.... ида и хъвалахъни къахчуна хутахна, вичин кьа1 аллай кьечин сивел эцигна, вич вергерикай афарар чурун патал цIай гъиз къуншидин кIвализ фена. Ф. Бубани руш. ВиртIадин кьеч гъайла кIвализ, Шариатар физва гьуьлуьз. Е. Э. Къази.... вичи ризкьи неч лугьуда, ГъалдарайтIан вич виртIедин кьечал, гьей! Е. Э. Гачал, гьей! Къарийрив гвай муьхкIуьт, мед авай кьечер руг-руг авуна. 3. Э. Муькъвел гелер.

КЬЕЧIЕМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьилин чIарар кьве патал чара авурла, арада жедай цIар. Яргъай аквазвай, гарун хура са патахъ чам гузвай чинарар кIула цив ацIай кварар авай рушар хьиз аквазва, гьеле хилери ацIур тавунвай араяр лезги рекъини чIарар кьве патахъди эвяна туькIуьрнавай кьечIемдиз ухшар я. 3. Гь. Югъ ачух жедайла.

КЬЕЧIИН гл., ни вуч; -еда, -ена; -из, -изва; -ичI, -ен, -ирай, -емир сафунай михьун.

КЬИБЛЕ араб, сущ.; -ди, -да 1) кефер патаз акси пад. АскIан кIвалерин кьибле патахъ элкъвенвай лацу айвандал гъили расай яцIу хъархьу кьуларин чарпайдал кьуьзуь Дадаш азарлу яз къатканвай. А. Ф. Бубадин веси. Цаварин ирид къат атIана, кьибледихъай атай самолёт агъуз жез-жез, хурухъди чилив агакьна. А. А. Пад хьайи рагъ. Лиф атана зи дередиз, катнай гьайван яд уьлкведай кьибледин. Къ. Р. Анжах, анжах... 2) терм. мусурманри вичихъ элкъвена капI ийидай пад, пак Каабе галай пад. Ви кьибле вуча я лагьайтIа, на лагь: Каабе я. Гъ. Куьредин жуз.

КЬИБЛЕМА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра компас. Халис сиягьатчийри кьиблемайрал ваь, цавун гъетерал амал ийида. Р.

КЬИГЪИТI сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра куьлуь ва сагъсуз цицIиб, верч. РикIе аваз еке къастар, Жез кIанз гьар са хирен устIар, Гузва жуваз мугьмандин тIвар, Ферени кьигъитI тийижиз. С. С. Лавгъа шаирдиз.

КЬИН¹  кьин глаголдин формайрикай сад. Кил. КЬИН.

КЬИН ¹  кIус кIанивлин лишан яз лугьудай 'къурбанд хьуй' ибарадин мана авай гаф. Лекь къарагъна - шагьвардиз кьий луварин, Пакам кьиляй зил кьада вав свалари Шалбуз дагъдин эквер алай Игулар. Ж. Байрамалиев. Игулар.

КЬИЛ сущ 1) инсандин, гьайвандин, къушран гардандилай винидихъ тир бедендин пай. Кьилихь галай яргъи сачах пекдин шал. Е. Э. Заз булахдал яр акуна. Бязибурни ухшар жезва ачкарриз: Кьил чуьнуьхда, тум аквада ашкардиз. А. Гь. Куьгьне ханлар, беглер квадрин. Антоним: тум. 2) куьч. инсан; дишегьли. Хьанач жаваб ийир са кьил... Е. Э. Наиб Гьасаназ. За вавай ийидай са тIалабун авай... Баш сагъ хьуй... Чна кьил некягь авуна кIанзава. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. 3) кьадар гьисабдай уьлчме. Жечни кьван, захъ ирид-муьжуьд кьил хизан гала... ЛГ, 2001, 17. V. Ирид кьхеб квахьна. Р. Вад кьил серг къачуна. Р. 4) са вуч ятIани башламиш жезвай чка. ТупIалдихъ я кьил жедач, я жедач эхир. И кар чIехи бубадвай хьайид я заз чир. Б. С. Вучиз Кавказда аслан авач? Лекь къарагъна - шагьвардиз кьий луварин, Пакам кьиляй зил кьада вав свалари Шалбуз дагъдин эквер алай Игулар. Ж. Байрамалиев. Игулар. Р. Антоним: эхир. 5) техилдин (мухан, къуьлуьн) тварар же­дай пай. Гъиле мал, такьат, куьмек авайбурун НикIер авадан я, кукIрух хьана кьил, Такьатсуз даим, завал галайбурун АтIанва чпин зегьметдихъай вил. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Советрин мектебра кIелдайла, гатуз аялар ниюерай кьилер кIватIиз желбдай. Р. 6) чIук. Агъадихъай къвезвай кьилерай ая кIел. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гьа и йисуз лезги чIалал акъатзавай лезги "Коммунист " газетди ( 4март 1984) "Шарвили эпосдай са шумуд кьил чапна. Р. Р. Лезги халкьдин игитвилин эпос 7) набататдин техил жедай вини пай. Гвен гвейи никIе тек са кьил чилел, Къизил я лугьуз кIватIда кьве гъилел. А. Б. Гвен гуьзвай никIе; 8) хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ. # къажгъандин кьил, чайникдин кьил, чайдандин кьил; кьил алудун, кьил эхцигун 9) ( урус гла­ва) цI. гьукуматдин, республикадин, шегьердин, хуьруьн кьиле авайди. Гьамиша хьиз, и сефердани республикадин кьил уьлкведин меркездиз фейила, РФ-дин министерствойрин руководительрихъ галаз адан са жерге карчивилин гуьруьшмишвилерни кьиле фена. ЛГ, 2000, 6. IV.10) тереф, пад. Дагъларин кьиляйни сифте атайдаз разивал гана. Лишанар кутуна. гъиле гъил аваз мехъерни авуна. А. М. Киф атIайди. 11) сефер. Къачуна фекьиди вичин гъилер чуьхуьнни, къарагъна кьве кьил саждани авуна... Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. 12) са вуч ятIани куьтягь жезвай чка. ЦIилинин кьил машиндин винел хъивегьна. Р.

*   кьил [келле] авай прил.,; вуж акьуллу. Вири крарин устIар я! Вич дяведин вахтунда армияда танкар ремонт хъийидай механик хьана лугьуда. Аферин, валлагь, аферин, кьил авай итим я, зурба устIар я. Гь. М. Чи бахт чи гъиле ава.

*   кьил агъуз жедайвал авун гл., ни нин айиб жедайвал авун. Гьейбат стха себеб яз ам Бакудиз акъатна. Гьанани Уьздена дидедин кьил агъуз жедайвал авунач. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

*   кьил агъуз хьун гл., нин беябурчивал гьиссун. Чил хвейидан кьейилани Агъуз жедач кьил! А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

*   кьил агъузарун (агъузун) гл., нн нин рикIиз, гуьгьуьлдиз тIарвал гун, тайинарун, туькьуьлвал гун. Сивяй акъатай бегьемсуз гафуни а латал алайдан рикI тIарда, жуван кьил агъузарда... Нагьахъ рахадалди кисун саламатвал я. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Нишда, вуна, шумудан кьил агъузна, гьи бахтавар шадарнатIа, яр хьана. А. Мут. Къизил-Гуьл.

*   кьил агъузна нар., вуч авун. жуван гьиссер масадбуруз къалур тавуна, секиндиз. Гьар сада кьил агъузна, вичин тарс гузва, тапшурмишай кIвалах тамамрзава... Н. А. Кьве рикIин хиялар. [Рабочий]. - Дугъриданни, им гьа кьецIил гьуьрият хьана. Заз чиз, кьенлай кьулухъ кьил агъузна кIвалахайтIа, хъсан я. 3. Э., Б. А. Къазимегьамед. Я жегьилвал, я агьилвал такуна, кьил агъузна кавхадизни наибдиз, Чарабуруз гвенар гуьз физ дугуна. Серкердин руш зун ви кIализ аватна. И. Гь. Саяд.

*   кьил акатайвал [алатайвал] кил. кьил туькIвейвал.

*   кьил акахьун (какахьун) гл., нин. ийир-тийир чир тахьун. Садлагьана партизанри гъужум авурла, архаин къазахар вил тIушуниз къарагъна. Кьил акахьна, вуч ийидатIа чин тийиз, инихъ-анихъ катиз башламишна. И. А. Самур. Белки, булахдал къайи яд хъвана жувал гьалтнавай и сугъулвал алатун патал зун иниз акъатнавайтIа? Чидач, чидач. Зи кьил исятда лап какахьнава. Я. Я. Нурар ва хъенар. Синоним: кьил квахьун.

*   кьил акъатун гл., нин няй-квяй чир хьун, тайинарун, аннамишун, гьакъикъат чир хьун. Хкажна кIвач килигда, - Кьил акъатдач, эхцигда. X. Т. Агьакишидин лам -Мекьи хьанвайди я. Гужа атIанвайди я. Кьил акъатдай азар туш. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Аялар туш - кьил акъатна уьмуьрдай, рехи чIар янава. И. Гь. Вуч ятIанн... Зи хъел яваш-яваш элекьна. Амма кардин себебдай сакIани кьил акъатзавачир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Гьа сеферда Матваш халудай зи кьил акъатначир. М. Б. Шапка. Бендедин кьил акъат тийир Им вуч ятIа ихьтин азар? Е. Э. Дуьньядиз.... ЦицIигърин мулкара манадай кьил акъат тийизвай, ажайиб тIварарни гьалтзава. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

*   кьил акъудун¹  гл., ни няй-квяй. аннамишун, гьакъ­икъат чирун. Пачагь мадни мягътел хьана, ида Вичи-вичикди лагьана: „И кардай, са Аллагъдилай гъейри, садавайни, кьил акъудиз жеч". Ф. Халуни хтул. Белки, са им квачиз амайбур вири дуьньядиз вичин чантадай килигзавай ЦIаруяр ятIа?.. Я тахьайтIа, са пай Керимар, муькуь пай ЦIаруяр ятIа? Абурай гьикI кьил акъудда? Б. Гь. Заз эвера. Чакай садав лугьуз тазва и табни, Амма халкьди цурудайни уькIуьдай Кьил акъудда, гана рикIиз азабни. X. X. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал. Ам лугьудайла, адан бириш гъанвай чIехи чина кьил акъудиз хьун четин тир са жуьре гиманлу хъенар къекъвезвай. Б. Гь. Заз эвера.

*   кьил акъудун²  гл., ни; 1) четин месэлаяр гьялун. Вот так рушар, женнетдин къушар! Чна уравнение со многими неизвестными гьялна куьтягьна. Са иксдай кьил акъуд хъувуна кIанда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Яъ, Яъ, яъ. Вууув, де гила кьил акъудар. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Ша чна арадал атанвай гьалдай кьил акъудин. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Къурбанахъ галаз хтанвай а зарафатчи Мирзе вуча, ада вири кIвалахрай кьил акъуднава. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Исятда вахтар гзаф чIурубур я, кьил акъудун четин хьанва. А. И. Самур. 2) дуланмиш хьун, яшайиш туькIуьрун. Мерд итимди кьве къванцин арада ви­чин кьил акъудда. Ф.

*   кьил алай прил.,; вуч тайин. ЦIи Москвадиз фин кьил алай месэла туш. Р.

*   кьил алчударун кил. кьил элкъуьрун.

*   кьил ахъа прил.,; вуч. табийвал авачир, вич вичин ихтиярда авай. ВацIу лагьайтIа, пехъи жанавурди хьиз, гагь санай, гагь масанай пад акъудиз, кьил ахъа яз, вич-вичин ихтиярда аваз, халкьдин майишатдиз гзаф зарар гузвай. Вичикай са хийир авачир и вацIал залпанд алукIдай вахт хьанвай. 3. Э. Ишигълаван дере.

*   кьил баладик кутун гл., ни-куь нин пис гьалдиз вегьин, бедбахтвилиз гъун. Рехи Гьажибалади рикIел гъайи кIвалахди виридан кьил баладик кутуна. Б. Гъ. Къарид руш. - Зи кьил баладик кутуна, - лагьана за тадиз-тадиз. - Садра ибурун сивихъ яб акала. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Антоним: кьил баладикай хкудун.

*   кьил баладикай хкудун гл., ни нин пис хьанвай гьалдай, бедбахтвиляй акъудун. - Пагь! - вич-вичик рахана Велиханов... Гьихьтин баладикай хьайитIани вичин кьил хкудиз жедай. Б. Гь. Ширин чайдихъ галаз насу. Антоним: кьил баладик кутун,

*   кьил баштан авун (баштанун) [къакъудун] гл., 1) ни нивай-квевай са нивай-квевай ятIани яргъа хьун, къерех хьун. Билбилдихъай кьил. баштандай цуьк жедани, я Гуьлселем? А. Мут. Гуьлселем. ИкI хьана хъуй рекьериндини хъжедач. Масанихъ кьил баштанна кIанда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Амма, зи фикирдалди, абур акьван фад гъиле гьатдач. Куьз лагьайтIа, абуруз чпин тахсир хъсандиз чизва. Мумкин я, абур кьил баштанна, деретепейрин арайра чуьнуьх жеда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. 2) квекай. са кардив эгечI тавун, экечI тавун. Медика ФатIаматан чкадал Зарият эцигунин патахъай месэладикай са шумудра кьил баштаннай. И. Къ. Чуьнгуьрдин авазар. Масабурун савкьватар къачуз вердиш тушир аялриз, гьа и савкьватдикайни кьил къакъуддай са багьна кIанзавай. И. Къ. Смоленский чилел. Дагълара, цIуд лагьай класс куьтягьайла хьайи межлисдилай гуьгъуьниз, рекьяй акъудна, ва тухуда лугьуз секинарна. Ахпа вич, кьил баштанна, яд элкъведай патахъ катна, гелни галачиз квахьна... А. М. Киф атIайди. Къуншидихъ галаз меслятдалди, сада масадаз куьмек ийиз яшамиш хьунни, хуьруьн жемятдин дердийрикай кьил баштан тавунни, гьатта сивяй чиркин, фитнедин гаф акъуд тавунни, ички хъвазвайда ички гадарунни, гъвечIиди хьайитIани, гъалибвал я. ЛГ, 2000, 27. VII. Антоним: кьил кутун.

*   кьил вине [тик] кьун гл., ни. 1) жув жувахъ агъун, масадбур кваз такьун; такабурлу хьун. Зун масадан чарпайдилай фейид туш, Кьил тик кьурди туш, гъиле бахт гьатайла. Б. С. Зун шерик я. 2) такабурвал къалурун, жуван винизвал гьиссун. Кутугда ваз такабурвал, тик яхъ на кьил, азиз Кавказ. Я. Ш. Азия Кавказ.

*   кьил вине хьун гл., нин. такабурлу хьун. Къазаматдай акъудна ам Гъана хелвет дувандиз. Инсанди кьил виневаз кам эцигзавай кIубандиз. И. Гь. Дуван.

*   кьил галтадун гл., ни 1) кьил галтадуналди наразивал къалурун. Кабинетдин рак ахъа хьана. Стхади кьил галтадна. - Мина, вуч хьана? Им чи кьилел акьадарнавайди вун я. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. 2). гьейранвал къалу­рун. Ягъа гопак, ша, азиз паб. Хкажа гъилер, Къуй галтадрай Украинадин рушари кьилер. А. Ал. Ягъа гопак. 3) мягьтелвал, тажубвал къалурун. Гьар сеферда Мегьамеда гъарайдайла, къуншийри кьилер галтадда, Залумдин хцинди туьд туш, халис гьамамдин турба я. Р. Гь. Са нянихъ.

*   кьил гардандал [кьамал] алаз хьун гл.. нин гъавурдик кваз хьун, масадавай алдатмишиз тахьун. Чи кьил гар­дандал алазва, - лагьана Мерзията, залпанд алудна ахъайнавай къуланди хьиз, гарданда чам туна, кьил галтадунивди. 3. Э. Булахдал.

*   кьил гун¹  гл., ни-куь 1) башламишун. Къачагъри тамукай хкечIиз кьил гана. Р. ПIинийри кьил ганва. Р. 2) тIвар ягъун. "Аэербайжанда Русийа анклавы", "ГъвечIи Русиядиз чи рехъ", "Государстводин къене государство" ва хейлин маса кьилер гана, мухбир Зульфия Агьмедлиди и Азербайжан Республикадин чилел чи хуьр хьуникай къалабулух кваз кхьизва. Д. Шерифалиев. "ГъвечIи чилин" чIехи къазаяр || ЛГ, 2000, 6. IV.

*   кьил гун²  гл., ни низ къиметдилай артухан пул гун. Ингье, чан вах, и хуьруьн универмагдай са вижевай лацу келегъа маса къачунва. Сифте авач лагьана. Ахпа, са вад манат кьил гайила, кIаникай хкудна гъиле туна. Чухунар я, чухунар. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

*   кьил кутун гл., ни квек 1) башламишун. Эсли бадеди и гафар суьгъбетдик кьил кутун патал ва вич захъ галаз таниш хъувун патал ийизвайбур тир. Н. А. Кьве рикIин хиялар. 2) са кардик экечIун, са кар кьилиз акъудунин терефдар хьун. Шегьердиз финик кьил кутунач хьи, кутунач. Р. Рахунар гзаф хьана, Гуьлдестеди гьар жуьредин багьнаяр гъизвай, адаз ихьтин жавабдар кIвалахдик кьил кутаз кIанзавачир. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Антоним: кьил къакъудун.

*   кьил къакъудун кил. кьил баштан авун (баштанун).

*   кьил къалурна [акъудна] тум чуьнуьхун гл., ни эхирдал кьван лугьун тавун, са кар башламишна эхир гъун тавун. Мерзият туьнт хьана. - Яда, кьил къалурна тум чуьнуьхмир. Авай кар вуч ятIа, ачухдаказ лагь. 3. Э. Булахдал.

*   кьил къалурун гл., ни. са чкада тIимил вахтунда хьун. Яд къубудин дегьнедава, Мулдин цуьквер япаряпар. Мугьманд хьиз кьил къалуриз, Мад кIел хъийиз хьфидай яр. Ф. Жуван кьил гзаф къалурун виже къведач, шак фида. Гь. Къ. Свас.

*   кьил къачуна кил. кьилел (кьил) чIугуна.

*   кьил къутармишун гл., ни. пис нетижайрикай жув хуьн. - Ада вичин кьил тапарралдини гьиллейралди критикадикай къутармишзавай. Н. А. Гуьлдесте. Эгер лезгийриз хабар хьайитIа, абуру чун са легьзеда кукIварда. Кьил къу­тармишун патал чахъ са чара ама - ашукь кьиникь». 3. Гь. Лезгийрин Риваят. Синоним: кьил хуьн.

*   кьил кьиливай квахьун гл., нин четин гьалдиз, везиятдиз аватна, вуч ийидатIа течиз амукьун. Са гзаф чкайриз фейидалай кьулухъ галатна, михьиз кьил квахьна акъваз хьана. А. Ф. Лянет. Пагъ, муьгьуьббатдин рекьел ахьтин лепеяр къалхмиш жедай дуьшуьшарни инсандал гьалтда хьи, ахпа ам, кьил кьиливай квахьна, ийир-тийир течиз амукьда. Я. Я. Нурар ва хъенар.

*   кьил кьарада гьатун [акIун] гл. са вуж ятIани четин гьалда хьун. Етимдин кьил гьатна бирдан кьарада, -Гуьгьуьл хайда бес пашманвал идачни? Е. Э. Аман, яр.

*   кьил кьилел алаз хьун гл., нин акьулдик, гъавурдик хьун. Гилалди кьил кьилел алаз фикирар ийизвай Мислиматан манидин ван хьайила, вич-вичивай квахьиз башламишна. Б. Гь. Эгер дагълариз чIал чидайтIа. Синоним: кьил кьилик кваз хьун. Антоним: кил. кьил кьилелай фин.

*   кьил кьилел алай прил.,; вуч са акьалтIай, бегьем, ери авай. Колхозчияр азабдикай хкудун патал тади гьалда пекарня чайхана эцигна кIанзава. Гилани кьил кьилел алай гьамам авач. Б. Гь. Къарид руш. Ваъ, акI жедач, ибура авайдахъ гьахъ-гьисабни кIвале авайдакайни эцигна са кьил кьилел алай садакьа гана кIанда. Б. Гь. Заз звера. Камила афардин пIипI атIана, тIам акуна. Афардин чкал туьтуьндин чар хьиз кьелечI тир. Им, гьелбетда, назик гъилерин гьунар я. Эхирки, кьил кьилел алай афарар я. 3. Э. Гьуьлуьн лепеяр.

*   кьил кьилел хкун гл., ни нин. дуьз фикирар ийиз же­дай гьалдиз хкун. Душмандиз вичин кьил кьилел хкидай, ви­чин гъил вегьедай аман гузвачир. И. Къ. Смоленский чилел.  Антоним: кьил кьилелай алудун.

*   кьил кьилелай алатун [фин] гл., нин дуьз фикирдай гьалда тахьун. КIан хьана вун кьил кьилелай алатна, Кьве гъил кьуна гьакIанлувар хьиз. И. Гь. - ТахьайтIа, ички хъвана, кьил кьилелай фенвайни? А. А. Пад хьайи рагъ. Шадвилелай зи кьил кьилелай алатзавл. И. Къ. Ёлка. Бесмхануман кьери ван галукьайла, чан дидедин, зи кьил кьилелай фена, вилерал чIулав перде акьалтна... Н. А. Кьве рикIин хиялар. Синонимар: кьил кьиликай квахьун, кьил элкъуьн.

*   кьил кьилелай алудун [ракъурун] гл., ни нин. дуьз фикир ийидай гьалдай акъудун. Бес куь дах адан иблисвиликай хабар тушни? - Я, аданни кьил кьилелай алуднава. А. М. Диде. Бесхануман кьери ван галукьайла, дидедин, зи кьил кьилелай фена, вилерал чIулав перде акьалтна... Н. А. Лезги. намус. Антоним: кьил кьилел хкун.

*   кьил кьиливай хьун гл., нин дуьз фикириз амукь та­вун. Идалай гъейри, гьеле за вавай багъишламишун тIалабун лазим я: рекье къарсатмиш хьана кьил кьиливай хьанвай вах тунда за ваз шумудра залан гафар лагьанай. И. Къ. Смоленский чилел.  Синонимар: кьил кьилелай фин.

*   кьил кьилик кваз хьун гл, нин акьуллу яз хьун, ви­чин кIвалах чиз, гьар са куьнин гъавурда аваз хьун. Паша лагьайтIа, кьил кьилик квай гада я. З. Э. Йифен тIурфан. Синоним: кьил кьилел алаз хьун. Антонимар: кьил кьилелай фин, кьил кьиликай квахьун, кьил элкъуьн.

*   кьил кьун¹  гл., ни нин. 1) гьуьжетун, кукIун, алакъа хьун. Дяве хьуникай са хийирни авач. За кьил къадач. Мецелди рахада. Гь. Къ. Свис. 2) чIехи авун, тербияламишун, иесивал, къаюмвал авун. Чан Мусабег, ваз Аллагьдин хатур аватIани, гьавая жуван кьилни, зи кьилни тIармир. - Агь, ви кьилиз вуч лугьун за, кьей акьулсуз! Тахсир вид туш. Тахсир, ви кьил кьуна вакай инсан авур зиди я. Б. Гь. Къарид руш. 3) нин-куьн. регьбервал авун. Халкь секинарна, абурун кьил кьуна кIанзавай девирда куьне вуч ийизва? Куьне куьн абурун виляй вегьезва. Б. А., 3. Э. СтIал Сулейман. Самодеятельностдин кьил кьадай кас авач. Э. Э. Трактористдин мехъер. Кьуьзуь ятIани бахтунин кьил кьаз Жеда, акI вучиз килигзава, Зейнаб? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Килиг, чан бала Муса, Эвелни-эвел зун гьа и кIвализ хтанва, гьатIа шегьердай. Мехъерарни ина жедайди я. КIвале авай эркекни вун я, мехъерин кьил кьазвайдини. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

*   кьил кьун²  гл., килел алай чIарар хкатIун. Машиндай эвичIайла, за парталрал алай ругчIичIмихьна, ахпа кьил кьуна. чуруяр туна Я. Я. Нурар ва хъенар.

*   кьил кьарада [кьурушда] гьатун гл., нин. кIеве гьа­тун. Яргъи гафарикай вучда? Эхир гьатда кьил кьурушда. С. С. Тербия.

*   кьил кIарцIи [кIармади нугъ.] ягъайди (ягъайбур) хьиз нар. вуч авун. тадиз (катун, хъфин). Осман, кьил кIарцIи ягъайди хьиз, катна хъфена. Къ. Къ. КIири Буба. Душмандихъ, шаирди мисал яэ гайи и жавабдиз, хълагьдай гаф амукьнач. Ам, кьил кIарцIи ягъайди хьиз, элкъвена хъфе­на. А. А. Лезги литературадин эвел кьилер. Фекьи кьил кIарцIи ягъайди хьиз чуькьни тавуна, вичин кIвал галайвал хъфена. ЛГ, 2002, 14. XI. Куьчедай зун акунмазди итимрин кьилер зун галай патахъ элкъведа. Са кьвед зи гуьгъуьна гьатна. За вижевай цIай квай кьвед вугайла, баятар кьил кIарцIи ягъайбур хьиз элкъвенай. Н. И. Гьакимрин папар.

*   кьил-мет гатун гл., ни гьарай-эвер авун, шел-хвал авун. Къазанмишай фу квахьзава гьебедай, Хийир авач гатуналди кьил-мет Х. Х. Буд алатай араба хьиз...

*   кьил-тум авачир [алачир] прил.,; вуч. эхир авачир, метлебсуз, тайинсуз. КIвал, муьнуьгъар акъудзавай чка хьиз, пIапIрусдин гумадив, кьил-тум алачир пичIи рахунрив ацIуда. Б. Гь. Дагълара.

*   кьил тун [ттун] кьилел алай чIарар чукIулдалди атIун. Вичиз кар авачир хьтин вахтара Къуни-къунши аялрин кьилер твадай. Шаламар илигдай халкьдиз гьавая, Я тежербуруз гъугъванар храдай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

*   кьил тIарун гл., ни нин; 1) инжиклу авун. Бес я ман ви кьел квачир гафар, гьавайда кьил тIармир. Р. 2) алцурариз алахъун. Куьгьне, цIийи адетар лугьуз зи кьил вучиз тIарзава? Зун 40 йисан тежриба авай муаллим я. Д. А. кIерецдал кьуьл. Са делил, са субутни авачир гьавая кьил тIарунар я. Маса хабар кьадай затI, кар аватIа, гьам ачух ая. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

*   кьил туькIвейвал [акатайвал, алатайвал] нар. вилик акатай рехъ кьуна, тирвал; вичиз кIандайвал, тайинвал авачиз (катун, чукурун). 3ид лугьун я, гатIунмир вун сифтедай. Кал туш ам гуз къачудай гьафтедай Кьил туькIвейвал къуншидиз дуьзмиш жеди. С. С. Пис папаз. КицIерилай цIур алатнава. Абур, суьруьяр ва ятахар туна, кьил алатайвал катзава. Къ. М. Сирлу вагьши. Синоним: хурук акатайвал.

*   кьил туькIуьр хъувун гл., ни, рах. ички хъвана тIазвай кьилин тIал атIун патал мад сеферда ички хъун. Исятда зи кефи хъсан туш... кьил туькIуьр хъийин, ахпа кхьида, -лагьана ада. И. В. Абур гьич.

*   кьил тIуьн гл., ни нин-куьн пуч авун. Ви гуьгъуьна къекъведа ам ви кьил нез... Е. Э. Пис папаз.

*   кьил хкажна нар. вуч авун такабурлуз. Жуван чIехи Ватандалди, Коммунизмдин деврандалди Дамах ийиз хкаж­на кьил, Къекъвена зун, шад яз гуьгьуьл. Ш-Э. М. Бадени бала.

*   кьил хкажун гл.; ни 1) жув виридахъ галаз сад тирди гьисабун, намусдик леке тахьун. «Заз ви чандиз хьел ахъайдай ( зайцф чка чир хьана, гада-гуьдуь. Вавай пакадлай зун алай чкадал кьил хкаж жедач, неречI. Къе жуван девран гъала», - фикиррик акатна, чанда дем аваз ацукьнава. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. 2) активный хьун. Хуьруьн майишат къвердавай коллективламишзавай. Кулакри лагьайтIа, кьил хкажнавай классовый женг къизгъинди тир. 3. Э. Рагьимат.

*   кьил хкудун гл., ни квекай. къерех хьун, яргъа хьун. Салмана дяведикай кьил хкудун патал гзаф кьуьруькар авупай. Гагь руфуна тIал гьатзава, гагь къен фидай азар галукьнава лугьуз, ада багьнаяр жагъурна. 3. Э. Уьмуьрдин гелер. Синоним: кьил баштан авун [къакъудун]. Антоним: кьил кутун.

*   кьил хура (хуруда) хьун [гьатун] гл., нин гъамлу, хажалатлу хьун, яс кьун. Киров кьейи ван хьайила, Эллерин кьил хура хьана. Ф. Синоним: кьил куьрсун. Антонимар: кьил цава кьун, тIиш цава кьун.

*   кьил хура кьун [тун] гл., ни 1) регъуьвал гьиссун. Рагъ акурда кьил хура тваз, Регъуьвиляй шуьткьведа куьн. Д. А. Зи шад йикъан... 2) пашманвал гьиссун.

*   кьил хураваз фин гл пашмандиз, секиндиз къекъуьн. Элкъуьгъ чахъди, кьил хураваз фимир вун. Е. Э. Кьил хураваз фимир вун.

*   кьил хурай (хурудай) акъудун гл., ни. гъам-хажалат чIугун тахвун. Кьве яргъи руш хкаж: хьана цавариз, Абуруз тамаш, кьилер акъуд хурарай. Гьа датIана чилин гъвечIи гъамариз МуьтIуьгъ жемир - лезет къачу цаварай. И. Гь. Кьве яргъи руш.

*   кьил хуьн гл. ни 1) яшайиш идара авун. Усалвилив кьил хвенач за, Уьмуьр гьална уьтквемвилив. Масадан кIус къакъуд тийиз, Фу тIуьна за итимвилив. С. К. ГьикI лугьуда зари я? Чи хуьре Етим Зуьгьре лугьур са къари авай. Адан тухум Ширвандай тир. Кьил хуьз арандиз фейи са шумуд йисалай а хуьруьнвидин хизан са хва квачиз муькуьбур къиздирмади гьана «чрана» кьена. Гь. М. Ирид къаш. Захъ хуьре са пабни кьве аял ава, гадади жемятдин данаяр хуьзва, папани чарабуруз кIалахар ийиз гьа са гьал кьил хуьзва. А. Ф. Лянет. 2) яшамиш хьун. Ватандин кьил гана Зи кьил хуьдач за, ХьайитIа, зи тIвар эциграй Чилеллай кьван алчахрал. А. С. Ленинан вилик. 3) са кардикай жув хуьн. Я кас, садра кьил хуьн патал чидай кьван амалриз килиг. Вири жемят кьаналдал фена и иблис, лампа дакIардал эцигна, ксанва. А. А. Лезгияр.

*   кьил цава кьун [хьун] гл., ни [нин] дамахар гваз хьун. Тахсир квайдан кьил чиле гьатда. Женнетан кьил цава авай 3. Э. Йифен тIурфан.

*   кьил цIурурун гл., ни, нин 1) жаза гун, гуж авун. Чаз чизва. Амма кIанзавайди дуьз приговор я, ахпа чна адан кьил цIурурда. Б. А., 3. Э. СтIал Сулейман. 2) квадарун, тергун. Гадайри хипен кьил цIурурна. Р.

*   кьил чарха акьун гл., нин дуьшуьш атун, хатадик акатун. Эхир кьил акьада чарха, Гьич келле ацIун хъсан туш. С. С. Тербия. Гьелбет, вун я жеди лавгъа - Эхир кьил акьада чарха. Михеннатдиз лугьуз агъа, Адаз гардан кIир жедайд туш. С. С. Къара пулуниз.

*   кьил чиле гьатун гл., нин. регъуьвал, тахсир гьиссун. Тахсир квайдан кьил чиле гьатда. Женнетан кьил цава авай 3. Э. Йифен тIурфан

*   кьил чIугун гл., ни нел-квел са нин-куьн патав ятIани яшайиш, гьал гьикI аватIа акваз са тIимил вахтунда фин. Яшамиш хьуй Максим Горький, Вал кьил чIугваз атана чун. С. С. Вирисоюздин совет писателрин съезддиэ. Чин-гъил чуьхвена, вичин частунал кьил чIугур ада пакаман нагьар авуна. 3. Э. Йифен тIурфан. Надиран кьил тIа хьайитIани, учительница адал кьил чIугваз къведай. 3. Э. Уьмуьрдин гелер. Саимат хала, са куьнизни килиг тавуна, хцел кьил чIугваз фена. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Хуьруьнбуру Къурбанал кьил чIугвазва. А. С. Хуьруьг Тагьир. Али дустунал кьил чIугваз къунши райондиз рекье гьатна. Велиди дуст еке шадвилелди къаршиламишна. А. М. Ихьтин мугьман жедани Йикъарикай са юкъуз Буба вичин вахал кьил чIугваз атана. Къ. Къ. КIири Буба. Синоним: кьил эцягъун.

*   кьил экъисиз тахьун гл., нивай. халкьдин арада жедай мумкинвал тахьун (мажал авачирвиляй, жуван тахсир гьисс авурвиляй). Ахпа ада, вичивай кIвалахрин гъиляй кьил экъисиз хьанач, дустунин хизанрал кьил чIугваз хьанач лагь­ана, багъишламишун тIалабна. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

*   кьил экъисиз тун тавун гл., ни инжиклу авун, санал тун тавун, яшамиш жез манийвал авун. Куьлерин ара дай тфенгдин кIуф къалуриз ацукьнавайбуру халкьдив кьил экъи­сиз тазвач. 3. Э. Муькъвел гелер.

*   кьил элкъуьн гл., нин гижи хьун, фагьумиз хъхьун тавун. Са арадал кьван вич хъсандиз гьисс ийизвай Нурият, бирдан кьил элкъвена, стулдилай аватна. Б. Гь. Къарид руш. Синоним: кьил кьилелай фин. Антоним: кьил кьилел хтун.

*   кьил элкъуьрун¹  ни рази тушир лишан яз кьил са патахъай маса патахъ авун. Килигна квез, килигна, кьил шкъуьрна, гьич гьендевривни агуддач лагьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьил элкъуьрун²  гл., ни нин. 1) алцурарун, дуьз фикирдилай алудун. Сад Аллагьдиз къурбанд я зун. Гъамиша ава Ам зи рикIе, руьгьда, бейнида. За къуллугъни Гьам рикIеваз ийизва. Амма вуна вучзаватIа, садазни хабар авач. Кьил элкьуьриз инсанрин. Алудзава дуьз рекьелай жемят на. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гьазават. 2) алцурарна жувал ацукьарун. Женжелвализ зи кьил вуна элкьуьриз, Ахварайни къвез рикIик хуькуьриз, Зун хъуьруьнал шад яни вун, лезги руш? А. Мут. Лезги руш.

*   кьил эцигун гл., ни квел 1) тайинарун, хкягъун. -Ваъ, чан хва. Акатай вуж хьайитIани кIан хьана виже'. къведач. Кутугай са чкадал кьил эцигна кIанда. Я. Я. Нурар ва хъенар. 2) са къарардал атун. Са кардал кьил эцигна куьтягь тежез собрание яргъал физвай. 3. Э. Муькъвел гелер.

*   кьил эцягъун гл., ни не-кве. патав фин, са гъвечIи муддатда гьал ахтармишун. Гуьгъуьнин йикъан пакамахъ чуьлдиз фидалди вилик за дидеда са кьил эцяна. Я. Я. Нурар ва хъенар. Синоним: кьил чIугун.

*   кьил ягъун гл., ни квез. башламишун. Алмаса, юлдаш Махчиев, пиянискавилиз кьил янава. Йифдини, югъдини пиян я. Бегъемдиз хъванва. Н. А. Вагьанда къванер. Абуру.. гьиллебазвилиз кьил ягъиз тур амалрал мягькем нукьтIа эцигдайдай кьуна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьиле авайди сущ. гъавурда авайди. Гила, чилер арендада вугуз, чкайрал кьиле авайбуру гьазуран пулар къачузва. ЛГ, 2000, 29. VI

*   кьиле атIумайвал авун гл. жуван фикирдал кIевиз акъвазун.

*   кьиле ацакь (ацукь) [гьакь] тавун гл., нин вуч авун алакь тавун, кьабулиз тахьун, фикирдиз гъиз тахьун. Имусибат хьана лугьун инсандин кьиле ацукьдач. А. Ф. Ленин кьена.... гилан аямдин илимдин ва зегьметдин игитвилерикай риваятар лугьузвай вахтунда хьелни тур гвай пагьливанрикай ва аждагьанрикай махар ахьайиз кьиле гьакьэавач. И. Къ. Шарвили. Абурун кьиле жезвай кIвалахар ацукьзавачир. А. А. Пад хьани рагъ.

*   кьиле [келледа] ял гьатун гл., нин 1) хъел атун, ажугълу хьун. Къумух эгьлийри, гьатна гьа геле, Къурмишна мад ана цIийи гьилле, Гьужумна фена къеледин винел, На­чальник кьена, кIватI хьана гьенел, Хкяна абуру Жафер ханвше. И кардик тадиз ял гьатна кьиле. Тепилмиш хьана амни кьушун гваз ЦIудахар ва гьакI Серги магъал кьаз. А. Гь. Э. Абумислимаз чар. 2) дамах къачун, фурслу хьун. Акъваззамазни са гъвечIи къуллугъдал Ви келледа мадни зурбаз гьапгда ял. Ш-Э. М. Лавгъачи.

*   кьиле [баша] фин гл. 1) вуч хьун, нетижадал атун. Собрание кьиле фена. Р. Гьуьжетар кьиле фенач. Р. 2) нихъ галаз яшамиш хьун. Заз чизвайди тир а аждагьандихъ галаз кьиле тефидайди. Б. Гь. Заз эвера. Абурухь галаз баша фин Гьикьван зурба къилих я. Муаллимриз гьамиша Баркаллаяр лайих я. Ш-Э. М. Диде-бубаяр классда.

*   кьиле [келледа] гар аваз хьун [гьатун] гл., нин акьуллу яз тахьун, акьулсузвилер авун, марифатднв кьан тийидай крар авун. Бязибуру зи дустарин синихда, Лугьуда хьи, абурухь пеше, кар авач, КIвалах тежер лацу гъилер, гъамлу чин, Пиян вилер, кьилерани гар ава. А. С. Зи дустар. Ай факьир, ви келледа гар Дав чIугваз гьатун хъсан туш. С. С. Хъсан туш. - Агъакишидин кьиле гар къекъвезва. Дустагъда тIимил ацукьна. А. А. Лезгияр.

*   кьиле гар авайди сущ. акьулсуз.

*   кьиле (кьилиз нугъ.) фин тавун (тефин) гл., вуч нетижа тахьун. Ибурухъ галаз рахана кьиле фидайди туш. Гь. Къ. Свас. Гьич кьиле фич а лис папав луькIуьнна, Гаф рахайла физ акъвазда рикIина. С. С. Пас папаз.

*   кьиле [келледа] нагъвар [самар] тун гл., ни нин. рекьин, чан хкудун. Эгер ам Рагьим хьайитIа, за адан кел­леда нагъвар твада. З. Э. Булахдал. Синонимар: кил. гардан ягъун.

*   кьиле тун [ттун] гл., ни вуж. гъавурда тун. Эхир абур турди кьиле Гьунар илимдин хьана хьи. С. С. Са къаридинни къуж: адин дяве.

*   кьиле тухун гл., ни вуч 1) арадиз гъун, тамамарун. Садра кьведани Сафарали бамишиз алахъна, амма хатадай кватна атай хуьруьнбуру къанлувилин къаст кьиле тухуз тунач. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. ЧIехи эцигунрин им сифте я гьеле, Мад зурба кIвалахар тухуда кьилё. Ш-Э. М. Волга-Дондихъ галаз гуьруьшмиш хьун. Гуьлдестеди няниз: вич рахун лазим тир месэлаяр са-сад рикIел гъизвай ва школадин кIвалах гуьнгуьна хтун патал кьиле тухвана кIандай серенжемар тупIалай ийизвай. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Атана жив, Атана жив Пилтепилте къугъваз-къугъваз, ХъуьтIуьн буйругъ Кьиле тухуз, Къвери чими гатфаралди, Чилел вичин чка аваз. А. Ал. Жив. 2) куьтягьун. Къанал тек пуд йисуз тухвана кьиле, Гимияр къекъвезва Цимляндин гьуьле. Ш-Э. М. Волга-Дондихъ галаз гуьруьшмиш хьун. 3) ишлемишун, менфят къачун. Вуч гаф ава чи бубайрин мисалриз, Абур пакдиз кьиле тухузва. А. Мут. Са гъиляй... Сагърай, чанхва, сагърай. Бубайрин хъсан адетар ян тагана кьиле тухун чи буржи я. Къ. М. Дагъла­рин деринрин будахар. 4) яшамиш хьун. За, вири цифер, гарар алатна, гележегда кьиле тухудай бахтавар уьмуьрдикай фикирзавай. Я. Я. Нурар ва хъенар. 5) къайдадик кутун, идара авун. Чун галачиз абурувай хуьр, кIвал ва уьлкве кьиле тухуз жеда лагьайтIа, им таб я, Б. Гь. Дагълара. 6) ни гьихьтин ятIани амалар, крар авун. - Жегьил руш я, низ чида, шегьердин чкада вич гьикI кьиле тухузватIа. Я. Я. Нурар ва хъенар. 7) ни вуж. тайинарун. Дуьз пудра собрание кIватIна - гьич райкомди меслят къалурзавай кас кьиле тухуз хьанач. Колхозчийри ам гьендевривни гутунач. Б. Гь. Къарид руш. 8) ни вуч къейд авун. Къенин шад югъ на кьиле твах гьа вун авай хуьре, чан вах. Б. С. За вахаз.

*   кьиле фин гл., вуч 1) тамам хьун. Ваъ, къе, и сеферда рикI ачухдай са хабар хкана кIанда. Яраб Тамаман фикир кьиле фидатIа? Гь. М. Ирид къаш. 2) туькIуьн. Сафаралди вичин дидедиз алакъа й куьмекарни авуна. Анжах абур арада Абад халу аваз кьиле фена. Къ. М: Дагъларин деринрин бу­лахар. Уьмуьр физва лугьуз кьиле, Чи хуьруьнви фекьид кIвале, Хъел акатна кьуна гъиле, Чилиз яна хана чуьнгуьр. К. А. Уьмуьр. Белки, бубадихъ галаз хъсан кьиле фенач, буба жемятдивай къерех хьана лугьуз ятIа? Гь. М. Им къван, имни терез.

*   кьиле ял(ар) тун [ттун] гл., ни. дамах къачун, фурслу хьун вичин фикир дегиш тавун, масада лагьайвал тавун. Куьне гафар лагьайла, за зи кьиле ял тун хьана, Хиве кьазва... Къ. М. Дагъларин булахар.

*   кьилел акъвазун гл., вуж нин алаз хьун, къвалав хьун. Зеведишди вич кьилел акъвазна Махсудав пичина авай кIарасар акъудиз туна. 3. Э. Муькъвел гелер.

*   кьилел акьадарун гл., ни нин. жуван, хсуси ихтияр, азадвал жував тун тавун, масадаз кьадардилай артух ихтиярар гун. Кьуншидин аяларни вичин кьилел акьадарнава. Р. Синоним: кьамал акьадарун.

*   кьилел акьахун гл., нин. вичиз табийрун, муьтIуьгъарун, вичиз кIандайвал авун Мад маса чара авач. Гьар гьал герек гьа икIа авуна кIанда. ТахьайтIа югъкъандавай абур чи кьилел акьахзава. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Ам ви­чин Гъуьлуьн кьилел фадлай акьахнавайди л. Р.

*   кьилел алаз нар., вуч хьун. абурни кваз, вири санлай. Шаз абуруз гьар са зегьметдин йикъаз пуд кило техил, пул, як, чIем гана. ЦIи лагьайтIа, абур виртни кьилел алаз пуд къат артух гудайвал я. 3. Э. Директивар карда!

*   кьилел алаз хьун гл., вуж нин 1) къалурун, регьбер яз вилик кваз хьун. ЦIийи дуьнья эцигзава Коммунистар кьилеллаз. Ф. 2) аваз хьун, къвалав гваз хьун. - Эгер са сят чун геж хьанайтIа, - лагьана духтурди, ви диде, дуст кас, Аллагьдин рагьметдиз фенай. Куьн гьамиша адан кьилел алаз хьухь. Н. А. Къимет тецигай муьгьуьббат. Синоним: кьилел акъвазун.    

*   кьилел аламай кьван нар. иесивал ийизамай кьван. Диде кьилел аламай кьван гагьда абур хьсандиз яшамиш жезвай. И. Къ. Смоленский чилел.

*   кьилел гьал атун гл., нин кьил гижи хьайиди хьиз хьун. Тади куьмекдиз бедбахтвилер, бедендал залан хирер, цIай кьуникди бедендал хирер хьанвайла... кьилел гьал атайла, нефес чIугвазвай чкайра са шей акIайла, зегьерламиш хьайила, аял хайила эверда. ЛГ, 1997, 19. XII. Начальник гьасятда, кьилел гьал атана ярх хьана, офицерар, чIал кьурбур хьиз, рахаз тежез, чинин рангар атIана, вилер экъисна килигиз амукьна. И. Къ. Смоленский чилел.

*   кьилел атун гл., нин вуч гьакъикъатда хьун. Кьилел атай дуьшуьшкъаза. Дуьз риваят хъсан, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ. Де ятIа, са сеферда чи кьилел атай кьисадикай ихтилат ийида за ваз. А. Ф. Лянет

*   кьилел къванер [къапар] хун гл., ни нин гзаф тадияр гун, гуьгьуьлар чIурун. Чибуру анжах тек са зун кIвалахдал туькIуьрна лугьуз юлдаш Алдерован кьилел вири къапар хазва. 3. Э. Булахдал. Кьин хьуй, Ильич, ягьсуздан гъил кьада за. Тавун патал ада зи чил лекедай, Вири къванер гьадан кьилел хада за. А, С. Ленинан вилик. Синонимар: кьилел регъв(ер) регъуьн, кьилел хар къурун.

*   кьилел кьеркь алайди сущ., вуж итим. Кьилел кьеркь алай кьванди кимел кIватI хьухь! Комитетар хкядайбур атанва. 3. Э. Муькъвел гелер.

*   кьилел кьун гл., вуж-вуч ни. гзаф гьуьрметдалди хуьн, галайвилер авун. Кьуьзуьбур хуьда къуьнерал кьуна, ГъвечIибур хуьда гъилерал кьуна, Чи рехивални тазавал тир Инкъилаб хуьда кьилерал кьуна. А. С. Инкъилаб.

*   кьилел-кIвачел акъвазун гл., вуж нин къуллугъда хьун. Кьилел-кIвачел акъвазарнавайбуру, багьа мугьманриз кIвализ теклифзавай, адлувилиз килигна, кутугай чкайрал ацукьарзавай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

*   кьилел пехъ ацукьун гл., нин, $ баладик акатун. Маргъузар: -А... А! Гила ви кьили ван авуна. Адалайни гъейри, рикIел хуьх, бала!.. Ви кьилелни пехъ ацукьда, хва, жемятдинни язух ша... Бахтикъара жеда. Ш-Э. М., А. Р. Фундугъбег.

*   кьилел регъв(ер) регъуьн гл., нин авур кIвалахдин патахъай тадияр гун, айибар гъун. Эгер сада тIуб къалурайтIа, чун хъуьрена чIагидай. Гьа и кар патал дидеди, рагьмет хьайида, зи кьилел регъвер регъведай. А. М. Булах­дал. Са хеб чуьлда амукьайла, кIан-пун ахтармиш тавуна, Мирзеди, «ви вилер гьинвай» лугьуз, кьилел регъв регъвей чубан адан суьруьдикай гелячIна. 3. Э. Чи маяк. Синонимар: кьилел хар къурун, кьилел къапар хун.

*   кьилел тIурфан акъатун гл. са кас пис гьалдик акатун. Вуч тIурфан акъатна Эминан кьилелди... Е. Э. Аман яр.

*   кьилел хар къурун гл., ни нин са куьн патахъай ятIани тадияр гун, айибар гъун. Хата хьана кинодиз фин хьайитIа ва я собрание аваз геж хьайитIа, ада зи кьилел хар къурдай... А. М. Булахдал. Синонимар: кьилел регъ­вер регъуьн, кьилел къапар хун.

*   кьилел (кьил) чIугуна [къачуна] нар., вуч авун санални энгел тавуна, тадиз, фад. Бригадирди лагьай гафунин ван хьайила, ам кьилел чIугуна... бетондин блокар гьазурзавай заводдиз фена. Б. Гь. Вили вилер. Ракъиниз за гузва жуван ихтияр: Кьил чIугуна фирай вири кIвалериз. И. Гь. Тайин йис. Ажугъдин лепеда авай адан къаст кьил къачуна... хуьряй экъечIун тир.. А. А. Лезгияр. Кияр лагьайтIа,... кефияр къулай яз, ашкъи аваз, чун авай фургъун кьилел къачуна тухузва. М. Ш. Рагъ къаршиламишзава.

*   кьилел цIай алаз хьун гл., нин хатадик кваз хьун. Югъди зи кьилел цIай ала къати, Я жуваз чидач вуч ятIан тахсир. А. Ал. Югъди.

*   кьилел цIай къурун [кун] гл., ни нин ийир-тийир авун, хьун, жувавай квадарун. Халкьдин кьилел кечмишда ЦIай кудай залум ксар авай, Кесиб элдиз саникайни пай гуз такIандай ханар авай. Н. Ш. Комсомолдиз.

*   кьилел-кIвачел алай [жедай] прил., вуж къуллугъ­да авай. Абур межлисдин кьилел-кIвачел жедай гадаяр я. 3. Э. Куьгьне судуяр.

*   кьилелай алатун гл., вуж-вуч никай-квекай ятIани азад хьун. Вунни бахтлу хьурай ман, Гъуьл кьилелай алатна. Л. Н. Ругудар.

*   кьилелай алудун гл., ни вуж дуьз фикирдилай алудун. Ажалдин тар дибдай чна акъудна, Зулуматдин дагъ кьилелай алудна. Ш-Э. М. Кьуьзуь сечкидин гаф. Конференциядиз физвайбур абур кьилелай алуддай рекьер жагъуруниз мажбур хьана. А. И. Самур. Синоним: рекьелай ялудун..

*   кьилелай кап алтадун [аладарун, элкъуьрун] гл., ни нин тавазвилер авун са кар ийиз мумкинвал гун, куьмек гун. Отряддин низам чIурзавай тахсиркарар кьилелай кап элкъуьриз, ахъай хъийиз, вуна вун партизанрин вилик хъсан кас яз къалурзава, амма кьасухдай зи авторитет кIурарик вегьезва. И. Къ. Смоленский чилел. - Вазни за а хаиндин кьилелай кап аладарна, савкъватни гана кIанзавани? - лагьана ада яваш ванцелди. А. И. Самур.

*   кьилелай къуш [нуькIни] ракъур тавун гл., ни нин садавни хатурда эцягъиз тун тавун. Хашав хьтин векъи кап Алтад ийиз кьилелай: Гьатта къушни ракъурдач Ви кьиле­лай дидеди. А. Ал. Зуьгьре эмеди вичин веледар кьилелай нуькIни ракъур тийиз хуьзвай. К. К. КIел Ибрагьим дидедин.

*   кьилелай кIвачелди (кIвачел рах.) нар., вуж-вуч я тамамдиз, михьиз. Дяве акуна кIандач чи вилериз, Ам кьилелай кIвачелди вич зиян я. X. Т. Ислягьвал чи дамах я. Зи буба Къурбан гзаф терс итим тир. Кьилелай кIвачел «лезги намус» тир. Дишегьли тайифа аквадай вилер адахъ авачир. Н. А. Лезги намус. - Юлдашар, - лагьана ада, - арза кхъенвай кас ингье гьа и Бедирхан я. Адавай вичин тIвар кхьиз хьанвач, вучиз лагьайтIа а арзада авай гафар кьилелай кIвачелди тапарар я. Н. А. Кьве рикIин хиялар. - Зи буба Къурбан ( рагьмет, чан бала, завай адаз гуз жедач, вак хьуйни за адаз лугьудач) гзаф терс итим тир. Кьилелай кIвачел «лезги на­мус» тир. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Кьилелай кIвачелди либас: Зар, диба, махпур я, атIлас, - Ви къаматдиз хупI ава хас, Ажеб вид дамах я, Тайгъун. А. Гь. Тайгъун.

*   кьилера (кьилериз) кьилд (кьил) хьун гл., вужар сад хьиз хьун, са гьалда хьун. - Къайгъу авач, рушар. Зун хъфейла, куьн - кьвед, ам сад жеда. Ахпа куьне гьамни яру хъия. ГьакI хьайитIа, кьилера къипд жеда. Б. Гь. Заз эвера. Эвелдай вуна ам алцурарна, ахпа ада - вун Кьилера кьил хьана. Хъел вучиз къведа? Къадуца зун тухвана. Ахпа за ам тухвана.. Кьилериз кьил хьана. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

*   кьили ван авун (ванун) гл., нин 1) жув жувал хтун, акьул атун, дуьз фикирдал, рекьел хтун. Адан кьили ван аву­на хьи, нагагъ и сефердани вичи пул акъуд тавуртIа, къвалав гвай сада вичин гъиле пул туна, «це» лугьуда. А. А. Пад хьайи рагъ. Анжах Агъа Арагьрин багълариз акъатайла, адан кьили ванна: «Гуьлназ икьван фад къведач». Къ. А. свас. 2) хьайи, авур кардал пашман хьун, пашманвал авун. И дуьшуьшдилай гуьгъуьниз Ашуралидин кьили ванна. Кар чкадал атайла, зун большевикрин тереф жеда. 3. Э. Муькъвел гелер.

*   кьилиз аватун гл., вуж-вуч нин хиве гьатун. Ваз азабар, азиятар анжах са ви кьилиз аватнавай хьиз жемир, - чи хуьруьн, гьатта вири чи вилаятдин папар гьа и азабда ава. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Ваз азабар, азиятар анжах са ви кьилиз аватнавай хьиз жемир, чи хуьруьн, гьатта чи вири вилаятдин папар гьа и азабда ава. А. А. Лезги намус.

*   кьилиз акъатун [фин] гл., вуч 1) нетижалу хьун. Эхирни Чигалидин мурад кьилиз акъатна: абурун кIвале дидедин мецелай, хуш маниди хьиз, Часиятан тIварцIи сес авуна. Б. Гь. Заз эвера. Югъ хъфена. Инсанар, СекицIи хьуй ахвар куь, Кьилиз фирай пакамахъ Мурадарни ахвар куь. А. С. Ленинан вилик. Хуьруьг Тагьир пашалдини Советрин власть кьилиз акъатай пак хиял, чIехи эрзиман, бахтавар уьмуьрдик кутунвай дерин умуд тир. А. С. Хуьруьг Тагьиран эсерар 2) куьтягь хьун, эхирдив агакьун. Чар кIелна кьилиз акъатайла, Гьажи- Нуьзуьра лагьана... Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Чи уьлкведа вад сан план кьилиз фена, амач акьван Н. Ш. Октябрдиз.

*   кьилиз акъудун (акъудиз хьун) гл., ни вуч ( нивай вуч) 1) нетижалу авун (ийиз хьун). Саимат хала анжах хиялариз акъвазнавачир, ада вичин и хиялар кьилизни акъудзавай. Н. А Къимет тецигай муьгьуьббат. Шагьди вахан мурад гьасятда кьилиз акъудна. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Эгер завай жувал тапшурмишнавай роль кьилиз акъудиз тахьайтIа, вири зал хъуьреда. Я. Я. Нурар ва хъенар. Синоним: кьилиз тухун (тухуз хьун) 2) гьялун. Абдулан амле тир адаз вири месэлаяр чпиз кIандайвал кьилиз акъудиз кIанзавай. Я. Я. Нурар ва хъенар. И пад а пад талгьана, чи мурадар саналди кьилиз акъудун, халкьдин яшайишдин, культурадин, милли руьгьдин садвал мягькемарна, хуьн лазим я. М. М. Хайи чилиз икрамда. 3) куьтягьун, эхирдиз гъун (куьтягьиз хьун, эхирриз гъиз хьун. Йифди хцин кьилихъ ада хиялрай икI лугьудай: «Къе-пака ви бубади душман чалай алудда, Нани фена шегьерда ви кIелер кьилиз акъудда. А. С. Почтадин марка. Акъудич а дуван кьилиз. Кхьиз гуз суьрет, судуяр. С. С. Судуяр. Сессия завай хъсанди; кьилиз акъудиз хьанач. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Синоним: кьилиз тухуз хьун.

*   кьилиз атун гл., нин вуч фикирдиз атун. Куь кьилиз мус дуьзвал къведа, Цилингар. Е. Э. Цилингар:

*   <кьилиз> сер ягъун гл., нин дуьз фагьум-фикир ийидай гьалдай акъатун.... эхирни, меселай къарагъайла, адан кьилиз сер янаваз хьана. С. С. Жувакай ихтилат.

*   кьилиз тухун (тухуз хьун) гл., ни вуч ( нивай вуч) не­тижалу авун (ийиз хьун), тамамарун (ийиз хьун). Ваз лугьудай са гаф ава, Къваз са гъвечIи, азиз дурна. Заз дердияр пара ава, Твах зи метлеб кьилиз, дурна. X. Т. Са руша дурнадиз. Амма - кар я - зи эрзиман кьилиз тухуз ТахьайтIа мад, Заз есирвал жедач адан. Зи рикIева гатфарни гад. А. Ал. Жанлу мани. Синоним: кьилиз акъудун (акъудиз хьун).

*   кьилиз чара авун гл., ни нин. хатадикай хуьн. Етим Эмин ви дердияр пара я, Гьарда вичин кьилиз вичи чара я. Е. Э. Пис папаз. - Лап дуьз меслят я. Вядедамаз жуван кьилиз чара авуртIа, пис туш, -лагьана вичин кьилел кIватI хьанвайбуруз. И. А. Самур.

кьилиз яд чимун (чим авун) гл., ни нин-куьн 1) чинеба са пис кар гьазурун. - Яру чарар кукIвардай амалар ийиз эхир вуна зи кьилиз яд чим авуна, - лагьана Пашади Женнетахъ элкъвена. 3. Э. Йифен тIурфан. 2) кардивай кьакъудун, кIвалахдилай алудун. Накьан собранидал седридин кьилиз яд чимна. Р. 3) ни-куь тергун, пучун, тIуьн, квадрун. Якъин, факъир балайри профсоюзрай чпиз ганвай кепекрин кьилиз яд чими ийизва. И. Къ. Смоленский чилел. Насредина виртIадин кьи­лиз яд чимдайвал хьана. ЛГ, 2003, 16.I. 4) ни нин рекьин, чан хкудун.... кьаридин гададикай аждагьан жеда Герек, адан кьилиз яд чим авуна кIанда, тахьайтIа, чун вири тергда. Ф. [Эфенди]. Я Мирим, заз кичIеда ман; ада лагьана, чун кьуртIа, вучда, кIвал чIур хьана. [Мирим].... архайин хьухь, ада исятда фена лугьуч; лагьайтIа, пакамаз лугьуда, пакамалди адан кьи­лиз яд чими авун завай хьуй, дангъуздин хва ам тахьайдай ийида. Гь. Гь. Колхоз. - Эгер ам а кьадар намуссуз ятIа, - лагьаналда жегьил Агьмеда, - адан кьилиз яд чимна кIанда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: кил. гардан ягъун, туьд атIун.

*   кьилин винизвал (виневал) сущ., нин такабурлувал, лайихлувал. Лезги халкьдин я вун кьилин винизвал, Летчиквилин устIар Эмиров! X. Т. Дагъдин кард.

*   кьилин образование сущ. институт, университет акьалтIарнавай савадлувал. Ш. Велиеван фикир кьилин образование къачун тир. ЛГ, 2003,1. V.

*   <кьилин> чIарар цаз-цаз хьун гл., нин къурху акатун. Бег, хан акурлахъди зурзаз, Кьилин чIарар жедай цаз-цаз. С. С. Дагьустан. Мад, дуст кас, абур рикIел хкимир, ви кьилин чIарар цаз-цаз жезва. А. И. Самур.

*   кьилихъ къван акалун гл., ни нин кьейи кас сура турла, адан кьил галай патахъ кьакьандиз къван акIурун. [Къаравили]. Вуч? Я кьилихъ къван акалай кас, вуна зун чукIул гвачиз тукIвазва хьи. Н. И.. Гьакимрин папар.

*   кьиляй акъатун гл., нин 1) галатун, инжиклу хьун. Пагъ, яда, ам акьван рахана, лап кьиляй акъатна, къени япара адан сес ама. А. М. Сериндик. 2) вагьши хьун, ягьсуз хьун, гьаясуз хьун. Кьиляй акъатнавай Деникинан казакри базардин юкьвал итимрилай шалварар хутIуннава. 3. Э. Гъалибвилин пайдах.

*   кьиляй акъудун [гадарун] гл. 1) ни вуж галатарун, секинвал кьакъудун. Я паб, заз жемир бала, Акъудмир на зи кьиляй, Гьамиша из туьгьметар, ВутI фирай зун ви гъиляй? X. Т. Темпел ва адан паб. 2) ни вуч. фикирдай акъудун. «И аял етим я» лугьудай хиял гьамишалугъ яз вичин кьиляй гадарна. Къ. М. Чан бах.

*   кьиляй-кьилди [кьилиз] нар. 1) сифтедилай эхирдалди. Вич пап виниз дережадиз акъатайлани, шаирдихъ дегишвал хьанач, ада дамах къачунач. Адан тIебият кьиляй-кьилиз сад хьана. 3. Э. СтIал Сулейман Лагь, зи куьче, ви тарихдин ктабар Кьиляйкьилди кIелнавани вирида? А. С. Лезги куьче. Чир хьухь Вотан кьиляйкьилди рагъ тирди Какахьнавай стхавилин вацIарикI А. С. Лезги куьче. 2) гьамиша, датIана, ара авачиз. Юлдаш председатель, бес йисан къене, кьиляйкьилди дагълара, багълара, никIера, югъ-йиф талгьана, зегьмет чIугур зегьметчияр рикIелай ракъурун дуьз жедани? Гь. М. Цан цайидаз пуру нек. Югъди кьиляй-кьилиз чун школада жез датIана, ученикрихъ галаз алава тарсар, консультацияр ара датIуз тухузвайтIани, за эсиллагь галатун гьиссзавачир. Я. Я. Нурар ва хъенар. 2) вири, михьиз. КIвал кьиляй кьилиз хайи путулкайрин патар, куьлуь хьанвай фар... кукIвар хьанвай истиканар, лампаяр тир. А. Ф. Чнани хъвана. Гьалин акван дагъни аран, АцIуй план кьиляй-кьилиз. Н. Ш. Цана кIанда.

КЬИЛДИ нар. 1) маса кас галачиз. 1941 - йис тир. Гьа и чIавуз Тителиз колхоздин председателвиле къунши хуьряй тир, тIуьналхьунал рикI алай жегьил итимрекье туна. Амма пабаял Кьуьчхуьра амай. Ам ина кьилди яшамиш жезвай. Я. Къафаров. Юристдин дафтардай. 2) анжах. Наши кьасабдиз нар деве КIвачин кьилел тукIваз кIанда. Еке санкъу кьуна сиве Кьилди вичиз жакьваз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. Къе вун чи кIвализ, Кьилди вун патал Хуьзва за коньяк... Ж. Кьилди вун патал. Синонимар: чараз.

*   кьилди-кьилди нар. са-сад, текдиз. Рабочийри чпин юлдашни рикIелай ракъурзавачир. Абуру къвед-пуд кас санлай ва кьилди-кьилди къвез адал кьил чIугвазвай. Б. Гь. Вили, вилер. Директорди гьар са ичинин тIвар кьаз, кьилди-кьилди гъвечIи чарарал кхьиз, клейни ягъиз, абур ичерин къваларал алкIуриз башламишна. И. Агь. Агьмедан ич. Синонимар: ча­раз, чара-чараз.

*   кьилди-кьилихъ нар. масад галачиз, масадан пай квачиз. Хьана къе кьилди кьилихъди, куьн кьвед хьана хьи авайбур. Бесаман, я кьей руш, ваз ар авайди тушни? Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Кьилди-кьилихъ шаирни вахъ - гъейри масадаз Галайвилер ихьтин тек-туьк жеда ваз хьтин. И. Гь.

КЬИЛДИН прил.; 1) тек тир Чна ихтилат ийизвай ЯркIи дередин ЦицIигърин хуьр фадлай Агъа-СтIалрин Къазмайрин чилел куьч хьанва. Гьа икI кьилдин хуьруькай гила чIехи хуьруьн са пай хьанва. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) хсуси. 1936 - йисуз ЦицIигъа кьилдин лежберрин майишатар санал кIватI хьана, С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Абурукай (С. Сулейманан шииррикай. - А. Г.) са паяр эхиримжи сад-вад йисуз чапдай акъатна, са паяр кьилдин ксарин архивра къатканва, маса паярни гелсуз квахьнава. Ф. Н. Шаирдин яратмишунрин ирс ва текстологиядин уьлчмедай ана кIватI хьанвай месэлаяр 3) са бязи. Кьилдин иесийрин гъиле 155 гектар яд тагузвай чилер, 305 къара мал, 12 6алкIан ва 230 лапаг авай. С. Мусли­мов. ЦицIигъ-наме. 4) чара. Лукьмана вичин кIвализ ядни гъанва. КIвал пардалди чими ийизва. Ванна ва амай тадаракар эцигнава. Кьилдин кухна, ана газдин пич. 3. Э. Рамзият. 5) махсус. Шидибега, вич девлетлу хьуниз килигна, колхоздиз кулакар, кьабулуниз рехъ гана, абурукай вичиз кьилдин дестеяр туькIуьрна ва вич колхоздин председателвиле хкягъиз туна. А. Ф. Газет.

КЬИЛДИНВАЛ ктаб, сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери 1) кьилдин тир гьал. Лезгийриз чпин чил авайвал, чпин кьилдинвални герек я. М. М. Лезги тIвар алатIа. 2) хасвал. Гужлу ва зайиф вансуз жуфт сесерин фонологиядиз талукь кьилдинвал лезги чIала са кьадар нукъсанлу хьанва. Р. И. Гайдаров. Лезги чIалан фонетика. 3) кьетIенвал. Фатаховакай вичин кьилдин­вал авай бажарагълу литературоведжурналист хьунухь "ЦIийи Дуьньядихъ" галаз алакъалу я. 3. Бирембеков. Алибег Фатахов: куьруь биография ва яратмишунар. Гьар са инсандин бедендихъ вичин кьилдинвилер, кьетIенвилер ава. Ж. Гь. "Магистрдин гъед" Бажи. Антоним: умумивал.

КЬИЛЕВАЗ¹  (> кьиле аваз) нар. кIвенкIве аваз. Сан авачир кьушунрин - Чапхунчийрин кьилеваз Къарагънавай Теймурленг, ЧIулав пайдах гъилеваз. Ф. Къванцин гада. ТIуьнар куьтягь хьайила, туьрквер, Семен балкIандал алай паша кьи­леваз, хъфена. А. И. Самур. Шамсудин кьилеваз гьазурда ажайиб документар. Н. Ибрангьимов. Сирлу межлис. КилигайтIа, лацу цIегьер кьилеваз иниз суьруь къвезва. ЛГ, 2003, 16.I.

КЬИЛЕВАЗ²  нар. 'ам вичин кьилел атай кардиз лайих яз' манадин ибара. - Алукьна гъил ханалда! - Кьилеваз! Масадбуруз писвал тавурай. Р.

КЬИЛЕЛ¹  кьил существительнидин чкадин II падеждин фор­ма. Кил. КЬИЛ.

КЬИЛЕЛ²  нар. 1) алава яз. Сардар гзаф галатнавай, адаз гзаф хажалатни хьанвай, ибурун кьилел гишинвилини адаз тади гузвай. Ф. Акьуллу данарбан. 2) са нин-куьн ятIани винел патал. Гьафиз патав гвай раган кьилел акъахна. Виликай адаз са ниятIани цIурдай ван атана. Ам раган кIаник квай валариз фена. Б. С. Заман Буба. Кьилел тIурфан, кIаник сел, ЦIил атIузва душманди. А. С. Уста Идрис. Антоним: кIаник.

КЬИЛИ кьил существительнидин актив падеждин форма. Кил. КЬИЛ.

КЬИЛИ: кьили хьун гл. ргана кузвай затI къайи гьалдиз атун. Вири шар са затIуникай тир: ядни къван, гьалимани ракьуцI, гьавани бугъ, ракьни як санал, са затIун къене авай. Ргун акъвазна. Шар кьили хьана. Винел пата чар кьуна. Ф. Б. Миф.

КЬИЛИВ¹  кьил существительнидин чкадин III падеждин форма. Кил. КЬИЛ.

КЬИЛИВ посл, патав (инсанар къалурдай существительнийрин ва абур эвездай чIалан паярин гафарин талукьвилин паде­ждин формадихъ галаз ишлемишдайла). Фу-затIни къачуна, къужа вичин къаридин кьилив хтана. Ф.... Сейфуллагъди Селимханан кьилив руцIугул къала лугьуз аял ракъурда... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Эхирни хуьруьн агъсакъалар кIватI хьа­на ва абур хандин кьилив фена. М. Б. Салманакай гьикI хан хьана.

КЬИЛИВ³  нар. фикирдалди (инсанар къалурдай существительнийрин, тIварцIиэвезрин талукьвилин падеждихъ галаз ишлемишдайла). Ви кьилив зун лап аннамаз, Ахмакь Сулейман хьана хьи. С. С. ГьажикIа.

КЬИЛИВАЙ¹  кьил существительнидин къакъатунин II паде­ждин форма. Кил. КЬИЛ.

КЬИЛИВАЙ²  посл, талукьвилин падеждин существительнидихъ ва я ам эвездай маса чIалан паюнин гафунихъ галаз алакъада авайла, 'патавай' гафунин мана гуда. Зун адан кьиливай накь хтанвайди я. Р.

КЬИЛИН¹  кьил существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. КЬИЛ.

КЬИЛИН²  прил. 1) вини дережадин. Къадалай виниз хпуькьвийрихъ кьилин ва 50-дахъ юкьван пешекарвилин образование ава. Ж. Гь. Лекьерин гьуьндуьрда 2) виридалайни маналу. Гьар шаирдал вичиз хас таж элкъвезва, Кьилин кар я чир хьун: вал таж ала - къун. А. Къ. Ибрагьимаз. Чи кьилин макьсадни милли чIал ва культура цIийи дережадиз акъудун патал кIвалахун я. М. М. Кьибле пата гурзава. - За кхьей гзаф затIариз дуьнья акунал зун шад я. Зи шиирар зи руьгьдин тарих, чарчел кхьенвай зи уьмуьр я. Анжах кьилинди гьикI лагьайтIани, вилик кума. А. Къ. Дагъустан шаиррин уьлкве яз ама. 3) виридалайни чIехи, важиблу. Кьилин приз - им гьар са мусурмандин мурад, исламдин кьилин шартIарикай сад тир Меккедиз гьяждал фидай мумкинвал гун тир. Ассалам, 2001, № 2. Са вахтунда Махачкъалада кьилин куьче сад авай. ЛГ, 1999, 17. VI. 4) са тайин рекьяй пешекаррин кьиле авайди. ~ агроном, ~ инженер, ~ духтур. Юлдаш Айнар! Заз чиз ви гьални четин я. Аял кIевиз азарлу я... Вун и жегъилдихъ галаз абурун хуьруьз фена кIанда. Кьилин духтур. А. И. Духтур.

*   кьилин герой [игит] ктаб., сущ. художественный эсердин асул мана ачухиз куьмек гузвай герой. Къейд авун лазим я хьи, са жерге маса халкьарин эпосрилай тафаватлу яз, лезги халкьдин эпосдин кьилин игит жергедин дагъвидин -чубандин хва я. Б. С. "Шарвили" гьикI арадиз атана? Гьавиляй адан, яратмишунрин кьилин игитарни асул гъисабдай зегьметчи инсанар ва тIебиатдин векилар я. ЛГ, 2002, 15. V.

*   кьилин къван сущ. кьейидан суран кьилихъ акалдай къван. Сурариз кьилин къванер расдай и кооперативдиз «Про­гресс» тIвар ганва. Гьич туькIвей тIвар туш. М. М. Лезги тIвар алатIа.

КЬИЛИНПАЦАР сущ.; -и, -а кьил чиле акьуна виликди ярх хьунин гьал; гьа гьалда аваз ийидай гьерекатар. Вили гуьлледи рикI кайи лавгъа мирг кьилинпацар хьана... Лезги халкьдин махар. Аял кьилинпацар хьана, кIвалин пипIез ярх хьана... С. М. ЦицIигъ-наме.

КЬИЛИНДИ арал. виридалайни чарасузди, виридалайни ви­лик квайди. Кьилинди, мал-къарадиз алаф гьазурун, ам чкадал дашмишун, амай вахтунда лапагрин, маларин къайгъуда хьун я Ш. Шабатов. Ерийрал рикI ала.

КьИЛИХЪ¹  кьил существительнидин чкадин III падеждин форма.

КьИЛИХЪ²  посл. 1) талукьвилин падежда авай существительнийрихъ галаз алакъада авайла чка къалурдай послелог гаф. Хуьруьн кьилихъ галай кьакьан тепедал Сурар алай, я лугьуз абур пIирер. Азарлуяр гваз къведай папар анал, Куьрсардай къванерикай гъуз цIиргьер. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Сурарин кьилихъ галай къванерал алай кхьинрай малум жезва хьи, сурарихъ 400 йисан тарих ава. Кьуьзуьбуру лугьузвайвал, а ксар Къабаладиз куьмек гуз къвезвай лезгийрин кьушун хьана. М. М. Лезги тIвар алатIа. 2) прилагательнийрихъ галаз алакъада авайла, вахт къалурдай послелог гаф. Рекьидалди вилик тур чарче, ада вичиз кьуьзуь кьилихъ Зуьгьре кьисмет авунвай ва вичин эхирхийир авунвай Аллагьдиз шукурзавай. Я. Къафаров. Вафасузвал.

КЬИН гл.; рекьида, кьена; рекьиз, рекьизва; йикь, рекьин, кьирай, рекьимир; кьин тавун || текьин, къин тахвун, рекъимир || кьин хъийимир 1) чан кумукь тавун. Фекьир Эмин, вич текьена, сагъ амаз, Садра ширин ихтилат кьван хъидачни? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Ам кьейила, Сулейманазни, ругуд аял галай тахай дидедиз ирсинай амукьайди и кварквацI къванерин кварквацIар хьана, М. М. Гь. ЧIехи шаир. Им вад йис я кьена зи паб, Гъам я ваз зи эхир жаваб. С. С. Регъуьхбан. Пехил дустар себеб яз, Сажидин къени текьена ама. ЛГ, 2001, 19. IV. Шив кьейила, пурар амукьда, игит кьейила - тIвар. Ф. Мисал. Я садни адакай рахун хьувунач, я садазни ам кьенани, амани чизмачир. Гь. Къ. Ракъинин муг. - Духтур, зун накь текьена къакъатна. Мегь. А. Мезелияр. Алимни Камал, душманрин гуьллеяр галукьна кьейивал, Нуфтали, гъилер кана амукьайвал, карагзава. Гь. Къ. Четин бахт. Антонимар: амукьун, хуьн. 2) чан кумачир гьалдиз гъун.

*   кьейи-текьейди сущ. кьейиди. Кьейи-декьейди авачир, амма куьгьне дараматриз хейлин хасаратар ганай. А. А. Пад хьайи рагъ.

*   кьин тавур <вах, стха, хва> обр. жуван тай тир эркекдахъ галаз са тIимил векъивал кваз рахадайла ишлемишдай ибара. Зун тарихдин метлеб авай гафар рахазва, кьин тавур хва, вуна вилер акъалзава. Р. Гь. Лацу цавун кIаник. - Къин тавур хва, са кьве кIарас хун тавуна, им пакамалай няналди куьчейра жеда... С. М. ЦицIигъ-наме. Ваз адан, къазран хам хьиз, хар акъатнавай кьецIил ютур акуначни, кьин тавур вах? Ш. Иса­ев. «Кпул я, вах». Антоним: кьей хва.

КЬИН²  сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера са квехъ ятIани инанмишурун патал ишлемишдай гафар, гаф. Завай жери гьар са куьмек за ваз гуда, дуст. Вуна фена кIела, - лагьана Сабира. - Ви гаф зи кьин я... Вири вун хьтинбур хьанайтIа, коммунизм гьикьван фад жедайтIа. 3. Э. Рекьер сад туш. Дербентдин ресторанда тIуьн-хъун ийидай чкадал зун къинералди тухарна... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьин гун гл., ни низ инанмишардай эхиримжи шартIунин гафарни лугьуниз мажбур авун.

*   кьин [кьинер-ахтар] кьун гл., ни низ инанмишардай эхиримжи шартIунин гафарни лугьун Гьикьван къан за ваз, бес, кьинер, Жерид туш ваз лагьай ванер... С. С. «Жуван халкьдиз къуллугъ ийиз гьазур я зун рекьидалди», кьин кьуна Хуьруьг Тагьира. А С. Хуьруьг Тагьир. «Мад ажузвал хъийидач», «Лап кьейитIани кьулухъ чIугвадач» лагьана Чигалиди Вичи-вичин вилик кьур кьинер, ЦIарудин ажугълу сес галукьайла, гару ягъай зулун пешер хьиз, кIвачерик аватна. Б. Гь. Заз эвера.

*   кьин хьуй! арал. 'инанмиш хьухь хьи' манадин ибара. - Зун, Аллагьди яргъаз авурай, 'балунцада хьаначтIани, аниз фена хтайбуру ийизвай рахунар ван хьайила, кьин хьуй, зи кIвачерикай чил катна.. Н. М. Жандар Магьамай.

КЬИНЕЦ рах., сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра кьинер кьунал рикI алайди.

КЬИНИКЬ сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра чан кумачир гьал. Машрикьда сад кьиникьин ван ХьайитIа, нез гьадан игьсан, Тарс туна, зарб гьализ балкIан, Гьаниз рекье гьат и фекьи. С. С. Фекьи. Кьиникьарни тIимил жедачир; йикъа сад тухуз кьумадик кучуддай. А. Ф. Бубадин веси. Къиникьи итим Гьина хьайитIани жагъурда. 3. Р. Веси. Кьиникьикай кичIезвайдавай уьмуьрдин четин рекьерай виликди физ жедач. 3. Р. Веси. Чилидин виликан диктатор Аугусто Пиночетак... профсоюздин ва чапла къуватрин гъич тахьайтIа 77 векил кьиникь тешкилунай тахсир кутунва. ЛГ, 2000, 14. ХII. - Исятда инлай хъфена, къацIай гинибашар дегишарна, папаз сив хуьх лагьана, Якъубабурун кIвализ фена, вуна Даниял кьиникьикай хабар гуда. Гь. С. КIири Буба.

КЬИСА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кьилел атай кар, агъвалат. Тик гуьнедай экъечIдайла, чи кьилел кьиса атана. Гь. Гь. Сифте сефер арабадихъ галаз. - Де ятIа, са сеферда чи кьилел атай къисадикай ихтилат ийида за ваз. А. Ф. Лянет. Халкьди хуьзвай и кьисади гьейранарай зун югъ жедалди ахварал феначир. 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав. 2) терм, литературада вичин кьетIенвилер авай эсеррин жуьре. {Лезги чIала... "кьи­са" вичин дибдин гьакъикъат квай, хьайи кардикай, агьвалатдикай ийидай ихтилат я. М. М. Гь. ЧIалан илимдин гьакъиндай... лезги литературадин чIалан са бязи месэлаяр}.

КЬИСАС араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са ни ятIани авур гкIевиляй адаз хъийидай кар. Адахъ кьисасар гзаф ава. Гь. М. Им къван, имни терез. "Вучиз ихътин тегьерда Зулумзава и касдиз? Мегер сергьят амачни Куь акьулсуз кьисасдиз?" 3. Р., Б. С. Шарвили.

*   кьисас вахчун гл., ни са ни ятIани авур писвиляй адаз писвал хъувун. Эгер ятIа багьа ваз Ви кIанивал чандилай, Зи стхайрин кьисасар Вахчу Аждагьан дилай. Шарвили. Кьи­сас вахчун патал сакIани серфе акат тийиз зи аман атIузвай. 3. Э. Рекьер сад туш.

КЬИСМЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яшайишда гуьзлемиш тийизвай крар, вакъиаяр сад-садал расалмиш хьунин нетижа. Вахъ ава эбед тIебиат, Вяз ийида кIелиз аят, Кьисмет я ваз женнет халат, Я шейхерин шейх, Мегьамед. X. Къ. Шейхерин шейх. И дуьньяда гьар са халкьдиз Вичин кьис­мет авайди я.... М. М. Лацу лекеяр. Там адан кьисмет я, кьисметдикай катиз жедач. 3. Гь. Ахварай авудай аваз.

*   кьисмет гьялун гл., ни нин гьахъ-гьисаб авун. Бахт­ни кIанда, амма гьар сада жуван кьисмет жува гьялна кIанда. Р.

*   кьисмет хьун гл., низ вуч са кар арадиз атун. 1934 - йисуз за Даггизда кIвалахзавай. Вирисоюздин писателрин съезддин вилик квай вахт тир. СтIал Сулейманан шииррин ктаб печатдиз гьазурун заз кьисмет хьана. 3. Э. СтIал Сулейман. Кьисмет хьана тухвай кIвализ, Вун гьазур чирагъ я, Тайгъун. А. Гь. Тайгъун. Кьуй чIижерин лув къугъурай цуькверал, КIанибуруз кьисмет тахьуй чаравал. А. С. Кьуй дуьньядал... Гуьрчегвал ваз хьана кьисмет, Бес куьз я ви шейтIанвал. Ш. Къ. Чинеруг хьиз.

*   кьисметар сад авун (садун) гл эвленмиш хьун. Вичихъ галаз санал институт куьтягьнавай кIани гададихъ га­лаз кьисметар садна, направление гваз абур кьведни Сибирдиз кIвалахиз фена. ЛГ, 2000,10. VIII.

КЬИСМЕТАРУН || КЬИСМЕТУН гл.; -да, -на; -из, -зава -а, -ин, -рай, мир; кьисметар тавун || кьисмет тавун, кьисме­тар тахвун || кьисмет тахвун, кьисметар хъийимир || кьис­мет хъийимир кьисмет арадиз гъун. Кьуна вуна бубад ери, Сад Аллагьди а гьайвандиз Къисметна гьакI къай-къайивал. Чи Адамаз иландивай Чир хьана ашкъи кIанивал. X. Къ. Къулида мехъерик. КIватIна къвалав авай вири, Ваз къисметрай Гьуьруь Пери Я шейхерин шейх Мегьамед. X. Къ. Шейхерин шейх. Женнет гьуьруь къисметрай ваз. Я вилин ишигъ Дашдемир. X. Къ. Дашдемир.

КЬИТ туьрк. прил. бес тежер, тIимил авай. Эгер кикер назикбур, фад хадайбур ятIа, им куь организмда кальций кьит я лагьай чIал я. Дагьустандин дишегьли, № 7

*   кьит хьун гл. тIимил хьун. Рамзият вичин гурмагъдай гум акьадриз, яшамиш жезвай. Адан суфрадик фу квай. Амма къафун-хуьрек, ягълу-яван, чай-шекер кьит тир. 3. Э. Рамзият. Кьит жезва вири: камални, кагорни, кислород, Артух жезва азгъунвал, Ягьсузвал, алчахвал... А. Ал. Кьитвал. Са хъуьтIуьз чна самун алаф кьит хьуникди гишила амукьай колхоздин гамишар текьин паталди тамай къалчамагар гъиз хьанай. М. Ж. "_;. Фу гайиди я» Антоним: артух хьун.

КЬИТВАЛ сущ.; -или, -иле, -илер, -илери, -илера кьит тир гьал.... островдин кефер пата хъвадай цин, недай суьрсетрин ва дарманрин кьитвал ава. ЛГ, 2000, 14. ХII. За ам гъавурда туна хьи, адаз чи халкьдикай чирвилер тахьун информациядин кьитвилин нетижа я. М. М. Лезги тIвар алатIа. Гьа са вахтунда адан [Ялцугъ Эминан. - А. Г.] шиирра гафарин я кьит­вал, я артуханвал, я шитвал, я кьадарсуз ширинвал авач. Ф. Н. «Кьве мимни, са дал, са гьейдиз кьий». Антоним: артуханвал.

КЬИТВИЛЕЛДИ нар. кьитвал хас яз. Синонимар: кьитдаказ, кьитдиз. Антонимар: къалинвилелди, булвилелди, къалиндаказ, булдаказ, къалиндиз, булдиз.

КЬИТДАКАЗ нар. кьитвал хас яз. Синонимар: кьитвилелди, кьитдиз. Антонимар: къалинвилелди, булвилелди, къалиндаказ, булдаказ, къалиндиз, булдиз.

КЬИТДИЗ нар. кьит яз. Чи там барбатI жезва, шак алан, -лагъана зи юлдашди. Ина лап кьитдиз гъалтзавай ва чпин тIварар Яру ктабда гьатнавай цIудалай гзаф набататар экъечIнава. Ж. Саидова. Самурдин там хиритIзава, гьайиф! ЛГ, 2002, 22. VIII. Синонимар: кьитвилелди, кьитдаказ. Антонимар: къалинвилелди, булвилелди, къалиндаказ, булдаказ, къа­линдиз, булдиз.

КЬИФ сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера суьрсет гьварч авуналди кьил хуьзвай, шуькIуь кIуф, спелдин чIарар авай ва яргъи тум галай гъвечIи гьайван. - Къуьл тухуз вердиш хьайи кьиф Ават хьана гатIаз, нехирбан. Е. Э. Нехрирбан. Вакай къведай а кьифрен ни. Кьадардилай туькьуьл хинин. За фагьумна гьич са гафни Авач вахъ туькIвей, регъуьхбан. С. С. Регъуьхбан. Кьилел алай бармак лагьайтIа, кьифери къадгъунайди хьиз, са чIарни аламачиз кIан дуьздал хьанвайди тир. А. Ф. Риза. - Ви ружади, Мердан, кIвалел абур гъизва, я кьиферни хуьквезмач, кичIе хьанва... 3. Гь. Залан кам. Пехъивал им лап залан, сада кай масадак акатдай азар я. И кардик гзафни-гзаф кицIер, кацер, жанавурар, сикIер, чакъалар, хуьруьн майишатдин гьайванар лагьайтIа, икана, азарлу жеда. Азар къушарик, кьиферик, кьаркьулуврик акатунни мумкин я. ЛГ. 1997, 19. XII.

*   кьифре кьулар сущ. кьифер кьадай алат.

*   кьиф-кац сущ. аялрин къугъунин тIвар.

КЬИЯН прил. яхун, кьуватсуз. Адан кьиян аялар акурла, зак шел ккIана. Р.

*   кьиян хьун гл., вуж-вуч яхун хьун, гьалдай аватун. Каша тIуш гана НуькI хьанвай кьиян. А. Ал. Са мекв къуьл.

КЬИЯР: кьияр атун гл., низ 1) чIур жедай азар галукьун. 2) чан алай тIебии гьалдай акъатна, маса алемра авайбурухъ галаз алакъа жедай гьалдиз атун.

КЬУД гьисаб 1) пудалай гзаф, вадалай тIимил кьадар. Пудал къван агакьна - гана, кьуд лугьуниз вич зурзана... Е. Э. Испик Молла Велиметаз. Мубарак хьуй гъидай касдиз - пудни гьуй; Вуч гаф ава, шариат я - кьудни гьуй. Е. Э. ТIварун стхадиз. Зи кьуд йис хьанвай гада хкетар ахъая лугьуз гьавалат хьана... А. Ф. Бубадин веси. ГьикI ятIани кьуд дуст арабайра аваз Дербентдиз акъатна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) кIелзавайда тарсарай къачузвай чирвилин дережадин кьимет. Заз математикадай гьамиша кьуд авайди тир. Р.

*   кьуд-вад числ. кьудалай тIимил, вадалай гзаф тушиз гуьзуьрдай къалурдай предметрин кьадар. Валчагъ патал кьуд-вад юкI тамам я. Е. Э. Яру, цIару гуьллуь чит. Почтальон Айдемир, салам гана балкIандилай эвичIна, инал алай кьуд-вад касдив газетар вахкана, вич хуьруьн советдин канцелярдиз физвай. А. Ф. Газет. Бес за райондани кваз, чав, кьуд-вад кас­див, са гектар хьайитIани чил кирида гице... лагьаначирни? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

*   кьуд-кьуд нар. кьуд кас авай дестейралди. МискIиндиз кьуд-кьуд физвай. Р.

*   кьуд-кьудар хъивегьун гл., ни гьарда кьуд-кьуд рюм­ка ички хъун. Къацу багъда кьве дустуни кьаличадал къвал вегьена кьуд-кьуд хъивегьзавай. 3. Э. Рекьер сад туш.

*   кьуд кIараб кун гл гзаф дертлу хьун. Шумуд йис я, ганач на заз са жаваб. Къар гьисабиз кузава на зи кьуд кIараб. Е. Э. Аман, яр.

*   кьуд кIарабни хам хьун гл., вуж яхун хьун. Садбурун дем са вацра давам жеда, Са бязибур кьуд кIарабни хам же­да. И. Ш. Кьудар.

*   кьуд лагьай числ. пудан гуьгъуьнлай къведай къайда къалурдай гаф. За кьуд лагьай класс шегьерда куьтягьнай. Р.

*   кьуд пад сущ. инсан элкъуьрна кьунвай чилер, сергьятар. Ахмиш хьанва кьуд патай Чи чилерал инсанар. Инсанар туш - инсандин Куц авачир душманар. Б. С, 3. Р. Шарвили. Куьчеда мангъалрал чразвай къавурмайрин ни кьуд патахъ чкIанва. 3. Э. Муькъвел гелер. Акваз-акваз мичIи хьана. Электрикдин къизгъин экверин ишигъ кьуд патахъ чкIана. Рекьяй хтана юргъун хьанвай заз ада чин-гъил чуьхуьдай чка къалурна. А. Р. Къараткенар. Вири кьуд пад, гьужумна, Кьунва вичин гъужумда: Никни, сални, рат, Дагълар, багълар, нехирар, ВацIар, тамар, ничхирар - ТIвар я - Бюрократ. А. Къ. Пешепай.,

КЬУДАЛ || КЬУДАЛДИ нар. 1) юкь гьалдна кIвачерални гъилерал, кIвачерни гъилер экисиз-экисиз. 2) зарбдиз (катун).

КЬУДРА нар. кьуд сеферда. Курортда йикъа кьудра тIуьн гузвай. Р.

КЬУК сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара санал кIватIай фитер, векьер-кьаларикай хьанвай ктIаяр акахьнавай накьв хьтин пурпу кьаришма. Кьукадин ва торфдин кьатуни ва винел вегьей накьвади чил чин кьуникай хуьда, накьвадик хъуьтIуьз кIватI хьайи кьеж тада, тум хъсандиз экъечIуниз куьмекда. ЛГ, 1998, 26. XI.

КЬУКЬ сущ.; хъукъра, хъукьра; хъукьвар, хъукьвари, хъукьвара 1) дурнадиз ухшар яргъи гардан, къуватлу кIвачер авай еке къуш. 2) куьч. акьулдиз зайиф кас. Доклад ийиз сегьнедалла - вуж лугьун за? - кьукь. И. Гь. Рубаияр.

*   кьукь гвайди сущ. дамахар гвайди, вич вичиз бегенмиш тирди.

КЬУКЬМА: *   кьукьмада акьун гл вуж зараф., рах. гьакъикъат чир хьун, гъавурда гъатун. Кьукьмада акьурла, геж жеда лагь. Гь. Къ. Четин бахт.

КьУЛ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара кьве патахъай цIалцIамдиз атIана кьелечIарнавай кIарас. КукIвар хьана чарар янавай кьуларин дакIар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. АскIан кIвалерин кьибле патахъ элкъвенвай лацу айвандал гъили расай яцIу хъархъу кьуларин чарпайдал кьуьзуь Дадаш азарлу яз кьатканвай. А. Ф. Бубадин веси.

КЬУЛАЛ рах., посл, са куьн ятIани юкьвал. Чуьлдин кьулал эцигна хьиз... Е. Э. Дуст Ягьиядиз.

КЬУЛАН прил. юкьван (яшарал гьалтайла, чIехиданни гъвечIидан арада авай). - Бес флан рак ахъаяйла, ана идан къулан стха ава, вичелни вад кьил ала. Ф. Ирид юкI алай Магьамад. пагьливан. Бубади икI лагьайла, къулан хци: " За гъида ваз накьвар, чан буба, " - лагъана, акьахна балкIандал, фена. Ф. Амма Балаш бубадин азан къулан мискIандин къапукай гьеле кIекерни бегъем рахун тавунмаз ван жезва. М. Б. Балаш бубадин азан.

*   кьулан тар сущ. инсандин ва гьайвандин далудихъай кьве патахъ фенвай кIарабрин гиг, юкьван кIараб. Хак акъатай гъукуматриз Хаз кIанзава зи кьулан тар. МуьтIуьгъ жемир зулуматриз, Кьац]ур мийир лезгидин тIвар. А. Къ. Кьурагь лезгияр.

*   кьулан йифер сущ. йифен са пай алатай вахт. Кьулан йиферилай алатайла, хуьруьк атай жегьилар чпин кIвалериз хъфидай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.... кьулан йифериз, жуван хсуси чан гьайифни татана, руфуниз кураралди ашар-къавурмаярни чуькьвена кIанзава. М. Б. Балаш бубадин азан. Синоним: кьуланфер.

КЬУЛАНФЕР сущ.; -и, -е йифен юкь хьанвай вахт. Югъ нисини тир. «Агь, - лагьана за, - им кьуланфер вучиз туш...» С. С. Жувакай ихтилат. Къуланферилай атай са куьруь ахварайни кьиляй кьилди гьам акваз, япара адан зегьле ракъурдай хци ван аваз хьана. Б. Гь. Заз эвера. Гьа йикъалай кIвале хьайиди са тамаша хьана, гада кьуланфералди хквезвачир... М. Б. Спелар. Синоним: кьулан йифер.

КЬУЛАР¹  кьул существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КЬУЛ.

КЬУЛАР²  сущ.; кьифер кьадай алат.

КЬУЛАР³  йифен кьулар ибарадик квай гафунин форма.

КЬУЛУ¹ : *   кьулу-кьулухъ нар. далу патахъ.... чхайри гьасятда цIай кьуна. Чеб чпихъ галаз рахазвай тегьерда чакьракь-пакьракьдин ван тунвай абурун ялавди гада кьулу-кьулухъ ракъурна. Б. Гь. Заз эвера. Хандин чина авай рангар атIана, ам кьулу-кьулухъ хьана. С. М. ЦицIигъ-наме.

КЬУЛУ²  прил. кьул хьтин дуьз. Кьасумхуьруьн кIвалерин кьулу къавар ясдин парталар алай инсанрив дишегьлийривни аялрив ацIанвай. 3. Э. СтIал Сулейман.

КЬуЛУ³  кил. КЬАЛУ.

КЬУЛУХЪ¹  посл. 1) талукьвилин падеждин формада авай существительнийрихъ, тIварцIиэвезрихъ галаз алакъада авайла, чка къалурда. # кIвалерин ~, Багъдин ~, бадкIандин ~, школадин ~ стадиондин ~. 2) вахт къалурзавай существительнийрин, причастийрин къакъатунин II пад. ф алакъада авайла, 'гуьгъуьнлай' манада ишлемишда. Зулалай кьулухъ ам заз ахкунач. Р. Хушбеш авурдалай кьулухъ и руша бубадиз лагьана: "Фад, буба, къула авай цукIвар виниз ая. Ибур кIвалах тавурдаз фу гудайбур туш ". Ф. Нехирбандин акьуллу руш. Гадарна вун кIатIун кьулухъ, Садазни бакар амач хьи. С. С. Урусатдиз. Садакьа гайидалай кьулухъ вири хизандиз садаз пуд рипе, садаз пудни зур тум фидай кьве ник, са дуьге, къве рух, са ара­ба амукьна. А. Ф. Бубадин веси. Гила, азарлу хьайидалай кьу­лухъ, ам михьиз дегиш хьанвай... 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав. 1944 - йисуз, чаз чин тийиз вичел пуд лагьай сеферда чIехи хирер хьайидалай кьулухъ хуьруьз хтана. М. Желилов. "... Фу гайиди я гьамиша" || ЛГ, 1999, 11. III. А йикъалай кьулухъ, абуру мумкин хьайивалди гьа муьхце чпи-чпиз чан-рикI ийиз, рикIин пас рекьидалди чпин муьгьуьббатдизни кефиниз кIан хьайи герексуз мурадризни кваз ихтияр гузвай. Гь. С. КIири Буба.

КЬУЛУХЪ²  нар.: вилик патаз акси терефдихъ. Вичиз авур ишарадиз яб гана, кицI кьулухъ элкъвена. Б. Гь. Заз эвера. Дугъриданни, нисини жез-тежез мад инрик сагьибдин «гудокди» ван кутуна. Мад нехир кьулухъ элкъвена. Б. Гь. Заз эвера -Жув ацукь, Селвана! Абур кьулухъ ацукьрай. А. А. Пад хьайи рагъ. Вазни чизва, бубайрин са мисал авайди я: вилик акатайдал къван гьалчда, кьулухъ галамукьайдахъ лаш галукьда. Б. Гь. Заз эвера.

*   кьулухъ акъвазарун [чIугун] гл., ни вуч энгел авун, яргъал вегьин. Мад хьанач, чара атIана, садакьа гун кьулухъ акъвазарна, къачур затIарни пуч жез башламишна. А. Ф. Бубадин веси. «Мад ажузвал хъийидач», «Лап кьейитIани кьулухъ чIугвадач» лагьана Чигалиди Вичи-вичин вилик кьур кьинер ЦIарудин ажугълу сес галукьайла, гару ягъай зулун пешер хьиз, кIвачерик аватна. Б. Гь. Заз эвера.

*   кьулухъ акъвазун гл., ни кардик экечI тавун, кардивай кьил къакъудун, ам ийиз хуш тахьун. Хийирлу кардикай зунни кьулухъ акъваздач. Анжах къе геж я, пака фин. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. - Ша ацукь, - гададиз вил яна ада, - недай чкадални ядай чкадал кьулухъ акъвазмир лагьанвайди я. Б. Гь. Заз эвера. Ихьтин чкадал кьулухъ акъвазун лазим туш. Къачу! Шашлыкдин дад аку! Б. Гь. Заз эвера. Чун жезмай къван ийизвай кеспи дуьздаказ кьиле тухунал машгъул тир. Галатна лагьана, кьулухъ акъвазун вуч лагьай чIал ятIа чир хьанач. А. Эсетов. Мегьарамдхуьр - зи рикIин сир.

*   кьулухъ-вилик килигун гл., вуж игьтиятлу хьун. Эй Сулейман, дуьм-дуьз килиг, фагьума на кьулухъ-вилик. С. С. Урусатдиз.

*   кьулухъ галамукьун гл., вуж са медениятда ва я са гьихьтин ятIани гьерекатдик квайбурун эхирда хьун. Чи лап кьулухъ галамай хуьрерани гьар йисуз, гьар вацра ва гьар юкъуз цIийивилер жезва. И. В. Чирхчир. ЦIийи ва куьгьне.

*   кьулухъ кIвач(ер) сущ. гьайвандин тум галай патан кIвачер. ЦIаруди гъасятда кьатIайвал, адан кьулухъ кIвачерикай сад ханвай. Б. Гь. Заз эвера.

*   кьулухъ хьун гл, вуж-вуч инкар хьун, къерех хьун. Фундугъбегаз хьанач Наси, Маргъузараз гьатнач пенси. КIвалах ар дуьз шулугъ хьана, Бегдин хва Бег кьулухъ хьана. И. Рамазанов. Сегьнедин устад.

*   кьулухъ ягъун гл., ни-куь вуж-вуч кьилиз акъудиз, тамамариз мумкинвал тагун, энгел авун я. Гатун са йикъа хъуьтIуьн са вацран ем гьасилзава. Бес къе кудайди агакь тавурла, сезондин кIвалахарни кьулухъ ядачни? Ш. Шабатов. КIвалахар кьулухъ язава.

КЬУЛУХЪАЙ¹  посл, талукьвилин падеждин формада авай существительнийрихъ ва абурун эвезрихъ галаз алакъада авай­ла, чка къалурда. # кIвалерин ~, Багъдин ~, бадкIандин ~, школадин ~ стадиондин ~. Зи гьараюнин ванцик кваз чи кьулухъай кицIерин ван акъатна. А. Ф. Лянет. Ша чна дегишарин! - теклифна ада, балкIандив агатна, пурарин кьулухъай кутIуннавай вичин плащ ахьайиз-ахьайиз. Б. Гь. Заз эвера.

КЬУЛУХЪАЙ²  нар. 1) далу галай патахъай. Ахьа ва залан камаралди физвай Сабираз кьулухъай килигайла, заз акI жезвай хьи, гуя зи виликай раган пад физва.. 3. Гь. Лезгийрин риваят. Бедендик зурзун акатна, хкадариз кIанзавай арада зи пенжек кьулухъай симерихъ галкIана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Са арадилай зун кьулухъай басрух гуникди михьиз ада атIум хьана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) гуьгъуьнлай. Са пакамахъ тади кваз кIвалахал физвай Рзаханаз кьулухъай варцяй экъечIай папа галамаз-галамаз лугьуда... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

*   кьулухъай рахун гл вуж, нин са вуж ятIани алачир чкадал адакай пис ихтилатар авун. Вуч устIарди лагьайтIани агъазва,_: авач касни рахадай гьич кьулухъай. Ш. Т. Кьве устIар.

КЬУЛУХЪДИ нар. далу галай патахъди. Абур хтайла, Рус­там къеледа авай къван девлер вири къирмишна, кьулухъди элкъвена хквезвай. Лезги халкьдин махар. Амма заз чидач, лазим ятIа им куьз, Колхоз хьайидалай кьулухъди барбатI. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Чун кьулухъди элкъвена. А. Ф. Лянет. Рушар, къивдин ван галукьай бацIияр хьиз, вири санлай кьулухъди элкъвена. Б. Гь. Заз эвера

КЬУН¹  гл.; -ада, -уна; -аз, -азва; яхъ, -ан, -урай, -амир; кьун тавун || такьун, тахкьун || кьун тахвун, кьан хъийимир 1) ни вуч гъиле, сиве аваз хьурун. Са йифиз и гада лампа куькIуьрна, кIвале ацукьнавайла, вичи гьуьлелай кьур гевгьер идан рикIел хтана, идаз тамашиз кIан хьана, гевгьер жибиндай акъудзамаз. и кIвал экуь хьана, нурдив ацIана. Ф. Гьуьлуьн руш. Абру яд хъвадайла, тадиз фена лацу жейрандин кIвач яхъ; ада вун экуь дуьньядал ахкъудда. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан. Къелем яхъ гъиле. Е. Э. Эй, дели-дивана.. Къариди гъиле са ягълух кьуна начагъдал тIветIер тазвачир. А. Ф. Бубадин веси. - Ма, яхъ кван са пIапIрус. Б. Гь. Заз эвера. - Са гъили цIил яхъ, - меслятзава Рехида. М. Б. За бананар недач. Антоним: ахъаюн. 2) ни вуч тайин са тегьерда акъвазарун. Дурнади хьиз гардан кьуна... Е. Э. Вун хвашгелди, сафагелди. 3) ни вуж-вуч жуваз бегенмиш хьана хкягъун, жуванди яз хуьн патал алахъун. Завай са хата хьана вун яр кьуна. Е. Э. Зав рахамир. Акьван кIевиз кьуна Намрудаз тахьай, Низ хьана вун себеб, дарман, дуьнья, гьей! Е. Э. Дуьнья, гьей! Гьи касди зи балкIан кьуна, тухвана. Е. Э. БалкIан квахьайла. Баишамишна кьада къавум, Эвел гафар акваз иер... С. С. Инсафсуз къавум. Дин загьирна на Куьредиз, Фасикьар жеч вахъ галаз дуьз, Илим кьур кас гьич жеч ажиз, Я шейхерин Шейх, Мегьамед. X. Къ. Минет хьуй, руш, масад кьамир, Ширин чанда гьижран амаз. Кь. С. Ви дердина. Зи патавни буш чка са эгьли итимди кьуна. М. Ж. ". Фу гайиди я гьамиша". 4) ни вуч къушарал, ничхиррал гъуьрч авун. - Фена вацIай кIизрияр яхъ жуваз, - лагьана. М. Б. За бананар недач. 5) ни вуж са гьи рекьяй ятIани къуллугъ ийиз тун. Ида вичин хипер хуьн патал са чубан кьуна. И. В. Гьисаб дуьз вахканва кьван. Ваз чизва, чаз гила нуькер кьадай ихтияр амач. Гь. Къ. Четин бахт. 6) куь вуч са чка тирвал экIя хьун, винел пад кIевун. Кацин сиви кьуна хьи кьуш. Е. Э. Къах тIуьр кац. Хуьр элкъуьрна кьунвай тамара, хаинвална, армиядикай кьил къакъудна дезертирар бинеламиш хьанвай. А. Эсетов. Мегьарамдхуьр - зи рикIин сир 7) тахсиркар тирвиляй дустагъда тун паталай махсус идарада тун. Тахсиркарар чна вири кьунва ва абуруз лазим жаза гуда. 3. Э. Къазимегьамед. 30 - йисара Шихмегьамед фекьи я лагьана кьунай. А. М. Мехкерви Шихмегьамед. Хуьревай мурдар, инсансуз са 45 адчахди буьгьтен вегьена, чи буба "халкьдин душман" я лагьана, кьуна, гел галачиз чукурна. А. Эсетов. Мегьарамдхуьр - зи рикIин сир. 8) ни вуж-вуч, няй-квяй са тайин фикирдал атун, гьисабун. Гъурбатда ваз "Я къураба" лагьайла, Вун итимдай такьаз вавди рахайла, Вилин накъвар чурудлайгъуз чкIайла, Женнет ятIан, рикIиз лянет къведа, дуст. Е. Э. Ватандай катзавайбуруз. Етим Эмин, дуст акурла, жеда шад, Гьич са чIавуз вичин дустар такьаз яд. Е. Э. Дуьнья гургьагур. Гъейрид яр кьамир вуна дуствиле. Е. Э. Эй, дели-дивана. Куь акьул кьаз куьне дерин, Лежбердал ийиз хъуьруьн. С. С. Фекьияр. 9) вуч нив-квев кутугун. Чаз кIанда а папар абур, Партал авун чпивди кьур, А. Гь. Сарагъуч. 10) вуж нив-квев сад хьтин, хуш алакъаяр хьун, туькгуьн... Бязибурув кьунавачни вун ажеб дуьз... Е. Э. Дуьнья, гьей! Вуч зи гуьгъуьлдив вун кьада. Е. Э. Бахтавар. КIани яр жувавди такьун Дуьньядал инад я, гуьзел. Е. Э. Ярдиз 11) ни нел меслят авун.... Жемир вун кьве рикIин, Ажуз хьана, гьейрибурал кьаз, гуьзел. Е. Э. Зав рахамир.

*   кьадай чка тахьун гл четин гьалдай экъечIдай мумкинвал тахьун. Еке садакьаяр-затIарни хиве кьунай. Идакайни кьадай чка хьанач. И. В. Зарафатни керчек. гъил кьун, кьил кьун, сив кьун. мез кьун, тIвар кьун, хабар кьун, чин кьун, цIай кьун.

КЬУН²  сущ.; -, -а; -ар, -ри, -ра кьун глаголдин гьар жуьредин манайра. Имбрагьимаз гъатта жеда ала кьун, Туюг кхьир авай вичихь алакьун. Гьар шаирдал вичиз хас там элкъвезва, Кьилин кар я чир хьун: вал таж ала - кьун. А. Къ. Ибрагьимаз... Охотский гьуьлуьн це минтай балугъ лап гзаф кьадарда кьуни адан жуьре михьиз квахьунал гъизва.... ЛГ, 2000,14. ХII.

КЬУН³  нугь., кIус кьван.

КЬУН сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара эркек цIегь.

КЬУНА кьун глаголдин алатай вахтунин форма. Кил. КЬУН.

КЬУНА²  нар. тирвал (рехъ, куьче, кьер ва маса ихьтин гафарихъ галаз алакъада авайла). Ангье, агъадай, вацIун къерех кьуна, текдиз ада винелди гьерекат ийизва. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Дикъетдалди ахтармишайтIа, гуьне кьуна хъурцада аваз катзава вагьши. Я. Я. Нурар ва хъенар.

КЬУНА³  кьун существительнидин актив ва чкадин I падеждин формаяр. Кил. КЬУН.

КЬУР¹  кьун глаголдин причастидин форма. Кил. КЬУН.

КЬУР²  гьавадин чимивилин таъсирдик кваз арадиз атанвай гьал. Антоним: кьеж.

*   кьур акъатун гл., няй-квяй 1) кьеж квачир, гзаф кьуру гьалдиз атун. Ширин дайидин чIехи пай техилар паласада цанвай. Адан никIерни кьур акъатна терг жезвай. А. И. Кьурагьвал 2) гьайифар чIугун. Гададиз мехъер вахтунда авунач лугьуз адай гилани кьур акъатзава. Р.

*   кьур акъудун гл., ни квяйняй кьеж квачир гьалдиз гъун, кьурурун.

КЬУР³  сущ.; -у, а; -ар, -ари, -ара къав алай гьаят. Инал пурар къурук эцигна, балкIан дестекдал кутIунна, кIвализ хъфиз кIанзавай Къазидиз Мислимата лагьана... Гь. С. КIири Буба. Гурарай эвичIдайла, мичIи кьурарикай хъфидайла, гъатта куьчедиз экъечIайлани, чеб чпел ашукь тир жегьилрин хъуьруьнар, къугъунар куьтягь жедачир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. - Цура авай кал сала кутIунна, гьаниз хъиягъайтIа, ГьикI жедатIа? Гьанизни рак кьурукай ква эхир.. М. Б. Жигули.

КьУРАБА нар. къафун галачиз. - гьар жуьре я, гагь кIваляй неда, гагь гьакI къураба са кьас сивел эляда. А. Р. Къаратикенар.

КЬУРАГЬ прил. гзаф чими тир, кьур авай, кьур хас тир. Чаз кIвалахда цIийивилер твадай, гьахълудаз гъахълуди лугьудайбур, кьурагь чIавуз марф хьиз, герек я. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Булах кьурагь йисузни, чIимел йисузни сад тир: я артух, я тIимил жедачир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Антоним: чIимел.

*   кьурагь хьун гл., гьава гзаф чимиди, къвалар авачирди хьун. Килиг, техилдикай са тварни пуч ийимир, цIи кьурагь хьана никIер вири хкатзава. А. Ф. Бубадин веси.

КЬУРАГЬВАЛ сущ.; или, -иле; -иле; -илер, -илери кьурагь тир гьал.... а чка къурагъвили кана, инал, анал са кьал алазяру хьана акъвазнавай. А. Ф. Бубадин веси. Дегь заманада, берекат Къурагъвили эзмишай чIавуз, ийиз гьерекат, Хкядай тир пешапай. А. Къ. Пешапай.. Садрани такур хьтин къурагьвилер авай. Виринра каш гьатнавай. М. Б. За бананар недач. Антоним: чIимелвал.

КЬУРАДА, КЬУРАЗВА кьурун глаголдин вахтарин формаяр. Кил. КЬУРУН

КЬУРАЙ¹  кьун глаголдин буйругъдин форма.

КЬУРАЙ²  прил. кьеж кумачир, кьуранвай гьалдиз атанвай.. ЧIур алай чкадал кам вегьейла, ширхширх ийиз, кьурай векьер кукIвар жедай.. А. Ф. Бубадин веси. Къуьрез килигна, кIвенкI алай са кьурай хилел расалмиш хьана руфунай кьацI акъатна. Б. Гь. Заз эвера. Эгер ишлемишайдалай кьулухъ гьар сеферда нажахдин мурцаз парафин, мум, я тахьайтIа кьурай запун ягъайтIа, ам яргъалди хциз амукьда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 20. IV. Гузвай кьери хуьрекни, борщ тIвар алаз, ичIи келемдин кIусар квайди, я тахьайтIа, кьурай ичин патарикай гъазурнавай компот хьтинди тир. А. Ляметов. Зи пешедиз рехъ ачухай устад. Антоним: кьежей.

КЬУРАЙ³  прил. яхун. Зи буба кьакьан буйдин, кIулар са тIимил кьван хкатай, кьурай, яхун итим тир. 3. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. РакIарихъ са кьурай итим гала. Р. Антоним: яцIу.

КЬУРАЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьурай лишан квай гьал.

КьУРАМАТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьуру чил, кьуру чка. Цени, кьураматдани яшамиш жедай абурув (хъиперив. - А. Г.) неинки куьчеяр ацIанва, гьакI абур кIвалеризни къвезва. ЛГ, 1992,25. IV.

КЬУРАНА кьурун глаголдин алатай вахтунин форма. Кил КЬУРУН

КЬУРКЬУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьур-кьур сесерин ван. Яд авай крандин кьуркьурди зун ахварай авудна. Р.

*   кьуркьур(ар) авун гл., куь кьур-кьур сесерин ван арадиз гъун. Накьалай инихъ сиве затIни тун тавунвай зи руфуни кьуркъурар ийизвай. 3. Э. Зулун пеш.

КЬУРКЬУШУМ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хъуьтуьл, рагъул рангунин залан металл. Вагай адан кIвач къирмейрив яначиртIа, рикI са кьуркьушумдин хутуналди ягъиз жедачирни? М. Б. Кепеюгъли Гитлер. Амма вилер сакIани ахъа жезвач, гуя ахвар - зи вилера цIурурна цанвай кьуркьушум я, ада вичин вири заланвилелди зи къебекъар кузва. М, В. Вацран ягъун. 2) куьч. залан. СиратIалдилай тухудайла, ам адаз кьуркьушум пар хьана хьи. Е. Э. Дуст Ягьиядиз.

КЬУРТI *   кьуртI авун рах., гл., ни, вуч жуваз харжи авун, жуван игьтияжар тамамриз са масадан затI къачун. Амма Тифлисдиз 600 кило ниси тухвана 130 манатдилай маса гана колхоздиз Куьрдемирдин гьисабдай пул вахкана, Вичи-вичиз 18 агьзур манат кьуртI авур складчи Агьажан садазни аквадач. И. В. Кьуд "аламат".

КЬУРТIи: кьуртIи верч сущ. цицIибар ахъайдай какайрал ацукьнавай верч.

*   кьуртIи вицерцI нугъ., сущ. лахъу кака. [Гаджиев 1997: 132]

*   кьуртIи гафар нугъ., сущ. кардиз куьмер тушир гафар, ихтилатар.

*   кьуртIи тукомент нугъ., сущ. къалп документ [Гаджи­ев 1997: 132]

КЬУРТIУН векъи, гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кьуртI тавун, кьуртI тахвун, кьуртI хъийимир вичиз кьун. Салегьа... еке къимет авай кагъазар чинеба тухвана вичиз къуртIнава. А. А. Пад хьайи рагъ.

КЬУРУ прил. 1) кьеж квачир, кьеж галачир. # ~ кIарасар, ~ чил, ~ гьаят. 2) куьч. нетижасуз. Ибурузни кьушун лугьуз, гьакIан кьуру бунтар хьана. Е. Э. Гьинава? Садани бегьем и кар рикIив кьуначир. Белки, кьуру зарафатдани тунай... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Ибур гъакIан кьуру зарафатар туш. И. В. Чирхчир. Зарафатни керчек. Иллаки кьуру гафар ийидай, лавгъавал квай, тапарар квай, тежедай кIвалахар хиве кьадай инсанриз пис тир. С. М. ЦицIигъ-наме. Кьуру фурсарни дамахар авунал рикI алай са явакьанди, акъваз тийиз, вичин бубадин тарифарзавай... И. Мурадов. Ви бубадин къазмада || ЛГ. 1997, 11. VI. 3) куьч. маса затI галачир, лазим тир алаваяр галачир.. Бес вуна ваз гузвай пенси тек са кьуру фаз бес жедач лугьузвачирни? Г. Ханов. Зун ваз аял туш. 4) куьч. уьмуьрдин истемишунрикай магърум. Математика лагьайтIа, сифте килигайла, кьуру предмат хьиз аквада, ам­ма муаллимди аялриз адакай менфят къачуз асант мисалралди чирна кIанда. X. Ш. Чирвилери инсан бахтлу ийида || ЛГ, 2000. 20. IV.

*   кьуру гафар сущ. манасуз, делилсуз гафар.

*   кьуру дамар сущ. бедендин кIарабар сад-садав гекьигзавай гужлу ва яцIу дамар.

*   кьуру дамах(ар) авун гл., ни бинесуздиз жув вине кьун. Гафар гуьрчег, амал чIуруз, Дамах ийиз гьахьтин кьуруз. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда.

*   кьуру уьгьуь сущ. кьеж галачир уьгьуь. Ада зайиф ванцелди «угь» ийидай, кьил гагь и патахъ, гагъ а патахъ элкъуьрдай, гагь-гагь яргъал чIугур кьуру уьгьуь ядай. А. Ф. Бубадин веси.

*   кьуру чехир урус [сухое вино], сущ. ширинвал авачир, туьнт тушир чехир. Исабег кIевиз азарлу хьана. Адан чIехи хва Мегъамедзагъира, дахдин рикI алайди чиз, Аладашдин анардин ранг алай кьуру чехир гъана, адан кьилихъ столдал эцигна. Ш. Исаев. «Темягь ама...».

*   кьуру чиляй циф акъудун гл., ни са себебни авачиз къал акъудун, гьарай-эвер авун.

КЬУРУДИ сущ.; -а, -а; кьуру затI.

*   кьурудак акатна цIидни куда мисал тахсиркардив агатна тахсирсуздини жавабдар жеда' манадин мисал. За ваз гьикI лугьун, хатаяр жедай затIар я. Кьурудак акатна цIидини кудай адет я.. Къ. Къ. КIири Буба.

КЬУРУДАКАЗ нар. кьуру лишан хас яз. Сионим: кьуруз.

КЬУРУ3 нар. кьуру яз. Сионим: кьурудаказ.

КЬУРУН гл., вуч; -ада, -она; -аз, -зва; -укь„ -он, -урай, -амир, кьурун тавун кьурун тахвун, кьурун хъийимир 1) ламувал, кьеж хкатун Кьве вацра кьван я марф, я яд такунвай чилер, магьсулар, векьер-кьалар яру хьана кана, кьурана акъвазнавай. А. Ф. Бубадин веси. Са шумуд сятда некIеда туртIа, кьуранвай ниси мад хъуьтуьл хьижеда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 30. III. - Аман, КIири Буба, ваз минет я, зун рекьимир! Зи мез кьурурай а гафар акъатай, багъишламиша! С. Гь. КIири Буба. 2) яд амукь тавун. Кьуразва вацI, булахарни кьуразва... Б. С. Ин­сан, акъваз. ГъвечIи булах, даяз вирер кьурада. Дагъ чкIида, Цавун рангни алахьда. Къ. Р. Гужлу селди. Эхримжи 35 йисуз Самурдин пата авай булахрин са пай кьуранва ЛГ, 1996, 7. VI. Яд бес кьадар авачиз надир Самур там кьуразва. ЛГ, 2000, 28. XII. Яд кьурайдалай кьулухъ лиледи кьунвай там бамиш хьана рекьида. Ж. Саидова. Самурдин там хиритIзава, гьайиф! || ЛГ, 2002, 22. VIII. 3) куьч. рахун тавун. Мад Гуьлназай акъатнач са гаф, са чIал, Ам алай чкадал михьиз кьурана. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

*   кьурай якIарин прил куьк тушир, яхун.... рекъидай кьиляй Эмин кьурай якIарин, кьакьан буй авай, са тIимил кьван винелди хкисай нер алай, чIулав чIарарин ва яргъи спелар квай итим тир. К. К. Шикилдикай риваят.

КЬУРУРУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир, кьурур тавун кьурур тахвун, кьурур хъийимир 1) ламувал, кьеж хкуднавай гьалдиз гъун.... ада, тади квачиз хтана, кьурурна гьазурнавай дарман квай хъчар акъудна,... таза якIун кIусунин чкадал гьабур эцигна. Б. Гь. Заз эвера. Аялдин мукIур На айвандик кьурурзава. И. Гь. Этюд. Кьурагь гатфар кIандач никIиз, Ада къацар кьурурда. Къ. Р. Гар авай югъ... 2) куьч. сагъсуз гьалдиз гъун. Вичин паб, ял тур цел хьиз, авуна, зун кьурурзава. М. Б. Спелар. 3) ни-куь вуж цихъ гьарарат гьалдиз гъун. - На гайи балугъди зун кьурурна хьи! Р. 4) куьч. секинарун, лаларун. И гафари ам кьурурна. Р.

КЬУРУШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьар.

КЬУРШАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра юкьвал кутIундай гьяркьуь ва яцIу чIул хьтин затI. Куьруь кIатIхьтин, юкьва кьуршахни авай Мешеди хьтин итим, чинни чIурна, къалияндай туптуп гумар акъудиз, хажалатди кьунвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

*   кьуршах авай инсан сущ. ясда авайди. Къанажагълу, намуслу инсанри далдам-зуьрне галачиз мехъер давамардай. Кьуршах авай инсанри ( ясда авайбуру) музыка ягъайтIани, чеб бейкеф тежедайдакай лугьудай. Р. Меликова. Сад -дуьадал, сад - межлисдик. || ЛГ, 1999, 25. II.

КЬУРШАХАР сущ.; -ри, -ра ахъайнавай гъилер са вуч ятIани кьун патал вилик яргъи авуна акъвазнавай гьал.

*   кьуршахра гьатун гл., вужни вуж сада сад къужахламишун. Фадлай такунвайдустар кьуршахра гьатна. Ф:

*   кьуршахар кьун сущ.; юкъварар кьун (спорхдин рекьяй акьажунрин са жуьре). Дагъустандин команда кьуршахар къунай гьамиша сад лагьай чкайрал алайди я. Р.

КЬУСУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра; 1) маларин фид кIватIун патал кIарасдикай раснавай лопатка. 2) луьткве гъалдай алат.

КЬУЦ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) арабадин чархуна цIапурар кьунвай кIарас. 2) чIахар ийидай дингинин кIарас.

КЬУШ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара 1) ийизвай кардикай къачузвай артухан хийир. # ~ квай кIвалах, ~ал вил хьун. 2) къуват. # ~ квай итим.

*   кьуш хкудун гл., ни никай-квекай 1) артухан хийир къачун. 2) къуватсуз гьалдиз гъун.

КЬУШКЬУН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хомутдик галкIурна балкIандин далудилай къвезвай къайиш (цIил, еб)..2) балкIандин тумунихъай пурар кутIуннавай еб.

КЬУШУН туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) уьлкве чапхунчийрикай хуьн патал яракьламишнавай махсус къуват, инсанар. # пияда ~ атлу ~ танкарин ~, гьакьунал кьунвай. ~ Ватандин ЧIехи дяведа Советрин кьушунри чапхунчи Гитлеран винел садрани тахьай хьтин гъалибвилер къазанмшна. И. Къ. Смоленский чилел. Сурарин кьилихъ галай къванерал алай кхьинрай малум жезва хьи, сурарихъ 400 йисан тарих ава. Кьуьзуьбуру лугьузвайвал, а ксар Къабаладиз куьмек гуз къвез­вай лезгийрин кьушун хьана. М. М. Лезги тIвар алатIа. 2) куьч. инсанрин десте, кIватIал..

КЬУЬГЪВЕР сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра тум цун патал туьрездалди, куьтендалди къарагъарнавай чил. # гатфарин ~ар, зулун ~ар; ~ар къарагъарун, ~ар авун.... хвал хвал туьрез тухвана. Ахпа пеленгдин чара Тамам атIана, ам кьуьгъверрал ярх хьана. Ф.... хуьрера лежберар зулун кьуьгъверар къарагъарунал, салариз пер ягъунал, никIериз фитер тухунал машгъул тир. Гь. Къ. Четин бахт.

КЬУЬГЪУЬР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра рапар хьтин цацар алай гьашаратрик акатзавай гъвечIи гьайван. Адан гъвечIи кьве чIулав вил гьа бармакдин бачIах чIарарикай, кьве кьуьгъуьр хьиз, хъуьруьн кваз Камилаз килигна. Гь. М. Им къван, имни терез.

КЬУЬД сущ.; хъуьтIуь, -е; -ер, -ери, -ера зулалай гуьгъуьниз къвезвай цуд вацран вахт. # ~ алукьна, ~ акъатна, хъуьтIуьн варцар, хъуьтIуьн кьаяр, хъуьтIуьн йифер. ХъуьтIуьн зегьмет амач, - ваз хабар авач. Е. Э. Билбил Каш авай мекьи кьуьд тир. И. В. Зарафатни керчек. ХъуьтIуьн цикIиз жед вун ахта... С. С. Кьулан вацI. Дишегьлийриз, гьа виринра хьиз, я гад, я кьуьд авачиз, кIвалах ацIанва. Ш. Шабатов. Ерийрал рикI ала... Кьурагь вацIа гзаф яд жедач. Иллаки хъуьтIуьз ам лап кьери жеда. Къ. Къ. КIири Буба. Бахтунай хьиз, хъуьтIуьн цикIиз гьалвачидин кIвалахар куьтягь хьана. М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... Гад гьарай я. Гатун са йикъа хъуьтIуьн са вацран ем гьасилзава. Ш. Шабатов. КIвалахар кьулухъ язава Эгер кьуьд, гад, зул, гатфар гьамиша элкъвез хквезвайтIа, абурухь чпиз хас тир рангарни галаз къвезва. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь. Антоним: гад.

*   хъуьтIуьн цикIиз севрен рикIел мереяр акьалтналдай чIехи къуллугъ гвай касдиз алай вахтунда тежедай, жагъин тийидай затI кIан хьайила лугьудай ибара.

КЬУЬДДИ нар. хъуьтIуьн вахт амай кьван. Кьуьдди Ширинбегани за живеди кьунвай сувара къветер кьаз хьана. Пваларикай хранвай кунашриз. П. Ф. Ширинбег халу.

КЬУЬЗЕК рах., сущ.; -а, -а; -ар, -ри кьуьзуь итим Маса машинда са кьуьзека, шофердин патав ацукьна, ахварзавай. А.. А. Пад хьайи рагъ. Жегьилри кьуьзуь итимривай игитвал тIалабда. Кьуьзека ам акI кьабулна хьи, гуя вин вичиз шерик кьа

сабчийри маса гана. А. А. Пад хьайи рагъ. Гъил адал элкьуьрнава, - кьуьзека мад гададин къаматдикай вил кIвадарна: кIанзавайди адаз майдан гун я... Б. Гь. Заз эвера.

КЬУЬЗУЬ прил. гзаф яшар хьанвай. Куьн гьа кьуьзуь куь чандивай Хьуй, яллагь, азад, къарияр. Е. Э. Фитнекар кьарийриз. Кьуьзуь итимди лагьайтIа, вич гьина ва ГьикI кучуддатIа, гьадакай фикирда. 3. Р. Веси. Синоним: агьил, яшлу. Антоним: жегьил.

*   кьуьзуь кьантIа векьи, сущ. гзаф яшар хьанвай эркек инсан.

*   кьуьзуь кьун векьи, сущ. яшар хьанвайди. - Вазни кеф, кьуьзуь кьун, спелар чIулавзамай! Ш. Исаев. «Ваз кеф!».

*   кьуьзуь хьун гл. бедендивай яшайишдин къуват къакъатзавай йисара гьатун. Эхь, чун вири кьуьзуь жезвайди рикIелай алудна виже къведач. X. Ш. Хъсанвилелай хъсанвал я. Вахт атайла, вири кьуьзуь жеда, вири рекьида. Р. Исаев. Адан дережадин мертебаяр. Синоним: яшлу хьун. Антоним: жегьил хьун.

КЬУЬЗУьБУР¹  кьуьзуь прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Адан стхаяр вири кьуьзуьбур я. Р.

КЬУЬЗУЬБУР²  кьуьзуь прилагательнидикай хьанвай существительнидин гзафвилин форма; -у, -а; кьуьзуь кас. Анжах дегиш жезвайди - хизандин дуланажагъдинни культурадин дережа хъсан хьун, кьуьзуьбурун динжвални, аялдиз кIелун давамарунин артухан мумкинвилер тушни?! Гь. М. Им къван, имни терез. Къечреш хуьруьн кьуьзуьбур гилани лезги чIалал рахада. Амма жаванриз чIал чидач. М. М. Лезги тIвар алатIа. Амма кьуьзуьбуру Салманан юхсул гьалдикай акI суьгьбет авунахьи. у М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи...

КЬУЬЗУЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери яшар гзаф хьанвайвилин лишанар квай гьал. Куьзуьвили ажуз авуна. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Жегьилвал - ханвал, кьуьзуьвал - къванвал я. 3. Р. Веси. - Чан хва... Багъишламиша! Кьуьзуьвилиз са гьуьрмет ая Гь. С. КIири Буба. [Хас-Мегьамед]. Чирвилерихъ зи къанихвал элекьнач. Агьил хьана, Кьуьзуьвилин куьпдикни Акатдай вахт алукьзава атана. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават. - Кьуьзуь жезва зун, кьуьзуь, -лагъана, ада кьил элкъуьрна. - Вири кьуьзуьвилин лишанар Я. Ш. Исаев. «Зи фонарар». Антоним: жегьилвал.

КЬУЬЗУЬДИ¹  кьуьзуь прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Адан, стха кьуьзуьди я. Р. - Паб кьуьзуьди тирни? -хабар кьуна за. А. Ф. Бубадин веси.

КЬУЬЗУЬДИ²  сущ.; -а, -а; кьуьзуьди прилагательшадикай хьанвай существительное; кьуьзуь инсан. 12 йисан рушакай паб Кьуьзуьдаз на хьуриз, къази. Е. Э. Къази. Сувар Сефтерахъ галаз хъфейдалай кьулухъ кьуьзуьди лап зайиф хьанва лугьуда. Гь. М. Им къван, имни терез. Са кьуьзуьда суална: -Вуч лугьуда деведиз? Ж. АкI хьайила. Къуьзуьдахъ ясин кIелиз башламшида. Ш. Исаев. «Темягь ама...». Антоним: жегьилди.

КЬУЬК сущ.; -куьни, -куьна; -квер, -квери, квера 1) янавай векь, атIанвай цацар кIватщай ва абурухъ гелкъведай алат. Зуьрнечийри кIвалахив эгечIдай макьам яна, дергесар гвайбур маргьварив, кьуькверни цуьруьГъуьлар гвайбур вилик йикъара яна кьуранвай векьер кIватI хъувунив эгечIуник кваз, адак лувар акатна. Б. Гь. Заз эвера. Итимри, кIвалер эцигунилай ва харат устIарвал авунилай гъейри, туьрезар, ругунар, арабаяр, алерар, кьуьквер, йирфер... ва маса шейэр гьазурзавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) нугъ. кьве хилен шиш, кьал. Ада кьизилдин яд ганвай гимишдин тIурарни кьуькер винел акъудна. А. А. Пад хьайи рагъ

*   кьуьк ягъун гл., ни 1) дергесдалди янавай векьер кьурун патал кьуькуьналди абурун кIаник пад винел авун. 2) акадарун, кьайдадикай хкудун. Ада чаз кьуьк яна. Р.

КЬУЬЛ¹  т-б. сущ.; -уь, -е; -ер, -ери, -ера кIвач. И девирда (Етим Эминан девирда. А. Г.) закон, адалат, инсаф, инсанвал -ибур вири гужлуда, ихтияр, гьукум гъиле авайда Кьуьлуьк кутунвай, гьадан кефиниз къурбанд хьанвай. М. М. Гь. ТуькIуьрайдан патай. За къерехра хкаж хьанвай хъач-къучдин валарик явашдиз Кьуьл галукьарзавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. *   тумуна кьуьл эцягъун.

*   кьуьл гун гл„ ни низ-квез; гьакъикъат, авай гьал чIурун. Вун къакъатна, - гъамари заз гузва кьуьл. Е. Э. Яр гуьзел. Дидедин кап чил ава вахъ тарифдин, Кьуьл гуз тамир, бубадин сур пак ятIа, Халкь закьумдихъ маса ганвай хаиндив. X. X. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал.

КЬУЬЛ сущ.; -уьни, уьна; ер, -ери, -ера шадвилин лишан яз музыкадин авазрихъ галаз кьадай бедендин гьерекатар. Жегьил-жаванри кьве-кьвед, пуд-пуд хьана, къуьлуьник экечIиз, чпин гьевесар элекьарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Мехъерин межлисда са жегьилди алай вахтунин кьуьл ийизвайла, Жаруллагъди Багъадинавай хабар кьада: «ГьикI аквазва, мирес, ваз и гададин кьуьл?» С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Зун майдандал фена. Кьуьлер акъвазарнавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.*   чара авачир кьуьл.

*   кьуьл авун гл., ни музыкадин макьамдал шадвал къалурдай бедендин гьерекатар авун. Мани лугьуз ийида кьуьл, Хкажна кьил, юзуриз гъил. Ш. Э. Пери. - Суса кьуьл авунани? - вич-вичив рахадай тегьерда бегьем кьилни юзур тавуна, хабар кьуна Рамиза. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. - Къарагъ, кьей Назлу са кьул авуна кIанда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье_;

КЬУЬЛеРУН аспект. || КЬУЬЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а || -ая, ин, -рай, -мир; кьуьлер авун||кьуьл авун, кьуьлер тахвун || кьуьл тахвун, кьуьлер хъийимир || Кьуьл хъийимир музыкадин макьамдал шадвал къалурдай бедендин гьерекатар авун. КIантIа кьецIил кьеп хьана... Къуьлерда за гьаятда. А. С. Чинардин хел. Ша, мугьманар, хуьруьз ша, Чи мехъерик кьуьлера! Шарвили. Ша кьуьлерин, чан гадаяр; Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Гаф сиве амаз Пластинкадиз худ гана, ам вич ЭгечIна кьуьлиз. Ж. Заз чиз, вида туш! Вун сагърай Къериб. Ви хъсанвилин хатурдай, халади ви мехъеррик са вижевай кьуьлда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

КЬУЬНТ сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера || КЬУЬНТЕБ сущ.; ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гъил кьвечIил жедай чка. #, гъилин ~, перемдин ~; ~ акIурун, ~ столдиз ягъун, перем ~ерал кьван къакъажун. Абуру са кар тапшурмишайтIа, гьам ийидай, тахьайтIа, руфунал ярх хьана, кьуьнтер чиле акIурна, гъилерни хьуьхъверик кутуна, халкьдин ихтилатриз яб гудай.. А. Ф. Риза. Чата кьуьнт чилиз яна, кIвачер яргъи авуна. А. А. Пад хьайи рагъ. Шавала хатурлу жуьреда за кьуьнт эцяна: Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Жунайрив кутIуннавай адан кьуьнтебдал иви хъиткьиннавай. 3. Гь. Бубадин кIвал. 2) пичинин турба къекъуьрдай пай, къекъвей турба

КЬУЬНТЕРАГ сущ.; -ди, -да; -ар; -ри, -ра къуш(ар) вичел ацукьайла, акьал жедайвал туькIуьрнавай, адет яз, хъуьтIуьн вахтунда къушар кьун патал ишлемишдай алат. # ~ къягъун, ~ кIватун. Вири гъвечIибур хьиз, Абасни къугъунрал, кьуьнтерагар, жилияр къиягъунал рикI алай. Ф. Акьуллу данарбан.

КЬУЬНЦI сущ.; -уь, -е; -ер, -ери, -ера; дегьлизда цлан кIане гъилик квай шейэр эцидай тахтадикай, керпичрикай туькIуьрнавай чка. # цин квар ~ел эцигун, нисидин цел ~ел эцигун, ~елай алудун; ~ хун, ~ чукIурун. РичIар гьерер, куьк-куьк къахар. КьуьнцIел нисид цел, фекьияр. С. С. Фекьийри. Бег къуьнцIел ацукьна. А. А. Пад хьайи рагъ.

КЬУЬРТIУЬ туьрк, прил. цицIибар экъягъун патал какайрал ацукьдай. - Захъ гъуьлуьз фидай мажал авани, чан вах? Инал къав гьалддай тевле алама, куьра хадай кал ава, анал къуьртIуь верчериз какаяр кутуна кIанзава... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КЬУьРУЬК сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра пис ният аваз амалдапда ийидай кар, амал. # ~ар туькIуьрун, ~риз рехъ тагун, -рай кьил акъудун, ~риз яб тагун. Шумуд агъзур сефер вуна табнатIа, Сад Аллагьдиз чида, гьелбет, дуьздаказ. Ви кьуьруькри гьикьванбуруз табнатIа, Лугьуз рикIий: агь, алатна фий я кас. С. Шумуд агъзур сефер вуна табнатIа. Шарвилиди... душмандин кьуьруькрай кьил акъудзава ва ам гьар сеферда кIаник кутазва. Б. С. "Шарвили " гьикI арадиз атана? Им гьикI хьана акъатна Яшайишдин кьуьруькрай?! А. Къ. Пешапай.... базарда хьайи кьуьруьк рикIел хтайла, гагъ зак хъуьруьн акатда, гагьни - хъел. Т. А. Мехъер куьтягь тахьан­маз.

*   кьуьруьк(ар) акъудун гл., ни масадбур алцурардай амалар авун. Пагъливан неинки симинал адав гвай пайгарди, чилел агъзур жуьре кьуьруькар акъудзавай квасади хуьзва. М. Ж. Дарман хьиз герек я.

КЬУЬРУЬКЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьуьруькар акъуддайди.

* кьуьруькчи хьун гл. кьуьруькар ийидайди хьун. Зи дустуникай эхиримжи вахтара кьуьруькчи хьанва.

КЬУЬРУЬКЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьуьруькчи тир гьал.

* кьуьруькчивал авун гл., ни кьуьруькчи тир гьал кьилиз акъудун. Ви дустни кьуьруькчивал ийиз куьчейрал ала. Р.

КЬУЬХВЕ, КЬУЬХВЕР кьвех существительнидин формаяр. Кил. КЬВЕХ

КЬУЬЧI сущ.; хъуьчIуь, хъуьчIе; хъуьчIер, хъуьчIери. хъуьчIера 1) къуьнелай гъил бедендик галкIанвай чка. Са хъуьчIуьк квай тIваларикай Къафкъаздиз пару жедайд туш. С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. 2) хьуьчIуьн чкадал алай партал. Дугъриданни, шикил килигуник квайди тир. Ада Керим хъуьчIуькай фадлай гъиле хкьун тавунвай блокнот хкудуниз мажбурна. Б. Гь. Заз эвера. Абуруз далу гана ацукьнавай Бубади, стIун алай чкадилай юзун тавуна, маузер акъудна, ам хъуьчIуьн кIаникай тахминан рахазвайбурун ванцел туькIуьрна, кьве сеферда шайтIандихь тIуб галкIурна... С. Гь. КIири Буба. - 2) къалтух. ХъуьчIуьк дипломар квайбур гатуз гуьзчивиликай хкатун, общественный уьмуьрдивай михьиз яргъа хьун... им вуч лагьай чIал я? Т. А. Мехъер куьтягь тахь­анмаз.

КI

КI [кIа] сущ.; -ди, -да; -яр, -ри, -ра лезги алфавитдин цIерид лагьай гарф.

<кI> мецин кIалханда арадиз кьвезвай ачух тушир фонема-сес. Лезги чIала гафарин сифте кьиле, юкьва ва эхирда гьалтда: [кIарас], [кIерец], [акIа], [сикIер], [гьакI], [икI].

кIа || -кI прилагательнийрикай, тIварцIиэвезрикай наречияр арадиз гъидай суффикс: маса - масакIа, чIурукIа; атIа -атIакIа, а - акI, и – икI.

КIАВУЗАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичин винел ракь гатадай алат(ар). ЯхцIур йисуз кIаш хкажиз кIавузардал гьалчай гужлу гъилер гъуьргьуь хьана... 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав.

КIАД сущ.; -тIа, -тIа; -тIар, -тIари, -тIара нагъвар, алафар тун патал тIваларикай хранвай еке къаб.

КIАЗ араб, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара ипекдин гъалар ийидай материал арадиз гъидай гьашарат. Синоним: барама.

* кIазра хьиз кIасун гл., ни вуж лап тIар жедайвал кIасун.

КIАЗА нугъ., сущ. кукIва [Гаджиев 1997: 132].

КIАЙСМА нугъ., сущ. руькуьн [Гаджиев 1997: 132].

КIАКI сущ.; кикIа, кикIа; кикIар, кикIари, кикIара са кьил кIеви куьруь ва дар куьче. Дар кикIарани шуькIуь куьчейра гьаятдай экъечIай вечрез кьекьведай чка жедачир. Къ. Къ. КIири Буба. ХъуьтIуьз куьгьне ЦицIигъа гъвечIи аялар Мислиман кикIай авахьзавай. С. М. ЦицIигъ-наме.

КIАКI² нугъ., кил. КЬЕКЬЕМ.

КIАКIАМ кил. КЬЕКЬЕМ.

КIАЛАМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сагъ затIунин паяр сад-садав галкIизвай чка. Гьар са тупIал пуд кIалам ала. Р. Синоним: жалгъа.

КIАЛТIИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гъвечIи эркек гада. Адан гуьгъуьна гьамиша са кIеретI кIалтIиярни жедай. ЛГ, 1993,16. II.

КIАЛУБ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са нин ва я куьн ятIани туькIуьр хьунин алцумаяр. # парталрин ~, кирпичрин ~, кIвачин къапарин ~; ~да тун, ~дай акъудун. Дуьзгуьнвилив парталдинни кIалубдин Винел чIугваз къакъудзава хнупIди. А. Къ. Дишегьлияр. 2) куьч. акунар. КIалуб - инсан, акьулдиз -лам... Е. Э. Гьажимурад эфендидиз. Сурхаян езне Садудин кIалуб, суфат аквада. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Куь дах вун хьтин кьелечI якIаринди тир. Сару лагьайтIа, гьа и вичин стхадин кIалуб. ЯтIани ахпа адай гьиллебазвилер акъатдай. Б. Гь. Заз эвера.

КIАЛУБСУЗ прил. тайин са кIалуб, размер, уьлчмеяр авачир.

* кIалубсуз авун гл., ни 1) вуч тайин са уьлчмеяр авачир гьалдиз гъун. 2) куьч., вуж абурсуз авун.

* кIалубсуз хьун гл., 1) вуч тайин са кIалуб, уьлчмеяр амачир гьалдиз атун.2) куьч., вуж абурсуз гьалдиз атун.

КIАЛУБСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кIалубра амачир, эйбежер гьал.

КIАЛУМ нугъ., сущ. куьшуь.

КIАЛХАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ра, -ри нефес къачудай ва сесер арадиз кьвезвай гьава акъатдай чка.

КIАЛХАНДИН прил. кIалхандиз талукь.

КIАМ сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара физвай ци (марфадин ва я булахрин) арадал гъанвай, деринвал ва яргъивал авай чка. Са хуьруьнбуруз чпиз регъв эцигиз кIан хьанай. Ибуру са кIама Регъуьн хандакIар эгъуьнна, анберар, чIутхварар туькIуьрна, цлар чIугуна. Ф. Ядни герек жедай кьван. Магьамад мад хквезмачир кIамун кьилерал. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гзаф вахтара Гуьлназ ихьтин вахтара. Квар къачуна, кIамалди яд гъиз фидай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. ВацIар, кIамар вили хьана муркIади Кьуна, шуьше хьиз акъвазна гьакI къана. КьатI-кьатI авур зунжурар. Яракьлу карванчияр дикъетдивди тамун гапIалриз, дар кIамариз ва мичIи хъиткьерриз килигзава: ихьтин чкайра къачагъар чуьнуьх жезва, хабарсуз вегьезва. Къ. Гь. Къилинж Къемер. Лугьуда хьи, тек тар тахьуй тамара, Тек булахни тахьуй яргъи кIамара. С. Яман юкъуз чир жеда.

* кIам-шам нар. лап тIимил. Ам алукьиз кIам-шам амай. Р.

КIАМАЗ деепр.: кIамаз хьун гл., вуж; никай-квекай нарази хьун

КIАМАЙ¹ кIамукьун глаголдин причастидин форма. Кил. КЬАМУКЬУН.

КIАМАЙ² прил. акьулдиз зайиф.

КIАМАЙ³ сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра кIамаш, акьул авачирди. Сейфуллагъ, - жаваб гана Вагьаба, - зун кIамай туш кроватдин кIаник квай балугъар гьуьлевайбурухъ дегишариз. С. М. ЦицIигъ-наме.

КIАМАШ¹ прил. акьул авачир. [Зарлишан]. АкI хьайила, за кIамаш ихтилатарзава, тушни? [Али]. Эхь, якъадаш. Н. И.. Гьакимрин папар. А ви кIамаш, кими гафар, Сиве амаз вили хьуй вун! С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: акьулсуз, ахмакь, сефигь. Антоним: акьуллу.

КIАМАШ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акьул авачир кас. - Зун ви гъавурда гьатна, гьажи дадах. Ахьтин кIамашриз чи хамни пар я, лагьана яншахвилелди хъуьрена вичир хуруз кап яна. А. И. Самур. [Гуьлханум]. Валлагь, кIамаш я зун, мез хуьз жедач хьи, жедач. Н. И.. Гьакимрин папар.

КIАМАШБУР кIамаш прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КIАМАШ.

КIАМАШБУР кIамаш прилагательнидикай арадиз атай существительнидин гзафвилин форма. Кил. КIАМАШДИ.

КIАМАШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера акьул авачир гьал. Гьакъикъатда лагьайтIа, им (эрекь-чехир хъун -А. Г.) абуру (ичкибазри - А. Г.) кьегьалвал авун ваъ, кIамашвал, ахмакьвал, алчахвал, чи халкьдин гележегдин несилрин вилик еке тахсиркарвал авун жезва. ЛГ. 1997, 26. XII. Синонимар: акьулсузвал, ахмакьвал, сефигьвал. Антоним: акьуллувал.

КIАМАШДИ сущ. -да, -да; -бур, -буру, -бура акьул авачир­ди. Жибинда зар, кьиле гар авай кьезил, КIамашдин лагълагъар кьада яз кьезил. И. Ш. Кьудар. Синонимар: акьулсузди, ахмакь, кимиди. Антоним: акьуллуди.

КIАМБУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра еке кесек.

КIАМУКЬУН гл., низ вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIамукь тавун, кIамукь тахвун, кIамукь хъийимир бес тушир са вуч ятIани герек хъхьун. Мехъерик яргъи тфу гудай жуьреда зал «цIап» алшурайла, зи кьил элкъвенай. Валай гьейри садавни заз рахаз кIамукьнач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Авайбуралай гьейри, кIвалериз кьве ма­шин къванер кIамукьда. Р.

* кIамай кьван нар. гьикьван кIандатIани. Са-садан тIвар кьаз кIамай кьван эвера, - Чуькъни тийир дустар хьайи кас шедачни? Е. Э. Заз сабур гуз. Аялдиз тинидикай гьазурай хуьрекар, тIимил гана кIанзава, амма силин фу кIамай кьван це. ЛГ, 1999, 23. IX. Халисан пешекар духтурар ина авачир. Начагъбур лагьайтIа, гьар са хуьре кIамай кьван авай. М. Ж. Квахь тийидай гелер туна.... мешребсуз гьалар бегенмиш хьанвай хуьрерин чкайрин тIварар кIамай кьван кьаз жеда. ЛГ, 2000, 2. III. [Али]. Фена атIа кIвале ваз кIамай кьван шехьа, чIарар чухух жуван. Н. И. Гьакимрин папар. Синонимар: тухдалди, цIай рекьидалди.

* кIам-шам амай [къакъатна] лап тIимил амай. Акахьай дяве тахьана са кIам-шам къакъатна. 3. Э. Куьгьне кавхаяр пIуртI. Са кIам-шам амай, ам вичин пабвиле къахчуз - гена, адахъ акьуллу дустар хьана. А. А. Пад хьайи рагъ

КIАН сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера 1) физвай ва я акъвазнавай цин винел патаз акси пад. # вацIун ~ къубудин ~, къанавдин ~, къуйдин ~. Ахпа ада, бубадин патав фена, гьуьлуьн кIаняй гъайи накъвар вугана адав. Ф. Гьуьлуьн руш. 2) майишатдин къапарин вини кьилиз акси пад. # къажгъандин ~, ягълавдин ~, столдин ~, чувалдин ~. 3) кьилел алукIдай парталдин цавухъ тир пад. Кьилел алай бармак лагьайтIа, кьифери кьадгъунайди хьиз, са чIарни аламачиз кIан дуьздал хьанвайди тир. А. Ф. Риза. 4) бедендин паярин чилихъ тир пад, пай, чка. # вилин ~, руфунин ~, кIвачин ~, хъуьчIуьн ~. Садлагьана Мегьтиди яргъи спелрин кIаникай кьелечI пIузарар югъурна... А. Ф. Газет. Жив ацукьайбур хьиз, михьиз лацу хьанвай къалин рацIамрин кIаникай аквазвай кьве гъвечIи булах хьтин михьи вилер исятда чилел эвичIай ксарал атана. Б. Гь. Заз эвера. Абуруз далу гана ацукьнавай Бубади стIун алай чкадилай юзун тавуна, маузер акъудна, ам хъуьчIуьн кIаникай тахминан рахазвайбурун ванцел туькIуьрна... С. Гь. КIири Буба. 5) тIебиатдин, набататрин, эцигнавай дараматдин, затIарин чилихъ тир пай. Абур рагъ гвай цлан кIанера ацукьнавай. А. Ф. Риза. Экв жез-тежез, цавун кIан лацу хьуник кваз, къуьне гьебеяр аваз кьведни кIваляй экъечIна, хизанриз сагърай лагьана, рекье гьатна. А. Ф. Бубадин веси.... балкIандик хуькуьрайтIа, аватна балкIанни галаз рагара акьуна тике-тике жедай, а тикеярни чархун кIаняй гъуьлягъ хьтин алчуд жез физвай вацIуз агакьдалди акъваздач. А. Ф. Лянет. Гимишдин ранг алай элкъвей варз чIулав циферин кIаникай хкатна цавун кIанелай аквазвай. А. Ф. Лянет. Ма, ваз ихьтин са алатни, - чIехида фарин кIаник квай вичин чантадай кьвед лагьай тIур акъуд­на. Б. Гь. Заз эвера. Ачкар валан кIане ацукьнавай ва некьидин пешериз кIуф язавай. 3. Гь. Залан кам. Столдал чуьхвенвай чичIекар, кIешнишар пайда хьана. Иесиди кроватдин кIаникай эрекь авай шуьшени хкудна, вилик кружкани эцигна. 3. Гь. Ахварай авудай аваз. □ ТупIал фекьи Дадаш цлан кIаневай кIарасдин кьилел са шумуд агъсакъални галаз хкатна хьиз ацукьнавай. А. Ф. Бубадин веси. 6) гзафв. кь. хуьрек гьазурдайла адан цIухъ галай пад. # ашдин кIанер, хапIадин кIанер. 7) алукIдай парталдин бедендиз мукьва пад. Кьилел алай бармак, са патал эцигна, кIунтI хьиз акъвазарнавай, кIаникай кIурт квай рехи чухвадин винелай гимишдин чIул ва гимиш савад янавай гапур кутIуннавай. А. Ф. Газет. 8) кьакьанда авай хуьруьн, шегьердин агъа пай. Гьарданбир кIекери гьараюнин, кицIин элуькьунин ван къведай; хуьруьн кIаникай авахьзавай вацIу жур-жур ийизвай... А. Ф. Бубадин веси. 9) затIунин нехиш, шикил алай патаз акси пад.... кIан чида адаз астIардин... Ш. Т. Кьве устIар. 10) кьакьан патахъ дуьзмиш жедай, вичин къене са вуч ятIани хуьн патал раснавай затIунин (чувал, чанта, шалвар, портфель ва мсб) чил галай пад. Гьардан вилик са истикан, Вегь шекер бул, такурай кIан. С. С. Фекьияр. Чувалдин кIане са кьве киле гъуьр амай. Р. Куьгьне вахтара лезги хуьрера къен финикди азарлу хьайила, абур патал махсус шалварар куьдай, лугьуда. Жибинар, кикер, гьертер - шалвардиз хас вири лишанар квайбур жедай. Амма кIан кутадачир. А. Къ. Жуьгьенар. * вилерин кIаникай килигун.

* кIан квачир прил. 1) кIан пад ачух. Виликдай хуьрера аялрал кIан квачир шалварар жедай. Р. 2) тух тежер, къати нефс авай.

* кIан-кIукI татун гл., нел-квел ери-бине эцигиз тахьун, кьил акъудиз тахьун.

* кIане гъери авачир прил. ихтибар тежер. - Адан кIане гъери авайди туш. Авур хъсанвал чир жедайди туш. 3. Э. Рекьер сад туш.

* кIане гъери авачирди сущ. ихтибарсуз, ихтибар гъиз тежедайди.

* кIаник кутун гл., ни вуж-вуч гъалибвал къазанмишун. Шарвилиди... душмандин кьуьруькрай кьил акъудзава ва ам гьар сеферда кIаник кутазва... Б. С. "Шарвили" гьикI арадиз атана?

* кIаняй акъатуй! межд. къати нефс авайдаз, вичиз авай, гайи затIунал рази тахьайла, тежедайдаз ийидай экъуьгъун.

* кIаняй акъатун гл., вуж-вуч терг хьун, авачир гьалдиз атун. Я Сад Аллагь, - фикирна эхир за, ~ их! хьайитIа, кIвал кIаняй акъатда. Н. Ш. КIвалин референдум. Синоним: тахьай мисал хьун.

* кIаняй акъудун гл., ни-куь вуж-вуч терг авун. Эгер и харж тагъайтIа, За хуьр кIаняй акъудда, Къван къванцихъай галудда! Ф. Бахтавар. Гелирдин рехъ атIайтIа, За хуьр кIаняй акъудда... Ф. Лезгистандин хабарар, VI.

КIАН² сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера сад хьтинбурун арада же­дай агъа дережа. Дяведин вахтунда анжах дишегьлийрин къуват ишлемишзавай колхоз лап кIанел аватнавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* кIан-кIукI татун гл., нел-квел са кар кьилиз акъат та­вун. Гьикьван ягъайтIан куьне юкI, Къведач инал я кIан, я кIукI. С. С.

* кIанер-пунар сущ. 1) са куьн ятIани амукьаяр. 2) куьч. са халкьдин, классдин чIур хьанвай инсанар.

* кIан-пун ахтармишун [чирун] гл., ни вири патарихъай са вуж-вуч ятIани ахтармишун.

* кIан туш кил. КIАН ХЬУН.

КIАН³ : кIан хьун гл., низ вуж-вуч; кIан жеда, кIан хьана; кIан жен, кIан хьухь, кIан хьурай, кIан жемир; кIан тахьун, кIан таххьун, кIан хъжемир 1) муьгьуьббатдин гьиссер хьун, муьгьуьббатдин гьиссери кьун. Гуьрчегвилилиз гаф авач ви, Шан хьун четин кар я, суна. Е. Э. Суна, за ваз суьгьбет ийин. Къадир Аллагь, Вун гъахъ я хьи, са касдиз сад кIан хьайила, ИкI ажайиб иер акуна Ви кьадар я, дугъриси. Е. Э. Дугъриси. 2) са кар кьилиз акъуддай хиял хьун. Марф ракъуриз кIан хьанва окед Худадиз. Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. Сифте йифиз зав рушвал гумачирди чир хьайила, гьа пакамахъ Селимаз зун рахкуриз кIан хьана. А. М. Киф атIайди. Хуьряй атай ярар-дустаризни Хидиран патав физ кIан жедачир. Я. Къафаров. "Машаллагь, машаллагь" 3) нин-куьн ятIани терефдар хьун. Гуьзел, за ваз лугьун са чIал: Гьамиша вун акваз кIан я. Е. Э. КIан я. Жемятдиз зун кIанзава, -лагьана за. – Завай колхоз гадариз жедач! К, 1988, 9. XII.

* кIан хьайитIани, кIан тахьайтIани нар. нелай-квелай аслу тушиз. Гьа инал заз маса халкьарин милли руьгьдик хкуьрзавай ксариз лугьуз кIанзава: квез кIан хьайитIани, кIан тахьайтIани, чна чи тIвар мадни, гьамиша хьиз, вине кьада. М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

* кIан хьунухь сущ. муьгьуьббатдин гьиссер хьун. КIан хьунухьни жеда, гъелбет, Фикир ая вуна хелвет. С. С. Гуьзел яр.

КIАНАРУН гл., каузат., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -ин, -а, -рай, -мир; кIанар авун, кIанар тавун, кIанар тахвун, кIанар хъийимир 1) муьгьуьббатдин гьиссер жедайвал авун, муьгьуьббатдин гьиссери кьун. 2) са кар кьилиз акъуддай хиял ийиз тун. На кIанарда кIелдай илим, Вахъ муьгьтеж яз ава вири... X. Къ. Гьажи эфенди. 3) нин-куьн ятIани терефдар хьун.

КIАНДА кIан хьун глаголдин вахтунин форма. 1) муьгьуьббатдин гьиссер хьун. муьгьуьббатдин гьиссери кьун. 2) са кар кьилиз акъуддай хиял хьун. Къуншияр вири хъвадай кефчияр ятIани, Мирим абурун арайра авач. КIандач касдиз хъваз, "жуван пулни гана, жув гижи ийиз" М. Б. "Жигули". КIанзамайди дагьардиз эвичIдай серенжем кьабулун я: кIирер аниз, гьелбетда, агакьдач. М. Б. За бананар недач. - Тух хьана, кIанзамач, - амаларзава. М. Б. За бананар недач. 3) нин-куьн ятIани терефдар хьун. Хуьрек кIанда даим ширин, кIвални жен хевлет, фекьияр. С. С. Фекьияр. Гатун рагъни хъуьтIуьн аяз - Гъич кIандач квез гъабур галаз Серин кIвале теспягъ чIугваз. С. С. Фекьийриз. Халкьдив чпин малар вахкана кIанда, ТахьайтIа садани цан цадач абуру. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Пакамлай няналди гьа ихътин крар ийиз тунайтIа, адаз маса кар кIандачир. А. Ф. Риза. Ватан кIанзавайдан рикI ватандихъ кана кIанда. 3. Р. Веси. Инсанрихъ инсаф кIанда. Гь. Къ. Четин бахт. Гьамиша хьиз, квез завутдин ракIар ачух я: кIандатIа, - атана кIвалаха, кIандатIа квез герек тахта, шалман, рак-дакIар къачу. Къ. Гь. Четин бахт.

* кIандатIа гада хьурай, кIандатIа - руш мисал 'гьикI кIандатIани хьуй, вуч кIандатIани хьуй, - заз са гафар я' манадин ибара. ВакIар хуьрай, гими гьалрай, - къайгъу туш, КIандатIа гада хьуй, кIандатIани руш. И. Ш. Кьудар.

КIАНДА² 'чарасуз я, герек я' манадин гаф. Ваъ, - кьетIна за, - инай квахьна кIанда". М. Б. Спелар. Квез багъдин юкьва ада туькIуьрнавай алачух... ваъ гьа! Тавхана кIвал акуна кIанда. Къ. М. Хайи чилин таватар. Гьеле кали хана кIанда Нез жедайвал булама. С. К. Гьеле хьи.

КIАНДАЙВАЛ нар. вичиз гьикI хъсан акуртIа, гьакI. Дагъларин сагьибдин гъиле гьатай шиш мад цIал хтанач. Амайбур Керима вичиз кIандайвал акъугъарна. Б. Гь. Заз эвера Амма вучиз ятIани республикадин бязи алимри... акъваз тавуна тарихдин фактар чпиз кIандайвал дегишарзава. М. М. Чун вуч ксар я? Синоним: кIандайвал.

КIАНДАТIА¹ кIанда глаголдин шартIунин форма. Кил. КIАНДА.

КIАНДАТIА² || КIАНТIА шартI къалурдай союздин гаф ва кIус. КIантIа рахух вун гьадав лап мецелди... С. С. Пис папаз. Гьагъ макъамда дишегьлидин къиметар, Вуч кIантIан хьуй, манатар вад виш жеди. С. С. Пис папаз. Чи гьикаятчияр къачуртIа, кIантIа Алибег Фатахов, кIантIа Зияуддин Эфендиев хьурай, абуруни и гафуникай [ягь гафуникай. - А. Г.] менфят къачунвач. А. А. Арифдар Сулейман. КIандатIа гьакI вирида хьиз ЦIару халу лагь. Заз тафават авач... Б. Гь. Заз эвера Абуру, иви кумаз хьайила, кеф гуда, гьа къажгъандиз алуд. КIандатIа гьакI гваз хъша. Б. Гь. Заз эвера. - Чаз гудай са кило садакьадин як гана, жуван паб гьиниз кIандатIани хутах, - лагьана кимел акъвазнавай Рзахана. Б. Гь. Заз эвера. ВакIар хуьрай, гими гьал­рай, - къайгъу туш, КIандатIа гада хьуй, кIандатIани -руш. И. Ш. Кьудар.

КIАНДАЧ кIанда глаголдин инкарвилин форма. Кил. КIАНДА.

КIАНЗ: кIанз(ни)-такIанз нар. 1) жуван патай разивал авачиз. КIанзни-такIанз вил Дуьньядихъай атIанва... Е. Э. Гъуцар, Ви сир вуч я зун халкь авунин?! 2) маса чара авачиз. Рекьин мугьманди кIанз-такIанз са мекве авай кишмишар гуда ва гаф гун тIалабда. Ф. Далалубегьли. Газетдин тираждин 7080 процент партиядин обкомдинни райкомрин буйругъралди КIанзни-такIанз 6 кепекдай маса гузвай. ЛГ, 1999, 3. VI. 3) ашкъи авачиз. Зугьраба... итимриз кIанзни-такIанз юлдашвал ийидай. А. Ляметов. ЦIийи шиир башламиш хъия.

КIАНЗАВА кIан хьун глаголдин вахтунин форма. 1) алай вахтунда муьгьуьббатдин гьиссери кьур гьалда ава. 2) алай вахтунда са кар кьилиз акъуддай хиялдик ква. Заз абуруз суалралди жаваб гуз кIанзава... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. ГьакI хьайила, чна геж тавуна чавай жезвай тарихдин кIусар кIватIна, къвезмай несилрал агакьарна кIанзава. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Аквар гьаларай, адаз вичизни рахаз кIанзава. М. Б. Спелар. 3) алай вахтунда нин-куьн ятIани терефдар хьун мурад тир гьалда ава. - Гъахъ лагьайтIа, за хъвана кIанзавайди туш. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. - ГьикI хьана, кьей хва, за ваз столдал гъана цацар эцигна кIанзавани? С. Муслимов. ЦицIигъ -наме.

КIАНЗАМА кIан хьун вахтунин форма. 1) алай вахтундани муьгьуьббатдин гьиссери кьур гьалда амаз ава. 2) алай вах­тундани са кар кьилиз акъуддай хияддик кваз ама. 3) алай вахтунда нин-куьн ятIани терефдар хьун мурад тир гьалда аваз ама.

КIАНИ прил. 1) жуванди хьун патал майил авай. Вуч я ваз завай кIани затI я, Вун вуч бейкамал я, кпул. С. С. Кпул. 2) бегенмиш тир, жедай лишанар квай. Зи кIани рагъ, вучиз вун, Зун туна, чуьнуьх жезва? И. Асл. Зи рагъ гила хъфизва. КIвализ атай Гьажиди Иесидиз лагьана: «Валай кIани дуст авач, Гьахь зи рикIиз атана». Ж. Валай кIани дуст авач... ТуькIуьрда за Ви кар, шаксуз, Пака хъша кIани чIавуз. Арада затI аваз хьурай. Ж. Арада затI аваз хьурай. 3) са кар, гьерекат кьилиз акъудиз ашкъи авай. Зи пак рикIел, гьикIда, жезва гел хаинарин мецерин? Бес гьарайдиз къвез кIани кас аламачни чилел, дуст. Е. Э. Дуст. - Ам, гадаяр, куьди Дректорди гьерер незва лугьун дуьз туш, Хачмазаз кIанзавайди цIелхем я, цIаяр вичиз кIанибур ийида. М. Б. За бананар недач. 4) муьгьуьббатдин гьиссер авай. Вун акурла, зи рикI шад я, кIани яр. Е. Э. КIани яр. Вахт я ви чагъдин, КIани гуьзел яр. Е. Э. Ярдин тариф. кIани ярдихъ галай уьмуьр женнет я... Е. Э. Мубарак. За са гаф мад хълагьда, кIани гада жуваз кIанивал вердишар тежедай буьндуьгуьр руш Гъуьлуьз тефирай. Къ. М. Хайи чилин таватар.

* кIани-такIан сущ. лазим, герек, къачуз фикирдик квай шей. Сада лугьузвай: вич кIани-такIан къачуз базардиз фенай. Ф. Нехирбандин акьуллу руш. Куьчедай фидай гъаким, вуж кIантIани хьурай... буюр авуна, кIани-такIан жузадай. 3 Э. Рекьер сад туш.

* кIани кьадар нар. гзаф, кIамай кьван.

КIАНИБУР¹ кIани прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КIАНИ.

КIАНИБУР² прилагательнидикай хьанвай существительнидин гзафвилин форма. Кил. КIАНИДИ.

КIАНИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) муьгьуьббатдин гьиссери кьунвай гьал. [Шихрагьим] Килиг, дуст! Зи вири яшайиш, шадвал, лугьун-хъуьруьн, кIанивал, ашкъи - вири Саядперидилай аслу тир. С. С., С. М. СтIал Саяд. Чи Адамаз иландивай Чир хьана ашкъи, кIанивал X. Къ. Къулида мехъерик. КIанивилел кьурай кьин, Ярдиз сидкьи хьурай ам, Хайи чилиз, Ватандиз, Халкьдиз сидкьи хьу­рай ам. 3. Р., Б. С. Шарвили. Манивиш багъ кутада кIамара, Даим хьурай муьгьуьббатни азадвал. И. Ш. Кьудар. На лугьуди, и дуьньяда Авайди са хъсанвал я. Миливални, иервални, КIанивални масанвал я. С. К. Ви авазар аваз хьурай. Синонимар: ашкъи, муьгьуьббат. 2) садан патай масадахъ авай къени, дерин гьиссер.... Къуй дидейрин КIанивал, Къенивал, Манийвал гьахьрай чи пакада. Ш. Къ. Гьахьрай чи пакада

КIАНИВАЛ² нар. гьикI кIандатIа, гьакI. Чатухъанди ихтилатна фикириз: - Арифар, куьн акьада зи гъавурда, Дишегьли - им ракь я, эгер ифириз ХьайитIа, ам кIанивал на какурда. А. С. Чатухъанди ихтилатна фикириз. Вири мад кIанивал жедай затIар туш... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: кIандайвал.

КIАНИВИЛЕЛДИ нар. кIанивал хас яз. И хабар бязибуру кIанивилелди къаршиламишдай, ам акваз кIандай ва рикIик фул кваз гуьзлемишдай. А. Ф. Риза. Эхир Сефер хквен тийирди чир хьайила, ада пул къачуна ва кIанивилелди лагьана... А. Ф. Бубадин веси. Бязибуру гъил кьаз хвашкалд лагьана, Садбур адаз кIанивилелди хъуьрена. Садбур адаз кьашкъабагъ мурк хьиз кьана, Вилерин кIаникай килигиз элкъвена. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

КIАНИВИЛЯЙ нар. кIанивал себеб яз. Адан халис тIвар Айдемир я. Амма вирида адаз Кваса лугьузва. ТакIанвиляй ваъ, акси яз - кIанивиляй. М. Б. Футболист

КIАНИД(И) сущ.; -да, -да; -бур, -буру, -бура; 1) низ кIанивилин, муьгьуьббатдин гьиссер талукьарнаватIа, гьам. ИкI жедани кIанибурун дуствилер... Е. Э. КIани яр. Рагьим ая ви кIанидаз. Е. Э. Эмин гада. КIаниди, вак куьз тади ква хъфиз? Заз къенин йифиз КIанзава ифиз. М. Б. Къе кIур гуда... 2) са кIвалах кьилиз акъудун. Ваз кIаниди, зун гъавурда гъатзава... Е. Э. Яр гуьзел. Залай рахун куь нефсериз кIанид я... Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. Минет я ваз: язух ша тIун кIанидан, Вахъ вил гала бахтикъара хьайидан. Ш. Къ. Язух ша тIун кIанидан.

КIАНИК^I кIан существительнидин чкадин IV пад. форма. Кил. КIАН.

КIАНИК² нар. гьаятдиз. Марал... кIаник фена, гъил-чин чуьхвена, кIвализ хъфена. А. А. Ирид цаварин Самурдин ван.

КIАНИК посл. 1) са нин ва куьн ятIани кIан тир патак. -Зун хуьруьз хъфена кIанзава, чан мукьва-кьили, а ви кравутдин кIаник квай балугъар за хутахин. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Гьафиз... раган кIаник квай валариз фена. Б. С. Заман Буба. Кьилел тIурфан, кIаник сел, ЦIил атIузва душманди. А. С. Уста Идрис. Антоним: винел. 2) талукьвилин падежда ава гафуналди къалурнавай са тайин чкадилай ахпа къвезвай, алай чка. Кас гьа и хиялрик кумаз, хтана хуьруьн кIаник квай гуьнедиз акъатайла, седриди лагьана: -Халияр жеда цIи- гьа, Цир М. С. Жедач, валлагь.

КIАНИКАЙ нар. туьквенда дезгедин кIаникай. Ингье, чан вах, и хуьруьн универмагдай са вижевай лацу келегъа маса къачунва. Сифте авач лагьана. Ахпа, са вад манат кьил гайила, кIаникай хкудна гъиле туна. Чухунар я, чухунар. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

КIАНИКАЙ посл, талукьвилин падежда авай существитель­нидин, тIварцIиэвездин кIан тир патакай. Агъа, гуьллейрин ван акъатайвалди, стулдин кIаникай тумуниз риб сухайди хьиз, къудгъунна кIвачел акьалтна, къванциз элкъвейди хьиз, столдихъ хак хьана. Гь. С. КIири Буба

* кIаникай яд ракъурун гл., ни нин са низ ятIани чинеба пис кар авун. Вуна, Келбяли, чIурукIа фикирмир. Заз ви кIаникай яд ракъуриз кIанзавач. Б. Гь. Заз эвера.

КIАНИКУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -ин, ая, -рай, -мир; кIаник авун, кIаник тавун, кIаник тахвун, кIаник хъийимир са вуч ятIани кIан патак кутун. КIаникиз къаткида далу, Жедач квехъ гъейрат, фекьияр. С. С. Фекьияр.

КIАНТIА кил. КIАНДАТIА.

КIАНЧI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) атIанвай тарцин аламай пун. Бес вучиз тарарин чкадал амай кIанчIар акурла, къе зи рикI ишеда? С. К. Са чIавуз. 2) яцIу кIарасдин атIай пай.... Магьмуд бубади вичин кал нехирдал виридалайни вилик акъуддай, къалияндиз цIайни яна, кундал алай кIанчIунал ацукьдай. 3. Гь. Бубадин кIвал Синонимар: гъвар, чукьван. 3) куьч. акьулсузди. Им кIанчI я лугьуз гатана чукурнай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Секиндаказ яшамиш жезвайди - атIанвай тар я, вичин уьмуьрдилай рази кас - китIазвай кIанчI.3. Р. Веси.

КIАНЧIАЛ: кIанчIал тIуб сущ. гъилин сад лагьай, яцIу тIуб. Вичини заз жаваб яз вилер акьал хъийизвай, кьиливди исятда зун экъечIай кIвалин рак къалуриз, кIанчIал тIубни хкажна кьуна, вижевайди яни лугьуз. М. Б. Спелар.

КIАНЧНИ [шн] кIус гьайифилелди са вуч ятIани кIанзавайди, рикIе авайди къалурдай гаф. КIанчни са рехъ перишанвал алуддай... И. Гь. Зи вил хванва...

КIАП сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) таран емишрин цилер жедай пай. Са бязи чуьхверрин кIапарни ширин жеда. Р. 2) гьажибугъдадин тварар аламачир кIаш.... вичи шаламдин кьветIалар ахъайзавай... ва ахпа тумбочкадай кIуфа гьажибугъдадин кIап тунвай шуьше акъудна. 3. Гь. Лезгийрин риваят.

КIАПIАЛ нугъ., кил. ГАПIАЛ.

КIАР сущ.; -цIи, -цIе, -ар, -ари, ара 1) арабадик квай яцар вийиникай хкат тавун патал абурун гардандин кьве патахъай жедай куьруь лашар. И арада гьикI ятIани викIинин кIар хана... Ф. ...чеб викIанин юкъвай авадарнавай мягькем кIарцIи хуьзвай цIунуйрални илисна. Гь. Гь. Сифте сефер арабайрихъ галаз. 2) тинидикай чкалар ийидайла, ишлемишдай алат, цIалцIам, кьилер шуькIуь, куьруь лаш. 3) гурарай хкаж жедайла ва эвичIдайла, кIвачер эцигдай саса кьул ва я кIарас. ЯхцIур кIарцIин кьакьан гурар Кьакьан кIвализ аскIан хьана... Ф. Бендер. Кьве варз я, гурарин кIар хана, хтура тIун. 4) далдамдай ван акъатун патал ам гатадай куьруь шуькIуь алат. Гададин гъиле авай далдамд кIарар цавай къвезвай. Р. 5) гардандин кIараб. Авариядикди адан гардандин кIараб хана. Р. 6) тенбекдин чкал алудай тан. КIар квай тенбекдин пIапIрус чIугвадани? Р. 7) куьч. анаша квай пIапIрус.

* кIар авун гл., ни вуч 1) кьатI авун, атIун. 2) вацIун са патай муькуь патаз кирс квачиз экъечIун.

* кIар хьун гл., вуч кьатI хьун, атIун... Куь умудрин гъалар вири кIар хьанайтIа кIандай рикIиз. Ш. Къ. КIандай рикIиз.

* кIарарай [крарай] акъатун гл., вуж 1) хъсан-пис уьмуьр акун, регъуьвал амукь тавун. Девриги крар акур, кIарарай акъатай кас я... И. В. Кьуд "аламат". 2) яб тагун, ягьсуз хьун.

КIАРАБ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсандин, гьайвандин, къушран жендекдик квай кIеви пай, скелетдин материал. -Бес, чан хва, ахпа фена кIамуз килигайла, кьве хеб тумар атIана, кIирер кутуна кьенвай, садакай амайди тек са кIарабар тир... А. Ф. Лянет. Гзаф вахтара рекьяй физвай марфадин ятари, жив цIрана жезвай селлери сурарин кьилихъ галай къванер тухудай, сурарай дуьздал хьанвай кIарабар аквадай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Цик экечIна, кIарабриз тIал акъатайбур булахдин кьилихъ галай тIула далудиз рагъ гуз къаткидай. М. Б. Шапка.. * кьуд кIарабни хам хьун.

* кIарабрайни акъатдач 'садрани рикIелай алатдач' манадин ибара. «Амма и зи кьве вилин кIаник кьейи папаз авур зулум, зун къейитIани, зи кIарабрайни акъатдач», -лагьана, кьуьзуь чубан кисна. А. Ф. Лянет.

КIАРАс сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарцин материал. Халкьари юкъуз тамай кIарасар гъидай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Туракьни яр какахьай чуьхвер кIарасдикай раснавай, кьиляй кьилиз нехишламишнавай тIур тамашуник квай интигъа затI тир. Б. Гь. Заз эвера Чумал тарцин кIарасдикай асаяр, лашар, жуьреба-жуьре алатрин тумар, алатар ийизва. Р. Тагьирбегов. Чумалар. * тумуна кIарасар туртIани, эсер авайди туш.

* кIарас балкIан сущ. кьадардилай гзаф яхун, амма зиринг инсан.

КIАРАСАР сущ.; -ри, -ра цIай ийидай материал. - Вуна агъа булахдин патав цIай хъийида..., - кIарасар гьанал алазва. Фена кар аку. Б. Гь. Заз эвера.

КIАРКIА'Р сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пар тухузвай гьай­вандин, иллаки ламран тумуник кутадай гъвечIи кIар. Тумун кIаник кашу квайд я, Мад кIаркIар авайд туш. С. С.

КIАРУ || КIВАРА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) чурун тавунвай куьлуь емиш. 2) Мини.

* кIаруд сувар сущ. пIинийрин сувар.

КIАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -а || ая, -ин, -рай, -мир; кIар авун, кIар тавун, кIар тахвун, кIар хъийимир 1) яргъивал авай затI хун, атIун. Кьеб такIан аялд хьиз, кIарзава епер, Акъатиз кIанзава кIеви тангарай. С. К. Этюд. 2) дуьз майдандин, рекьин юкь кьун. Гьуьсейн йигиндиз Шейх-Шабанан майдан кIарна шегьердин кьибле патан дарваздихъ фена. 3. Р. ЦIийи ханлух.

КIАС сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара сарар ва я кьве тIуб сад-садал къуватдалди илисайла жезвай тIарвал.

* кIас гун гл., ни низ-квез кIасна тIарвал гун. Иланди хьиз гьардаз гуз кIас Халкьдилай дерт алатдани? Е. Э. Дуьньядикай кеф тахай кас.

* кIас ягъун гл., ни квез тIуьн патал са вуч ятIани сараралди атIун. Ризади хъуьтуьл фазни нисидиз иштягълудаказ кIасяна... А. Ф. Риза.

КIАСУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIас авун, кIас тавун, кIас тахвун, кIас хъийимир 1) сарар ва я кьве тIуб сад-садал къуватдалди илисна абурун арада авайдаз тIарвал гун. Серф гьатайла къастда кIасиз, Дуствилин эхир жедайд туш. С. С. Къара пулуниз. Гагь деведиз кIанда кIасиз, Гагь ламраз вун кIурув ягъиз. С. С. Урусатдиз. 2) гьашаратри инсандин, гьайвандин бедендикай иви хъун. ВетIери кIасиз секинвал гузвач. Р.

КIАТI сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара магьсул хуьн патал тIваларикай хранвай ва я тахтайрикай раснавай еке къаб. - ЦIуд рипе къуьл кIатIа туна, бес вун гьикI гъафил хьана? Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Магьмутахуьр ала кIунтIал, Масдан бахъуд ли жед кIатIал. С. С. Куьредин цIерид хуьр. КIватIиз ам ичIериз кIатIуз, ТIалабиз закат, фекьияр. С. С. Фекьияр. Гадарна вун кIатIун кьулухъ, Садазни бакар амач хьи. С. С. Урусатдиз. Са пата кIатI, са пата ящик, чувал. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Виликдай хьиз ацIай гъуьруьн кIатI амач. И. Рамазанов. Хъвадачни? Куьруь кIатI хьтин, юкьва къуршахни авай Мешеди хьтин итим, чинни чIурна, къалияндай туптуп гумар акъудиз, хажалатди кьунвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: канду.

* ацIай кIатIал гишин кьиф сущ. девлетар авай, амма гзаф къаних, мискьи кас.

КIАХ¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара элкъвей тварар авай техилдин жинс. Зи таяр-туьшери кIахарин никIе ва я гъелцин виликай къаз, пелелай гъекъ шткидайла, даша заз, руфун тухяз, мектебда кIелдаймумкинвал гана. ЛГ. 1997, 18. IV.

КIАХ² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара лезги ичерин са сорт. Шахар гьам заланвал хуьниз, гьамни яргъалди амукьуниз хъсан ичер я. Р.

КIАХ³ нугъ., сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара сив. Жуван кIах хуьх! Р.

КIАЧIИЧI прил. аскIан тан авай. (набататрикай рахадайла)

КIАЧIИЧIЛУХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къалиндиз экъечIнавай кул-кусрин кIватIал. Яргъал мегъуьн тарар авай тамун кIачIичIлухда эхиримжи балкIандин къаралту квахьна. А. А. Пад хьайи рагъ. Къенин ахвар михьиз рикIел алама: Рехъ авачир кIачIичIлухдай физвай зун, Вири кьуд пад кьун­вай цифери... А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават. И къузадин кIачIичIлухдиз акъатна вун гьикI, Шалбуз дагъдин живер акур кьве лув чIулав нуькI? И. Гь.

КIАЧКIАЧI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тинидин куьлуь элкъвей кIус.

* кIачIкачI хапIа сущ. хешилдиз ухшар нек яна недай хапIа. КIачIкачI хапIадиз некни ядайди тир. Р.

КIАШ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) чатук ракь гатадай еке кIута. ЯхцIур йисуз кIаш хкажиз кIавузардал Гьалчай гужлу гъилер гъуьргъуь хьана... 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав. - Зун? - ЦIаруди лап ван ийидайвал вичин хуруз кIаш хьтин гъуд яна. Б. Гь. Заз эвера. 2) элкъвей гъвечIи чархунин форма авай нисидин кIватI. - Де мад сагърай! Хъфена, вуна гайи дарманар хъвана, са кьве кIаш нисидин къайгъу чIугуна кIанда... Б. Гь. Заз эвера. Аникай булахдал таза афнияр, яру памадурар, са кIаш ниси ва кьве бутылка «Экстра» атана. Б. Гь. Заз эвера. 3) гьажибугъдадин тварар аламай кьил. Ргай кIашар кIандани? Р.

КIАШкIУМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сараривди жакьун патал сиве жедай затI. Малла Несреддиназ вичин кIашкIум вичин нерин тарцел кIанда. Ф. Синоним: кендирагъ.

[кIв] - пIузарар кIватI хьана акъатзавай кIалхандин сес-фонема. Адан маналувал, агъадихъ галай гафар сад-садав гекъигайла, чир жеда: кIвах - кIах, кIватI кIатI, кIватIал -кIатIал, якIвар -якIар ва мсб.

КIВАДАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIвадар тавун, кIвадар тахвун, кIвадар хъийимир тарцел алайбур чилел авадарун. Заз гамни храз чида, тIанурдиз фу ягъизни, Хъархъун тарциз акъахна юркуналди кIерецарни кIвадарайди я за... X. X. "Гзаф тажуб рекьева зун...* вил кIвадарун.

КIВАЛ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера; 1) дарамат. Са кIвал ава женнет багъда Безетмишна а раснавай. Е. Э. КIани ярдиз. 2) инсанар яшамиш хьун патал дараматда раснавай кьилдин кьуд цлан къен. Хелвет кIвале аваз кIан я. Е. Э. Акваз кIан я. Эхирни, кьуна хкана, кIвале туна, ракIариз дапIар яна. Гь. С. КIири Буба. 3) са хандакIдал эцигнавай са шумуд кIваликай ибарат тир дарамат. Ви рикI пад хъуй, кIвал ацахьна. Е. Э. Къедекни пер чуьнуьхайдаз. Уьмуьрда гьич алат тийир хажалат Сефил кIвализ мугьман я, лагь зи ярдиз. Е. Э. Лагь зи ярдиз. Ахпанмазди пуд СтIалар. Гьар кIвале жед цIуд аялар. С. С. Куьредин цIерид хуьр. Сарухан куьк са кавални галчукна вичин кIвалерин айвандал рагъ гуз ацукьнавай. А. Ф. Риза. - Риза, фена Саимат халадин кIваляй хъвадай яд гъваш! А. Ф. Риза. Дегьзаманайрин чувудри чпин ракIарин гуьрцелдилай дуьаяр авай запаб куьрсдай кьван. Гьада и кIвализ хата-бала, чинерар, иблисар ахъайдачир кьван. Р. Гь. Чун чаз килигайла. За и кIвалера рушаз Мехъерда, душмандиз гьелегь, дустуниз хъверда, Етим Эминан чIалар эзберда, За кхъей са цIар амукьрай лугьуз. Б. С. Амукьрай лугьуз. Ялцугърин хуьр чкIана. Аламат жедай кар ам я: ина сагъсаламт яз амай кIвалерикай садни Етим Эминан кьве мертебадин кIвалер тир. К. К. Риваятар. Вичик вири лезги хуьрер квай Къалажугърин ( Шелетрин) Советда 900 кIвал ава. М. М. За нин бахтар чуьнуьхна хьи... 4) куьч. инсанар. Советрин девирда Храхубада гьар са кIвали "Коммунист" газет къачузвай. Гила са телеграмма ядайвал хьайитIа, Мегьарамдхуьруьз фена кIанзава. "Лезги газетдикай" лагьайтIа, Храхубадин агьалийрин пай атIанва. ЛГ, 2000, 6. IV. Синонимар: дарамат, имарат, ужагъ, утагъ. * аялрин кIвал, мугьманд кIвал, тавд кIвал, халкьдин яратмишунрин кIвал, хуьрекдин кIвал. эхиратдин кIвал, цIун кIвал.

* кIвал атIун гл., нин кIвале авай шейэр чуьнуьхун. Тахсир вуч хъуй, Эмин икI куз? гьар вахтунда кIвалер атIуз. Е. Э. Гьарай, эллер.

* кIвал къени хьайиди! обр. сад-садав рахадайла, гьуьрметдин лишан яз ишлемишдай ибара. - Ништа, я кIвал къени хьайиди, а хизан декьейдан къекъуьнар, Мислиман къекъуьнар хьиз, аквадай кьван. А. Ф. Газет. - Зунни Расул ам кучукай пака юкъуз са геренда хтанай. Эхирни адаз вуч хьайиди ялдай, я кIвал къени хьайиди? М. Б. Ханкиши. Я кIвал къени хьайиди, квел чан алачни, им вуч гьал я, - лагьана туьгьметарни авуна. И. В. Алмас. Антоним: кIвал чIур(у) хьайиди!

* кIвал чIур хьайиди! обр. сад-садав рахадайла, наразивилин лишан яз ишлемишдай ибара. - Мад им мугьман кьабулдай вахт туш кьван, кIвал чIур хьайиди, захъ вун кьурурдай кIвал авач, - лагьана везирди хъел кваз. Ф. Пачагь кьабулай кесиб. Антоним: кIвал къени хьайиди!

* кIвал чIур хьун гл., еке зарар хьун. Гьа вахтунда чIур хьайиди Гьам тухвайдан кIвал хьана хьи. Е. Э. Вирт квахьайдаз. Бязибурун чIур хьана кIвал. Е. Э. Наиб Гьасаназ. Къал-къиж авун - кIвализ азар, Архаярни жеда бизар. Шу­муд душман мердимазар КIвал чIур хьунал шад я. КьепIир. М. А. КьепIир.

* кIвал чIур хьуй <вичин>! межд. са гьихьтин ятIани писвал авурдаз ийидай экъуьгъун, къаргъиш.

* кIвал чIурун гл., ни нин 1) са вуж ятIани пис нетижайрал гъун. Фагьумзавач на зи гъалер, Эхир чIурда на чи кIвалер. С. С. Гуьзел яр. - Аман чан стха, зи кIвал чIурмир, - Зулейхади шел-хвал авуна. Минет-суьнет авуна. Гъиле кьецIил гапур авай ам кьаз алахънавай. 3. Э. Рекьер сад туш. 2) куьч. эвленмиш хьайибур фитнедалди чара авун.

* кIвалел акъвазун [хьун] гл., вуж нин гьакъидихъ кIвалин къуллугъ авун, ийиз хьун. Гагь хьана ам чарабурун кIвалерал, Недай са кьас фахъ абуруз кIвалах ийиз. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. ЦIикьвед суз зу кIвалел хьана, Залумари зи чан кана... М. Разаханов. Батракдин мани. Девлет авай са лежбердин кIвалел акъвазайтIа, ваз араба эцигиз, цан цаз, векь ягъиз чир жеда. Къ. Къ. КIири Буба. Антоним: кIвалелай элячIун.

* кIвалел фин гл., вуж цIийи къавумар чеб-чпин дуланажагърихъ мукьувай таниш хьун патал, фу-ядни авуна, сифте мугьмандиз фин.

* кIвалел эверун гл., ни низ 1) кIвалер эцигна куьтягьзавай юкъуз мелез ша лугьун. 2) жегьил свасни чам мукьва-кьилийри къунагъун.

* кIвалелай элячIун гл., вуж нин са низ ятIани ийизвай кIвалин кеспийрикай хкечIун. Ахпа адан кIвалелай элячIайла, мад зун фидай чка авачиз, жибинарни, гьа виликди хьнз, кьиф къекъвезвай, ичIибур яз амукьна. С. С. Жувакай ихтилат. Антоним: кIвалел акъвазун.

* кIвалер-къар къени хьуй! межд. мугьмандай хъфидайла лугьудай гафар. Яргъалди ихтилат-суьгьбет, тIуьн-хъун авуна хъфидайла, ада лугьуда: - Ви кIвалер-къар къени хьуй, чан вах. С. М. ЦицIигъ-наме.

* кIваливай-йикъавай авун гл., ни вуж кIвал, мал-девлет амачир гьалдиз гъун.

* кIваливай-йикъавай хьун гл., вуж 1) кIваляй экъечIун. - Кьве югъ я кIваливай-къавай хьана и куьчейра. Ф. Б. Филиал. 2) кIвал, мал-девлет амачир гьалдиз атун. Хашпара агьалийриз мулк чара авурла, эвелан хуьрер дагълариз куьч хьана; кIваливай-йикъавай хьайи агьалийрикай патан уьлквейриз акъатайбурни хьана. И. Гь. Урус сенатдин къарар.

* кIвалин къуллугъчи сущ. гьакъидихъ кIвалин кIвалахар ийиз кьунвайди. Зинаят кIвалин къуллугъчи я жеди? Гьелбетда. АкI тахьайтIа, зи стхадин кIвале чарадан рушан вуч кар ава? 3. Э. Зун гъавурда акьазвач.

* кIвалин юкь аватуй [уьцIуьй]! межд. 'кIвал чукIуй' манадин ибара. - На ви метлеб заз лагь ачух, Гъавурда тур, кьей регъуьхбан. Са кIус инсанвилелд рахух, КIвалин юкь уьцIей, регъуьхбан. С. С. Регъуьхбан. Пис касдин, мердимазар касдин кIвалин юкь аватрай. Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

* кIваляй акъудун [чукурун векъи] гл., ни вуж санал яшамиш жезвайбурукай сад мад кIвале тун хъувун тавун.

* кIваляй кьве кьил кьуна акъудрай! межд. 'кьирай!' манадин экъуьгъун.

* кIвал-югъ сущ. хизан, шейэр - вири санлай. Беген тушиз кIвал-югъ, Ватан тергда на, Халидикай дуван кудай сергда на. Е. Э. Ватандай катзавайбуруз. Гуьгъуьнай мехъерар авуна кIвал-югъ хьайидалай гуьгъуьнизни, ада са шумуд сеферда ядигар къазанмиш хъувунай. Б. Гь. Заз эвера. Чахъ, сусар тагъана, кIвале агакьнавай Кьвед-пуд хва, гъуьлуьз рекье тваз тежезвай Кьвед-пуд руш, кIвал-югъ тахьанвай жегьил хизанар авайди, диде-буба, юлдаш кIвале кефсуз месел алайди залумриз чизвач. ЛГ, 2000, 29. VI. Низ чидай, хъсан кIвал-югъ, гьаким хьтин гъуьл, цуьквер хьтин гадани руш авай дишегьли чалкечир жедатIа... А. М. Киф атIайди.

* кIвал-югъ авун гл., ни 1) хизан тешкилун. 2) яшайиш, дуланажагъ къайдадик кутун.

* кIвал-югъ хьун гл., низ 1) хизан тешкил хьун. 2) яшайиш, дуланажагъ къайдадик акатун.

КIВАЛАКI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са вуч ятIани (фу, чкал. хинкIар) гьазурун патал ишиннавай тинидикай атIанвай элкъвей гъвечIи кIус (гъуд кьван). Гила куьне афарар гьинал чразватIа, гъаник цIай кутада ва тинидикай ( чразвай чкадиз килигай) кIвалакIар кьада. ЛГ. 1997, 28. III. Анжах лап мукьув агакьайла, гадади адав гвайди палар квай, аквар гьалда, мухан гъуьруькай ишиннавай тинидин кIвалакI тирди кьатIана, - Им чи пуд лагьай юлдашдин пай я, -сагьибди, юкь агъузна, кIвалакI руьхъверик кутуна, винелай гум кумачир жуьгъенар вегьена. Б. Гь. Заз эвера. 2) элкъвей, алкIай формадин ярувални къацувал квай ширин ичерин сорт. * метIин кIвалакI.

КIВАЛАХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са тайин къаст, мурад кьилиз акъудун патал ийизвай гьерекат(ар).... малуматрай ва документрай аквазвайвал, В. И. Лениназ Къ. Агьасиеван революция патал тухузвай кIвалахдикай хабар авай. М. М. За нин бахтар чуьнуьхна хьи... Дишегьлийриз, гьа виринра хьиз, я гад, я кьуьд авачиз, кIвалах ацIанва. ЛГ, 1999, 11. III. Зуьрнечияр, ийидай кIвалах авачиз, деминин са кьерехда ракъиник ацукьна жеда. С. М. ЦицIигъ-наме. Буба Гьажикулиева кьил кутур гзаф кIвалахрихъ хъсан бегьерар хьана. ЛГ, 2002, 15. V. Синонимар: агьвалат, вакъиа, кар, гьадиса, кьиса. 2) къуллугъ. –Ам заз зун Дагъустандин радиодиз кIвалахал атай 1959 - йисуз таниш хьана. ЛГ, 2002, 15. V. Эй Сажидин, квез я и махар?! Къалура жув кIвалахда. С. РикI дарих я.

* кIвалах(ар) авун гл., ни са нетижа кьилиз акъатун патал тайин гьерекатар кьилиз акъудун. Меслятдалди ая кIвалах, Гуьгьуьл даим шад жедайвал... Пайи-паяр хьанвай халкьар Гьамишалугь сад жедайвал. 3. Р. Зун и пата, вун а пата. Са сеферда мукьва-кьилияр тир Вагьабни Сейфуллагь ветегадиз кIвалахар ийиз фида. С. М. ЦицIигъ-наме. Са-садбуру, завай кIвалах ийиз жедани-жедачни лугьуз, шаклувилерни ийиз хьана. «Самур», 2002, № 23

* кIвалах тухун гл., ни са вуч ятIани кьилиз акъудиз чалишмишвилер авун. Зегьметчи ветеранди насигьатчивилин кIвалахни тухузва. ЛГ, 2000, 29. VI.

* кIвалахар къуьл хьун гл., нин кIвалахар жуваз кIандайвал туькIуьн.

* кIвалахар мух хьун гл. кIвалах жуваз кIандайвал тахьун. Гуьрцелдилай камна алатдайла, кIвачин кIаник килигна кIанда. Чинерриз тIуш гуда на - ви кIвалахар мух жеда. Р. Гь. Чун чаз килигайла.

* кIвалахдивай къерех тахьана нар. къуллугъ кьиле тухун акъвазар тавуна. КIвалахдивай къерех тахьана, 1965 - йисуз кьилин образованидин диплом къачуна. ЛГ, 2003, 1. V. Синоним: заочнодаказ.

* кIвалахдин вахт сущ. къуллугъ, кIвалах кьилиз акъудзавай вахт. КIвалахдин вахт куьтягь хьайила, кьве юлдашни галаз ам хуьруьн юкъва авай куьчедай кIвализ хквезвай. А. Р. Кьве чин.

КIВАЛАХАРУН гл„ аспект.; ни низ; -да, -на; -из, -зава; кIвалахар ая || -а, -ин, -рай, -мир; ккIвалахар авун, кIвалахар тавун, кIвалахар тахвун, ккIвалахар хъийимир жуьреба-жуьре крар тамамарун. Садбуру техилар гуьз, садбуру хкиз, муькуьбуруни йигарар гатаз кIвалахарзавай. И. В. Чирхчир.

КIВАЛАХУН ни низ; -да, -на; -из, -зава; кIвалах ая || -а, -ин, -рай, -мир; кIвалах авун, кIвалах тавун, ккIвалах тахвун, кIвалах хъийимир са кеспи авун. Гьамиша хьиз, квез завутдин ракIар ачух я: кIандатIа - атана кIвалаха, кIандатIа - квез герек тахта, шалман, рак-дакIар къачу. Гь. Къ. Четин бахт. Чеб лезгияр яз республикада тIвар-ван авай партийный работник Мамед Мамедов, математикадин илимрин доктор, профессор Керим Керимов, дяведин йисара Республикадин верховный суддин председателвиле кIвалахай тарихдин илимрин доктор, зи хуьруьнви Алисултан Къулиев хьтин кьегьал рухвайриз кьур гьахъсузвилер гилани чи рикIелай алатзавач. М. М. Лацу декеяр. Гила ам аял тушир, бегьем жегьил тир, хуьре, вич виридаз чидай чкада, чарабруз йикъал кIвалахун адан рикIиз залан тир. М. М. Гь. ЧIехи шаир. И чIавуз ва идеологиядин отделдин зеведишдин замвиле кIвалахзавай А. Г. Агъаевани заз еке куьмекар гана. «Самур», 2002, №23.

КIВАЛАХДАЙБУР¹ кIвалахун глаголдикай хьанвай причастидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КIВАЛАХУН.

КIВАЛАХДАЙБУР² кIвалахдайбур причастидикай хьанвай сущ.; -у, -а са тайин тир нетижа хьун патал тайин тир гьере­катар ийизвай ксар. Буба кьейидалай кьулухъ хизандин гьал мадни пис хьанай. Мулк авачир, гъиле малар авачир. Абур авай ксариз гьакъидихъ кIвалахдайбур хуьре гзаф авай... М. М. Гь. ЧIехи шаир. Зун гьуьлуьн кьере кефер чIугвадайбурухъ ваъ, кIвалахдайбурухъ къекъвезвайди я. Р. Ахьтин руководителар жеда хьи, абурухъ галаз кIвалахиз темпелриз, явакьанриз гзаф четин, акси яз, карчийриз, намуслудаказ кIвалахдайбуруз регъат ва хуш жеда. «Самур», 2002, №5.

КIВАЛАХДАЙДИ¹ кIвалахун глаголдикай хьанвай причастидин теквилин кьадардин форма. Кил. КIВАЛАХУН.

КIВАЛАХДАЙДИ² кIвалахдайди причастидикай хьанвай сущ.; -да, -да 1) са тайин тир нетижа хьун патал тайин тир гьерекатар ийизвай кас. Зун кIвалахдайдахъ къекъвезва. Р. 2) кIвалах рази жедай гьалда кьиле тухудай кас. Ам кIвалахдайди туш. Р.

КIВАЛБА: кIвалба-кIвал нар. гьар са кIвал тирвал. Пулунихъ кIвалба-кIвал къекъвена, бурж вугудай кас хьанач. Р.

КIВАЛЕВАЙДИ¹ сущ.; -а, -а 1) кIвале авай кас. 2) хизанда дишегьлидин уьмуьрлух юлдаш. Фена тамашдай кьван кар ава, - лугьузвай чи кIалевайда. 3. Э. ЯркIижуван руш. Синонимар: гьуьл, иеси, итим, къужа, уьмуьрдин юлдаш.

КIВАЛЕВАЙДИ² сущ.; -а, -а хизанда буба итимдин уьмуьрлух дишегьли юлдаш. КIвалевайда рекье туна иниз зун, гъвечIи темен гана гъвечIи рушани. А. С. Хъсан хьана. Синонимар: кайвани, къари, паб, уьмуьрдин юлдаш.

КIВАЛИН прил. 1) кIвализ, хизандиз, яшайишдиз талукь. -Са тIимил йисар идалай вилик, - фикирна ада, - куьчейра катзавай аял тир, жегьил хьана, мехъер авуна; кIвалин, хизандин иеси хьана... А. Ф. Бубадин веси. 2) гъилив вердишарнавай, вагьши тушир. # ~ верч, ~ къаз, ~ кац, ~ кицI, ~ лиф, -уьрдег, ~ цIегь. 3) куьч. мукьвавал авай.

* кIвалин гьайванар сущ. кал, гамиш, хеб, цIегь - вири санлай. Къурушвидин уьмуьрда балкIанди лап кар алай чка кьазва, кIвалин гьайванрин арада виридалайни пара гьуьрмет авайди балкIан я, гьаниз килигна адаз "ЧIехи стхани" лугьузвай. И. Мурадов. "... Зи тухумдинни сихилдин муг". Вагьши гьайванри хьиз, кIвалин гьайванрини гатфариз туьлекда. 3. К. ТIебиат чирун.

* кIвалин къушар сущ. верч, къаз, уьндуьшка - вири санлай. КIвалин къушар, какаяр Жезва лап тIимил. А. Къ. Пешапай.

* кIвалин юлдаш сущ. паб. Кесибдихъ авай фикир сад тир: «Лап хъсан ваъ, хъсанни ваъ, са тегьер, юкьван хьайтIани са йисуз кIвалин юлдашдихъ галаз яшамиш жен, са тIимил вахтунда хьайитIани хажалатар рикIелай ракъурин». М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... Синонимар: уьмуьрдин юлдаш, къари, кIвалевайди.

КIВАЛИНБУР¹ кIвалин прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КIВАЛИН.

КIВАЛИНБУР² кIвалин прилагательнидикай хьанвай существительнидин гзафвилин форма. Худда гьатда кIвалинбур Ачухиз мал-девлетар. Ф. Н.

КIВАЛИНДИ¹ кIвалин прилагательнидин теквилин кьа­дардин форма. Кил. КIВАЛИН.

КIВАЛИНДИ² кIвалинди прилагательнидикай хьанвай существительнидин теквилин форма; -а, -а; кIвалинбур, ккалинбуру, кIвалинбура са кIвале яшамиш жезвайбурукай сад. Худда гьатда кIвалинбур Ачухиз мал-девлетар. Ф. Н. Цавун муьгьуьббатдин авазар.

КIВАРА кил. КIУРУ.

КIВАРКIВАЛАГ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарцин тандай фидай ва вичихъ яргъи кIуф гадай къуш. Синоним: кIекIе.

КIВАТУН гл., вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIват авун, кIват тавун, кIват тахвун, кIват хъийимир 1) даяхар хкатна, авай гьалдай акъатун. КIвалин къав кIватна. Р. 2) са гьихьтин ятIани алатар гьалдай акъатун. Жанавурдиз къянавай ракьар кIватна. Р. ЧIижерин куьнуьяр гьар йисуз кIватзава. Р. 3) куьч. са гьихьтин ятIани гьисс себеб яз, жуван фикирдилай элясун. Директордин гафар ван хьайила, Азиз муаллим кIватна. Р. 4) куьч. къайдадикай хкатна. Чи са бязи карханаяр, базардин конкуренциядиз гьазурбур тушиз, кIватна. ЛГ. 2002, 26. XII. 5) некягьдикай хкатун.

КIВАТI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара размердиз гъвечIи туп хьтин ва я чарх хьтин элкъвей затI. # гъаларин ~, дуьдгъвердин живедин ~, келемдин ~, нисидин ~, халидин ~.

* кIватI авун гл., ни-куь вуж-вуч 1) кьилди-кьилди авайбур санал хьурун. Икьван эллер ийиз на кIватI Им вуч ягънагъ я, Къафкъаз? С. С. Къафкъаз. 2) кьадардиз артухарун. Шумудни сада кIватI авур мал хьана варисариз. X. Къ. Ваба.

* кIватI хьун гл., вуж-вуч кьадардиз гзафбур са тайин чкадал хьун. КIватI хьана дуьньяд гуьзелар, ШелайтIани заз гъазелар, Шан жечир заз вав беделар... Е. Э. Лугьуз. Са патахъай къвез Врангил Залумар чал кIватI хьана хьи. С. С. Гьуьрият. КIватI хьанвай кесиб, уртабаб лежберар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. кIватI жеда куьн гьар агъсакьал, Гъиле кьуна теспягь къукьвал. С. С. Кавкадиз. Рахадайла мецер ширин, Агьалияр акьул дерин, КIватI жез санал багъда серин, Чар гъавизни булах ава. С. С. Дербен шегьердин суракь ава. КIватI хьана мад вири эллер, Ваз килигиз ишез вилер... X. Къ Я Эренлер.

КIВАТIАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) къастуналди тай­ин са мурад кьилиз акъудун патал сад хьанвайбур. Алик мектебда туькIуьрнавай техникрин кIватIалда фадлай машгъул жезвайди тир. А. Салимов. ЖедатIа. 1960 - йисуз КцIара «рикIш гаф» тIвар алай литобъединение тешкилпай. Ам тешкилайбур писателар тир Иззет Шарифов, Забит Ризванов, Теймур Алиханов, Лезги Нямет, Ядуллагъ Шейдаев, Багъиш Багъишев я. А вахтунда и ксариз «кIватIалар» лагьана абурун тIварар чIурукIа акъудна, яни абуруз къуллугъар кIанзава, абуру халкьарин арада мидявал твазва, абур миллетчияр я лагьана рехнеяр кутуна. М. М. Лезги тIвар алатIа. Синонимар: десте, жерге, ие­рей, луж, къефле, тилит, рамаг. цIиргъ. 2) сад хьанвай са шумуд майишат. Бязи вахтара кавхавилиз ЦицIигърин хуьруьн кIватIалдик обществодик акатзавай маса хуьруьнвини хкягъун мумкин тир. С. Муслимов. ЦицIигъ -наме. 3) художественный эсеррин ктаб. Шиир [Вирисоюздин Советрин писателрин сьездда Сулеймана азербайжан чIалал тебрикна рахай. А. Г.] вири, лезги чIалаз перевод авуна, Сулейманан шииррин и мукьва акъатай цIийи кIватIалда гузва. М. М. Гь. СтIал Сулейманан азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар.

КIВАТIАШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гъвечIи кIватI. Къужадиз са сални авай кьван. Ам, гьебеда халидин са кIватIашни туна, руш галаз чуьлдиз фена. Ф. 2) куьч. таза аял.

КIВАТIИ: * кIватIи-кIватIар авун гл., вуж авахьдайла (живедилай, векьелай) са паталай маса патал элкъуьрун. Гуьнедай авахьзавай аялда надинж Бреша гъил эцяна кIватIи-кIватIар авуна. Р.

* кIватIи-кIватIар хьун гл., вуж; авахьдайла (живеди­лай, векьелай) са паталай маса патал элкъуьн. КIунтIалай эвичIзавай аялар кIватIи-кIватIар хьана. Р.

КIВАТIУН гл., ни вуч; -да, ₇на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIватI тавун, кIватI тахвун, кIватI хъийимир 1) гьарна авайбур санал авун. Гьарай эвер ийиз вири Магьлеяр кIватIун хьана кьван. С. С. КIватIайтIа гьайванар вири, Адав барабар авайд туш. С. С. ЭчIел эчIез, тIун кIевийиз, къван кIватIиз. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гележегда чи алимри арабрин тарихчийрин ктабрай лезгийриз талукь малуматар кIватIна халкьдив агакьарун чарасуз я. М. М. Лезги тIвар алатIа. 2) кьадар артухарун. Гьар ратIрал Аллагь берекат, Ни кIватIайтIа гзаф закат, Гьам я лап кьегьал, фекьияр. С. С. Фекьийриз. 3) экIядай затI къатуна тун. Ингье! - Чигалиди чантадай къатар-къатарна кIватIнавай кьелечI клеёнка акъудна. Б. Гь. Заз эвера. 4) къазанмишун, варлувал артухарун. - Ваз архайинвал гьарам хьанвани? Вавайни кфил ягъиз къацу синерал ацукьиз жедачни? - Ваъ, жедач. Жедайла, алакьдайла, кIватIна кIанда. Низ чида, а кьил гьикI жедатIа! Белки, мад дяве, дарвал жен. Б. Гь. Заз эвера.

КIВАХУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, рай, -мир; кIвах авун, кIвах тавун, кIвах тахвун, кIвах хъийимир гъуьр ва я маса куьлуь шей са къайдада герек гьалдиз атун патал винелай алава хъивегьун, какадар хъувун (кьел, гъуьр, истивут). Тимдин кьилиз кьуд шиш кабаб, ТIимил кIваха кьел, фекьияр. С. С. Фекьийриз. Гагь гададин фу авай чантадиз... векьин финер кIвахна. Б. Гь. Заз эвера. * ишинайдалай кIвахайди гзаф хьун.

КIВАХЬУН гл., вуч -да, -на; -из, -зава; -рай; кIвахь тавун, кIвахь тахвун 1) жими затI (яд, иви, марф) няй-квяй ятIани акъатна, хкатна авахьун. Адан иви кIвахьзавай бедендикайни гьасятда кIвачел акьалтай са аял хкатна. Б. Гь. Заз эвера. Жафера кIуртунин хилевди пелекай кIвахьзавай гьекь михьна... А. Ф. Бубадин веси. Даниял чкадиз атанвай чIал чир хьайила, Къази папаз "лал хьухь"лагьана, иви кIвахьзавай ам гурарин кIане туна, вичин мукьва мирес кавха Рашидан кIвализ фена. С. Гь. КIири Буба. 2) таралай чилел аватун (пешер, емишар). Хъипи пешер, хъипи пешер... кIвахьзава куьн тарцикай. Ф. Н. Цавун муьгьуьббатдин авазар. КIвахьай чуьхверар незвай калин кьил гьинихъ жеда кьван? С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КIВАЧ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера инсан, гьайван, къуш къекъведай ва къарагъна тикдиз акъваздай бедендин пай, орган.... Гъилер члахъ, кIвачер кьецIи, Тамам кур... Е. Э. Нефсиниз. Гьайиф къведа заз ви кIвачер, Къекъвемир вун ях, гуьзел яр. С. С. Гуьзел яр. Мус акъатда вун зи кIвачяй, Бес вид вуч хиял я кпул. С. С. Кпул. КIвачел хъсан чекме, хурум. X. Т. Дуьньядиз вил вегь, авам яз кьамир жув, Хайи чиле атIума кIвач эркиндиз. X. X. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал» Зун кIвачер чилик ккIайди хьиз амукьна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: кьуьл, кIур. * кьве кIвач са чапатIда тун.

* кIвач ачухун гл., ни гьинихъ, гьинал физ-хквез хьун (мукьвал мукьвал). И гадади Аминат отряддиз атай сакьве йикъалай инихъ сад лагьай взводдин мезредал кIвач ачухна. И. Къ. Смоленский чилел. Синоним: кIвач яргъи авун.

* кIвач гвягъун гл., ни 1) кьацIурун. 2) са няй ятIани нубатсуз харжи акъудуналди зарафат авун.

* кIвач гуьгъуьнай авун гл., ни фин, вилик гьерекат авун давам авун (ашкъи авачиз, аста-аста). Ишигъар яна куьтягь хьайила, Исмаила кIвач гуьгъуьнай ийизвай, адавай рикIик квай гаф лугьудай жуьрэт жезвачир. Къ. А. Къацу цуьквер. Антоним: кIвач кягьун.

* «кIвач куда (кая), кьулухъ [виниз] ая» лугьун тавун гл., ни низ эсиллагь хатур хун тавун. Диде-бубади кстахдиз хвейи, "кIвач куда, Кьулухъди ая" талгьай Сарсахбегдиз, дугъриданни, пулуникай дарвал авач. 3. Э. Сарсахбег. Зуьгьредин кьуд кIараб кана: икьван чМвалди «кая кIвач, виниз ая» лугьун тавур миресди ихьтин гъуьрметсузвал ийида лагьана, ада гьич фикирначир. Къ. А. Къацу цуьквер. «КIвач куда, кьулухъ ая» талгьуз кстахдиз хвена са явакьан арадиз акъудна. 3. Э. Вафалу веледрин диде.

* кIвач-гъил сущ. беден вири санлай. Зун чагъинда авай жегьил гада тир. КIвачера-гъилера авай къуватдикай жувазни хабар авачир. Са гафуналди, зун жегьил тир, сагълам тир, шад тир. М. Ш. Рагъ къаршиламишзава.

* кIвач кягьун гл., ни. фин давамаруник гьерекат кутун. Мегьамедсалегьа кIвач кязавай. МичIи йифиз кIвач гагь фитерин ни галай цив ацIанвай лекъве гьатзавай, гагь хуьруьн куьчеда зияла тир къванерихь галукьзавай. А. А. Лезгияр. Антоним: кIвач гуьгъуьнай авун.

* кIвач-кьил авун гл., ни саниз физ гьазурвал акун яз, пек-партал, фу-яд гьазурун. Де гила вач, жуван кIвач-кьил ая. Мукьвариз данайрив фена кIанда. А. Ф. Риза. За тадиз кIвач-кьил авуна, багъдиз рекье гьатна. А. Ф. Чнани хъвана.

* кIвачи-кIвачи фин гл, вуж яхдиз фин. КIвачи-кIвачи физвайдахъ гьич рикI кьванни кудачир. И. А. Вач-хъша я гила ам.

* кIвачин хьун гл., вуж гьиниз гьазур хьун. Зун кIвачин хьана исятда хъфизвай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжу­рар.

* кIвач-кIвачихъ татун гл., нин галат хьун, ажуз хьун, куьлягьдай аватун. Са патахъай пияндиз, муькуь патахъай гишила, кIвач-кIвачихъ текъвез, далдайрикай-далдайрикай кIвализ хквезвай. А. Ф. Чнани хъвана.

* кIвач хукIун гл, нин ник-квек къекъуьн, са гьина ятIани хьун, гьиниз хьайитIани фин. Анжах гьич нуькIрезни а муькъуьк кIвач хкIадай ихтияр авачир. Анлай гьар йикъан пакамахъ ва нянихъ вичин ханумрихъ галаз Рашидхан и чун ацукьнавай булахдал къведай. Б. Гъ. Эгер дагълариз чIал чидайтIа. - Али! Али! Ичер гудай вахт атанвач, Али, валлагь, на кIвач хукIун тавур са чкани тач, Али. А. С. Багъни базар.

* кIвач цIуьдгъуьнун гл., нин 1) кIвач, иесидилай аслу тушиз, шутхун хьана фин. Живедилай кIвач цIуьдгъуьнна, алукъна. Р. 2) куьч. гъалатI хьун, гъалатI ахъаюн. Сурхаяхъ пуд руш ава. Анисатни Жанисат бегьем гуьлар я. Зал илитIай Халисат - кифир. Заз Сурхая, за преступление ийидалди, зи столдихъ вичин лап гуьзел руш Анисат гъанй. Зи кIвач цIуьдгъуьнна. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* кIвач чIуру векьел алукьун гл., нин кIвалах дуьз тахьун, фикир кьилиз акъат тавун. Адаз гада хтанмазди мехъер ийиз кIанзавай, амма кIвач чIуру векьел алукьна. Къенбер хуьруьз хтанач. Н. А. Къимет тецигай муьгьуьббат.

* кIвач эцигай [вегьей] чкадал [эцигайнал] кьил эцигун гл., ни вири жуьредин къуллугъар кьилиз акъудиз гьазур хьун. Сабир дяведин цIун тIурфандик квай. «Вуна кIвач эцигай чкадал за кьил эцигда» лугьудай Къайитмаз чими месик къаткиз къарагъзавай. 3. Э. Рекьер сад туш. Зи стхайри, Али чан, вуна кIвач эцигайнал кьилер эцигда лагьа­на зи дидедин вилик, ада гайи некIедал кьин кьунва! Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Исятда куьне гьуьрметзава заз. Зи кIвач вегьейнал эцигзава кьил. А. Ал. Зун кIанзавай рушариз.

* кIвач яргъи авун гл, ни гьиниз фин. Гила Лукьмана вичин кIвач мадни яргъи авуна. Сочидин курортда Кама лан хци «Абхазия» пароходда сейр ийизва. 3. Э. Рамзият. Инлай кьулухъ Аминади Къулиеван кабинетдиз кIвач яргъи авунач. 3. Э. Гьуьлуьн лепеяр. Синонимар: кIвач ачу­хун, кIвач вегьин. '

* кIвачел акъудун [акъулдун] гл., ни вуж-вуч 1) чIехи авун, гьалдик кутун. Гьа и чIавуз урус халкьди Дагъустандиз дидевал авуна. Адан кьепIинихъ ширин-ширин манияр яна. Ам кIвачел акъудна. 3. Э. Рагьимат. Ашукь Абдул садрани уьмуьрдикай ва несилдикай магьрум хьанач. Ада кьве рушазни вад хциз тербия гана ва абур кIвачел акъулдна. Б. С. Халкьдин ашукь, руьгьдин шаир 2) кардик кухтун. Агьмедовни гьакI. Чухданн ада колхоз кIвачел акъудна. А. А. Лез­гияр. 3) желб авун. Нагагь вири жемят кIвачел акъудайтIа, Кьвед-пуд юкъуз хуьре сиришта хутаз жеда. А. А. Лезгияр. Гьа юкъуз, пакад юкъуз милиционерриз эвернач. Амай вири инсанар кIвачел акъудна, Мегьамедсалегьа билет вахканач хьи, вахканач. А. А. Лезгияр. 4) тербия гун. Синоним: итим авун.

* кIвачел акьалдун [акьалдарун; гъун нугъ.] гл. 1) ни вуж-вуч вичин тIебии гьалдиз гъун, вичин къайдадюс кутун. Дишегьлидихъ вичин мурад авай. Амни вичин етим хьанвай аял кIвачел акьалдарун тир. 3. Э. Уьмуьрдин гелер. Етимар кIвачел акьалдун патал чи халкьди зегъметни чIугвада, такьатарни эцигда. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Къамкъама завут кIвачел ахкьалдна кIанзава, четин месэла я. Гъ. КЪ. Четин бахт. Сад Аллагьди халкьда, диде-бубади Инсан кIвачел акьалдарда, фу гуда... А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гьазават. Муаллимдин са йикъан зегъметдикни квачирбуруз чпиз тарс гайи, чеб кIвачел акъалдарайбурни чиз амукьдач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) вуж теспача квай гьалдиз гъун. Шагъзададин, адан юлдашрин ванери хуьруьн жемят кIвачел акъалднава: садбур къаварилай килигзава, садбуру рехъди чукурзава. Гъ. Къ. Четин бахт. Михьиз кIвачел акъалднава Дагъустан. Хан кваз такьаз, Ермоловни кваз такьаз, Табий жезва анжах лезги фекьидиз... А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гьазават.

* кIвачел акьалтун [акьалт хьун] гл., вуж 1) кIвачер чиле акIурна акъвазун, къарагъун. Зунни тадиз кIвачел акьалтна. А. Ф. Лянет. Мелик къарагъна, Вагьид чIарни юзанач, Ханум кIвачел акьалтна. Гъ. Къ. свас. Тамам аквазмазди, спелчи комендант кIвачел акьалтна. Гъ. М. Ирид къаш Халкьар къарагъиз хъфизвай кIвалериз, Къурбанабурни акьалт хьана кIвачел. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. 2) къекъвез чир хьун.... кIвачел акьалтун кумазни ам данадинни кIелерин, авай са калинни хиперин гуьгъуьниз фена. Гъ. Къ. Четин бахт. Рагьимат Гьажиева анжах кIвачел акьалтнавай... 3. Э. Рагьимат 3) гьерекатда хьун, гьерекатдик хьун. Пакамахъ экв хьана экъечIайла рагъ, Хуьре гъвечIи-чIехи кIвачел акьалтна. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. 4) вуж-вуч чIехи хьун, кьилдинвал къачун, дигмиш хьун, арадиз атун. СтIал Сулейманан тIварунихъ галаз лезгийрин ва гъакIни вири Дагъустандин литература кIвачел акьалтун алакъалу я. А. А. СтIал Сулейман.

* кIвачел <алаз> хьун гл., 1) вуж гьерекатдик хьун, кIвалах ийиз хьун. Кьве къуз хьанач лугьуз кIвачел Вуч гьавалат хьана вун чал. С. С. Заз Агьмедован лап язух ава. Кас югъ-йиф кIвачел ала. Я недай чими фу, я къаткидай чими мес авай факъир туш. А, А. Лезгияр. 2) чан аламаз хьун. Ингье чун гьамиша марфадихьай чуьнуьх жез хьайи чIехи хъархъу тар. Ингье пад са мус ятIани цIайлапанди алугарнавай къавах. Ам гилани кIвачел алама. Гилани ада уьмуьр давамарзава. Б. Гь. Зулун пешер. 3) сагълам гьалда хьун, азарлу яз тахьун. - Аллагьдиз шукур хьурай, Хидир, къеникъе кIвачел ала, - жаваб гана Абдула. - Аквазва хьи, кьенвач. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* кIвачел ахкъудун [ахкьалдарун] гл., ни 1) вуж сагъар хъувун. Эхирдай профессорди: «Са куьникайни кичIе жемир, диде чан, чахъ авай кьван къуват эцигна, гьар гьикI хьайитIани кIвачел ахкъудда» - лагьана, гаф гана. Н. А. Къимет тецигай муьгьуьббат. 2) куьч. эвелан гьалдиз хкун Чаз гьатнавай нагъилрин кIватIалдалди «Шарвили» эпос кIватI хъувуна печатдиз акъудунин кар бегьем хьанва лугьуз жедач. Идалди анжах эпосдин тарихи диб кIвачел ахкъуднава. И. Къ. Шарвили.

* кIвачел ахкьалтун (акьалт хъувун) гл., вуж-вуч. сагъ хъхьун, эвелан гьалдиз хтун. Дердияр чарадан жуванбур хьана,. Рахадай инсанар тиртIа вирибур, За зи чан эцигдай гьа йиф татана, Къуй кIвачел ахкьалтрай... И дуьнья такуна жегьилдиз кьейибур. Б. С. Инсанар дарда. - Ша вун Аллагьдиз килиг, шехьмир. А четинвилер вахтуналди я. Колхозни кIвачин кьилел ахкьалтда, - лугьудай дустуни. А. М. Постунал.... эхирдай профессорди, - Са куьникайни кичIе жемир, диде чна, чахъ авай кьван къуват эцигна, гьар гьикI хьайитIани, кIвачел ахкъудда», - лагьана гаф ганай. Н. А. Кьве рикIин хиялар.

* кIвачел гъун кил. кIвачел акьалдарун.

* кIвачел залан прил. руфуна аял авай. КIвачел залан пудакай кьве пай дишегьлийри аялар чIурзава. ЛГ, 2001, 22. II.

* кIвачел къарагъарун гл., ни 1) вуж кIвачер чиле акIурна тик акъвазарун. 2) вуж-вуч кардик кутун, гьерекат­дик кутун. Штабдин начальникди, разведкадал вил алаз акъваз тавуна, тадиз амай участкайриз хабар гуз туна, вири кIвачел къарагъарна. И. А. Самур.

* кIвачел къарагъун гл., 1) вуж кIвачер чиле акIурна тик акъвазун. Классда яд иличай хьиз секин тир, учительни­ца кIвачел къарагъна. А. А. Умуд 2) вуж-вуч гьерекатдик экечIун. Гатфар алукьайла, мад чпин чилел жедач лагьана кьин кьуна, вири сад хьиз кIвачел къарагъна. А. И. Самур. Тупунин цIай, кIашунин сес хураваз Сулейманан мани кIвачел къарагъна. А. С. Сулейман дяведа. Синоним: кIвачел акьал­тун.

* кIвачел кьезил прил.,; вуж. зиринг, яшдиз гъвечIи. Гьар сада себ гуз гъалдзава вичел Уьмуьр къурмиш ийидай жилет, тек са гъвечIи руш, кьезил тир кIвачел, Секин я. Пашман. А. С. Уьмуьрдин жилет.

* кIвачел-кьилел залан [агьур] хьун кил. кIвачерал залан хьун.

* кIвачел фин гл., вуж нин са нин ятIани патав фин. Зун адан рушан кIвачел, и дагълар ацахъайтIани, Дуьньядин чин кIаник жеда лагьайтIани, фидач. Къ. М. Урусатдин цуьк.

* кIвачелай авун гл., ни вуч кIвачик авун, къекъун. Ада Куьрени Дербент, Генжени Баку, Самаркандни Сыр-Дарья кIвачелай авуна. А. С. Хуьруьг Тагьиран эсерар. Зи рикIе, жувакай садазни хабар тагана, фад вахтара жув къекъвей куьчеяр кIвачелай хъувунин ният гьатна. А. Эсетов. Мегьарамдхуьр - зи рикIин сир. Гьа гила-мад лугьуз, шумуд там кIвачелай авуна! Керекул кьванни гъалтнач. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* кIвачер кевягъун гл., ни кьин, чан хкатун. Инал алай пулеметчикди, тIвал хьиз яргъи хьана, низ чида, мус кIвачер кевягънайтIа. И. Къ. Смоленский чилел. Синонимар: кил. а дуьньядиз фин.

* кIвачер сурун рувал алаз хьун гл., нин мукьвал вахтунда рекьидай гьалда аваз хьун. [Агъа]. - Вун, Аллагькъуьли, кIвачер сурун рувал алай кьуьзуь кас я. X. Т., Къ. М. Ашукь Саид. Синоним: са кIвач сура хьун.

* кIвачер хадалди нар., вуч авун чанда аман амай кьван, кIвачел акъвазиз жедай мумкинвал амай кьван (катун). Умудсузвили агажарнавай и къачагъриз кIвачер хадалди катна гьар гьикI хьайитIани партизанрин хурукай хкатиз кIанзавай. А. И.

* кIвачер цавай [япувай] фин [атун] гл., нин гзаф тади кваз, шаддиз хьун. Дуьнья вичиз гайид хьиз хьанвай, аял кIеме авай дишегьлидин кIвач япувай физвай. 3. Э. Муькъвел гелер. Зал ашукь хьанвай руш къе заз аквада. Гьавиляй шадвили зак лувар кутунва. Ингье, а рушан мукьув къведай рекье зи кIвачер цавай физва: гьакьван беден кьезил я. Гь. М. Птул руш. Синоним: кIвачер чиликай физмач.

* кIвачер чиликай физмач гьал., нин шаддиз гьерекатрик ква. СакIани Бегидин кIвачер чиликай физмач: хциз свас гъизвай бубани я, дидени. Гь. Къ.. свас. Синоним: кIвачер цавай [япувай] физва.

* кIвачер чиликай, хкатун гл., нин къуватсузвал гьисс авун; гьал, кIвалахар пис хьун. Шагьмардановал кIва­чер виликай хкатна. Вичин вири яшинда адаз ихьтин дуьшуьш акурди тушир. А. А. Лезгияр.

* кIвачер япувай фин кил. кIвачер цавай фин.

* кIвачера аруш хьун гл., вуж нин манийвал гун. Чи кIвачера Байрамар аруш жезва. Килиг, а арушри чун вири арушда гьа! Гь. М. Гезентидин эхир. Абуру коммунизм туькIуьрзава, вун хьтинбуру манийвал гузва, абурун кIвачера аруш жезва. А. Р. Салам, эллер!

* кIвачера зар аваз хьун гл., нин. дирибаш яз хьун (кьуьл ийиз ашкъи хьун). Атана ам 'иес хьиз, Хуьре вичиз кIвал авай: - Ягъ са макьам, гадаяр, КIвачера зи звар ава. А. С. Ислягьвилш шикилар. '.

* кIвачерай акъатун гл., вуж . галатун. Гъуьрч лугьу­дай затI авачир. Къекъведай кьван кIвачерай акъатна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* кIвачерай акъудун гл., ни вуж гзаф къекъуьрна галатарун. - Вуч хьана?! - гьарайна ада. - ЦIуд юкъуз им гъваш, атIам гъваш лугьуз кIвачерай акъудайла рушватни кIанзавани? А. М. Пака хъша.

* кIвачерал (кIвачел; кIвачел-кьилел) залан [агь­ур] хьун гл., вуж. руфуна аял аваз хьун, аялдик хьун. Адан кьиле фикир авай: сад лагьайди, Низаман кар геж хьунухьин фикир, кьвед лагьайди, кIвачел-кьилел агьур хьанвай вичин фикирар тир. Н. А. Кьве рикIин хиялар. - Сарара кьал атадмир ман, я стхаяр! - гьарайна Мегъамеда хуьрек гъизвайбуруз. - ТахьайтIа куьн кIвачерал залан жеда. Р. Гь. Са нянихъ.

* кIвачерик аватун гл., вуж ихтибардай, абурдай аватун, саймиш тахвун, ажуздиз, алчахдиз акун. - Чигали! -башламиш хъувуна дидеди, гуя хцин фикирар кIелна. – Вуна садазни жуваз хажалат хьанвайди къалурмир. КъалурайтIа, вун гьасятда кьезил жеда ва кIвачерик аватда. Б. Гь. Заз эвера.

* кIвачерик вегьин гл. 1) вуж ни саймиш тавун, ихтибардай вегьин. Амма са масанал цвекрекай фил авуна, вун кIвачерик вегьеда. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. 2) вуч ни амал тавун, авачирдай кьун. Амма са бязи къачагърин-алимрин, угърийрин-алимрин ва тапан алимрин вилик пад кьуна кIанда. Абуру илимдин ери ва алимвилин тIварцIин паквал лап кIвачерик вегьезва. Къ. А. Лацу марал. Заз чидач, гьикI чили хуьзватIа Папарин накъварин заланвал, Гьи патахъ и дуьнья физватIа, КIвачерик вегьена инсанвал?! X. X. Азадвилин мани.

* кIвачерик къарпIузар [буранар, кварквачIар вегь­ин [кутун] гл., ни нин са нелай ятIани чинал акъвазна тарифар авун. Чакъалрини жанавурри, яцран и суьгьбетар ван хьайила, чпичпиз хъуьруьнарзавай. Амма вири гьайванри яцраз: «Вун неинки чи пачагъ хьуниз, гьакI вири дуьньядин пачагь хьунизни лайихлу я. А крчар авай ви хурук са асландивай, гьатта са суьруь асланривайни, акъвазиз жеч», - лагьана. Ахпа абуру вирибуру, гьа ибурук кваз жанавурри ва чакъалрини, яцраз икрам авуна. Чакъалринни жанавуррин къаст яцран кIвачерик къарпIузар кутун тир. Ф. Тариф! Бязибурун кIвачерик кварквацIар кутадай, бязибурун кьил гижи ийидай тариф! Амма Къулиева вич квадардачир. 3. Э. Гьуьлуьн лепеяр.

* кIвачерик ракь вегь (вегьена кIанда)! ни нин кIвализ фадлай татанвай гьуьрметлу мугьман атайла, лугьуда. Рак гатана кIвале гьахьай нефтяник адан дуст Келбалиди хушдаказ къаршиламишна: - Яда, вун гьинай, и чкаяр Гьинай? Я паб, фад иниз ила кван, Мегьамед атанва, адан кIва­черик ракь вегь! 3. Э. Буругъдин устIар. –Огь-о-о!... секинсузвал акатна иесидик. -Амма, кIвачерик ракь вегь­ена кIанда. Де ша кван, ша кван... Б. Гь. Къарид руш.

* кIвачерик ярх хьун гл, вуж нин жув агъузарна мурад-метлеб кьилиз акъудиз алахъун.

* кIвачерик ярхарун гл., вуж табиярун, кIандайвал муьтIуьгъарун. Агь, ви жегьилвал, ви гуьзелвал захъ амаз кIандай, за шегьер зи кIвачерик ярхардай... А. М. Киф атIайди.

* кIвачи чил кьун гл. 1) нин. чIехи хьун, яш тамам хьун. Гила зи Салманни, кIвачи чил кьуна, чIехи хьанва. Н. А. Кьве рикIин хиялар. ЧIехи вахар зи, иесивал ийидай кас тахьана, кIвачи чил такьунмаз кьена; зун гьа са гьал арадиз акъатна. Н. А. Лезги намус. Аллагьяр вич-вичин гуьгъуьна гьатнавай, кIвачи чил кьунвай аялрин вилик квай яшлу папа­рин жергедиз тамашна. Гь. М. Им къван, имни терез. 2) нин, куьн къуватлу хьун, тайин хьун. Абумуслиман кIвачи яваш-яваш чил кьазва. 3. Э. Вафалу веледдин диде. И дередани кIвачи чил кьунвай Шура гьукумат сабурлу я. 3. Э. Йифен тIурфан. Са гьал кIвачи чил кьунни зун экъечIна Фена, яргъал хьана кIунтIар Магъсудан... И. Гь. КIукуцI булах.

* кIвачи чил кьурдалай (кьур йикъалай) инихъ нар. кIвачел акьалтайдалай инихъ, къекъвез чир хьайидалай инихъ. Эслини Махсуд таяр тир. Абур кIвачи чил кьурдалай инихъ санал чIехи хьанвайбур я. 3. Э. Муькъвел гелер.

* кIвачи-кIвачи нар. яхдиз. Жуьреба-жуьре ихтилатар ийиз-ийиз, сифте кIвачи-кIвачи, ахпа фургъунда аваз фена, абур ветегадив агакьна. А. Ф. Бубадин веси. Кьуьчхуьрай Касумхуьрел 45 километрдиз кIвачи-кIвачи рекье гьатна. ЛГ, 2001, 22. II.

* кIвачи-кIвачи женнетдиз фида вуж са гьихьтин ятIани хъсан кIвалах авурдаз тарифдин гафар яз лугьудай ибара. - КIири Буба аку, инсан аку! Ам ягъай кьегьал кIвачи-кIвачи женнетдиз фида, амма а душмандиз гьич жегьеннемдикайни пай авайди туш! Гь. С. КIири Буба.

* кIвачик [кьуьлуьк, тепикдик] кутун гл., ни вуж-вуч истисмар авун, зулумдик кутун, аслу гьалда тун. Гьар атайда агъавализ Кутадай чун вичин кIвачик... С. С. Дагьустан. Сад хан хьана, сад - начальник, Са хан хьана чи ви­лик. Фекьидини кутаз кьуьлуьк Халкьар ийиз тарашар. Къ. М. Масан. Шарвилидин ватан тир вилаят персеривай чпин тепикдик кутаз хьанвачир. И. Къ. Шарвили.

* кIвачикай ялун нугъ, гл., ни нин писвал ийиз алахъун. Стха ава - ада стхадин кIвачикай ялда, дуст ава -ада дустунин рекье чан гуда. Чун гьахьтин дустарикай жен, Абдул. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* кIвачин къапар сущ. кIвачел алукIдайбур (чекмеяр, туфлияр, шаламар ва мсб). Жегьил рабочийди сифте къачур мажибдикай амукьайдахъ кIвачин къапар, герек тир къабтIурни месяргъан къачун къетI авуна. 3. Э. Муькъвел гелер.... кIвачин къапар пайгарбур туш. А. И. Живедин цкIлам. Гамар, шалар, дуьгуьрар, парчаяр хурун, пекер, кавалар, кIуртар цун, бармакар, кIвачин къапар, шаламар, чапатIар илигдай ва цвадай устIарри агьалияр чпин маларалди таъминардай. М. М. «Нагьар хъсан яни, хьар»? Эгер кIвачин руфунар элкъвей, ацIайбур ятIа, квез чин ачух туф­лияр кьада, - кьакьан дабанар квай - ихьтин кIвачин къапари аскIан буй авай дишегьлияр са шумуд сантиметридин кьакьандиз къалурда. Дагъустандин дишегьли, 1998, № 7. Зи, Роза Магьсумовадин парталар ва кIвачин къапар, Исамудин Агьмедован музыкадин алатар квахьна. Т. ВинистIалви. Суьлгьуьятан манияр.

* кIвачин кьилел нар., вуч авун. 1) ацукь тавуна, ацукь тийиз. Зегьметни кьезилди тушир, пакамалай няналди кIвачин кьилел акъвазна, галатна, бизар хьана чандикай куьцIуьдай. А. Ф. Риза. 2) азарлу тахьана, къаткун тавуна. Бязи ксар кIвачин кьилел кьурада, Уьмуьр гьатна япарив кьван кьарада. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

* кIвачин кьилел хьун гл., вуж начагъ тушиз, сагъ яз хьун.

* кIвачин машин сущ. кIвачелди гьерекатдик кутадай парталар цвадай алат, машин.

* кIвачин рекье хьун гл. мукьвал-мукьвал цвар ийиз фин. Кесибдиз кьери ци тади гузвай, къвезвай затI авачиртIани, герен-герен кIвачин рекье авай. А. Эсетов. Кьел тIуьрда ядни хъвада.

* кIвачин руфун сущ. дабандилай кIвач кьвечIил жезвай чкадал кьван. Эгер кIвачин руфунар элкъвей, ацIайбур ятIа, квез чин ачух туфлияр кьада, - кьакьан дабанар квай -ихьтин кIвачин къапари аскIан буй авай дишегьлияр са шумуд сантиметридин кьакьандиз къалурда. Дагъустандин дишегьли, 1998, № 7.

* кIвачин тупIалай кьилин кIуквал кьван нар., вуч хьун. тамамдиз, вири патарихъай. Вун вуж ятIа, адаз кIва­чин тупIалай башламишна кьилин кукIвал хкатна, вири чизва. Амма адаз вун беябур ийиз кIанзавач. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

* кIвачин хашав сущ. кIвачин дабандиз акси пад; метIелай агъуз тир кIарабдин чин пад.

* кIвачин хьун гл., вуж гьазур хьун. Чир хьана заз: я вун лачин, - Валди лув гуз я зун кIвачин... Е. Э. Ярдиз. Куьз чуьнуьхда на гуьзел чин, Ваз икрамиз я зун кIвачин. Е. Э. Ви къаматдиз килигайла. Вуч чIал ава а ви ванциз, Гьарайиз я кIвачин, билбил. С. С. Билбил. ЧIуруз акурвалди куь чин, Къачуд шалта гъарда вичин, Халкь арандиз жеда кIвачин, Амукьда куьн яван, дагълар. X. Т. Такабур дагълар.

* кIвачин цил сущ. Зи кIвачин цилинилай кьуна ам уьзенгда туна дахди. А. И. Зи лацу балкIан.

* кIвачихъ атун гл., нин вуч са куьн ятIани саламатвал хиве авайдавай ам кьилиз акъудиз тахьайвиляй зияй илитIун. Складчидин кIвачихъ 200 кило ниси атаналда. Р.

* кIвачихъ галаз хьун гл, нин вуч нин-куьн ятIани жавабдарвал хиве аваз хьун. КъизилГуьл бадедин кIвачихъ 26 гамишни 30 барцIак гала. 3. Э. Къизилгуьл баде.

* кIвачихъ ягъун [галкIурун, гилигун] гл. 1) нин хьайи зияндин, кимивилерин жавабдарвал хиве тун. И кардин ери-бине ахтармиш тавуна, кьве балкIан колхозди Адилан кIвачихъ яна, ам суддиз вугана. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. 2) вуч нин хуьнин, килигунин жавабдарвал хиве тун. Рамагбандиз балкIанар са юкъуз вичин кIвачихъ ягъунихъай игьтият хьана кьван. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Бригадир рушан кIвачихъ галкIурнавай чкади алатай йисуз колхозчияр гзаф шад авуна. Къ. М. Рушан амалар. Колхоздин вири мулкар кьве патал пайна, бригадайрин кIвачихъ гилигнавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* кIвачяй акъатун гл., 1) нин жавабдарвал хиве амукь тавун. тун. 2) гьазурвал амукь тавун. Тфенг кIвачяй акъатпна. Р.

* кIвачяй акъудун гл., нин ни 1) жавабдарвал хивяй акъудун. 2) гьазурвал акъвазарун.

КIВАЧИКУН гл., ни вуч -да, -на; -из, -зава; кIвачик авун, кIвачик тавун, кIвачик тахвун, кIвачик хъийимир са гьинай ятIани фин. Дербентдин трансагентстводин рехъни кIвачикна. Ингье зун ана, цавай аватайди хьиз, сив ахъа хьана амукьна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

КIВАЧИНАРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIвачинар авун, кIвачинар тавун, кIвачинар тахвун, кIвачинар хъийимир гьазурун, кардик кутаз башламишун.... 1877 - йисуз Гьасйназ имамвал теклифиз Алкьвадрал махсус делегация кIвачинарна. И. Гь. КьетIен малумат.

КIВЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хьра авай фу элкъуьрдай, вахчудай алат. КIар, кIве, фирчин, гъаргъалаг - ибур вири хьрак фу чразвайдаз герекбур я. Р.

КIВЕНКI сущ.; -ве, -ве; -вер, -вери, -вера 1) яргъивилихъ экIя хьанвай, яргъивал авай затIунин сифте кьил. # гапурдин ~, чукIулдин ~, симинин ~, рапунин ~. Шалам чилел эцигна, капан юкьвалди ягъиз, раб сухиз, тIеквен акъудиз, ахпа сивяй чIугур кIвенкI алай еб тваз, ада пине шаламдик кукIурзавай. 3. Э. Муькъвел гелер. Дугъриданни, агъа гадайрин дестедин гуьгъуьналлай рушарин кIеретIдин кIвенкIве авай, хуралай киф авадарнавай Назханум гьам туштIа, низ чида?! Б. Гь. Заз эвера.... нерин кIвенкIвелай айнаяр алудайла, уьтквем, хци нурар авай, чебни гьакъикьар хьтин чIулав вилер малум хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. 2) са кардин кьил гвайди. А лутуйрин кIвенкI гьа Рашид я. Р.

* кIвенкI авун гл., ни квел са куьн ятIани кьил хци авун. Карандашдал кIвенкI ая! Р.

КIВЕНКIВЕ¹ нар. вилик, вилик кьиле.

КIВЕНКIВЕ² прил. виридалайни вилик квай. Муаллимар чи интеллигенциядин кIвенкIве жергейра авай, адан къанажагълу авангард я. ЛГ, 1999, 1. IV.

КIВЕНКIВЕЧИ¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра вичин пешедин гъавурда хъсандиз авайди, масадбуралай хъсан нетижаяр авайди. Ам хуьре тухузвай кIвалахрик ва хуьруьн майишат социалист къайдайрал туькIуьр хъувунин кардик активдаказ экечIнавай кIвенкIвечийрикай сад тиртIани, халкьдиз ам мухбир тирди чидачир. А. Ф. Газет. 1938 - йисуз цицIигъви Агъмедов Сиражудина, зегъметдин кIвенкIвечи я лагъана, халкьдин майишатдин выставкада иштаракна. С. Мусли­мов. ЦицIигъ-наме.

КIВЕНКIВЕЧИ² прил. вичин пешедин ва дуьньядин гъавур­да авай. Сулейман алим Гьасан Алкъвадари, чIаларин алим Къазанфар Къазанфаров, муаллим Абужафер Мамедов хьтин обществодин кIвенкIвечи инсанрихь галаз яратмишунин рекьяй алакъалу хьана, абуру гьеле а йисара адан шииррин патахъай интерес ва абур кIватIна ктаб яз акъудун патал чалишмишвална. Гь. А. Поэзиядин жавагьирар яратмишайди.... Чун машиндай эвичIайла, Сиражутдина, чи патав атайбурукай са дишегьлидин далудиз кап яна, им кIвенкIвечи доярка Къизил-Гуьл баде я лагъана, ам чахъ галаз танишарна. 3. Э. Къизилгуьл баде. КIвенкIвечи тир Тайгъуна чаз Ша лугьузва къанал атIуз. М. М. Мелер вучиз хъийизмач?

КIВЕНКIВЕЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кIвенкIвечи тир гьал.

КIВЕНКIВЕЧИВИЛЕЛ(ДИ) нар. кIвенкIвечи яз.

КIЕВ сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера масадбуруз таквадай чка. Вуна вучиз кIевяй къудна, ви къуьл дуьздал алаз туна! Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Чир жезамач я вак, я сев, Чаз чизамач чун фидай кIев. С. С. Вечрен къимет вад милиян.

* кIев хьун гл., вуж-вуч 1) масадбуруз таквадай гьалдиз атун. 2) агал хьун, кардик кумукь тавун. 1984 - йисуз халкьдин яратмишунрин кIвал кIев хьана. М. М. Лезги тIвар алатIа.

* кIеве(ра) аваз хьун [акIун, гьатун] гл., вуж-вуч 1) яргъал ва таквадай чкада хьун. Зи дердиниН тIабиб ава кIевера. Е. Э. Яр. 2) вилик квай месэла гьялдай рехъ жагъин тийидай гьалда хьун. Лит акурла, Шагьабасан папаз чир хьана пачагъ кIеве авайди. Ф. Кесиб кас. КIеве гьатайла, гъарибдин гъил къадачни. Е. Э. Аман яр. - Ша гьатмир вун а кIевера. Фекьи-кавхадиз эвера. С. С. Сулейманан мецин дяве, ажузвал кьурд тушир хиве, вуч ятIан ам инал кIеве Гьат­на, гьакI зурзаз амукьна. С. С. ТIуб сара кьаз... - Чун ина, са касдиз чка жагъуриз тежез икI кIеве акIанваша, квез кьуншиярни хутахиз кIанзавани? Гь. М. Ирид къаш. Амма Къупалдал ( адет яз, рекьин инсанди ял адай чка) акьалтайла, ахпа кIевера гьатна... М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... 3) дарда, кесибвиле хьун Хизандин гьал мадни кIеве гьатна. А. С. Хуьруьг Тагьир. Зи кIвалах я: КIеве гъатай гьар макъамда Ви патахъай За жаваб гуз. Ж. Вучиз ваз зун... КIеве акIайла, Мегьтидин кьилиз Лам алцурардай атана са кар. С. Мегьтидин лам. 4) азарлудан гьал пис хьун, пис яз яргъал фин. & Тумар пара цун тавуртIа, Кар аватда кIевез, лежбер. С. С. ПIуз хъуьрезвай лежбер. ТуькIуьзмач кар са тIуьн-хъунал, КIевевайла ришвет гунал. Ж. Аламаз. Антоним: кIевяй акъудун.

* кIевел алаз хьун гл., вуж залан азардикди рекьидай гьалда хьун. Диде кIевел алайла, Хидира Урдириз тел янай Ф. Н. ПицI квачир инсан.

* кIеве(ра) тун гл., ни вуж вилик квай месэла гьялиз тежедай гьалдиз гъун. - Хуьревай лап амалдардиз И зи патав эвера! - Лагъана цан цазвай касдиз, - Твада за ам кIевера! Ж. Ваз кар амач гуьзетдай. Язух чIугваз твамир на жув кIевера, Шаир Пушкин фад кьинин дерт къалурмир. Стха Мелик аруш хьайи кIвачера Эминазни башсагълугъвал ракъурмир. И. Гь. Декьикьаяр инсанрин.

* кIеверай (кIевяй) акъатун гл., вуж-вуч четин гьалда амукь тавун. Стхади куьмекначиртIа, ам кIевяй акъатдачир. Р. Нажмудин яваш-яваш кIеверай акъатзавай. А. А. Нажмудин Самурский. Антоним: кIевяй акъатун.

* кIевяй акъудун гл., вуж-вуч, ни четин гьалдай акъудун. Колхоз чна и кIевяй акъудна кIанда... И. В. Кьвед чаз, сад квез. Адаз чизвай: са ни ятIани халкь кIевяй акъудна кIанда. КЪ. А. Четин бахт. Антоним: кIеве(ра) гьатун.

КIЕВЕВА, КIЕВЕВАЗ кIеве аваз хьун мягькем ибарадин рахунриз хас формаяр. Кил. КIЕВЕ.

КIЕВЕЛАЙ нар. 1) эсиллагь, кIусни. Зи минет вак акатзамач кIевелай... Е. Э. Аман яр. 2) кьетIидаказ. Абуруз зеррени кичIе тахьун, кIвалахдал мукъаят хьун кIевелай тапшурмишна. Къ. М. РикIелай фидач, инсанар. Жабар халудихъ галаз гъуьрчез фин ва адан сирерай кьил акъудун зи рикIе кIевелай гьатнавай. М. Ш. Чилин гъетер. Гьар са коммунистдивай вичел тапшурмишнавай тайин тир кардай хабар кьуна кIанда, вични лап кIевелай! К., 1989, 18. 05. 3) рикIивай, рикIин сидкьидай. Жабар халудихъ галаз гъуьрчез фин ва адан сирерай кьил акъудун зи рикIе кIевелай гьатнавай. М. Ш. Чилин гьетер. Заз вун кIвелай кIан хьанва, Марвар... Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Гьа ихьтин себебри Айдабег Керимбегахъ галаз кIевелай дуст авунвай. 3. Р. ЦIийи ханлух. Чун кIевелай Эминан тIварцIихъ галаз алакъалу тир цIийи-цIийи малуматар кIватIунал машгъул тир. К. К. Шикилдикай риваят. И карди заз гьамиша квевай куьмек жагъидайдахъ зун кIевелай инанмиш я. Гь. Къ. Четин бахт. Ислягьвилиз, уьмуьрдиз, Акси я лап кIевелай. Инсаният терг ийиз КIанзава и чилелай. Ш. Т. Буба.

КIЕВИ прил. 1) хъуьтуьл, пурпу, жими тушир. # ~ накьвар, ~ чил, ~ ичер. 2) куьч. алудиз тежер, мягькем. Россиядин кIеви зулум Са къуз адаз жеда къалум. Е. Э. 1877 - йисан бунтариз. Ви далудал кIеви, мягькем пар жеди. Е. Э. Кьве паб. Кьеб такIан аялд хьиз, кIарзава епер, Акъатиз кIанзава кIеви тангарай. С. К. Этюд. 3) куьч. масадбурухъай кIевнавай, агалнавай. Чаз чи дустунин къапу ИкI кIеви Хейбар жедани? Е. Э. Къазанфараз. Жагъура ваз са кIеви рук, Гьалат тавурай вал чинерук. С. С. Билбил. Чи гъакимри мукьвал-мукьвал тахсиркаррин ришветбазрин вилик пад кьада лугьудай къарарар кьабулиз, абур авай папкаяр еке дапIар алай, кIеви шкафра хуьда. ЛГ, 1997, 26. XII. 4) куьч. вини дережадин. КIанда лугьуз ихтибармир явадал, Эхир са къуз кIеви душман жеда дуст. Е. Э. Ашукь жемир явадал. - Лап хъсан, - дишегьлидин сес ракь хьтин кIевиди ва масадавай муьтIуьгъариз тежедайди тир. 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Даниял Къазидин кIеви дуст тирвиляй, ада вичи бегьем фикир тавуна авур и кардиз гзаф фикир гуч лагьана, умуд кутуна. Гь. С. КIири Буба. 5) яргъа авайдаз ван къведай, къати. Эхир чара атIайла, за кIеви ванцелди: - Гьей... -лагьана гьарайна. А. Ф. Лянет. Ара-ара къуюдай акъатай жалункадай нафт эчIарайла, раган къантIардилай гадар хьайи чамбардин ци хьиз шарпшурп авуна кIеви ван ийизва. Къ. Къ. КIири Буба. Анжах бицIек вичиз хас къилихар авайди хьана - дуьньядиз атай сифте декьикьайра ада кIвал вичин шелдин кIеви сесиналди ацIурна. ЛГ, 2000, 22. VI. 6) кьетIи. Муаллимдин са йикъан зегьметдикни квачирбуруз чпиз тарс гайи, чеб кIвачел акьалдарайбурни чиз амукьдач. Вири гьавая къвезвайвиляй я, ракь кIавузардал атIун тийизвайвиляй я, кIеви истемишунар кIвачерик аватнавайвиляй я. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 7) мутIлакь. Пагь, вуч кIеви итим тушни вун. Р.

* кIеви авун гл., ни вуж-вуч 1) хъуьтуьл, пурпу ту­шир, жими тушир гьалдиз гъун. ЭчIел эчIез, тIун кIевийиз, къван кIватIиз... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. 2) масадбуруз таквадай гьалдиз гъун.

* кIеви кьуьд сущ. гзаф мекьи кьуьд. КIвачел-кьилел алукIдай затI авачир, хъуьтIерни кIевибур тир. А. Ф. Риза

* кIеви хам алайди прил. вуч лагьайтIани, эхдайди. Алверчи гзаф сабурлуди, лугьудайвал, кIеви хам алайди хьана кIанда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* кIеви хьун гл. вуч кIеви тир гьалдиз атун. Гьа яд ягъайла, кварцелай алатзавай дуьдгъвер кIевиди жеда лугьудай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КIЕВИБУР кIеви прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма.

КIЕВИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къаст. Амма чIехидан кIевивал чир хьайила, Ремиза шалвардин кьулухъ галай жибиндай акъудна..., паспорт кьезилдиз столдал эцигна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Амма гьукумдарри чпин жадувал далдаламишдай кIевивилер авурла, и рекье къаних амалрални гуьл хьанай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

* кIевивал авун гл., ни квел фикир кьилиз акъудун патал къаст авун. Сулейман дайиди мад кIевивал авуна 3. Э. СтIал Сулейман. Сунади гьикьван кIевивал авуртIани, адан пуд аялдинбуба Басираз эсер авачир. Я. Къафаров. ЦIил гваз хтана. Синоним: кIевивалун, кIевиз акъвазун.

КIЕВИВАЛУН гл., ни нел-квел; -да, -на; -из, -зава; ая || -а, -ин, -рай, мир; кIевивал авун, кIевивал тавун, кIевивал тахвун, кIевивал хъийимир фикирдал мянгькем хьун. - На къанни цIуд гузватIа, за къанни цIувад гуда, - кIевивална гадади. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. За дуван хуьнал кIевивалнай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Къаравулар ала гьар са затIунал, Хуьзва абур алакьдайвал чпелай. Сад къвазнава кIевивализ къастунал, Авач лугьуз дуьз къаравул вичелай. Ж. Къаравулар ала..

КIЕВИДАКАЗ нар. 1) къуват желбна. КIевидаказ агална рак, Лугьуда хьи... X. Т. Агъакишидин лам. 2) пис нетижайрал къведайвал. Няни вахтунда стхади хуьряй мектебдиз зенг авуна заз диде кIевидаказ начагъ хьанвайди малумарна. М. М. Чаз къагьриманар кIанда.... ч« ватанэгьли Нурмегъамед Пираметович Эмировни... партийныйрекьяй кIевидаказ туьнбуьгьна. К. К, Илимдин бажарагълу агъсакъал. Авачиз кака гьат тавур чкайра Алат тийиз кIевидаказ чин гъалддай. А. Ф, КьатI-кьатI авур зунжурар. Синоним: кIевиз.

КIЕВИДИ кIеви прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. КIЕВИ.

КIЕВИ3 нар. 1) ван алаз, сес хкажна. Эмир гана цавар кIевиз рахурда. Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. КицIерин къаст кьун тавуна алатун туширди чир хьайила, за мадни кIевиз гьарайна. А. Ф. Лянет. - Де лагь кван, дайидин хва, крар гьикI я? - кIевиз хабар кьуна Минади. Халудин хци гъил хкажна кьве тIуб къалурна ва вичин туьтер эфей сесиналди кIевиз хъуьрена. 3. Э. Зун гъавурда акьазвач. Фу, хуьрек недайла, кIевиз рахун мишребсузвал яз гьисабзава. ЛГ, 1992, 23. IV. 2) мягькемдиз, къуват желбна. Ламра кьу­лухъ кIвачер кIевиз руквада акIурна, япар хкажна гьарайна: -иа-иа-иа. Лезги халкьдин махар. 3) пис нетижайрал къве­дайвал. Я Агъабе-е-е-г, чи гада Зигъирбег кIевиз начагъ хьанва, адал яхцIур градусдин ифин ала, рекьизва, къарагъ, хъша, тадиз кIвализ хъфин. С. М. ЦицIигъ-наме. Синоним: кIевидаказ.

* кIевиз акъвазун гл., вуж фикир дегиш тийиз хьун. Яру Нямет чидай кьван инсанри ам къалп кас я лугьуз тестикь ийизвай, икI ятIани, Бегов вичин буйругъдал кIевиз акъвазнавай. А. А. Пад хьайи рагъ. Къе вегьей кам пака физва тарихдиз, Женгчи ятРа, кIевиз акъваз! Гьахъ ятIа, Хайи чилни чIал вугумир заминда. X. X. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал. Синоним: кIевивалун.

* кIевиз кьун гл., ни вуж-вуч са нихь ва я квехъ ятIани инанмиш яз хьун. Бязибуру Дуьнья кIевиз Кьада, валлагьи-биллягьи. Е. Э. Вил вегьейла и дуьньядиз.

КIЕВИЗ кIевун глаголдин мурадвилин форма. Кил. КIЕВУН.

КIЕВИЙИЗ рах. кIеви авун ибарадин рахунра ишлемишдай куьруь хьанвай мурадвилин форма. Кил. * кIеви авун.

КIЕВИРУН || КIЕВУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIевир тавун || кIев тавун, кIевир тахвун || кIев тахвун, кIевир хъийимир || кIев хъийимир 1) таквадай гьалдиз гъун. КIвале ктабрин харади кIевирнавай стол авай, муькуь пипIе валчагърин хара ва кровать эцигнава. 3. Гь. Лезгийрин риваят. Хтункъазмайрин школайриз газ тухвана ва анриз 30 агъзур манатдин къимет авай партаяр къачуна, школадин гьаятда къир цана ва школадихъ гилиг хъувунвай кIвалин къав кIевдай шифер чара авуна ЛГ, 1999, 1. IV. 2) кардикай хкудун. Сталинан буйругъдалди ва Багъирован гъилералди Азербайджандин къадим ва бинелу лезги халкьдиз акси "дяве " башламишна: лезги чIалал акъатзавай газет кIевна, радиодин передачаяр атIана, школайра дидед чIал чирун кьадагъа авуна. М. М. Лезги тIвар алатIа.

КIЕВЯЙ кIев существительнидин къакъатунин I падеждин форма. Кил. КIЕВ.

КIЕГЬЕБ || КIЕНШЕБ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвачин дабандин кьве патахъайни экъис хьанвай чка.

КIЕЗРИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, йра гъвечIи балугъ. - За кIезрияр чразвайди тир, - башламишна ада, - атана кьилевай кар хьана. 3. Гь. Ахварай авудай аваз. Валлагь, Миши Гьажидиз баркалла. Касди са шеле газетарни са кьве шуьше пивони са шумуд кIезри гъана. Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

КIЕК сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера 1) кIвалин къушарикай эркекди. Ина жагъа, яру газар хьиз хьанвай, кIек акъвазнавай. Лезги халкьдин махар. Са кIекрени кьве вечре, дишегьлиди, ккIалар Гьалчиз, киш лугьуз гьарайзавайтIани, катни тийиз, гьаясузвилелди къуьл незвай. С. Рамазанов. Фан къафун гишинвал я. Гьарданбир кIекери гьараюнин, кицI финин, элуькъунин ван къведай; хуьруьн кIаникай авахьзавай вацIу журжур ийизвай... А. Ф. Бубадин веси. Абур геждалди хуьр галай патахъай кIекерин ван атайла, райкомдин секретарь къарагъна. 3. Гь. Ахварай авудай аваз. Яргъай хуьрни аквазва. Ам гьеле ксанма, анжах къудур кIекери, хъитIаъинзавайбуру хьиз, гъарайзава, гуя вири хуьруьз югъ алукъзавайвилин муштулух гузва. 3. Гь. Югъ ачух жедайла. 2) куьч. вичин зиреквал, викIегьвал къалурдайди. 3) гамуна храдай нехишрин са жуьре. Кьве кIекер хкатзава. Р. * истивут тIуьр кIек хьиз.

* кIекрез леэн ядай чка сущ., суьргуьн. Вуна герек авачир рахунар ийимир. Вун кавхади исятда кьуна кIекрез леэн ядай чкадиз акъудиз тада. 3. Э. Муькъвел гелер.

КIЕКЕР¹ кIек существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КIЕК.

КIЕКЕР² сущ., анжах гзафв. кь.; -и, -а махсус жуьреда экъуьрнавай гьажибугъдадин тварар. Шекер аялриз гзаф кIанда. Р.

КIЕКIЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тарцин тандай фидай ва вичихъ яргъи кIуф галай къуш. Са кIунтIуник яшамиши жезвай цеквери са юкъуз чIимчIирди вацра, кIекIеди 20 юкъуз недай къван зиянкар гьашаратар незва. 3. К. ТIебиат чирун. Синоним: кIваркIвалаг.

КIЕКIЕЦ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къекъведайла регьят хьун патал кьуьзуьбуру чиле акIурдай кьил къекъвей лаш. Кьилел элкъвей пач бармак, тандал яргъи ва лацу кIурт алай са касдик зи вил хкIуна. Адан гъиле кIекIец авай. 3. Э. СтIал Сулейман. Ахьтин шиир кхьейла, заз акI жеда, Зун жегьил яз, кIекIец ава гъиле зи. Ж. Ахьтин шиир кхьейла заз...

КIЕЛ сущ.; -е; -ер, -ери, -ера. хипен бала, хипе ханвай гьайван. Са бязи гьайванри хъуьтIуьз чпин балаяр хада: калери -данаяр, вакIари - цIуьрнуьгъар, хипери - кIелер. 3. К. ТIебиат чирун. Аял вахтар ийир-тийир тийижир, Шелери хьиз цIингав ягъай чIурара... С. Гьикьван фад-фад. ТукIвадайла кIел ва я гъер гьар къурбанддин вилер кIевиз кутIундай. А. Къ. Гьер.

* кIел хьтин прил. секин, дугъри. # ~ аял, ~ гада, ~ руш.

* кIелен мичер сущ. недай хъчарин са жуьре. Ингье а хъчар. Гзаф таза кIелен мичерни вергер атIанва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.. Вергер, тегьмезханар, кIелен мичер, пилер, сурар, лурсар, шанатар ( пурнияр), цIангурар, эферар - гьисабна куьтягь жедач. ЛГ, 1994, 14. I. Айшат дидеди кIелен мичерикай, таза мукашни кутуна, винелай дуьдгъверни гуьцIна, ийидай афаррин тIям гилани зи сивера ама. - ЛГ, 1994, 14. IV

КIЕЛ² : * кIел(ер) авун гл., ни вуч 1) гьарфаралди кхьенвай затI сесериз элкъуьрун.. Сулейман вич гьар са куьникай, кIел авурд тушиз, уях я. С. С. Чи властдиз. И майдандал цIийи фарман Агъади кIел ийидай. А. Къ. Пайгьамбар. 2) чирвилер къачун. Вунани ая кIел, Назани. С. С. Назани.

* кIел-кхьин [кIелун-кхьин] сущ. кIелиз, кхьиз алакьун, савадлувал. КIел-кхьин тийижир адаз вичи яратмишнавай къван шиирар вири хуралай чидай. 3. Э. СтIал Сулейман. Сифте хьанвай колхоз садлагъана кIвачел акьалтнач. Ам кьиле тухун патал кIел-кхьин чидай, тежриба авай инсанарни авачир. И. В. Зарафатни керчек. 1936 - йисуэ КцIара Къуба зонадин актив кIватIна, чIехи собрание кьиле тухва­на. Анал ихьтин месэла эцигнавай: лезгийри кIелун-кхьин дидедин чIалалди тухудани, ТахьайтIа туьрк чIалал? М. М. Лацу лекеяр.... Теймур Алиханов, Лезги Нямет ва масабур рагьметдиз фена. Амма и юлдашриз халкь патал кIанзавайди чарасуз затIар тир: дидед чIалал кIел-кхьин ва ктабар акъудун. М. М. Лацу лекеяр. ЧIехи алим Гьасан Алкьвадариди лагьанай: «КIел-кхьин течидай халкь буьркьуь я». Гьикь­ван хъсан гафар я. М. М. Кьибле пата гурзава.... чи чIалан ва фолъклордин сувар тешкилиз жедачни? И сувари чаз мектебра дидедин чIалал кIелун-кхьин хъсанариз, хуьрерай чи фольклор кIватIуниз хейлин куьмек гуда. М. М. Лезги тIвар алатIа.

КIЕЛАЙ¹ кIелун глаголдикай хьанвай причастидин формайрикай сад. 1) 2) 3)

КIЕЛАЙ² прил. чирвал авай, марифатлу, савадлу. # ~ свас, ~ руш, ~ рухваяр авай диде. Шелай са касни авачир, школа вуч ятIа такур, гьамиша мал-къарадин гуьгъуьна гьатна уьмуьр акъудзавай авамар галаз вавай вуч жеда? И. В. Чирхчир. Синоним: савадлу. Антоним: авам.

КIЕЛАЙБУР кIелун глаголдикай хьанвай причастидин гзафвилин кьадардин форма. Хуьре авай кIелайбур тек кьве кас тир. И. В. КIелиз тахьай чар.

КIЕЛДАЙБУР сущ.; -у, -а; кIелдайбур причастидикай хьанвай существительнидин гзафвилин форма. Чи республикадин печатдин органриз илимдин бине авачиз акъатзавай маса макъалайрини кIелдайбурук гьахълу къалабулух кутазва. М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

КIЕЛАЙДИ кIелай причастидикай хьанвай существитель­ное.

КIЕЛДАЙДИ || КIЕЛЗАВАЙДИ сущ.; -а, -а 1) кхьенвай шей вилералди фикирдиз къачудай (къачузвай) кас. Гьуьрметлу кIелзавайди! Ви рикIелламатIа, и мукьва алатай девирда вири халкьар сад хьана, садвилел атана кIан хьунин дуьз фикирдихъ галаз гъвечIи халкьар амукьдайди туш, абурухь гележег авайди туш лугьунин фикирни майданда авай. К. М. Жуввал авай шаир. Гьуьрметлу кIелдайди Шаирдикай, адан ктабдикай рахунар хьайила, хъсанвилерихъ артуханвилерихь галаз санал, адет яз, нукьсанрикайни дуьз тахьунрикай, гъалатIрикайни рахунар жедайдини заз чизва. К. М. Жуввал авай шаир. Эй, кIелдайди, зи кIелдайди Ви рикIиз рехъ жагъайтIа заз, Жув хушбахт яз гьисабда за. Гь. Я. Юелдайдаз. Заз чиз, инал мад алава баянар хгун вижесуз кар жезва, кIелзавайдаз якъиндаказ аквазва - сиясатдин гьич са ялни галачир, фикирриз дерин несиятдин шиир ГьикI идеологиядин кьуру лозунгдиз элкъвезватIа... Ф. Н. Шаирдин яратмишунрин ирс... 2) мектебда чирвилер къачузвайди. Чи муаллимар вири рикIивай кIвалахдай, чирвилер авай ва кIелзавайбурувайни истемишунардай пешекарар тир. А. Ляметов. Зи пешедиз рехъ ачухай устад || ЛГ, 2001, 15. II.

КIЕЛЕ¹ кIел существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. КIЕЛ.

КIЕЛЕ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) хуьр, къеле. Чи ерийрай, маканрай чун чкурна, чи къубаяр, чи кIелеяр чукIурна. Ф. Н. Цавун муьгьуьббатдин авазар. 2) цур (ме­талл).

* кIелед гапур сущ. винел патан акунар. Закай амайди са акунар алай кIелед гапур я. Гь. Къ. Четин бахт.

КIЕЛЕРБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чуьлда кIелерив гвайди. Са къан рекьиз фейила, идал са кIелербан гьалтда. Ф. Ирид стха.

КIЕЛЕРУН гл., аспект., ни; -да, -на; -из, -зава; ая, -ин, -рай, -мир; кIелер авун, кIелер тавун, кIелер тахвун, кIелер хъийимир чирвилер къачун. Атлухан эфенди еке кIелернавай савадлу ва варлу кас тир. ЛГ, 1992, 14.I.

КIЕЛЗАВАЙБУР сущ.; -у, -а кIелзавайди существитель­нидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КIЕЛДАЙДИ || КIЕЛЗАВАЙДИ * кIелдайди

КIЕЛИ: кIели (кIили) хьун гл., вуж хабардар хьун, гьисс авун.. Секинатан кьилел атай къазадикай къуни-къуншийризни кIели хьана. Б. Гь. Кек галкIизва. Гьаруназ жегьилзамаз теквал акунвай, и дишегьлидин кьисметдикайни кIили тахьана авачир. А. Исм. Вацран мичIер.

КIЕЛНАВАЙ прил. дуьньядикай, марифатдикай чирвилер къачунвай. Айдабег стха, чун аялар туш. КIелнавай, яшлу итимар я. 3. Р. ЦIийи ханлух. Синоним: марифатлу, савадлу

КIЕЛУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIел авун, кIел тавун, кIел тахвун, кIел хъийимир 1) кхьенвай шей жуважувакди ва я кIевиз лугьун, тикрар авун. ЦIицIалиди кIелиз башламишна. Элиф, бей, тей... Ф. ЦIицIали. КIелзамазди са элифар, Закатдикай рахаз гафар. С. С. Фекьияр. И къалай кьулухь гьа са гьарф са гафуна са жуьре, маса гафуна маса жуьре кIелун мумкин я. М. М. Гь. Лезги грамматика. Исятда чун А. Фатахован эсерар кIел тавур жсандивай вич образование авайди яз гьисабиз тежедай гьалда... жезва. 3. Бирембеков. А. Фатахов: куьруь биография ва яратмишунар. Гуржийрин ва эрменийри бязи алимри Алпан гьукуматдин чIал удинрин чIалахъ галаз гекъигзава ва а девирдин чIехи чIал тир лезги чIал рикIелай алудзава. Гьавиляй абурувай къадим Алпан девлетдин кхьинар бегьемдаказ кIелиз жезвач. М. М. Уях хьухь, лезгияр! 2) кхьенвайбур вилералди аннамишуналди чирвилер къачун. Нянрихъди кIелиз ликпунктариз фидай, Куьлуьз-куьлуьз рахаз, ихтилат ийиз. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гьар жуьредин рахунрик кваз Къайитмаза кIелунин патахъай месэла кудна. 3. Э. Рекьер сад туш. КIелун, тежриба, ахлакь чарасуз я... И. Гь. Заманайрин хумаярни Зи ЧIехи стхади, мектебда кIелдайла, «лезги пул» тагун патал вичин паспортда азербайжанви кхьейди я. М. М. Лезги тIвар алатIа. * дерди кIелун.

КIЕЛУН² сущ.; -и, -а; -ар, -ри; -ра чирвилер къачуз алахъун. Бязи аялар кIелуникай еке хийир авайдан гъавурда акьазвач, гьакI хьайила алай вахтунда чалишмишвилер артухарунин лазимвал ава. ЛГ, 2000. 20. IV. Амма кIелун давамардай мумкинвал хьанач: буба, ахпа кьве йисалай диде рагьметдиз фена. И. Гь. "Берлиндин вири кIвалерал..."

* кIелунин йис сущ. мектебда, вузда чирвилер къа­чудай ва гудай цIуд вацран вахт кIелунин йис башламишай арада зи чкадал, гул еке шулугъ авай коллектив я лугьуз, къунши хуьряй масад рекье тунай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 1942-43 кIелунин йисан сифте йикъар... ЛГ, 2001, 22. II. ЦIийи кIелунин йис башламиш хьайи са гъафтедилай мектебдин коллективди... Кьилич муаллим пенсидиз рекье тунай. Р. Набиев. Къазран гьахъ.

КIЕМ¹ нугъ., сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера 1) къужах. Руш гададин кIеме хьайитIани, ада са чуькъни ийидачир. Са чIалалди, бубани руш гьар сад са тарце авай, сада садакай хабар кьадачир. А. А. Пад хьайи рагъ. 2) инсандин пицIинилай агъуз тир руфунин хъуьтуьл чка.

КIЕМ² сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера эвягъай сарикай рекъина амукьай пай.

КIЕМЕР сущ., гз.; -ери, -ера рекъинай сар эвяна амукьаяр, сарин амукьаяр.

КIЕНШЕБ кил. КIЕГЬЕБ.

КIЕП сущ.; -ини, -ина; ер, -ери, -ера цварахъан.

КIЕпIЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIарасдикай раснавай вини кьил гьяркьу, агъа кьил шуькIуь, аялар къугъвадай вечрен кака кьван затI.

КIЕРЕТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра санал кIватI хьанвайбур. Дугъриданни, агъа гадайрин дестедин гуьгъуьналлай рушарин кIеретIдин кIвенкIве авай, хуралай киф авадарнавай Назханум гьам туштIа, низ чида?! Б. Гь. Заз эвера. Арза кIелиз башламидай арада кабинетдиз са кIеретI инсанар мад кIватI хьана. Ш. Ю. Гьакъисагъ Алискендер. Нянихъ бухгалтер Сердер халудин кIеретI доминайрив къугъвадай, кьуьзек абуруз яргъалай килигдай. 3. Гь. Чкадив агакьай цуьквер. Рушарин кIеретIдик квай Селминатаз зун гьасятда чир хъхьанай... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: десте, жерге, кIватIал, луж, къефле, тилит, рамаг, цIиргъ.

* кIеретI-кIеретI нар. кIватIал-кIватIал хьана. Низ акурди тир савдагаррин а кьетIен базар!.. Анин еке майдандал, адан патав гвай рекьин къерехрив, а патал алай уьзуьмлухдин жугъунрив, жегьиляшлу, пабитим акахьна, гузвахчузвайбур хьиз, кIеретI-кIеретI сад-садал алчуд жез, кIватI жезчикIиз, гьерекатда авай улакьар алай чкайрал далдаяр жагъуриз кушкушиз рахазвай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

КIЕРЕЦ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра винел пад хъире тир, хъиред къене хвех авай, вични тарцел жедай емиш. # пичIи ~, -дин тар, ~дин хъире, ~дин хвех. Садбуру заз хъархъ лугьуда, Дад, а тIвар залай алуда! Шерец лугьуз чав акъуда, Виридалай зун хъсан я. А. М. Гьим хъсан я. Фидай чун и йифиз шумуд дакIардихъ, Дидейри бухчаяр тадай ракIарихъ, Вуч хъсан дад авай Яран паярихъ, Бул жедай кIерецар, паквар, какаяр. С. К. Яран сувариз. Ачухда за мугьмандиз Суфра галайгалайвал: И куьр, кьизил балугъар Самур вацIун девлет я. И кIерецар, фундугьар Битмишайди Лечет я. А. Къ. Пешепай. ГьакI ам пуд вацра гьалвачидиз кIерецар михьиз, къаб чуьхуьз хьана. М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... Заз гамни храз чида, тIанурдиз фу ягъизни, Хъархъун тарциз акьахна юркуналди кIерецарни кIвадарайди я за... X. X. "Гзаф тажуб рекьева зун..." * къени кIерецар.

КIЕТI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера гъаларин кIватI. ЦIийи нехирбан, кIетI хьиз, виняйгъуз авахьна. Б. Гь, заз эвера.

КIЕХВИРУН гл., тикрарв, ни-куь вуж-вуч -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIевун гаф вири манайра.

КIИ кил. ИКIИ.

КIИЛИ кил. КIЕЛИ

КIИМПиЛ¹ нугъ., сущ. ват [Гаджиев 1997: 132].

КIИМПИЛ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра; кьве кIарас сад-садав агудна туькIуьрдай чкайрал, бес тежезвай кьадар фикирда кьуна, патар яна кутадай тахтадин ва я кIарасдин кIус. Къавуз картонар ядайла, михер хьиз, кIимпиларни герек жеда. Р.

КIИНТI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера са 15-20 см. яргъивал алай тIвалунин, лашунин кьатI. Жафер килигна: къвалав рагъул са вак акъвазнавай, Руквадин къавуз гудай варданаг хьтин яргъи ва элкъвей, вичихъни кIинтI хьтин тум галай вак. А. Фет. Вак хьтин.

* кIинтI-лаш сущ. къугъунин тIвар.... гъвечIи чIавуз чун ратIра кIинтI-лаш къугъвадайла, ада зи кьилиз лапIаш вегьена. Ам зи рикIелай физвачир. 3. Э. Рекьер сад тут. Ибурукай [къугъунрикай. - А. Г.] яз чавай агъадихъ галайбур къалуриз жеда: беле-беле, кIинтI-лаш, кIумп-лаш, туп-лаш, кьуьл-бармак, лапIи-лапIаш, лал байкъуш, къвани-къван, чIагъ-чIагъ, гьанда-гьанда, энзели... ва са кьадар масабур. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КIИР сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) патахъарнавай кIвенкI галай ва я патахъ къармах хьтин кьил галай ракьун, кIарасдин алат. Шириналди тарцин хилер агъуз ийиз жеда. Р. 2) векъи кIвенкI алай яргъи сас. - Бес, чан хва, ахпа фена кIамуз килигайла, кьве хеб тумар атIана, кIирер кутуна кьенвай... А. Ф. Лянет. - Квел неда-а, сиве амайди и са кIир я, - къалурзава ада куьз ятIани Хачмазаз. М. Б. Ханкиши. 3) кIезрияр, балугъар кьадай алат. Ширина фадлай балугъ гьатнава А. Ал. Балугъчи. Вучда кьван, гвайбур кьенятда: жилкадихъ тек са кIир тазва, чIехи кIир. М. Б. За бананар недач. КIир агъур жез юзай чIавуз Гуп-гупда ви рикIи шад... Д. А. Балугъчи. 4) виликдай кьар авай куьчейра къекъведайла, ишлемишдай алат. * гардан кIир авун.

КIИРИ сущ.; -ди, -да; -яр, -ри, -ра 1) тамун тарцел жедай. хъипи ва гзаф цуру тIямдин элкъвей емиш Мад мертер нез хьанач завай, Я нез хьанач кIирияр. 3. Къ. Мад мертер. 2) гьахьтин емишар жедай там, чка. 3) (чIехи гьарфуналди - Ц1) хуьруьн тIвар: КIири. Профессор Р. И. Гьайдаров КIиридай я. Р.

КIУБАН прил. зиринг. - Эгер ваз ви уьзуьрар квахьна, беден сагъ ва кIубан хьана кIанзаватIа, за лагьайвал ая: экуьнахъ къарагъайла, са истикан чайни 2 кIус фу, амай вахтунда ( йикъан къене) тутар неъ. 3. Ф. Тутаралди сагъарун. ЦIийи йисан вилик КIварчагъ дередин НуьцIуьгъринни Экенрин хуьрерин агьалийрин гуьгьуьлар иллаки кIубан тир. ЛГ, 2001, 11. I. Лезгияр чеб хьтин туьнт, кIубан вацI я. 3. Гь. Лезгийрин Риваят.

КIУБАНАРУН гл., ни вуж; -да; -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир кIубанар тавун, кIубанар тахвун, кIубанар хъийимир кIубан тир гьалдиз гъун. И вири легьзейри виш метрдин вини патал хкаж хьанвай инсанрин сагъламвал хуьн, хъсанарун, кIубанарун патал эцигнавай ирид мертебадин дарамат мадни гуьрчегарзава. 3. Ф. Суьгьуьрдин тIвал гвайди.

КIУБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кIубан гьал. Яшарилай аслу тушиз, ада кIубанвал, гуьгьуьлдин мердвал, ачухвал хвенва. К, 1988, 20. XI.

КIУБАНВИЛЕЛДИ нар. кIубанвал хас яз. Синонимар: кIубандаказ, кIубандиз, кIубанз.

КIУБАНДАКАЗ нар. кIубандан лишанар кваз. - Мусаиб, чан хва, - лагьана шаирди кефсуз яз зайиф хьанвай сесиналди, амма кIубандаказ... 3. Э. СтIал Сулейман. Синонимар: кIубанвилелди, кIубандиз, кIубанз.

КIУБАНДИЗ нар. кIубан яз. Иесиди жаваб гана кIубандиз: Им зи цIийи зеведиш я, дамах я... Ж. Шикилар. - Вуж ятIани ша, илифа. чан хва, лагьана ада гъилин ишарадалди кIвалин рехъ къалурна ва вич гьасятда кIубандиз вилик экечIна. ЛГ, 1997, 1. Г. Синонимар: кIубанвилелди, кIубандаказ, кIубанз.

КIУБАН3 нар. кIубан яз. Синонимар: кIубанвилел­ди, кIубандаказ, кIубандиз.

КIУБАНЗАМА рах., вуж кIубан гьалда ама.... жегьил ваъ, яшарив агакьнавай, амма вич кIубанзамай, рехи къалин спелар квай итим экъечIна. М. Б. Спелар.

КIУДУН¹ гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIуд тавун, кIуд тахвун, кIуд хъийимир 1) гъалибвал къазанмишун. Ваъ, чан, завай вахъ галаз акъаж жедайди туш. На зун кIуддайди я. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. 2) гьакъикъи дережадай акъудун. 1933-1934 - йисаралди чIехи къуллугърал алай са бязи юлдашри СтIал Сулейман кIудиз эгечIна. Ф. Н. Шаирдин гьакъикъат.

КIУДУН² гл., ни вуж ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, мир; кIуд тавун, кIуд тахвун, кIуд хъийимир паб тIалакьрикай хкудун.

КIУКI¹ сущ.; кукIва, кукIва; -кукIвар, кукIвари, -кукIвара винихъ, кьакьандихъ еримишзавай, экъечIзавай затIунин кьил.

* кIукI атун гл., нел-квел кефияр, крар хъсан хьун. СакIани кIукI атаначир зал а береда, АвайтIани гъил чIемеда, кIвачни гъуьреда... Б. С. ЦIийи лезгидин гаф

* кIукI гъун гл., ни квел 1) тамамарун, са кар кьилиз акъудун. Гъизвач вуна дувандал кIукI, Адиларал хъуьрез, къази. Е. Э. Къази. И месэладал кIукI гъунни завай авунвай тIалабун тир. К, 1991, 17. I. Тадивили кIукI гъайиди гьи пачагь, гьи везир я? И. Гь. 2) ирин авахьдай гьалдиз гъун.

* кIукIни-кIукI сущ. кукIуш, лап вини кIукI. Таран лап кIукIни-кукIва къизилдин пурарни гимишдин кьенерар ава. Ф. Гьуьлуьн шив.

КIУКI² сущ.; кукIва, кукIва; кукIвар, кукIвари, кукIвара чими чIавуз кьилел алукIун патал парчадикай цванвай затI. Кьве патайни цел алгъанвай шуьмягъ тарар бала хьанва: гагъ абурухъ кIулавай цIил галкIизва, гагь кьилеллай кIукI. М. Б. За бананар недач.

КIУЛ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, - ара инсандин, гьайвандин гардандилай кьулан тар куьтягь жезвай чкадал кьван далу пад. Кьуна кIула вав гвай а пар, Жуван рекье гьат, гуьзел яр. С. С. Регъуьхбан. кIула киредин кIуькуь авай са кьуьзуь кьари Бубадиз акваз-акваз атана. Къ. Къ. КIири Буба. Мугьмандай хкведайла, вичин патав ксанвай аял кIулаз яна, ам къецел экъечIда. С. М. ЦицIигъ-наме. За духтурди лагьайвал авуна. Ингье алай вахтунда захъ ацIанвай шешел кIула кьадай хьтин сагъвал хьхьанва. Нервиярни зи лап хъсан къайдадик акат хьувунва. 3. Ф. Тутаралди сагъарун. Гьайванханадин кьефесдакIвале, дерин гъам аваз чIехи кьве виле, Деведи зурба ийизва гирнагъ, Адан далуда кьве кIул -кьве гурмагъ. А. Къ. Деве.

* кIул вегьин гл., ни яшлувилин лишан яз кIул экъис хьун. ТIимил кьван кIул вегьенвай, амма зирингдиз къекъуьн хесеш хьанвай, куьлуь шуьткьверри кьунвай чIулав, ири вилер авай итим къецел экъечIна. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* кIула [кьамал, кьилел] акьадарун гл., ни вуж нин са низ ятIани вичиз кIандай амалар ийидай шартIар гун.

* кIулар чухвайди хьиз [регьят] хьун далу чухвайди хьиз [регьят] хьун.

* кIула акьахун гл., вуж нин истисмар авун, масадан зегьметдикай менфят къачун. ЦIипуд йис я ам зи кIула акьахна. Р. Синоним: кьамал акьахун.

* кIула хьун гл., вуч нин са вуч ятIани хиве аваз хьун. Пис гунагьар кIула аваз, чуьллеравайд сиягь хьана. Е. Э. Мубарак Исмаил.

* кIулай гадарун гл., ни вуж, вуч никай ва я квекай ятIани азад хьун, азад авун. Эминавай диндин пар, мавгьуматп вичин кIулай гадариз хьанач. М. М. Гъ. ТуькIуьрайдан патай. Етим Эмин. Шииррин кIватIал (Махачкала, 1941 ).

* кIулай эвичIун гл., вуж нин таъсирдикай азад хьун. ЭвичI кIулай, риторика. Зи патай ваз жедач инсаф. Н. Ш. ЭвичI кIулай. Антоним: кIула акьахун.

КIУЛАЦ¹ векъи, сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра кIул экъиснавайди. - Яда, кIулац, на ам почтальон туш лугьудачирни? А. Ф. Газет.

КIУЛАЦ² прим кIул экьисай. Адаз аялри кIулац Эмирбег лугьудай. Р.

КIУМП сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара къапунин кIуфа твадай затI. Лап пис кузвай ци термосдин кIумп чIур тавун ва геждалди къуллугъ авун патал адал алюминийдин къизилверекь акьалжда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 20. IV. Птулкадин кIумп регьятдиз акъудун патал, адан шуькIуь чкадал кузвай пек акьалжда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 20. IV.

* кIумп-лаш сущ. къугъунин тIвар. Куьгьне ЦицIигъ фикирдиз гъайила, она вичин аял вахтар кечирмишай касдин рикIел, зи фикирдалди, сифтени-сифте хкведайди арандин хуьрера авачир, гила, мумкин я, санани амачир шад къугъунар я. Ибурукай яз чавай агъадихъ галайбур къалуриз жеда... кIумп-лаш, туп-лаш, кьуьл-бармак, лапIи-лапIаш, лал байкъуш, къвани-къван, чIагъ-чIагъ, гьанда-гьанда, энзели, кацни кьиф... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

КIУН сущ.; -у, -а; -ар, -ари. -ара са кьил кьелечIарнаваз туькIуьрнавай ракьун ва я кIарасдин кIинтI кьван кIус. ТIурар авай кIарасар чна кIунар ягъиз кукIварзава. Р.

КIУНАР сущ., гзафв.; -и, -а хразвай гамунин ва я рухунин тIарамвални бушвал чпин куьмекдалди къайдадик кутадай затIар.

КIУНТI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) чилелай кьакьанвилихъ хкаж хьанвай чка. Магьмутахуьр ала кIунтIал Маса­дан бахъуд ли жед кIатIал. С. С. Куьредин цIерид хуьр. 2) векьер, цуьлер кIватIна хкаж хьанвай чка, хара. КIунтI кьакьан хьайила, басрухдикай хкатнавай гададин гуьгьуьлар акваз-акваз ачух хъижезва. Б. Гь. Цавун михекар. Матема­тика лагьайтIа, сифте килигайла кьуру предмет хьиз аквада, амма муаллимди аялриз адакай менфят къачуз асант мисалралди чирна кIанда. Месела, векьин кIунтI алцумун, чан алай малдин заланвал терезар галачиз чирун... ва икI мад. ЛГ, 2000. 20. IV. Синонимар: гьамбар, хара.

КIУНЧI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара аскIан набататрин кIватIал. Шад жеда рикI, Цуькверин кIунчIар акурла. Къ. Р. Хъуьреда рикI. Синоним: хара.

КIУР¹ нугь., сущ. мазмаз [Гаджиев 1997: 132]

КIУР² сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара гьайвандин кIвач. Гагь деведиз кIанда кIасиз, Гагь ламраз вун кIурув ягъиз. С. С. Урусатдиз. Адан гъил агакьунни сад хьанай, калин кIур цавуз акъатунни. Б. Гь. Заз эвера.

* кIур гун гл., ни низ-квез 1) кIвачерик кутуна тIебии гьалдай акъудун. Йифиз тевледа авай ламари, и «махорка», векьер хьиз хьана, неда, амайдазни кIур гуда. X. Т. Чи накьвадиз, чи девлетдиз нетIешри кIур гун, чун икI вара-зара авун чна эхдач. Гь. Къ. Четин бахт. 2) гьич са фикирни тага­на, инкар авун. Вичин гафунал мягькем тиртIа, гьелбетда, ада вири куьгьне адетризни, дидединни бубадин рахунризни кIур гудай. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Гила вуна мехъерар ийидани, дуст? гьа дидеди це лагьанвайди вуна гъидани? Жуван намусдизни муьгьуьббатдиз кIур гун дуьз туш, дуст. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Чун кисайтIа, лап чируьгьдиз кIур гуда, Ялтах рахаз, чун къвазайтIа, секиндиз. X. X. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал».

* кIурар хкадарун гл., ни авур теклифдал нарази яз гьарай-эвер авун. Амма са карди зун секин тазвач. Мехъерикай рахайла, гьамиша кIурар хкадарзава. А. Р., Я. Я. Хенде­дадин мехъер.

КIУРТ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара чими хьун патал хъицикьдикай цванвай, вични парталрин винелай алукIдай палтудиз ухшар партал. Кьилел элкъвёй пач бармак, тандал яргъи ва лацу кIурт алай са касдик зи вил хукIуна. Адан гъиле кIекIец авай. 3. Э. СтIал Сулейман. Гимишдин гапурар квай... адал ТIуб туькIуьриз, кIурт къалуриз хъуьредай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. УстIардиз шакIурт, ХъуьтIуьз къалин кIурт, Гатфариз магьут ХупI ярашугъ я. А. Гь. ХупI ярашугъ я. Касдин бахт ам тир хьи, хъуьтIуьн вахт яз, адал вичин халуди гавра хамарикай цванвай кIурт алай. А. А. Пад хьайи рагъ. Тадиз кIурт хтIунна... Гь. Къ. Гьай тахьай гьарай.

КIУРТАШ сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра гатуз, хъуьтIуьз кIурт алаз къекъведайди; дегиш партал авачирди, кесибди.

КIУРТIЫН нугь., сущ. дуьрдиягъ, фу акьалдай кьул.

КIУРУКI нугь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарал пеш ва цуьк ахъайдай тIур. И гатфариз... Эбеш таран кIурукIар дакIуннава, абур къе-пака хъиткьиндайвал ава. Гь. Къ. Къилинж Къемер.

КIУС¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) сад хьтин гзафдан пай. - Халкьари чпиз авай гьарнал са кьал алаз кьуранвай никIин кIусарай магьсулар кIватI хъийизвай. А. Ф. Бубадин веси. Амай са никIин кIусни гана виже къведачир; ада ам хатурдай масабурун малар къачуна цанвай. А. Ф. Бубадин веси. Эгер ваз ви уьзуьрар квахьна, беден сагъ ва кIубан хьана кIанзаватIа, за лагьайвал ая: экуьнахъ къарагъайла, са истикан чайни 2 кIус фу, амай вахтунда ( йикъан къене) тутар неъ. 3. Ф. Тутаралди сагъарун. Гуьзгуьдин кIусар гьарнихъ чкIанвай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: тике. 2) куьч. ришвет. КIус гайитIа, ви кIвалах туькIуьда. Р.

* кIус-кIус нар. кIусар яз. Ада аялдиз фу кIус-кIус гузвай. Р.

* кIус-кIус авун гл., ни вуч 1) куьлуь-куьлуь авун. 2) куьч. тахьай гьалдиз гъун

* кIус-кIус хьун гл., вуч сагъ шей кIусариз элкъуьн. Гъиляй аватай гуьзгуь кIус-кIус хьана. Р.

КIУС² нар. тIимил. Залум, вахъ кIус, зерре инсаф авачни? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? * са кIус.

КIУС³ граммат., сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара предложенида лугьузвай фикирдик, манадик алава ранг кутадай гаф. Предложенидин мана-метлебдив рахазвайди гьикI эгечIнаватIа ( адан инанмишвал - шаклуал, тестикьарун - инкарун, гужлу авун, тади кутун ва мсб) къалурдай, чпелди жуьреба-жуьре рангар гуз, рахазвайда вичин фикирдин тегьер дегишардай къуллугъчи гафариз кIусар лугьуда. Месела, гъун, акал, кьван, тIун, хьтин, эхь гафар кIусар я. Р. Гьайдаров. Лезги чIал.

КIУСНИ¹ кIус существительнидин форма. Кил. КIУС.

КIУСНИ² нар. эсиллагь. Вуна кIусни къайгъу мийир. Е. Э. Вирт квахьайдаз. СтIал Сулейман атай гаф элкъуьр тийидай, гзаф простой ва кIусни лавгъавал квачир кас тир. 3. Э. СтIал Сулейман. Дагъларин сагьибдин иштагь кIусни чIуриз хьанач. Б. Гь. Заз эвера. Вун чидайбур жезва шаксуз аламат, Табзавайла кIусни дегиш тахьана... Ж. Шумуд агьзур сефер вуна табнатIа.. КIусни нефсинихъ ял тийидай инсан тир ам (Лезги Нямет. - А. Г.) я. 3. Ф. Халкь патал халкьнавай инсан Синонимар: ерли, зерени, стIуни, эсиллагь..

КIУС-КIУСУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; кIус-кIус авун, кIус-кIус тавун, кIус-кIус тахвун, кIус-кIус хъийимир 1) сагъ шей кIусариз элкъуьрун. # перем ~, чанта ~, тетрадь ~, ктаб ~. 2) куьч. тахьай гьалдиз гъун.

КIУТА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мих, масмар са квез ятIани ядай алат. # ~ къачун, ~ квадарун, къезил ~, залан ~ гъилихъ галукьарун.

КIУФ сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара 1) сив (адет яз, къушарин). Амма чIагъари чпин мукарин къене патаз затI-матI яда. Абуру кIуфа аваз вечрен цIакулар, сун башкIулар тухуз аквада. 3. К. ТIебиат чирун. 2) рах. инсандин сив. КIуфу мили хъвер кваз, кьилни хкаж тавуна тадиз жаваб гана. 3. Э. Муькъвел гелер. Бегован кIуфук шадвал акатна, чIулав гъакьекьар хьтин вилера кефли ЦIверекIар къугъвана. А. А. Пад хьайи рагъ.... Рамиза, адахъ элкъвена, кIуф кIватIиз ахъайна ва мадни агъурдиз лагьана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 3) кIвачин къапарин кIвенкIв, дабанриз акси пад. Адал кIуф ахъа туфлияр алай. Р. 4) гуьлле, яд авай алатрин са кьил. # тфенгдин ~, луьледин ~, чайдандин ~.... ва ахпа тумбочкадай кIуфа гьажибугъдадин кIап тунвай шуьше акъудна. 3. Гь. Лезгийрин риваят.

• кIуф гун рах., гл., ни низ темен гун. Бубадиз са кIуф це кван! Р.

• кIуф ягъун гл. 1) куь квез кIуфалди са вуч ятIани къачун, тIуьн. Ачкар валан кIане ацукьнавай ва некьидин пешериз кIуф язавай. 3. Гь. Залан кам. Зи вечре цицIибар ахъайнава, абуру тварриз кIуф ядай са бади герекзавай. С. М. ЦицIигъ-наме. 2) куьч., ни низ гъуьнтI гун. Бубади гьамиша аялриз кIуф язава. Р..

* кIуфал кIвенкI алай(ди) прил. ( сущ.) гзаф рахаз, гьуьжетиз кIандай(ди).... и чил са бязи кIуфал кIвенкI алай, девлетлу кьуд-вад хизанди законсуз кьунва. ЛГ, 2000, 24.II.

КIУЬ || УЬЦIУЬ прил. кьелен тIям галай. Гирванка кьел Кьулан вацIуз Вегьиналди кIуь жедайд туш. С. С. Ахмакьвал пис четин тIал я.

* кIуь-цуруди (уькIуьни цуру) сущ. хъсан-писди. - Дуст хвена кIанда. Адаз кIуь-цуруди чирун герек я. Са кимивал квачир касни жедач фикирдал алай Сабира адахъ галаз къал алай рахунар ийидай, вичиз чидай несятар гудай. 3. Э. Рекьер сад туш. Захъ галайбурни, лугьудайвал, и рекьерин кIуьцуруди дадмишнавайбур тир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Мерзият серсер хьанвай: уьмуьрдин чIехи пай санал акъудна, санал уькIуьни цуру акуна, аялар чIехи авуна, дарвилерни гзаф эхи авуна, амма Жафера адаз рикIик хкIадай са гаф лагьайди тушир. 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Институтдиз фида лагьана хуьряй экъечIай Мирзеханан кагъаз Толъяттидай хтанай: «... азиз буба, за ГЭС-дал кIвалахзава, са йисуз мад уьмуьрдин даз килиг хъийида, стхадизни куьмек гуда, институтдиз завай къведай йисузни физ жеда...» 3. Гь. Бубадин кIвал.

КIУЬБУР сущ., -у, -а цик кутунвай афнияр, помидорар.

КIУЬГЬУЬ прил. ширин.

* кIуьгьуь [ширин] мез сущ. ширин ихтилатар. Вучда дустуникай дабан атIудай, Мез кIуьгьуь, рикIи серкед хьиз кудай? Е. Э. Дуьнья гургьагур.

КIУЬГЬУЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кIуьгьуь гьал.

КIУЬД числ. муьжуьдалай гуьгъуьниз цIудалай вилик къве­дай кьадардин гьисаб. Заз чидайла, адахъ кIуьд аял... кIуьд хва авай. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Зун умудлу я хьи, «Самурди» лезги сихилдик квай муькуь кIуьд халкьдин медениятдин къайгъуни чIугвада. М. М. Лезги тIвар алатIа. За кIвалахзавай дереда саки кIуьд хуьр ава. ЛГ, 1992, 23. IV.

* кIуьд-кIуьд нар. са вуч ятIани 9-9 санал алаз. Дарманар кIуьд-кIуьд гузвай. Р.

КIУЬДА¹ гьал тIямдиз кIуь я. Рукъия бажи, ваз муькIуьда. Гъахьняй на ( а)вур дулма кIуьда... С. С. Дулма уьцIуь авур папаз.

КIУЬДА² кIуьд числительнительнидин чкадин I падеждин форма.

КIУЬДРА нар. кIуьд сеферда. Ам са йисуз кIуьдра Москвадиз фенай. Р. Са кIвалах ийидайла, тади къачумир, кIуьдра алцума, садра атIутI. А. А. Пад хьайи рагъ.

КIУЬКУЬ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чепедикай раснавай гъвечIи гичин. ГъвечIи кIуькуь яна къуьнуьз ашкъидал. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Мухлисат кIуькуь гваз фидайла, Асланани, адахъ галаз фена, вичин дидедиз яд гъидай. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

КIУЬРЕЗ нугъ. кIуьруьн глаголдин мурадвилин форма ( лит. цIраз, цIурун>. Кил ЦIУРУН.

КIУЬТIКIУЬРУЬТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къушари ийидай кIуьтI-кIуьтI сесер. КIуьтIкIуьрутIдин ванер аваз япара... Йиферихъ мад къаних я зун, къаних Я. Ш. Къ. Къанихвал.

КIЫРКIЫЧ нугъ., сущ. кьурай фид.

Л

Л [эл] урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра алфавитдин цIемуьжуьд лагьай гьарф. Лазим гаф эл (Л) гьарфунилай башламиш жгзва. Р. Лямет, Лейла хьтин хас тIварара эл гьарф чIехиз (Л) кхьида. Р.

<л> лезги чIалан сесерин системада мецин вилик пад сарарив агудна сивяй акъуддай ванлу сес. Гафарин сифте кьиле {лам, лум, лиф), юкьва ( ала, алаф, алукI), эхирда ( кал, кьил, чIул) ишлемишда.

ЛА¹ суф. причастидин формадихъ акал хьуналди гьерекат гьа глаголдалди лагьанвай вахтунда физвайди къалурдай суффикс. Месела: фидай + -ла - фидайла, физвай + -ла щ физвайла ва мсб. Синоним: причастие + чIавуз (фидай чIавуз, физвай чIавуз).

ЛА² суф. са бязи прилагательнийрикай наречияр арадиз гъидай суффикс: , мекьи - мекьила, чими -чимила.

ЛАБАЗ урус, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра гъуьр, техил, чIахар хуьдай, маса гудай чка, дарамат. ЦицIибриз чIахар къачуз Эльмира лабаздал фенвай. Р.

ЛАБАР туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гими це акъвазарнавай чкадал кьун патал зунжурдихъ галаз цин кIаниз вегьедай, гьар патахъ кIирер галаз туькIуьрнавай къармах.

* лабар вегьин |кутун] гл., ни чка кьуна акъвазун. Гьайдарбег Афшар, вичин гужлу кьушунни галаз атана, Ахцегь хуьруьн мукьув вацIун яхада акъвазна ва ада, гьанал чадураяр Яна, лабар вегьинин буйругъ гана. З. Р. Гьажи Давуд.... чан туьтуьниз гъидай ветерин пIивдай ванериз, завалри, цIай илисайди хьиз, кIасуниз килиг тавуна, вирин къерехда лабар вегьеда абуру [балугъчийри. - А. Г.]. М Баламетов. Инаг Гуьлалан я || "Самур" газ. 2002, 25.1 V.

ЛАБИАЛ: * лабиал сес(ер) граммат., сущ. пIузаррин (пIузарар тIимил экъисна лугьудай) сес(ер). Лабиал гесер гафарин кьилени юкьва, а, э (е) сесерин вилик ачухдиз ван жедайлани ва са слогдин эхирда зайифдиз ван жедайлани в гьарфунин куьмекдалди кхьида. М. М. Гь. ЛЧЮС. Синоним: пIузаррин сесер.

ЛАБИАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чIалан са бязи сесер лугьудайла пIузаррин экъисайвал.... са слогдин гафарин эхирда авай лабиал сесинилай вилик... ачух у ва я уь сесерикай сад къведайла, эхирда лабиалвилин лишан в гьарф кхьидач, месела: муг, Муьгъ, руг, цуьк. М. М. Гб. ЛЧЮС.

ЛАБИАЛЛАМИШУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир пIузарар къургъу хьиз кIватIна экъисун. Чна [у] сес, сив лабиалламишна, лугьузва. Р.

ЛАБОРАНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра илимдин идарада куьмекчивилин кIвалах ийизвайди.

ЛАБОРАНТВАЛ урус, сущ.; -или, -иле: -илер, -илери, -илера лаборантдин пешекарвал. Заз лаборантвал бегенмиш тир. Р.

* лаборантвал авун гл., ни лаборант яз кIвалахун. Университетдин муаллим жедалди за лаборантвал авунай. Р.

ЛАВГЪАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер; -илери, -илера лавгъа тир гьал, кьуру дамахчивал. Кьве шиирда Сулеймана бязи инсанрин ахмакьвал, намердвал, „михеннатвал", кьуру лавгъавал ва ихьтин маса айибар пислемишзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. СтIал Сулейман атай гаф элкъуьр тийидай, гзаф простой ва кIусни лавгъавал квачир кас тир. З. Э. СтIал Сулейман. Намуслу я шадвални дерт чидайди, Тийижирди ялтахвални лавгъавал. Ш-Э. М. Зул. Иллаки кьуру гафар ийидай, лавгъавал квай, тапарар квай, тежедай кIвалахар хиве кьадай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: фурс.

* лавгъавал авун гл., ни дамахар гвай, масадбур кваз такьадай гъалдин хесетар, амалар кьилиз акъудун. - Виридалайни къудратлу гьевес, кьуру дамах къачуна, лавгъавал авун я. Гьа и гьевесдикай куьне зун хуьх, амайбурукай за зун хуьда. М. Ш. Кьве хесет. Синоним: фурс авун.

ЛАВГЪАВИЛЕЛДИ нар. лавгъавал хас яз. - Зун и мукьвара Къубадиз фида ва, аман-минет авуна, шейэр абурув къачуз тада, - лавгъавилелди жаваб гана ада. А. И. Самур. Синоним: лавгъадаказ. Антонимар: лавгъасузвилелди, лавгъасуздаказ.

ЛАВГЪАДАКАЗ нар. лавгъавилин гьисс хас яз. Синоним: лавгъавилелди. Антонимар: лавгъасузвилелди, лавгъасуздаказ.

ЛАВГЪАСУЗ прил. лавгъавал хас тушир. Куьз герек я, кьил хкажна цава кьун, Кар алакъ тийиз, кьуру дамахарун, ПичIи руьгьдиз хас я икI вич къалурун, Лавгъасуз, дамах гвачир кас хуш я заз. О. Гьуьсейнов. Хуш я заз. Антоним: лавгъа.

ЛАВГЪАСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лавгъасуз гьал. Большевиквилин лавгъасузвили ва вичивай гзаф истемишуни ам хьайи агалкьунри секинардачир. З. Э. ЧIехи шаир. Антоним: лавгъавал.

ЛАВГЪАСУЗВИЛЕЛДИ нар. лавгъасузвал хас яз. Синоним: лавгъасуздаказ. Антонимар: лавгъавилелди, лавгъадаказ.

ЛАВГЪАСУЗДАКАЗ нар. лавгъасузвал хас яз. Синоним: лавгъасузвилелди. Антонимар: лавгъавилелди, лавгъадаказ.

ЛАВГЪАЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра лавгъа кас. Синоним: фурсухъан.

ЛАВР урус, сущ.; -ди, -да: -ар, -ари, -ара гьамиша къацу ва хъсан ни къведай пешер алай тар.

* лаврдин (лавровый) пешер сущ. лавр таран пешер. Руфуник ял акатнавайла, иферар, кьурурнавай шивитар ва лавровый пешер ( вири сад хьтин, паяр) кофемолкада регъвена вири сад-садак какадарна, чайдин тIурунин са кьатIа авайди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII.

ЛАГЕРЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) пленда гьатнавайбур ва я дустагъ авунвайбур жедай чка. Йифериз буба секиндиз ксудачир. Ада вичин юлдашрин тIварар кьаз эвердай ва гьамиша са нумра тикрардай -2005. Ам адан лагердин нумра тир. З. Гь. Бубадин кIвал. Ам халкьдин милицидин жергейра гьахьна. НКВД-дин работникрин са йисан школа куьтягьна ам оперуполномоченный, райотделенидин начальник, лагердин начальникдин заместитель хьана. З. Э. Кек галкIизва. 1941 - йисуз Гьажибег лагердин эх тежедай зулумдин шартIар себеб яз Коми АССР-да кечмиш хьана. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. 2) гатун вахтунда са къатдин яшара авайбур (пионерар, жегьилар, студентар) ял ягъиз кIватI хьанвай чка. - Чи кIвалах кьилиз акъат тавуртIа, лагерда авайбур вири чал хъуьреда. А. Р. Чинебан савкьват.

ЛАГЪЛАГЪ¹ векъи, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра манасуз ва гзаф рахун(ар). Амма рахунрал пара рикI алачир, собранийра ксана жедай, дишегьлийрин лагълагърикай иллаки гьяз авачир Бекир чIугуна кIвализ хтана. Гь. М. Им къван, имни терез.

ЛАГЪЛАГЪ² векъи; сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра; манасуз рахунар. Пачагьлугъдиз са шумуд виш агъзур манат кьенят авуна. Лагълагърал кIукI атанач. З. Э. Социалист Зегьметдин герой Темирханов..

* лагълагъ(ар) авун гл., ни манасуз рахун(ар) авун. -Акъваз кван, лагълагъар ийимир! Акъваз кван, гаф ганвач гьеле ваз. М. Б. Шаирдин кьиникь. Рак квачир сиве кьежей меци нубатсуз лагълагъарни ийида. А. Къ. Вири дишегьлияр сад я. Синонимар: битIбитI(ар) авун, Лагълагъун, злуькьун.

ЛАГЪЛАГЪАРУН аспектив, || ЛАГЪЛАГЪУН векъи; гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; лагълагъ( ар) авун, лагълагъ( ар) тавун, лагълагъ( ар) тахвун, лагълагъ( ар) хъийимир манасуз ихтилатар авун. - Лагълагъармир, - гаф атIана Тимура... ". А. К. Руьгьдин девлет. Синонимар: 6итI-битI(ар) авун, лагълагъ(ар) авун, рахун, элуькьун.

ЛАГЪЛАГЪЧИ¹ векъи; сущ.; -ди, да; -яр, -йри, -йра манасуз ва гзаф рахадайди. Куьргдин михеннатар, вафасуз инсанар, лагълагъчияр гатаз хьана, инсанриз тербия гуз хьана... М. М. Гь. ЧIехи шаир. АммарикIяй стха Гьайвазазни себзава: «Идани вуч авунай? Лагълагъчи, келледа ветI авай МухсутI зи чандал вегьена. А. И. Самур.

* лагълагъчи хьун гл., вуж, никай лагълагъардайди хьун. Абасакайни къе вуч ятIани михьиз лагълагъчи хьанва. Гзаф рахазва ам. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЛАГЪЛАГЪЧИ² векъи; прил. лагълагъар ийидай. АтIа лагълагъчи муаллим аку, адаз Америкадикай вири чида, газетар гъиле аваз куьчейрани къекъведа, амма зи хци кIвалах ийиз яшамиш жезвай чкадикай са затIни чидач. М. В. Гьарасатдин майдандал

ЛАГЪЛАГЪЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лагълагъчи тир гьал.

* лагълагъчивал авун гл., ни манасуз ихтилатар ийиз масадбур инжиклу ийидай пешекарвал авун.

ЛАГЬ, ЛАГЬАНА¹ лугьун глаголдин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛАГЬАЙ¹ лугьун глаголдин причастидин форма. Азиятар гьисс авур инсандиз азадвал багъа жеда. Гьавиляй азадвал - жув жуван иеси хьунухь лагьай чIал я. З. Р. Веси. Я лацу дагъ, рехивал им Акьул лагьай мисал я. И. Гь. Шарвили. а куьгъне седридин кIвалахрикай виридан собранидал кьилди рахунар жедайдакай лагьайдалай гуьгъуьниз, рехи итимди тадиз ятахар ремонт хъувун, алаф ахгудун ва майвайринни емишрин бегьерар вахтунда кIватI хъувун патал вири желб хьуниз эвер гана. М. Гь. Гезентидин эхир. Дидеди мектебда кьвед лагьай сменада кIелзавай аялриз тарсар гузва... Гь. Къ. Магьини Дилбер.

ЛАГЬАЙ² прич. кьадардин числительнидихъ галаз ишлемишайла, кьайда, тартиб къалурдай ибара арадиз гъидай гаф. За сад лагьай шиирда ваз бахш авур, Вун авачир дуьнья кIандач лагьанай. М. М. Зи чIехи муьгьуьббат. Варлу инсанрин мехъерриз кьвед лагьай юкъузни межлисар къурмишайтIани жезвайди я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Кьвед лагьай югъ тир къг Вагьид бубади кIерецдин тар атIуз. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. Мухтарани Селима ирид лагьай классда кIелзавай ва чебни жегьил физикрин кружокдин иштаракчияр тир. А. Р. Чинебан савкьват. - Сад лагьай хесет: ваз вун бегенмиш кас я. Кьвед лагьай хесет: вуна вун виниз кьадай лавгъавал' я. М. Ш. Нукьсанар. Гьеле кIуьд лагьай классда кIелдай чIавуз ада рушаз чинебан чарара муьгьуьббатдикай шиирар кхьидай. А, М. Киф атIайди.

ЛАГЬАЙ³ союз вичелай вилик квай гаф, гафарин ибара кьилин предложенидихъ алакъаламишдай союз-гаф. Туьркиядавайбуруз чи патавай гилан узун-мекIевияр лезги чIалалди рахазмач лагьай хабарди пис таъсир авуна лугьуда. М. М. Лацу лекеяр.

ЛАГЬАЙЛА лугьун глаголдин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛАГЬАЙТIА^! лугьун глаголдин шартIунин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛАГЬАЙТIА² арал. 'са никай-квекай ятIани рахайтIа' манадин аралух гаф. Куьн, лагьайтIа, багъишламиша, маса балабанар гваз майдандиз экъечIзава. Гь. М. Им къван, имни терез. Мусаеврин хизандиз лагьайтIа, Зумруд духтур виридалайни багьа инсанрикай сад я. К, 1985, 7. VIII. Математика, лагьайтIа, сифте килигайяа, кьуру предмет хьиз аквада, амма муаллимди аялриз адакай менфят къачуз асант мисалралди чирна кIанда. X. Шайдабегова. Чирвилерн инсан бахтлу ийида || 2000, 20. IV. Эхь, шаирди хъсан меслят къалузва За, лагьайтIа, къе рушариз лугьузва: Ш. Ю. "Камазар" гвай Баде, лагьайтIа, адлай гзаф жегьил тир. ЯтIани, вирибуру бадедин тIуьн йикъа са хурма я! -лугьудай. З. Р. Зи' уьмуьрдин шикилар. Мухбир лагьайтIа, садлагьана кIвачел къарагъ хъувуна ва вичин портфелдай фотоаппарат акъудна, Мурадхан халудин патав атана. Р. Гь. Зи ирид стха.

ЛАГЬАНА¹ лугьун глаголдин алатай вахтунин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛАГЬАНА² союз, гаф сложный предложенида себеб, мурад къалурзавай придаточный пай кьилиндахъ галкIурдай гаф. Руга тадиз, вич садазни чир тахьуй лагьана, кIвализ хкведайла, кIвач цIуьдгъуьнна, адан чекмедин хел яд авай вириз аватда. Ф. Бибихатун. Адаз вичин бубади - Аскердини чубанди рикIин кIеви къаст гана, Къекъуьнрал бед рекьерин. Даях хьурай лагьана. И. Гь. Ксения. Мад вичив суалар вахгун тавурай лагьана, Агъамет халуди икI лагьана: Зун динжвал ийида, кеф чIугвада лагьана хтанвайди туш. КIвалахда лагьана хтанвайди я. ЛГ, 1999. ХII.

ЛА3 сущ.; -цади, -цада; -цар, -цари, -цара 1) лацу ранг. Эхиримжи югъ я чишин, пака хиб жеда - Чуьлда сифте-сифте рангар лазни къиб жеда. И. Гь. Рубаияр. Лацу фите, руш, ви кьилик сегьер. лаз хьтин, Мегни жизви хкис хьана лифрен наз хътин. И. Гь. Рубаияр. 2) вилин нинедин лацу нукьта. Ахпа, жизви атIугъна, тим-тик хъхьана ва лацар экъис жедайвал вилер ахъайна, рикIин цIай кьейи ява дишегьли хьиз, яншахдиз хъуьрена. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Бирдан ам, кац хьиз, агаж хьана, сарари жакьракьар ийиз, вилерал лацар акьалтна, элкъвена Кьиличаз килигна. М. В. Гьарасатдин майдандал. 3) какадин хъирединни хъипедин арада авай лацу пай. 4) живедин рангунин чеб. Гъайи пакадилай башламишна, ада кIвалер лацадайни хъипедай яка, свас хьиз, чIагурнава. С. Ярагъви ашукь Уьзден. ЦицIигъай са десте рушар, сусар ва абуруз куьмек гун патал гадаяр лацадин къванер гъиз Сийидрин рагарик физвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 5) лацу гъал. Гамуниз кьве тIуб къван лаз кIама. Р. Антоним: мичI.

* лаз [лазяр] гун [ягъун] гл. йиф куьтягь хьана, югъ башламиш жедайла, цавун кIаниз ядай экв. Пакамахъ, лаз. гузвайла, башламишзава, няниз, лап мичIи хьайила, кIвализ хквезва. С. Мингьажев. Ялавлу Уьмуьр. Гачал, пакаман лаз-яр ядайла, вичи цан цазвай никIел фена акъатна, Ф. Савдагардин папани фекьидин кьиса.

ЛАЗИМ араб, прил. аваз хьунухь чарасуз тир. Бахтуни лагьана: «инсандиз виридалайни лазим шей зун я". Акьулди лагьана: "Ваъ, вун ягъалмиш я. Инсандиз залай лазим шей авач". Ф. Акьул ва бахт. Жуваз лазим тир везифа Чира..., лежбер. С. С. Лежбер.... абуру кIелна куьтягьайдалай кьулухъ чахъ вири лазим инсанар жеда, чи кIвалахар мадни агъзур пай вилик фида. А. Ф. Риза. Сефера вичин шаламриз кукIвалар хъияна, рекьиз лазим затIарин къайгъу авуна. А. Ф. Бубадин веси. Гила вун за лагьай гафунай агъуз-виниз тахьун лазим я. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.... ада виликамаз, Вичи-вич гьикI тухудатIа, фикир авун лазим тир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Лагь, Уьзден, и буйдин гуьзгуь гьихьтинбуруз лайих я. Ада низ вичин суфат къалурун ва гьикI къалурун лазим ятIа. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Гьа ихътин межлиери худда тур Сулейманахъ шиирар туькIуьрун патал лазим гафар гьасятда жагъуриз жедай алакьунар хьана. А. Гьажимурадов. ЧIехи шаир. - КапI авун ферз я, Шериф. Чна Адавай пIирерал фена тIалабун лазим я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) (чIехи гьарфуналди - Л) эркекдин хас тIвар: Лазим -а, -а. Синоним: герек.

ЛАЗИМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лазим тир гьал, герек тирвал. Гъиле авай жепекар машиндихъ гана жедач. А машиндин лазимвални акьван авач. З. Э. Зулун пеш.... зун тапшурмишунин лазимвал за гьисс ийизвач... З. Э. Зун гъавурда акьазвач. Бязи аялар кIелуникой еке хийир авайдан гъавурда акьазвач, гьакI хьайила алай вахтунда чалишмишвилер артухарунин лазимвал ава: X. Шайдабегова. Синонимар: гереквал, лазимлувал, чарасузвал. Антонимар: герексузввал.

* лазим атун [хьун] гл., низ вуж-вуч герек атун, герек хьун. - Ник вуч тахсир кватIа, заз чир хьана! Угьривал авур кас дуьз рекьиз хтун патал - цIуд йисан намуслу зегьмет чIугун лазим къведа! С, Ярагъви ашукь Уьзден. Зун рахазвайди жувакай я. Ханвал ийидайла, язух атун лазим къведач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Лазим атайла, Абаса вичин гъилик кIвалахзавай инсанриз гъарагъунарни, зарбарни гзаф гайиди я. М. В. Гьарасатдин майдандал. ЛАЗИМЛУ цI, прил. лазим тир. Синоним: гереклу. Антонимар: герексуз, лазимсуз. ЛАЗИМЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лазимлу тир гьал. Чи арада гзаф вахтара амукьайрикай, абурун аксина женг чIугунин лазимлувиликай рахунар физва. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери я. Синоним: лазимвал, гереквал. Антонимар: герексузвал, лазимсузвал. ЛАЗИМСУЗ цI., прил. лазим авачир. - Ам чи буьркьуь уррайри арадал гъанвай философия я, лазимсуз философия. Чи гьакимрин къайдаяр пак къанунар хьиз кьабулзавайвиляй чун гьа икI чIар текъвез ава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: герексуз. Антонимар: лазимлу, герек.

ЛАЗИМСУЗВАЛ сущ..; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лазимсуз тир гьал. Синонимар: герексузвал, чарасузвал.

Антонимар: гереквал, лазимлувал, чарасузвал.

ЛАЙИХ араб, прил. нин-куьн ятIани еридив, лишанрив сад хьтин, мукьва тир. Камаллудал вичиз лайих тIвар хьанайтIа, кIандай рикIиз. З. Къ. КIандай рикIиз. Уьмуьр гуьзел, ачух рекьер, Гьерекатда лайих тегьер, Алахъунриз гудай бегьер, Шукур гъида Худадиз за. М. Алпан. Шукур. Лагь, Уьзден, и буйдин гуьзгуь гьахьтинбуруз лайих я. Ада низ вичин суфат къалурун ва гьикI къалурун лазим ятIа. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: кутугай, кьадай. Антоним: кутугсуз.

* лайих <аваз> хьун гл., вуж низ-квез са нив квев ятIани кьадайвал хьун, хас яз хьун. Алахьда зун кIватIна дерин фикирар, Ишигъ гудай цIарарин кIунчI дуьзмишиз, Кхьиз абуруз лайих авай шиирар, Зегьметчийрин уьтквемвилиз алхишиз. Ш. Э. М, Пакамахъ. Ма, къачу туп - чил хьиз элкъвей. Пишкешдиз вун лайих хьана. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. «Килиг, чIалаз вун ТахьайтIа лайих, И гьайванар хьиз хъжеда мад лал...» А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ЛАЙИХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лайих тир гьал. Гьарда вичин фу, вичин лайихвал вичи къазанмишзава. А. А. Пад хьайи рагъ. Синонимар: кутугайвал, лайихлувал. Антоним: лайихсузвал.

ЛАЙИХВИЛЕЛДИ нар. лайихвал хас яз. Синоним: лайихдаказ, лайихлудаказ. Антонимар: лайихсузвилелди, лайихсуздаказ.

ЛАЙИХЛУ туьрк, прил. 1) лайих тир. Газетрин редакцийри чпин къвалав литературадин кружокар тешкилуналди, анра юкьван школайрин преподавателрив, партийный, советрин ва маса работникрив лекцияр кIелиз туналди чи литературадин гележег тир жегьил писателар чIехи авунин кардик лайихлу пай кутада. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Жамятдин арада вичиз лайихлу гьуьрмет, машгьурвал къени къилихралдини яргъал йисара хуьруьн майишатдин рекье чIугур гьакъисагъ зегьметдалди къазанмишна. ЛГ, 2000, 17. IV. 2) кутугай. [Мердан] - Валлагь, стха Къурбан, чна гзаф вил экуь авуна са рябетлу кьил жагъидатIа лугьуз. Мад и мукьварал куь рушалай лайихлу тирди чаз жагъанвач. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Антоним: лайихсуз.

* лайихлу авун гл., ни-куь вуж лайих тир гьалдиз гъун....«Сиясат» журналди чи президент «Девлетдин сад лагьай итим» премиядиз лайихлу авунва. "Самур" газ., 2003, 20.1 V.

* лайихлу хьун гл., вуж-вуч лайих тир гьалдиз атун.

ЛАЙИХЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. 1) хъсан хесет(ар). Лайихлувал хуьз тахьайла, И дуьньядал итим куьз я?! А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 2) хьсан лишан(ар). Чна чи вилик эцигнавай везифа Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай а шиирар вири жигьетрихъай анализ авун, абурун лайихлувилер ва я кимивилер къалурун туш. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Шиирда искусственнидаказ эпитетар ва гекьигунар тун Сулейманан рикIи кьабулдачир. Адан фикирдалди, шиирдин лайихлувал, адан простойвиликай ва жезамай кьван куьруь хьуникай ибарат я. З. Э. ЧIехи шаир. ЧIехи Гъалибвилин 60 йис лайихлувилелди къаршиламишун патал Мегьарамдхуьруьн райондин культурадин управлениди кьуьлер авунай, театрдин искусстводай, художественный эсерар кIелдай конкурс-смотр тешкилна, ЛГ, 2004, 23. ХII. Синонимар: кутугайвал, лайихвал. Антоним: лайихсузвал.

ЛАЙИХЛУВИЛЕЛДИ нар. лайихлувал хас яз. Ахпа явашдиз ва лайихлувилелди столдилай кисе къачупа, тади квачиз вичин къалиянда тембек тваз башламишна. Э. К. Шаир.... бес чун вучиз вичихъ гзаф мумкинвилер авай гилан аямда дидед чIал лайихлувилелди хуьз эгечIзавач? А. Жалалова. ЧIал тийижирдаз || «Самур» газ., 2002, 25.I. Синонимар: лайихдаказ, лайихвилелди, лайихлуз. Антоним: лайихсузвилелди, лайихсуздаказ.

ЛАЙИХЛУДАКАЗ нар. лайихлу яз. Са жегьил шаирдихъ галаз суьгьбет авурла, Сулеймана лагьана;... гьар са куьникай кьилди ва лайихлудаказ рахана кIанда. З. Э. ЧIехи шаир. Къастунал кIевивал, намусдик хкIадай кар кьабул тавун хьтин ерийри адаз имтигьандайни лайихлудаказ экъечIдай мумкинвал гана. ЛГ', 2003, 27. ХI. Нетижа хкудиз жеда: дагъустанвийри яргъал тир Красноярскда хайи ерийрин патай лайихлудаказ векилвал. ийизва. ЛГ, 2004, 12.11, Синонимар: лайихдаказ, лайихвилелди, лайихлувилелди, лайихлуз. Антоним: лайихсузвилелди, лайихсуздаказ.

ЛАЙИХЛУ3 цI., нар. лайихлу яз. Синонимар: лайихдаказ, лайихлувилелди, лайихлудаказ, лайихвилелди. Антоним: лайихсузвилелди, лайихсуздаказ.

ЛАЙИХСУЗ¹ туьрк. прил.,; лайих тушир. Антоним: лайихлу.

ЛАЙИХСУЗ² сущ.; -да, -да лайих тушир кас.... Вафасуздаз халкьнавай туш. лезги чил! Лайихсуздаз халкьнавай туш лезги тIвар! Намуссузвал халкьнавай туш лезгидиз! Гардан кIириз халкьнавай туш лезгияр! К. М. Ахварайни.

ЛАЙИХСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лайихсуз тир гьал. Антоним: лайихлувал, лайихсузвал.

ЛАЙИХСУЗВИЛЕЛДИ нар. лайихсузвал хас яз. Синоним: лайихсуздаказ. Антоним: лайихвилелди, лайихдаказ, лайихлуз.

ЛАЙИХСУЗДАКАЗ нар. лайихсуз яз. Синоним: лайихсузвилелди. Антоним: лайихлувилелди, лайихлудаказ, лайихдаказ, лайихлуз.

ЛАЙЛАЙ сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра аял ахварал фин патал язавай аваз, манидин гафар. Лайлай, бала, лайлай, ГъвечIи бала, лайлай! Ф. Сад лагьайди вун я, диде, чан диде. Къенин юкъузни ама зи япара а Ви лайлайдин назик, ширин ван, диде... Х. Т.

* лайла(яр) ягъун гл., ни низ аял ахварал ракъурдай авазар ягъун, манидин гафар лугьун. Вуна зун айибмир, чан вах. Зун гила кьуьзуь хьанва. Жуван бицIи хтул метIерал эцигна лайлаяр ягъунихъ, пагь, акьван зи вил гала хьи. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Зи дуьнья, вун тангар алай дар кьеб я, Дидеди зун лайлай ягъиз ксурай. М. Агьмедов. Зи дуьнья. Амма гила а мишекъат йисара шад манияр лугьудай, чаз лайлаяр ядай къавах, на лугьуди, чахъ гъариб хьана, шехьзава. Р. Гь. Зи ирид стха.

ЛАК¹ туьрк, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ар, -ари, -ара тайин майваяр (хъчар, серкер, чичIекар) цун патал легьв хьиз атIана гьазурнавай чил. Чна накь серкер цадай Вад-ругуд лакни атIана. Р.

ЛАК² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ири малди авур гьалда амай цIи фид.

ЛАК³ прил. лаквийриз талукь. Заз лак халкьдин манияр чида. Р.

ЛАК⁴ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ари са куьн ятIани винел патаз вич ягьайла, ам нур гудай гьалдиз гъидай махсус къаришма. Са вахтара лак янавай туфлияр муд тир. Р.

ЛАКВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Дагьустандин халкьарикай садан тIвар. Лаквийриз лезгийри яхуларни лугьуда. Р. Синоним: яхул(ви).

ЛАКЪАБ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри; -ра. виликдай тахсиркар асмишунин жазадив агакьариз тухудайла, адан чин кIевирдай махсус мешок-пек. Са арадилай жаллатIрин юкьва аваз, гъилер далудал кутIунна, чина лакъаб туна кьуьзуь везир тарагъажрин кIаник гъана. Ф. Акьуллу нехирбан.

ЛАКЬАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьейиди чин кьибледихъ туькIуьрна сура твадай кьацI, чка. Зи хайи чил женнет я заз, зи сурни я, лакъап я зи. Ас. М. Гьихьтин сирер, дуьздал акъуд тежедай, Рагьметлуда тухванатIа лакъандиз. И. Гь. Рубаияр.

ЛАКI фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара парчадал жими затI аватуникди жедай гел.

* лакIлакI хьун гл. саявал, тав пенек-пенек хьун, гелер хьун. Цавун бязи чкайрилай хитресди янавай хипен къвал хьиз лакIлакI хьанвай кьери ва лацу булутар аквадай. А. Ф. Лянет.

ЛАКIАБ араб, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра 1) инсандиз ам масадбурулай тафаватлу ийизвай са хесетдиз, лишандиз килигна язавай тIвар. Шиирра ада вичиз Етим Эмин ва гагь-гагь Етим гада лугьузва. Ада вичел „Етим,, лакIаб эцигунин себеб чаз, адануьмуьр ахтармишайли, гьадакай ва адан чIаларикай жагьизва М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Галаз-галаз ягъай туьтуьтIрин гуьгъуьналлаз варциз, вирида «Яргъиди» лакIаб акьалднавай бригадир Гьахьна. Б. Гь. ТIварун стхаяр. Абуруз зун эйбежер яз аквазва, «Сев» лагьай лакIабни акьалднава. Б. Гь. РикIи чIугурла. Инсандиз, тухумдиз, са чкадиз гайи тIвар, лакIаб садрани алатдайди туш, ам несилрилай несилралди рикIел хуьда. ЛГ, 1996. 16. II. Абасни яру партизан тир эхир. Мад са ажайиб кар ава. Абасаз, вичел «Яру партизан» лакIаб гьикI акьалтнатIани, чидачир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Гуьгъуьнлай ван хьайи гафари зак кьалабулух кутунай; Ам МутIан хва я. Са шакни алачиз, рахазвайбур лезгияр тир, куьз лагьайтIа тIварарихъ лакIаб гилигун чун патал адетдин кар я. С. К. Редактордин гаф. "Самур" газ., 2003, 27. IХ. Лезгийри лакIабрикай гегьеншдиз менфят къачуда, Чна Нурмегьамедаз НутI, Мирземетаз МизетI, Ямуддиназ МутI, Пирмегьамедаз ПIитI, Абдуселимаз Дуц, Багьауддиназ БагьатI, Шихмегьамедаз ШихетI, Кевсераз Ксе, Нуржагъаназ НучI, Нуриятаз НуькI, Жариятаз ЖимицI, Шаперидиз Шап лугьуда ва икI мад. "Самур" газ., 2002, 28. ХII. Халис фекьияр авачирла, тупIалрикайни фекьияр жеда. Амма абурулай тупIал фекьи лугьудай лакIаб алатдач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) кIвалин гьайвандиз гудай тIвар.

* лакIаб ягъун [гун] гл., ни низ лакIаб тайинарун. ГъвечIи Шериф я, пагь шекердин дуст, Нез жеда даим къачуз саса кIус. Шерифаз лакIаб гана: Шекербег. ЦI. Э. М. Шекербег. "Патахьар" ( паталай атайбур) лугьудай тухумдиз хуьруьнвийри цIийи лакIаб - "Матишкаяр" ~ ганва. 'Матишкаяр" лугьунин себеб ам я хьи, и тухумдин итимриз чпин дишегьлийрал, папарал, сусарал, матишкайрал хьиз, чIагай парталар алукIиз кIанда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. ЯцIу Тепе, гьакI Тепе са вахтара вичин тIвар Яруллагь яни, тахьайтIа Жаруллагь яни чидач, гьабурукай садаз ганвай лакIаб тир. Мад эхиримжи вахтара адаз садани маса тIвар ваъ, анжах Тепе лугьузва. Дугъриданни, ам кимел алайла, я къван къугъваз, я теспягь гъилелай ийиз ацукIанавайла чилел алкIурнавай тепе хьиз аквадай. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр. Аквар гьаларай, къадим девирра лезгийрин чамарар ийидай балкIандин жинс Къафкъазда гзаф машгьур тир. Гьавиляй Кери-Тороса вичин шиврез "лезги" лагьай лакIаб ганва. Р. Р. Лезги халкьдин игитвилин эпос. ЛакIаб ягъун лезгийриз хас кар я. ЛакIаб авачир инсан, хуьр четин жагъиди чи чилерал. "Самур" газ., 2005,25.II.

ЛАЛ фарс, прил. рахан тийидай, рахаз тежедай. -Я буба, кIвалевай паб я лалди хьана кIанда, я галкIидайди, адан сивяй акъатзавай гафар экуваз ван жедалди, жув яргъаз агакьдайвал. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Эхир лал инсан атана иниз. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* лал кьин гл. са ван-сесни авачир гьалдиз атун. Лал кьенвай Каспий Гуьлуьшан юкъуз фири нек авай чанахдиз ухшар я. Б. Гь. Кек галкIизва. Лап кьенвай кIвале, ракъинин нурар кватнавай пенжердин гуьзгуьдал алкIанвай еке ветIре бу-у-вдин ван тунва. М. В. Гьарасатдин майдандал. И лал кьенвай секинвал садлагьана башламишдай гужлу тIурфандин сифте лишанар туширни? А. И. Самур. КIвале са декьикьада къван вахтунда къурхулу лал кьейи секинвал гьатна: гзафбурук вилериз хата хьунин кичI акатнавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* лал хьун гл., вуч 1) векъи, вуж рахун тийиз акъвазун. Мецер тахьуй лал, фекьияр. С. С. Фекьийриз. 2) ван-сес авачир гьалда хьун. И декъикьайра ам, кьилихъ лаш галукьнавай лам хьиз, фидайтефидай пад квахьна, гаф акъат тийиз лал хьана амукьна. Къ. М. Душмандин тум. Ашукьдин сесини чан алачир шейэрни саяда твадай, ада мани лугьудайла, гъатта гуьнейрай авахьзавай шимерни акъваздай, хуьлери чпин сес квадардай, цавал цIайлапанар лал жедай. З. Гь. Лезгийрин риваят.... там галай патахъай, жанавурри кьувязавай. Абур секин тежез са шумуд йиф я, анжах поездди рельсар гатадай ванер атайла, абур лал жезвай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Жувавай икьван викIегьвал жеда лагьана гьич фикирни тавур зун икI акур муькуьбур эсиллагь лал хьана. Лал яз, абур гьарма сад санал ацукьна... А. Исм. Эхиримжи къув.

* лал хьухь! кIус 'рахамир, сесмир' манадин ибара. {Къурбан]. (Гзаф хъел атана) Я... Я... Я. Я къабандин руш, за ваз лал хьухь лугьузвачни. Гь. Гь. Адетдин къармахра. [Зарлишан]. - На гьикI лагьайтIани, руш виды я. Адал ви фамилия ала. Ша вун ахмакь жемир. Вири республика вал хъуьреда. [Али]. - Лал хьухь! За и сир садазни чирдач. Н. И. Гьакимрин напар, - Эй, куьн, рганвай сосискаяр, смирно акъваз! Абур вуч рахунар я? Лал хьухь лугьузва за квез... А. Къ. Аскервал башламишай югъ.

ЛАЛАКI сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра мез галкIиз рахадай инсан.

ЛАЛАКIВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мез галкIиз рахунин вердишвал. ЛалакIвални са бала я: гьар сад ви гъавурда дуьз гьатдач. Р.

ЛАЛБУР¹ лал прилагательнидин гзафв. кьадардин форма. Кил. ЛАЛ.

ЛАЛБУР² лал прилагательнидикай хьанвай существительнидин гзафв. кьадардин форма. Аячриз лалбурухъай кичIеда. Р.

ЛАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера рахан тийидай, рахаз тежедай гьал.

ЛАЛДА¹ гьал. 1) лал тир, ван-сес авачир гьалда ава. Куьчеда лалда. Р. 2) рахан тийидай, рахаз тежедай гьалда ава.

ЛАЛДА² лалди существительнидин актив падеждин форма. Кил. ЛАЛДИ:

ЛАЛДАКАЗ нар. рахунин кьисмет авачир гьалда аваз.

ЛАЛДИ сущ.; -а, -а лал тир кас. Гагь-гагь цIуд чIал чидайдалай Лалда ваз фад жаваб гуда. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ЛАЛДИЗ нар. лал яз.

ЛАЛИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тупIалра твадай нур гудай жуьредин кьит къаш.

ЛАМ¹ сущ: , -ра, -ра; -ар, -ори, -ара 1) кIвачерал кьакьан тушир, еке тIиш, яргъи япар алай, балкIандиз ухшар кIвалин гьайван. Я стхаяр, за квез гьикI лагьанай, а пачагьдин хазина атайла, зи лам тадайди туш, лагьанайни? Гила зи ламран къимет вахце. Ф. Лайихлу наб. Гагь деведиз кIанда кIасиз, Гагь ламраз, вун кIурув ягъиз. С. С. Урусатдиз. КIеве акIайла, Мегьтидин кьилиз Лам алцурардай атана са кар. С. Мегьтидин лам. 2) куьч. акьул авачирди. Зи са бендиник тарифдиз лайих Кутаз алахъна вун чIехи синих. Вучда, акунач ваз ви авамвал. Жедач ламравай табуна ламвал. А. Ал. Эпиграмма. Девир ламаринди я, рикIел алан жейран, гьа икI физва девирар! С. А. Къе. 3) гзаф эхдайди.

* лам гатаз тахьайла, паландал алахъун гл., вуж халис тахсиркардиз жаза гуз тахьайла, адаз мукьва, талукь са затIуниз зарар гун. Шаир гьеле уьмуьрдин шартIарин вилик зайиф я. Ам «лам гатаз. тахьайла, паландал алахъзава». А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. $ Тахьайла лам гатаз, пурар ямир на, ВацI яни бес чи халкь икI зайзавайди? О. Гуьсейнов. Кьулан вацI.

* лам квай ихтилат рах., сущ. гада эвленмиш авун патал кIвале дишегьлидикай ийизвай сифте ихтилат(ар).

* лам-шаркIунтI сущ. юкь агъузна, 2-3 касди сада садан кьулухъай чпи чеб кьун ва гьакьван ксар, гьардал сад жедайвал, кьулухъай хкадарна, акьахиз къугъунин тIвар.

* ламра кIуру яна, женнетдиз аватун. гл. пис кардин нетижа яз хъсан кар арадиз атун.

* ламра япар сущ. винел пад цIалцIам, къацу ва къайи, кIаник пад хъуьтуьл ва чими цак жедай чилин хъач-набатат. Ламра япар кваз звал гъайи яд хъвайила, туьтер чиркедикай михьи жеда. Р.

* ламраз яд кIан жедалди нар. яргъалди ва гзаф тIар жедалди. Вегь гила, гадаяр, адаз, ламраз яд кI ан жедалди вегь, - эмир авуна Бубади. Къ. Къ. КIири Буба.

* ламралай аватай(ди) хьиз амукьун {хьун] гл., вуж; жуван батIулвал аннамишна, гаф ахкъат тийиз амукьун. Пачагъ килигайтIа, Аллагъ гьинва, малайик вучтинди я? Вири халкь, кIватI хьана, вичел хъуьрезва. Адаз лап вич ламралай аватайди хьиз хьана. Ф. Халуни хтул. Вибур вири тапарар я, вун гьарамзада я; мад чун садни ви гафунихъ ягъадач, - лагьана, вичин гъилевай чумахъ юзурна. Фекьи ламралай аватай хьиз хьана. Ф. Фекьини чубан. Кьве сеферда галаз-галаз икI ламралай аватайди хьиз амукьуни капитан Агьмед ЯркIарован намусдик хкуьрнавай. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

* ламра(н) япар сущ. лацу хъуьтуьл гьяркьуь йис алай хьтин хъчарин жинс. Синоним: тIенгир(ар).

* ламран араба сущ. пар тухун патал лам кутIуннавай араба. Аку, ахцукъарна гьа и ламран арабада, за вун гьа гъайи Худатиз хутахна тада. Чир хъухъ. Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

* ламран рухваяр (хва) векъи, сущ. эркекриз (зркекдиз) ийидай экъуьгъунрикай сад. АкI хьайила, Бубади вичи чун флан чкадал текдиз ала, атана яхъ, ламран рухваяр, куьн итимар ятIа, ~ лагьана абуруз хабар гайитIа, белки, абур къведа. Къ. Къ. КIири Буба. Са гужуналди меселай къарагъна, кроватдин кIаник къайдасуз гадарнавай ичIи шуьшеяр гъилелай авуна, ам тумбочкада къекъвена. «Гьич са стIал кьванни тунвач. Агь, ламран рухваяр!» - перт яз кьуд пата вил экъуьрна Сагьира. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам.

ЛАМ² сущ.; -ра, -ра; -ар, -ри, -ра ламу чкада яшамиш жедай гзаф кIвачер квай пепе.

ЛАМ сущ. кьеж. Накъвадиз лам хьурай, Гъайванриз хам хьурай. Ф.

ЛАМ⁴ сущ. емишар атIудайла, кIвалер, паруяр эцигдайла, кьакьан чкадив агакьун патал кIвачерик кутаз кIарасрикай, тахтайрикай гьазурнавай алат. Кьуьзуь Къембер буба гьа гьамамрин вилик квай тутун еке тарцин кIаник туькIуьрнавай ламрал ацукьнавай. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр.

ЛАМАТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ар-айиб тийижир, чIуру хесетар квай алчах кас. Заз акурд туш вун хьтин ' ламатI... С. С. Кпул. Синонимар: луту, фендигар.

ЛАМАТIВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера алчахвал, ар-айиб тийижирвал, Синонимар: лутувал, фендигарвал.

* ламатIвал авун гл. алчахвал, ар-айиб тийижирвал авун. Синоним ар: лутувал авун, фендигарвал авун.

ЛАМАТIвИЛЕЛДИ нар. ламатIвал хас яз. Синонимар: амаллудаказ, амаллуз, лутувилелди, фендигарвилелди.

ЛАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) лам тирвилин къайда. 2) куьч. инсандиз кутуг тавурвал.

* ламвал авун гл., ни-куь 1) ламраз хас тир амалар авун. Чун ламар я. Чавай, шаксуз, Жедач ламвал тавуна. А. Ал. Крчар алай лам. 2) инсандиз кутуг тавур амалар авун. Зи са бендиник тарифдиз лайих Кутаз алахъна вун чIехи синих. Вучда, акунач ваз ви авамвал. Жедач ламравай тавуна ламвал. А. Ал. Эпиграмма.

ЛАМЕРТ (ЛАМеРД) НАМЕРТ прил. разивилелди авунвай икьрар, меслят чIурдай.

ЛАМЕРТ (ЛАМЕРД) НАМЕРТ суш.; -ди, -да; ар, -ри, -ра разивилелди авунвай икьрар, меслят чIурдай кас. Ламертдикай я ваз арха, Куьмек яз далу жедайд туш. С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз.

ЛАМПА¹ [ламппа] урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) нафт квай багъ куналди вичел шуьше алаз экв гудай затI. РакIара акъвазнавай Гьажидин хва пампадиз мукьва атана. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. НафтIадин лампаяр а чIавуз (XX асирдин сифте кьилера. - А. Г.) авайди тушир. Чепедикай «чирагъар» лугьудайбур ийидай, багъунин чкадал канаб ва я пекер ишлемишдай. ЛГ, 2003, 2. Х. 2) лампадин шуьше. * унлугъ лампа, электрик(дин) лампа.

* лампад багъ сущ. лампада кудай махсус цIил.

* лампадин (лампадаллай) шуьше хьтин шиир., прил. лацу якIарин, гуьрчег (дишегьли). Са тIимил вахтни хьанач, лампадаллай шуьше хьтин свас енгейрин кьула аваз, Уьзден абурун кIвалерихъди рекье гьатна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЛАМПА² [ламппа ] урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра электрикдин экуьнин лампа. Къававай лампани кана. Р.

ЛАМУ прил. кьеж квай, кьурун тавунвай, яд квай. # ~ чил, ~ накьвар, ~ пекер, - перем, ~ перде, ~ кIвал. Язух мугьманди, са тахсирни квачирди яз, дустагъдин ламу чилел йиф акъуднай кьван. Ф. Далалубегьли. Гьава ламу ятIани, ам нефес къачуз хуш къвезва. М. В. Гьарасатдин майдандал.... гъуьлуьн гуьгъуьна аваз айвандик экъечIна, адав ламу пек алтадна михьна, рекIрекIвар гузвай чIулав туфлиярни алукIиз вугудай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* ламу авун гл., ни вуч кьеж квай, кьурун тавунвай, ад квай лишандиз гъун.

* ламу хьун гл., вуч кьеж квай, кьурун тавунвай, яд квай лишандиз атун.

ЛАМУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера ламу гьал, лам квай гьал. Вегьезвай камарихъ инанмиш тежез, тупIар мукьвал. мукьвал спичкадин кьаларал фидай. Абурукни, йифен ламувал сабеб яз, кIан хьанмазди цIай акатдачир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Гьулдандин симери, ламувал себеб яз, муьрхъни кьада. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Ингье кьуьзека, вичин кIвачерик квай багъри чили хьиз, дериндай ва азаддаказ нефес къачузва, эхиримжи живедин ламувал, накьвадин атир квай гьава фитIинзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ламувал акатнавай фуфайка хутIунна ам къаридал гадарна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЛАМУДАКАЗ нар.; ламувал кваз. Синоним: ламуз.

ЛАМУ3 нар. ламу яз. Векьер ламуз ама. Р. Синоним: ламудаказ.

ЛАНХЪ сущ.; -уни, -уна ланхъ сесерин ван.

* ланхь авун гл. ланхъ сесерин ван акъатун.

ЛАНХъУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; ланхь авун, ланхь тавун, ланхь тахвун. ланхь хъийимир ланхъ ийидай сесер акъудун.

ЛАП¹ туьрк. кIус. вич талукь тир прилагательнидин вини дережадин ери къалурдай гаф. Сад я лап фитнедин устIар, Я гьисаб авач, я къадар... С. С. Фекьийриз. Гагь жеда вун лап вацIун кьер. Бязибуруз вуна рекьер Акъудда гьяркьуь, Дагъустан. С. С. Жезамач эхиз, Дагъустан. КIандатIа ваз лап гьалалгьахъ, Чуьлда тамир хвар, рамагбан. С. С. КIандатIа ваз гьалалгьахъ. Шаирди фольклордикай, адан гуьзел художественный рангарикай, лап гуьрчег чIалакай еке устадвилелди менфят къачуз, вичин хсуси образар ва жуьреяр арадал гъизва. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. Гьа йисара авур агитаторвилин, тешкилатчивилин кIвалахдикай заз гележегда зи вири уьмуьрда лап вижевай куьмек хьана. ЛГ, 2003, 25. XII.

ЛАП² нар. кьадар гзаф тирди къалурдай гаф. За фагьумна, бязибуруз И кар лап такIан хьана хьи. С. С. Бирдан лап мукьувай векьин марке акуна. Б. Гь. РикIи чIугурла. Гьайиф вахъ галаз акъудай уьмуьр! - ам, лап хъел кваз, чилиз тфу гана, перемни юрфарал акъалжна, кIваляй экъечIна. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Пул авайбур къе хьанва лап зирек, Девирдин кьисмет авахъна физва. С. А. Садаз - хазина, муькуьдаз - тIал-квал... Синонимар: пара, гзаф, акьалтIай.

ЛАП³ кIус адетдин кар кьиле финиз акси нетижа къалурдайла, ишлемишдай гаф. Лап балкIандин вилелни нагъв хатадай Акун ина усалвал тир... Х. Х. Масан баде.... бармак хтIунна, пелекай агъуз, нерилай лап спелрив къван агакьнавай гьекь хилелди михьна, ацукьна ам фадлай чкIана инал аламай Регъуьн къванцин са харадал. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар.

ЛАПАГ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хеб, цIегь, кIел, гьер, кьун - вири санлай. - Ваъ, лагьана ада, - пуд вишелай са кепекни агъуз ийидач. Лапагар адаз гзаф ава, вад гьер. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Амма кIеретI хьана лацу, чIулав, буз ва женгери лапагар какахьнавай суьруьйри дагъдин бязи чкайрал маса шикил чIугвазвай. З. Э. Булахдал. ЧIехи бубадиз кIани хуьрекрикай садни лапагдин лекьерикай, къенен пийрикай, рикI-дуркIундикай, абур какадарна чранвай кьавурма тир. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Маларикай, лапагрикай хвена вучда, абур квез я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Партсъезддин тIварунихъ галай колхоздихь 2000 лапаг, 300 къарамал ва ацадай 100 кал авай. Ш. Шабатов. Ерийрал рикI ала.

ЛАПIАШ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гъилин капашдалди ягъун. Лугьузва хьи, чун я халкь туш, я миллет, Чаз иеси герек я... Фу гудайбур, алукIдайбур парталар, Гьардаз лапIаш, ахпа гьардаз са къенфет. Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал». Хъуьтуьлдиз лагьай Рамизан эхиримжи гафар Рустама, мадни артухан лапIаш хьиз, ажугъдивди къабулна. Ам. туьнтдиз къупмши хьана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) куьч гьуьнтI гун, гафаралди гатун. Вунни ахвари акIажарнавай. И чIавуз кьарсай руьгьди заз жуван дуьзенавилел, архайинвилел эхир эциг, тахьайтIа вун рекьидалди гафарин лапIашдикай хкатдач лугьузвай хьиз тир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* лапIаш [силле] вегьин [чуькьуьн] гл., ни низ гъилин капашдалди ягъун.... гъвечIи чIавуз чун ратIра кIинтI-лаш къугъвадайла, ада зи кьилиз лапIаш вегьена. Ам зи рикIелай физвачир. 3. Э. Рекьер сад туш. Са сеферда жуван классдин аялрихъ галаз къугъвазвайла, лезги чIалал рахазвай заз муаллимди эверна, вични ам лезги тир, чин кудайвал са силле вегьенай. Б. С.

ЛАРП сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ларп сесерин ван. КIваляй экъечайла, япарихъ ларпдин ван галукьн. Р.

* ларп авун гл., куь ларп сесерин ван акъудун.

ЛАРПУН гл.; -на, -да; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; ларп авун, ларп тавун, ларп тахвун, ларп хъийимир ларп сесерин ван акъудун. Къарпуз атIун патал везирди идавай, адавай хабар кьада чукIул гвани лугьуз, амма и атанвай лам гвай мугьмандивай хабар къадач. ЯтIани мугьманди гьа йикъара базардай къачунвай са гзаф гуьрчег чукIул аваз ларпна чилел, везирдгт вилик вегьеда. Ф. Далалубегьли.

ЛАРПI: ларпI авун гл., куь ларпI сесинин ван авун.

ЛАРХЪ: * лархъ авун гл., куь лархъ сесинин ван авун. Хизанди Мислим хайи югъ кьейдзавай. Межлис лап шаддиз, гурлудаказ кьиле физвай чIавуз, бирдан лархъ авуна, ракIар ахъа хьана. А. М. Тархсиркар вуж я?

ЛАРХъУН гл., куь; -на, -да; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; лархъ авун, лархъ тавун, лархъ тахвун, лархъ хъийимир лархъ сесер акъудун. Суст жезвай чIавуз, лархъна рак ахъа хьайи ванци зун кухунарна. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

ЛАРШ: * ларш авун гл. цин ларш ийидай сесер арадиз атун, гъун.

ЛАС¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара куьтенди са патахъ къарагъардай накьв. Пуд жуьт тух калери ялзавай куьтенди къураматдин чиляй еке ласар акъудзавай. А. И. Самур.

ЛАС² * лас хьун гл. секит хьун.... чи чIала чеб аваз, ишлемишуниз игьтияж авай бязи гафарни чна къвез-къвез чIалай акъудзава, я, тахьайтIа, гьикI хьана, тек-бир ишлемишзава. И барадай агьадихь гафарин сиягь гъиз жеда: ... аду хьун 'гъил къачун тийиз гьавалат хьун, мидявал авун', лас хьун секит хьун, кIарасти куьгьне къуьруь, кубут яракь (дегьре. кантI)... ишилти хьун 'са уьтера хабар хьун', чик 'шурва' ва масабур. И. Жаватов. Са макъаладин гелеваз|| ЛГ, 2005,'7. IV.

ЛАСТИК! [ласттик]: * ластик валчагь сущ.. ластикдикай (кьелечI жуьредин парчадикай) цванвай.. Даим сомпопов чай, Магьут чухва, ластик валчагь. С. С. Фекьияр.... кал ада къачуна, ластик валчагъдин къултухдай акъудна амай пулни вахкана. А. Ф. Бубадин веси. Ада вичин вилериз атанвай чIулав къармукъдин бармак виниз хъувуна. Ластждин валчагъдал алай туькъвелар гвадарна. З. Э. Кьве фронтдин командир.

ЛАТ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара мал-къарадиз булахдин хъвадай яд кьун патал кIарасдикай, къванцикай ва я ракьукай кьве кьил кIевирна туькIуьрдай затI. Пачагьдиз парталар хутIуняа яд авай латуниз гьахьиз кIан хьайила, и гадади, тахтунин кIаникай хкечIна, идан далудал и хваран нек илична Ф. Гьуьлуьн руш Ахпа за ам вини латал алай чухурдай галчIурна вацIуз гвадарна. Б. Гь. Кек галкIизва.

ЛАТИН¹ прил. къадим Римдин, къадим Римдиз талукь. Чал мукьвал-мукьвал дуьшуьш жезвай "редактор" гаф къадим латин чIалай атанва, адан мана дегиш тахьана ама - текст дуьзгуьнзавай, печатдиз гьазурзавай кас. "Самур" журн., 2002, № 23

ЛАТИН² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра латин чIал. Фасагьатдаказ араб, туьрк чIаларал рахазвай, латиндалди кIелиз-кхьиз чизвай Нажмудин муаллим вичин ученикриз сифте нубатда хайи чIал чириз, ам кIанариз алахънай. ЛГ, 1999, 23. XII.

ЛАУРЕАТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра зурба агалкьунрай кьетIен премиядиз лайихлу хьайи кас. Ина адалай [композитор X. Халиловалай. А. Г.] Пермдин «Уралдин ярар» телепередачади малумарай манидаррин конкурсда иштаракиз, лауреат лагьай тIварни къазанмишиз алакьна. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

ЛАУРЕАТВАЛ сущ,; -или, -иле; -илер, -илери, -илера зурба агалкьунрай кьетIен премиядиз лайихлувал.

ЛАФЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатдиз лазим пар (векьер, кIарасар, шим) эцигна, трактордихъ акална тухудай чархарал алай еке фургъун хьтин затI. Стхади кьве лафет векьер хкана. Р.

ЛАФЛАФ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яцIу ванцелди нубатсуз, лазимвал авачиз ва гзаф рахадайди.

ЛАХЛАХ¹ фарс, прил. лап кьузуь; кьуьзуьвили тIакь атIанвай, масадаз бакара текъвезмай.

ЛАХЛАХ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лап кьуьзуьди; кьуьзуь хьана тIакь атIанвайди. Квез зун са кьуьзуь лахлах яз аквазватIани, а цаварай аватайдаз акI аквазвач. А. Къ. Нехирбанни лекь. - Ваз зун гьалдай фенвай лахлах хьиз авани? - зарафат кваз лугьузвай ада. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ЛАХТА фарс, сущ.; -ди, -да, -яр, -йри, -йра дуьздал икьи хьанвай иви. Абурни таквадай хьтинбур туш, чIар ерли аламачиз, яру-яру ивидин лахтаяр хьтинбур я. А. Исм. Эхиримжи къув. Ивидин лахтаяр алкIанвай лацу кIирерни экъисна, жанавур кьенвай. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам.

ЛАХУМА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) цурун кьел. Хтанва зун... цифер ала кьилел зи - Чи аямдин къарма-къариш рахунар. Таб тавуртIа, а рахунри рикIел зи Иличзава зи рикI кудай лахума. А. Ал. Шалбуз дагъ. 2) куьч. чIур хьанвай чехир.

ЛАХЪРАХЪ: * лахърахъ-лухърухъ сущ. лахърухъ, лухърухъ ванер, сесер. Куьчедай балкIанриз гьарайзавай ва фургъундин лахьрахъ-лухърухъдин ванер акъатна. В. М. Гьарасатдин майдандал.

ЛАХЪУ фарс, прил. чIур хьанвай, ктIанвай (кака). Лахъу кака недайди туш.!?.

* лахъу кака сущ. чIур хьанвай кака.

* лахъу хьун гл. 1) чIур хьун (кака). 2) куьч. галат хьун, гзаф инжиклу хьун.

ЛАХЪУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери лахъу тир гьал.

ЛАХЪУ3 нар. лахъу яз.

ЛАХЪУТ: * лахъут гатун гл., ни манасуз ва яргъал ихтилатар авун. ЦIи гьеле къуьлерни агакьнавач. Авайди кимел физ, "лахъут гатаз" хтун я. М. Б. Футболист.

ЛАЦАР [лаццар] 1) лаз существителнидин гзафвилин кьадардин форма. Кия.

ЛАЗ. 2) (чIехи гьарфуналди -Л) хуьруьн тIвар: Лацар. Тек са Лацарин дереда цIудалай гзаф чарчар ава. С. К. Шагь дагъдин кукIушдал геллер.

ЛАЦУ [лаццу] прил. 1) живедин рангунин. Ингье, чан вах, и. хуьруьн универмагдай са вижевай лацу келегъа маса къачунва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. АлукIнавай гъилел лацу элжекар. Х. Х. Къуй лекьер къвез ацукьрай ви къуьнерал. Къвазва лацу жив, лацу я чилцав. А. Ал. Лацу верхи тар... Табагъ шаламар алай адан чIехи кIвачери, лацу ишлар яна чIулав кьветпIелар кирсеба алчудна кутIуннавай къакъан яцIу зангарини ам такIан инсанрик зурзун кутазвай. Къ. Къ. КIири Буба. 2) куьч. чIулав тушир. УстIардин аялар лацу якIарин рикIиз чимибур я. А. И. Самур. * цал хьиз лацу хьун. ☼ Лезги чIала лацу гафунихъ авай манайрикай ва а гаф ишяемишуникай кил.: А. Гуьлмегьамедов. А. Г. Эминан са гафуникай || "Самур" журн., 2003, № 2.

* лацу-лацу прил. лап лацу, акъатай (акьалтIай) лацу. Ацукьарна лацу-лацу иуькверал Эвел чешне тир пакадин бегьердин. И. Гь. Художникди янава гуьрчегдиз

* лацу авун гл., ни вуч 1) лацу рангадал вегьин. 2) куьч. чинебан сир дуьздал акъудун.

* лацу кишмиш сущ. лацу рангунин кишмиш. Лацу кишмишри ратарин кIвалах хъсанарда. Хуьрекдин 2 тIурунавай кишмишрал са истикан нек илична, 15 минутда ргада ва ам ксудалди вилик хъвада. ЛГ, 2003, 3. VII.

* лацу лекеяр сущ. илимда гьеле тийижир, малум тушир делилар. Гила, вири халкьар чпин тарихда хьайи лацу лекейрикай ачухдаказ рахазвайла, гилан аямда дебда авай и гафар рикIел хкун дуьшуьшдин кар туш. М. М. Виш йисарин имтигъан.

* лацу нафт сущ. лампада кун патал михьи авунвай нафт.

* лацу пехилвал сущ. масадаз авай алакьун, хъсан хесет, затI жувахъни кIан хьунин гьисс. Къе за "Дагьустандин правда" газетдин отделдин редактор, жувалай яшариз хейлин гъвечIи зи ватанэгьли Айдунбегов Мирзедал Дагьустандин радиодин лезги передачайрин редакциядин режиссер Агъабалаев Ризабаладал, лап рикIин сидкьидай. лацу пехилвал ийизва. ЛГ, 1997, 26. XII.

* лацу пехъ сущ. масадбуралай тафаватлуди. Закай чIулавбурун арадиз аватай лацу пехъ хьана, вирида заз кIуфар ягъиз башламишна. А. М. Киф атIайди.

* лацу пIини сущ. экуь рангунин, яр квай пIини.

* лацу таб сущ. дуьзвал чуьнуьх тежедай гаф, чIал, фад дуьздал акъатдай, чIалахъ тежедай ихтилат. [Рукъужат]. - Види лап лацу таб я. Им чна хуьруьн Советдай къачур чар. Советда авай ктабра ви рушан 15 йисни зур къалурзава. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* лацу фу сущ. михьи гъуьруьн фу.

* лацу хьун гл., вуж-вуч 1) лацу рангунин гьалдиз атун. Жив ацукьайбур хьиз михьиз лацу хьанвай къалин рцIамрин кIаникай аквазвай кьве гъвечIи булах хьтин михьи вилер исятда чилел эвичIай ксарал атана. Б. Гь. Заз эвера. - Гьан, - лагьана рцIамарни кваз лацу хьанвай итимди... М. Гь. Гезентидин эхир. За вучда бес? Мег зи чIулав гьикI амукьда, лацу тежез? М. Ж. 2) куьч. пис хьайидалай кьулухъ чин, беден лацу рангунин гьалдиз атун.

* лацу шиир лит., сущ. рифма авачир шиир. Рифма авачир шиирарни жеда, абуруз лацу шиирар лугьуда. Сад кьейила, дишегьлийри лугьуда и шехьунин манияр гьа ибурукай я. Н. А. Литературадин хрестоматия., 1966. Эсер лацу шиирдин къайдада, рифма авачир, амма къуватлу ритмади хуьзвай куьруь ва яргъи цIарар ишлемишиз... теснифнава. Гь. Къ. Мерд Алидин мани.

* лацу якIарин прим. лацу хам алай (инсан). Лацу якIарин гадаярни рушар гатуз фад чIулав жеда. Р.

ЛАЦУВАЛ сущ.; -или, -иле; -ер, -ери, -ера лацу ранг алай гьал, лацу рангунин гьал. Белки чинин лацувиляй я жеди, белки ийизвай ихтилатар дишегьлидин чиниз яр гъидайбур я жеди. А. И. Самур. Яшамишрай ви хъуьгъверин лацувални! И. Гь. Ваз зун кIан я... Антоним: чIулаввал.

ЛАЦУДАКАЗ нар. лацу гьалда аваз. Синоним: лацуз. Антонимар: чIулавдаказ, чIулавдиз.

ЛАЦУ3 нар. лацу яз. ЧIулаварни лацуз кIандай, Кьве чин алай дуст жедани? С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: лацудаказ. Антонимар: чIулавдаказ, чIулавдиз.

ЛАЧИН туьрк, шиир., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) лацу кард, гъвечIи гьайванрал ва къушарал гъуьрч ийидай кьуш. Азад лачинди хьиз гьавайра ганай лув... А. Ф. Инкъилабчидин кьиникь. 2) куьч. акунар алай, викIегь инсан. Чир хьана заз: я вун лачин, Е. Э. Валди лув гуз я зун кIвачин. Гьар са пехъ вич хьана лачин, Тежер гъуьрчез хьана кIвачин. Шузарар къазунда вичин, Сивиз кьадар тIур тийижиз. С. С. Пехърени вич катрай кьада. Синоним: кард. 3) (чIехи гьарфуналди - Л) эркекдин хас тIвар: Лачин.

ЛАШ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ри, -ра инсан къекъведайла, куьмек патал ва я маса крариз лазим тир, вичел алай тIурар, хилер аладарна раснавай тарцин шумал. Жемятар паяяр, лашар, турвакьар, вагьрамар гваз атана, жанавур гатана-гатана кьена. Ф. Мусади, адан гьилай лаш акъудна, чин чIурна, ам цавуз хкажна. А. И. Самур. Мадни заз исятда зун адаз окуня кIанзавай: ШагьБуба халудин чантани къуьне аваз, адан лашни гваз... М. В. Гьарасатдин майдандал. Зун дагъдиз хъфида, - ада чилелай вичин чантани лаш кьахчуна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* лаш ягъун гл., ни низ бедендиз тIар жедайвал лашуналди ягъун. Синоним: гатун.

ЛДА суф. глаголдин вахтарин формайрихъ акал хьана 'лугьуда' мана гудай эхир, месела: лугьуда + лда - лугьудалда, лагьана + -лда - лагьаналда. - Низ чида, къеле адан кьушунрив ацIанва. Сада вад агъзур ялда, сада пуд агъзур. З. Р. Гьажи Давуд. Лезгистандин дагълара пуд яц аваз хьаначдай: чIулав, яру ва лацу рангунин. Абур дуствилелди яшамиш жезвалдай, гьамиша санал алаз, сада-сад кьуна. ГьакI хьайила, абурун патав са вагьши гьайвандивайни агатиз жедачиралда. Жанавурри абурал гьужум авурла, яцар далудалудиз яна акъваздалда, гьи патахъай абурал вегьейтIани, жанавурар абурук акакьдачиралда. Яцари чпичеб кьунвай тегьер акурла, жанавурар эхирни са патахъ къекъечIдалда. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

-ЛДИ суф. къвезмай вахтунин глаголрикай деепричастияр арадиз гъидай аффикс: гуда + -лди - гудалди, фида + -лди + фидалди.

ЛЕББЕ араб, межд. квасади (цIегьре) эверайла, пагьливанди гудай жаваб гаф.

ЛЕГВ сущ.; -кве, -кве; -квер, -квери, -квера вичелди виряй кьар акъуддай, виче цементдин кьаруш гьазурун патал туькIуьрнавай кIарасдин ва я ракьун къаб.

ЛЕГЕН кил. ЛИГЕН

ЛЕГКОВОЙ; * легковой машин сущ. инсанар тухудай гъвечIи машин. Чи фикирдалди, свас гъиз патан хуьруьз пудкьуд кьезил машинни са автобус ракъурайтIа, пис туш. Хуьруьн кьенени легковой пуд машин бес я. "Самурдин сес" газ., 2004,4. IХ.

ЛЕГЛЕГ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яргъи кIуф алай кьакьан кIвачер квай кьуш.

ЛЕГЪ сущ.; -ини, -ина: -ер. -ери. -ера яд квай чкайра экъечIдай, нацIариз ухшар агъадай винелди экъечIдай векьин жуьре. Накь кьве лафет легъер хкана. Р.

ЛЕГЪВ сущ.; -къуь, -кьве; -къвер, -къвери, -къвера дуьз чкадал са тIимил деринвал. Акуна заз бязи чинар; Гьая квачир бязи чинар, Акун къене вич инжинар, Вичиз я син, легъе тийижиз. С. С. Вич яцIуз кьадайдаз. Ада чина дерин легъе авай. А. Фег. Кьерен къванер. Рекье лекьверилайни къубуйрилай бул затI авач. И. В. Чирхчир. Вацран экв алцифнавай, чими тIунутIра хьиз хъуьтуьл лекъвер авай хъуькъверин кьилер, чIулав, яргъи рц]амар, тунин цурувилик агаж. жез, ачух хъижезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. * кьамун легьв.

ЛЕГЬ сущ.; -ди, -да; селди арадал гъидай чеб (лил) квай кьар.

ЛЕГьЗЕ араб, сущ.; -ди, -да, яр, -йри, -йра лап тIимил вахт. Са легьзеда Нуриятан вилер гъвечIи рушал алкIана... Са легьзеда вири кисна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. А. М. Киф атIайди. Легьзеда ишигъ квахьна. М. В. Вацран ягъун. И легьзеда, сятда, йикъа, санлай сагъ са йисузни Зун цаварин суьгъбетдик ква са кутугай рехъ акваз. И. Гь. Рубаияр.

ЛЕЖБеР¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) вичин пеше магьсулар цун, кIватI хъувун тир пешекар. Зи буба лежбер тир, амма бахтуни чин тагузвай, крар дуьзмиш тежезвай лежбер тир. С. С. Жувакай ихтилат. Къаридиз гъалар, Ахмакьдаз къалар, Саларбандиз сапар, Лежбердиз малар ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. Солдат дяведикай, лежбер чиликай, шаирни поззиядикай рахун тIебии кар я. А. С. Хуьруьг Тагьир. - За лежбердин вахтунда хьран пуд фу неда, - лугьудай са лежберди. - Фу тинедайдакай кIвалахдай кас хкатдач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) гьакъидихъ вахтуналди майишатдин кIвалахар ийиз кьазвай кас, батрак. - Аквазвани ваз кегькирвал кегьердин - рикIин хиял я йигавай яежбердин! - Йига авай лежбердизни герек я, Амма чан я, чан я мукьвал сефердин. И. Гь. Рубаияр.

* лежбердин вахт сущ. лежберди экуьнахъ фу недай вахт Рагъ акьур вахт - им цана авай ва гъелехъ галай лежберди фу недай вахт я. Гьа и вахтуниз лежбердин вахт лугьуда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* лежберрин совет куьгь., сущ. хуьре совет къайдаяр хуьдай орган. Собранидиз вири атана. Девлгтлуйриз собрание куьн патахъай эвернавайди ятIа геж чир хьана. Лежберрин советдин чIехиди Сувар хкянай. А. И, Самур.

ЛЕЖБЕР² прил. пеше магьсулар цун, кIватI хъувун тир. Экуьнин нурар артухардай. Лежбер стхайрин куьмек, гьар са кIвале ишигълу экв, Вахъ эрзиман дишиэркек Ама жемятар, Исмаил. С. С Кьена къе устIар Исмаил. Лежбер хци шал ахъайна, хтIунна шалам. И. Гь. Лежбер хци. - Хан алаз къекъвей пурар яна маса лежбер итимдивай къекъвез жедач къван, - лагьана Уьздена... С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЛЕЖБЕРВАЛ сущ.; -или, иле; -тер, -илери, -илера пеше лежбер тир гьал; лежбердин кIвалахар. Хуьруьз хтайла, Сулеймана лежбервал давамарна. А. А. СтIал Сулейман. Лежбервилин кар рикIелай фенвайди Меслят ийиз зи патав ша. М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша.

ЛЕЗВИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чуру твадай алатдин дегишардай, кьве патални мурз алай бицIи кьелечI уьлгуьч. # ~ гуьцIун, -далди ччуру тун, ~ къуьруь хьун. «Жилет» хъсан лезвияр я. Р.

ЛЕЗГИ¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чпин асул чкаяр тир Дагьустандин кьибле пата, Азербайжандин кефер пата яшамиш жезвай халкьдикай тир кас. Тикрарзава элдиз веси: Къагъриман хьуй гьар са лезги. Б. С. Шарвилидин веси. Яб це ва гъавурда акьукь: пачагьдихъ акьул пгахьайла, жемят адан чина акъвазда, пачагъ зулумкар хьайила, жемят гъиле яракь кьуниз мажбур жеда, пачагъ зайифди хьайила, уьлкве чкIида. Куьн ккIимир, лезгияр. З. Р. Веси. Гъикьван эхда на, зи халкь, рикI ачух, Мус куьтягь жеда вахъ авай сабур, Вун алай мублагь чилиз ярашугъ, Мус хкида на лезгидин абур? Б. С. Ават ахварай. Чпин къадардая гьалтайла ( вири Россияда авай кьванбур гьисабайла), сад лагьай чкадал аварар ( 757,1 агъзур), ахпа даргияр ( 510,2 агъзур), къумукьар ( 422,5 агъзур) ва лезгияр ( 411,6 агъзур) ала. ЛГ, 2004, 24. VI. Лезги лезги дуст патал чан эцигдай итим я. Н. Самуров. Лезги чIал.

ЛЕЗГИ прил. лезгидин, лезгийриз, лезги тир, лезгидиз талукь. # ~радио, ~ - чIал, ~ журнал, ~ газет, ~ хуьр. Амма лезги миллет, лезги халкь сад я. Адан бинеяр Эвелни-эвел Къуба пата ава. А. А. Лезгистан азадвилин женгера. Садра за гьа алимдиз урусрин чIехи историк ва журналист В. Л. Величкоди лезгийрикай кхьей гафарни тикрарна: «Лезги тайифайрихъ хуьруьн майишат вилик тухудай чIехи агалкьунар ава. Абуру кустарвилин кьайдада расзавай майишатдин къапар Юкъван Азияда машгьур я. Абуру чилериз серф ийизвай зегъмет урус лежбердин гьич акьулдизни. къведач... Абур рикI ачух, мерд, гафунал мягъкем, авай гаф чинал лугьудай ксар я» М. М. За нин бахтар чуьнуьхна хьи... Лезги районрикай сифте чкадал Мегьарамдхуьруьн район ( 58,7 агъзур), гуьгъуьнал Сулейман-Стальский ( 54,0 агъзур), Ахцегь ( 31,6 агъзур), Хив ( 20,7 агъзур), Къурагъ ( 15,2 агъзур) районар ала. ЛГ, 2004, 24. VI. Лезги лезги дуст патал чан эцигдай итим я. Н. Самуров. Лезги чIал.

* лезги чIал сущ. лезги миллетдин векилрин хайи чIал. Хтанва зун зи стхадизлезгидиз Лезги чIалал лезги салам гун патал, Темен гана дидеди гъир ризкьидиз Ви сагълугъдай ацIай бокал хьун патал. А. Ал. Шалбуз дагъ. Диде чилел, лезги. чIалал ашукь тир, Инсанперес, намус терез багърияр, Мугьман патал рикIер даим ачух тир Шарвилидин невеяр я лезгияр. С. Шарвилидин невеяр. Халкь терг тахьана амукьун патал, Герек я рахун чун лезги чIалал... О. Гьуьсейнов. ЧIал хуьх, лезгияр, Чил хуьх, лезгияр!... Эгер чун лезги чIалакай рахайтIа, диде-буба лезгияр яз. рухваяр, рушар урус чIалал рахазвай, са бязи хизанра са гафни чин тийизвай веледарни жезва. ЛГ, 2004, 21. Х.

ЛЕЗГИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лезгийриз хас хъсан амалар, хесетар. Ам (Лезги Нямет. - А. Г.) уьмуьр иердиз чидай... милливал, меденивал, лезгивал хвейи, гележег патал женг тухвай шаир я. З. Ф. Халкь патал халкьнавай инсан. Ягь яни вун, намус яни лезгивал?! Вун бахтунихъ къекъвезвач, куьз лагьайтIа Бахт багъишиз гъазур я вун жагъайдаз. А. Къ. Дишегьлияр. Райондай ваз кIвалахни жагъурда чна, ви юлдашдизни са чка аквада. Вуна адаз акъван яб гумир. Вахъ жуван итимвал хьухь, жуван лезгивал хуьх. Раб гьинихъ фейитIа, гъални гъанихъ фин лазим я. Итим кIвалин раб я, пабни - гьал. М. В. Гьарасатдин майдандал. Хесетни къаст гадар тийир, Лезгивилер квадар тийир Рекьидай туш лезгияр... К. М. Рекьидай туш лезгияр. Шаирдин саки вири чIалара, шиирдай шиирдиз физ, лезгивилин нур ава. ЛГ, 2001, 8. II. Эхиримжи вахтара чна лезгивилин гзаф лишанар квадарнава: милли тIварар, къени къилихар, хъсан адетар. "Самур" газ., 2002, 21. XI. Лезгивилин чи намусдин гъейратди ТIалабзава лезгивал чи вине хьун. Р. Магьмудов. Муьгьуьббатдин элегия.

ЛЕЗГИДАЛ¹ лезги существительнидин чкадин II падеждин форма. Кил. ЛЕЗГИ.

ЛЕЗГИДАЛ² нар. лезги чIалал. Туьркияда вад хуьр ама, чизмай рахаз лезгидал... И. Самуров. Лезги чIал.

ЛЕЗГИЛАМИШ: * лезгиламиш хьун вуж-вуч лезги миллетдин, лезги чIалан лишанар кьабулун. Лезги чIала араб, фарс, туьрк ва урус чIаларай атана «лезгиламиш» хьанвай гзаф гафар авайдакай дидед чIалан ктабра кхъенва ва, мумкинвал хьайила, а гафарикай муаллимди тарсарани лугьузва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материала***.

ЛЕЗГИЛАМИШУН гл., ни вуж; -на, -да; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир лезги миллетдин, лезги чIалан лишанар кьабулдай гьалдиз гъун.

ЛЕЗГИНКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра зарбдиз кьуьлдай макьамдин тIвар.

* лезгинка ягъун гл. зарбдиз кьуьлдай макьам ягъун. Далдамчийрини яна худ лезгинка. А. Ф. КьатI кьатI авур зунжурар.

ЛЕЗЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кеф, кефливилин вини дережа. Кьуд патова гьарайни къив: Гузва гьихьтин лезет на! А. Ал. Живедин этюд лезет гъидай. - За, иштягь ачух хьун патал, чиг аламаз кьве маргь агудда. Жува инрал ял акъадра, тIебиатдикай леззет къачуда. Калериз кIантIа килиг, кIандачтIа ваъ: тух тахьанмаз абур санизни фидач. Б. Гь. Заз эвера.

* лезет гун гл., ни-куь низ беден хуш гьиссери кьадай гъалдиз гъун. Хъипи газардик ва яру чугъундурдик кутунвай келемди еке лезет гузвай. А. А. Пад хьайи рагъ.

* лезет хкудун гл., ни квекай кеф жедай гьалда хьун. ПемпIеша пакаман шагъвардикай, гъавадин серинвиликай лезет хкудзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Буба стхади тIебиатдикай лезет хкудзавай, ЛГ, 2002, 15. V.

ЛЕЗЕТЛУ прил. кеф гудай, лезет гудай; кеф квай, лезет квай.

ЛЕЗЕТЛУВАЛ сущ.; -или, иле; -илер, -илери, -илера кефлувал, лезет гудай гьал.

ЛЕЗЕТЛУВИЛЕЛДИ нар. лезетлувал хас яз. Синоним: лезетлудаказ. Антонимар: лезетсузвилелди, лезетсуздаказ.

ЛЕЗЕТЛУДАКАЗ нар. лезетлу гьал хас яз. Синоним: лезетлувилелди. Антонимар: лезетсузвилелди, лезетсуздаказ.

ЛЕЗЕТСУЗ прил. лезет авачир, лезет квачир. Антоним: лезетлу.

ЛЕЗЕТСУ3ВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лезетсуз тир гьал. Антоним: лезетлувал.

ЛЕЗЕТСУЗВИЛЕЛДИ нар. лезетсузвал хас яз. Синоним: лезетсуздаказ. Антонимар: лезетлувилелди, лезетлудаказ.

ЛЕЗЕТСУЗДАКАЗ нар. лезетсуз гьал хас яз. Синоним; лезетсузвилелди. Антонимар: лезетлувилелди, лезетлудаказ.

ЛЕЙБОРИСТ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра Англияда рабочийрин гьерекатдин партиядин член.

ЛЕЙТЕНАНТ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра армияда офицервилин кьвед лагьай чин. Гьар са лейтенантди вичин генералвиликай фикирда. Р.

ЛЕКЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) парчадик, парталдик са квяй ятIани кьацIуналди акатай лишан. ШагьБуба халудин гьаятда... цIай авур чкайрилай руьхъ шуткун хъувуна чIулав хьанвай лекейри... лугьузвай. А. Къ. Нёхирбанни лекь. Чинин са патал мичIи яру лекени алай. С. Ярагъви ашукь Уьздсн. Ада, чIулав хьанвай гъилериз куьс гуз, абур чеб чпивай гуьцЬавай. Амма адаз цIиркерин лекеяр Икьван фад алат тийидайди чизвай. ЯтIани... А. Исм. Алукьдай ахвар. 2) куьч. беябурчивал, нагьакьан кIвалах, намусдик хкIадай кIвалах Гьич са кIусни чIулав леке кумачиз, Дуьнья вири нурдив ацIун кIанда заз. А. Муг. КIанда заз.

* леке гъун гл., ни нелквед намусдик хкIадай кар авун. Зазни якъин хьанва: гьар са пеше адан векилри пухлу ийизвачтIа, маса садавайни адал леке гъиз жёдач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* леке-леке авун гл., ни лекеяр кутун.

ЛЕКЕЛАМИШ: * лекеламиш хьун гл. леке алай гьалдиз атун.

ЛЕКЕЛАМИШУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из< зава; -0|| -а, -ин, -рай, -мир; лекеламиш тавун, лекеламиш тахвуп, лекеламиш хъийимир. 1) кьацIурун, лекеяр кутун 2) куьч. кьацIурун, леке кутун, намусдай вегьин. Гьайиф хьи, эхиримжи вахтара лезги миллетдин тIвар лекеламишзавай, милли руьгь агъузарзавай, чеб чIулав ниятривни ажугълувилив, буьркьуь пехилвилив ацIанвай чарар, арзаяр, макъалаяр... акъатнава. ЛГ, 2001, 1. ХI.

ЛЕКСИКА урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чIалан гафар вири санлай.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ урус, граммат. сущ., анжах текв. кь.; -ди, -да чIалан гафар ахтармишдай илим.

ЛЕКСИКОГРАФИЯ урус, граммат., сущ., анжах текв. кь.;; -ди, -да чIалан гафарин словарар туькIуьрунин теориядинни практикадин илим.

ЛЕКТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лекцияр кIелздай кас.

ЛЕКЦИЯ урус, сущ.: -яди, -яда; -яр, -йри, -йра эвер гана кIватI хванвайбуруз (студентриз, фялейриз, дишегьлийриз ва мсб) са илимдин рекьяй ийидай ихтилат. Зарарлу адетрихъ галаз женг чIугунин гьакъиндай гзафбуру докладар, лекцияр, суьгьбетар ва рахунар ийизва. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери я. - Къе абуруз собрание ава, ахпа колхозда лекция жеда А. Р. Къаратикенар.

ЛЕКЬ¹ сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера патахъ кIуф квай къуватлу вагьши къуш. Еке лувар квай лекь кIамун кьиле, кьакьан чархарин винел элкъвена, ахпа, къван хьиз, кьип агъадал гадарна, рагарин къармакъаришда квахьна. А. А. Умуд. Муьнуьгъдиз - фур, лекьрез -цавар, Леленгдиз - там, гъуьлягъдиз - чуьл. А. С. Муьнуьгъдиз - фур... Кьуьзуь хьана рекьидайла, лекь. Хкаж жезва цавун лап кукIвал, Гьанай агъуз вегьена кьилихъ, Падзава вич са хци рагал. М. Б. Кьуьзуь хьана рекьидайла лекь... Лув гуз цава лекьери, Жезва ам мад гуьлуьшан. Б. С. Дергес ава женгера.

ЛЕКЬ² сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера инсандин ва я гьайвандин туькьуьл арадал гъизвай бедендин къенепатан са орган. Рустамаз гзаф хъел атана, ида вегьена девдин карч кьуна, чIугуна. ЧIугуна, гзаф кIевиз ада са кьуьл эцяна, адан рикI, лекьер, тухулар къецел акъатна, ам кьена. Ф. - Ма квез хьурай и лекьни, анжах залай алат, - яргъи гъилер цавара къугъуриз, къапарай акъатна. А. И. Самур. Лекьре цавай вил вегьезва дагьардиз, Фагьумзава вичин къурбанд нагьардиз... Ш. Агъакеримов.

* лекь атIуй! межд. дишегьлийрин къаргъиш.

* лекь кун гл., нин нихъ-квехъ акуна ва я жуванди яз хьана кIан хьун. Шад декъикьайрик кутуна умуд, Бахтлу гележег вилив хуьз. куз лекь, Варцар акъуднай чна са шумуд... Ш. Исаев. Зи стхайриз.

ЛЕКЬВАЛ цI, сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лекь тир гьал, лекьрен амалар авай гьал. Цавдара, лув хана ажуз хьанватIани, инсанрин ягьанатринни зарафатрин харарик акатнатIани, лекьвал квадар тийиз, гайи затIни тинез, садахъни муьгьтежвал тийиз, сабурлувилелди вичин такабурлувал. хуьзвай. - А. Къ. Нехирбанни лекь. Шар Вачедин лекьвилин руьгь Чи руьгъерик кумачни бес? Ф. Б. Филиал.

ЛЕКЬЕН сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра кацерин жинсиникай тир, лакIлакI хам алай чIехи вагьши гьайван. Къаваралла лекьен, аслан. Неда абуру Гьатай инсан. Ф. Жаклин лагьайтIа, вири дуьньядиз машгьур хьанвай. Пакистандин президентди адаз 100000 доллардин къимет авай багьа яха, Ливиядин принц Хассана Кеннедидидин хизандиз 50000 доллардин кьимет авай пишкеш, Эфиопиядин император Хайле Селасисди лекьендин хамунин ( 75000 доллар) кIурт багъишна... X. Шайдабегова. "КафтIардиз" элкъвей пери.

ЛЕКЬЛЕКЬ || ЛИКЬЛИКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акъваз тавуна манасуз рахун. А чух дуьньядиз атанва куьн, Аламатар къалуз вичин: ... Муьжуьд лагьайди - ийидайди лекьлекь... СА. Хесетрин паяр.

ЛЕКIВЕЗ луькIуьнун глаголдин нугъатра ишлемишдай форма. Кил. ЛУЬКIУЬНУН.

ЛЕЛЕ¹ межд. халкьдин манийриз яб гузвайдан фикир желб авун патал ишлемишдай гаф. Я леле, я леле, Къирав дагъдай звичIна, Я леле, я леле, Рекье ава циравар... Ф.

ЛЕЛЕ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьукумдар девлетлу кас. Синонимар; ампа, як пайдайди.

ЛЕЛеШ туьрк, прил. чинал тарифар ийидай. Атана деллекни делхекни лелеш, Пачагьдин мелекни гьамиша пелеш. А. Ал. Пуд хали. Синоним: ялтах.

ЛЕМБЕК туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чай хъвадай истикан эцигдай къаб. Чи вилик са лавашдин падни лембекда цIурурнавай чIемедив ацIурнавай тIур эцигна гьанай адан папа. А. Э. Кьегьал.

ЛЕМЕ: * леме авун гл., вуж-вуч гзаф гатун. Ви кам мад чи хуьре тахкурай. Эгер хтайтIа, - ингье! - ада вичин, лашар хьтин, гъутар къалурна. - За вун леме ийида. Гь. Къ. Четин бахт.

ЛЕМКЬЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра жими кьар. Синоним: хурх.

ЛЕНГ: * ленг авун гл. ни вуч кьулухъ ягъун, энгел авун.

* ленг-ленг сущ. аялрин къугъунин тIвар. Гадаяр туп-лаш, рушар ленг-ленг къугъвазвай. Р. Синоним: кIвал гуз.

ЛеНГВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьулухъ ягьайвал, энгелвал.

ЛЕНГеР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хуьрек авай къапар гъидай цурун еке къаб. Ленгердавай аш аку, Енгедик квай каш аку. Ф. Кьилел кьадай ленгер хкваш. С. С. Фекьийриз. Гьи арада аш авай ленгер гваз Шапери вин атана акъатна. А. А. Лезгияр. Зулун умун йиф. Руьхъведай чуьхвей кишпирдин ленгер хьтин еке варз дагъларал эвичгзавай. А. М. Къавахар. Къвезва са-сад суфрадал: НекIедин яйма, Мурабаяр гьар жуьре, Пешерин дулма. Хъчарикай афарар! ЦIразва ленгер. Имни чIиргъин, давугъа, Хъикьифарвергер. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Айиб туш зи кIвале тахьайтIа гамар, Айиб я фу алай ленгер тахьайтIа А. С. Ша, дустар!

ЛЕНТ урус, сущ.; -пни, -ина; -ер, -ери, -ера 1) са вуч ятIани кутIундай пекинин зул. Синонимар: тасма, цIирх. 2) магнитофондиз, диктофондиз къачузвай ихтилатар кхьизвай махсус чарчин зул. Буба стхади... Дагъустандин саки вири хуьрериз командировкайриз физ, интересный инсанрин суьгьбетар лентиниз къачуна, радиодай гана. ЛГ, 2002, 15. V.

ЛЕПЕ фарс, сущ. -ди, -да; -яр, -йри, -йра гарун къуватди гваз экъведай цин винел патал къат гъидай яргъивал авай куьлуь ва я еке цин кIунтI.. И къари авай каркун лепейри тухвана гьуьлуьн а патаз. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Самую вацIун лепейра ван Ава токдин симера хьиз. Къекъвезва зи рикIе хиял. Михьи булах шимера хьиз. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* лепе гун гл., куь гару гьерекатдиз гъун (чилин набатат, пайдах). Кьуд пата атирлу иуьквери кьезил шагьвардал лепе гузвай... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ЛЕПеШ туьрк, прил. тади квачир, кагьулвал квай.

ЛЕПЕШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кагьулвал, кьадардилай артух секинвал. Ви къастунал кIевивал, лепешвилихъ, гьиллебазвилихъ женг чIугун за сифтедилай аннамишнач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ЛЕЧЕК фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дишегьлийри кьилел алукIдай кьезил фите хьтин затI. Яру лечек пелез чIугуна, са пIипI сивел кьуна, ада са кьадар вахтунда къеняй булахдин фунтал хьиз къвезвай Хъвер эхирни элекьарна. А. А. Лад хьайи рагъ. Ни вегьена зал и чIулав лечек, КIевзавай завай багьа ядигар? Х. Х. Бубадин рекьер. Синоним: фите.

ЛЕШ фарс, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ри, -ра кьенвай (гиликьай) гьайвандин жендек.... комбатди. Гьа и йикъара са аскер вичин кабинетдиз тухвана, леш къван гатанвай. А. Къ. Жуьгьенар.

ЛЕШРеШ сущ.; -ди, -да; -ар; -ри, -ра лешреш сесерин ван (яд экъичай ва я эчIирай ван). Япарихъ лешрешдин ван галукьна. Р.

* лешреш авун гл., куь лешреш сесерин ван акъатун, акъудун. Кефинавай кьве тар, Абурун к( аник кьежириз чилер, Лешреш ийиз авахьзавай ятар. А. Ал. Дуьнья курорт я.

ЛЕЭН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIандин кикер цIурун тавун патал адан кIвачин кIаниз ядай ракьукай гатанвай затI. Чпиз таниш леэнрин ван галукьайла, чIехи стхайрикай сад рагъ экъечIдай патахъ, муькуьди рагъ акIидай патахъ катна... Ф. Гьуьлуьн руш. Ахьтин затI жеч и дуьньяда: Рипе мухни санал неда, Куьгъне леэн кваз гуьнеда Кьежей къуз гъунар авайд туш. С. С. Кьве кIвачел къекъведай лам. Кири гана лугьуз леэнар квачир балкIандал акьахун хъсан туш эхир. И. В. Чирхчир.

ЛЕЭНЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра леэнар расдай ва абур балкIандин кIвачериз ядай пешекар. Чи чатун устIар хъсан леэнчи я. Ада хъсан леэнар, михер гатада, леэнарни вичи яда. М. М. Гь. Лезги чIал. 1953.

ЛеТЧИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра самолёт гьалдай пешекар.

ЛеТЧИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера самолет гьалдай пешекарвал. Лезги халкьдин я вун кьилин винизвал, Летчиквилин чIехи устIар Эмиров. Х. Т.

ЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ири гьайвандин хам. Магъмутахуьр ала кIунтIал, Масадан бахъуд ли жерид кIатIал. С. С. Куьредин цIерид хуьр.

ЛИБАС араб, сущ., шиир; -ди, -да; -ар, -ри, -ра. бедендин кьецIилвал кIевун ва я чими хьун патал алукIдай затI(ар). Атана Хурхур пачагьдин кIвалив агакьна, ацукьна тIуьнар-хъунар ийизвайла, Хурхур Агъмед вичел алай либасрилай вил аладариз жеда. Ф. Хурхур Агьмед. Аман гьукуматдин дирек, АлукI либас къара, юлдаш. С. С. Я кьван карвансара... Руша гьар бенд лагьайла, чIулав либас алай дишегьлияр, угьуяр акъатиз, мет-кьил гатаз, шехьзава. Гь. Къ. Магьини Дилбер. Синоним: партал.

ЛИГеН (ЛЕГЕН) фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра металлдикай авунвай гъилеркIвачер чуьхуьн патал яд кьадай ракьун ва я цурун даяз, злкъвей къаб. # цурун ~, ~ гъун, ~ эцигун. Ахпа ам, ичIи леген къачуна, кIарасдалди адан кIан гатазгатаз, чуьхвер таран патав фена. А. Р. Чинебан савкьват. КIантIа дар хьуй, кIандатIа генг, Чидайд туш вин фидай пЛеквен. Экъич адан кьипел лиген, - Чиниз мад регъуьз жедайд туш. С. С. Бязи къанба гурар кIане. Колхозчи руш Мерзият яд авай кIуькуьни яд цадай лиген гваз векь ягъизвайбурун гуьгъуьна хьана З. Э. Булахдал. Эсмер къариди гъил-кIвач чуьхуьн патал лиген, афтафа гьана, ахпа суфра экIяйна абур кьведни къулан патав ацукьна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

ЛИГИМ прил 1) гзаф ифирна садлагьана къурна, кквивал, мягькемвал ганвай. Лезги къилих лигим тур хьиз хкатайд я зулдандикай. Ф. Н. Магьрум я зун ватандикай. 2) мягькем тир, гьар са куьнин хура акъвазиз жедай, дурумлу.

* лигим авун гл., ни вуж-вуч четинвилер, азиятар эхиз алакьдай гьалдиз гъун.... чна чи играми веледриз, абуру чеб яхдиз рекьера къекъвена лигим авунай, абур халис советрин инсанар яз дуствилелди, чи буба Ленинан веледар яз чIехи хьуниз килигна, за руьгьдин деринрин чухсагъул лугьузва! Къ. М. Манияр, манияр. Дагълара кечирмишзавай четин уьмуьрди тин инсанар лигим ийизва. «Сайур» журн., 2002, №5.

* лигим хьун гл., вуж мягькем тир, гьар са куьнин хура акъвазиз жедай дурумлуди хьун. Гужлу, лигим, камаллу инсанар яз чIехи хьухь, ахпа кьуьзуь хьухь, зи аялар! Лигим хьухь! Къ. М. Манияр, манияр. КичIе жемир, тик жигъирар атIана, рикIни беден жеда уьтквем, лигимни. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ви хьанвай гъвечIи уьмуьрда тIимил крар акунвач, вун лигим хьанва. Н. Мирзоев. Къизилдин хтар. Синонимар: дурумлу хьун, кIеви хьун.

ЛИГИМАРУН || ЛИГИМУН гл., ни-куь вуж; -да, -на, -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; лигимарлигим тавун, лигимарлигим тахвун, лигимарлигим хъийимир 1) ракь гзаф ифирна садлагьана къурна мягькемарун, кIеви о> гьалдиз гъун. 2) куьч. мягькемарун, жуьреба-жуьре четинвилерай экъечIиз вердишарун, гьулдан хьтин кIевиди авун. Адан гъилери тазавал гузвач, чин чухвазва, абур кIвалахрини гарари лигимарнавай гъилер я. З. Гь. Югъ ачух жедайла. Заз гьамиша дишегьлийри тарс гана, Гагь шекерлу, гагь зегьерлу мецелди. Сад зи рикIел цуьк, муькуьди цаз хьана, Лигимна зун кьисметдин терс кьекьелдив. А. С. Дагъларин адетар. Чирвал, белки, чарх я жеди чилерин, Хци ийизвай чи фикирдин чукIулар, Зегьмет, зи хва, нагъ я жеди чилерин, Лигимзавай чи луварин цIакулар? А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ЛИГИМБУР лигим прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма Кил. ЛИГИМ.

ЛИГИМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мягькем гьал, кIеви гьал. Сифте за зи руьгьдиз дибдай къалин живединни къати аяздин лигимвал кIанзавайди аннамишна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: кIевивал, мягькемвал, дурумлувал.

ЛИГИМДИ лигим прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. ЛИГИМ.

ЛИГИМЛУ цI, прил. лигим тир(ди). КIвалах лигимлуди хьун патал чIехи ксари кьул чIугур тел ада

вичив хвена, абур Вад-ругуд хьайила, вич пичханадаз къвез Бегдин тIварцIел Рагьлах шегьердиз рахкурна. А. А. Пад хьайи рагъ.

ЛИГИМЛУВАЛ цI, сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лигимлу тир гьал.

ЛИКБЕЗ урус, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра савад авачирбуруз кIел-кхьин чирдай чка, савадсузвал

квадардай чка. Вичини кIел~кхьиз чирнава. Вири мягьледал алай дишегьлиярни ликбездиз тухвана. Къ. М. Душмандин тум. Синоним: ликпункт.

ЛИКПУНКТ урус, куьгь., сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара совет девирдин сифте кьилера кIел-кхьин тийижирбуруз тарсар гузвай чка. [Пейкер}. – Ваз хабар аван, кьейди, фейи жуьмядиз чи мектебда папариз ликпункт ахъайнава. [ФатIимат]. –Ликпункт вуч затI я, ана вуч ийидай чка я, ам вучтинди я? [Пейкер]. - Ликпункт чун хьтин кIел тийижирбуруз кIел-кхьин чирдай чка я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синоним: ликбез..

ЛИКЬЛИКЬ кил. ЛЕКЬЛЕКЬ

ЛИЛ¹ сулц.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера яд авай чкадин кIане ацукьдай чепедин къаришма. Лиледа акIана. Р.

* лиледа хьун гл., вуж; кефина хьун.

ЛИЛ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра парча ва я чар рангадал вегьин патал вили ранг.

ЛИЛИПIУТI урус, сущ; -ди, да; -ар, -ри, -ра лап аскIан беден авай инсанрикай тир кас (итим, дишегьли).

ЛИМОН (ЛИМУН рах. )урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чими чкайра битмиш; жедай, кIеви хъипи хам алай, цуру дад авай, хъсан ни галай емиш. Мурабадин винел патал, харар хьана, шекер кьун тавун патал адаз ргадалди са тIимил лимондин миже цада. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 30. Ш. Чна эрекь лимондин чIуквар вегьез хьвазва. М. Б. Спелар.

ЛИМОНАД (ЛИМУНАТ рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) ширинарнавай гьар жуьредин рангадин къайи яд. 2) (чIехи гьарфуналди - Л) дишегьлидин хас тIвар: Ламунат -а, -а; -ар, -ри. -ра.

ЛИНГ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера са квекай ятIани даях кьуналди залан затIар юзурун, хкажун патал ишлемишдай затI (яргъи кIарас, лом ва меб.). Чи пак диндин кьуд хилекай ( Шариат, Маарифат, Тарикьат, Гьакъикъат) Тарикъатдин идея рикIе гьатай арифдар Ярагъ Мегьамеда, линг гъиле гьатай Архимеда хьиз, Дагъустанда мусурман фикир михьиз цIийи хъийизва ва сифте Тарикъат чукIурна... Э. Наврузбегов. Ярагъ Мегьамедан лувар.

ЛИНЕЙКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) дуьз цIарар чIугун ва яргъивал алцумун патал махсус алат. 2) тайин месэла гьялзавай иштаракчияр сад-садан кьвалав цIарцIе акъвазна кьиле тухузвай серенжем Мукьвал-мукьвал кьиле тухузвай линейкайрап вожатыйри тербиядикай, низамдикай, тарсарин агалкьунрикай, Ялгъуз хизанриз куьмекар гуникай ва гзаф маса менфятлу серенжемар тешкулиникай суьгьбет ийизва. ЛГ, 2004, 13. Ш.

ЛИПИР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьакъикъатда авачир са вуч ятIани яргъай авайди хьиз акун.

ЛИпIЛИПI¹ нугъ, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра картарин жинсиникай тир вагьши (як недай) къуш). Керим халуди, далдамчийрихъ элкъвена, вичин гъилин тупIаралди зарб макьам ягъунин ишара авуна ва "Ягъа са кваха" лагьана. УстIарри макьам башламишуник кумазди, Керим халудикай са липIлипI хьана. ЛГ, 2005, 28. VII. Синоним: чинеруг.

ЛИПIЛИПI² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьруь гафаралди лугьузвай, яргъалди ийизвай манасуз ихтилат.

* липIлипI{ар) авун гл., ни куьлуь гафаралди лугьузвай яргъи манасуз ихтилат(ар), авун.

ЛИРИКА урус, литерат., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра шаирди вичин рикIин гьалар, рикIиз жезвай таъсирар къалурдай эссрар.

ЛИРИКАДИН прил. лирикадиз талукь. Лирикадин эсерар автордин гьиссер, рикIин гьалар, гуьгъуьлар, фикирар хабар гузвай эсерриз лугьуда. Гзафни-гзаф ибур шииррикай ибарат яз жеда, вучиз лагьайтIа шиирдин ритмади, аваздалди лугьуз хьуни гьиссер ва гуьгьуьлар малумаруниз куьмек гуда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

ЛИРЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мани(яр). И лирлияр лагьай рушан ТIвар Масан тир, вични масан. Х. Х. Масан баде.

ЛИСТ урус, сущ.; -ини, -ина; -ер; -ери, -ера кхьинар авун патал ва я маса игьтияжвилериз ишлемишзавай чарчин табагъ. Къала кван тетраддин лист. Р. Синонимар: табагъ, чар. * печатный лист, титульный лист.

ЛИТ сущ.; -ини, -ина; -ер; -ери, -ера 1) сарикай авунвай яцIу парча хьтин затI. Чубан гада, чиг кьвазава, Литиникай чардах ая. Ви кIани руш тухузава, Кьве виликай булах ая. Ф. Резин калуш, памбаг гуьлуьт, Винелай гам, кIаникай лит КIани затI туш аниз билик. С. С. Фекьийриз. Бедендиз чимивал чкIана регьят хьанвай зун кроватдал яргъи хьанвай, Сабирни чилел ж1 янавай литерал къатканвай. З. Гь. Лезгийрин риваят. 2) марфадикай хуьн патал гьа затIуникай авунвай чубанри парталрин винелай галчукдай партал, япунжи. Марфадикай чуьнуьх хьун патал лит авачир, мекьи вахтара алукIдай чими парталар авачир. А. Ф. Риза,

• лит хьун гл. гзаф галатна гьалдай фин.

ЛИТЕРАТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ктабар, художественный эсерар кхьидайдигкхьенвай эсерриз пешекарвилелди къимет гудайди. Садбуруз литература ава, литераторар авач, масадбуруз литераторар ава, литература авач. Р.

ЛИТЕРАТОРВАЛ сущ..; -или, -иле; -тер, -илери, -илера литератор тир гьал. Литераторвал кьилиз акъудиз жеда, литература чиз хьайитIа. Р.

ЛИТЕРАТУРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кхьенвай вири эсерар сакал. 2) художественный эсерар вири санал. Эмин лезги литературадин бине эцигайди яз гьисабиз жеда. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. Совет гъукуматди гъвечIи халкьарин культурныйвал хкажун патал лазим тир вири гиартIар яратмишунин, еке къайгъу чIугунин нетижада, лезгийрин литература лап маса, цIийи рекье аваз вилик физва. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948-50 лагьай йисара Азербайжандин учебникра лезгийрикай бязи малуматар авайди тир. Месэла, вини классар патал туькIуьрнавай литературадин хрестоматияда лезги литературадикай умуми малумат ва СтIал Сулейманан гьакъиндай материал авай. М. М. Лацу лекеяр. 1990 - йисуз Бакуда яратмишнавай «Самур» тIвар алай лезгийрин культурадин центрди чIехи везифаяр кьилиз акъудна кIанзава: чи халис лезги адетар, манияркьуьлер чир хъувун, чи литературадин хазина кIватIун, лезгийрин сад лагьай энциклопедия акъудун, «Лезги литературадин библиотека» туькIуьрун ва икI масабур... М. М. Кьибле пата гурзава. Синоним: эдебият,

ЛИТЕРАТУРАДИН прил. литературадиз талукь. Литературадин эсердин чIал гуьзелди ва эсер ийидайди хьунухь лазим я. Н. А. Литературадин хрестоматия.

• литературадин чIал сущ. 1) литературадин эсерда гьатнавай геройрин яш, марифат, нугъат къалурнавай рахунар. 2) са миллетдин вири векилар сад хьиз рахун патал хкянавай, къанунламишнавай умуми чIал. Гьелбетда, игл чи литературадин чIал девлетлу авун патал маса чIаларай гафар къачумир лагьай гаф туш. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Синоним: литературный чIал.

ЛИТЕРАТУРНЫЙ: * литературный чIал сущ. са миллетдин вири векилар, чпин яшдилай, марифатлувилелай, хайи нугъатдин кьетIенвилерилай аслу тушиз, сад хьиз рахун патал хкянавай, къанунламишнавай умуми чIал. Литературный лезги чIал лезгийрин милли культурадин чIалаз, лезгийрин литературадин, театрдин, школадин, гьукуматдин идарайрин, газетрин ва радиодин чIалаз лугьуда. Р. И. Гайдаров, С. А. Селимов. Лезги чIал. III кл. Санлай къачурла, XIX асирдин литературада, гзафни гзаф Етим Эминан эсерра, лезги литературный чIалан диб яратмиш хьанва. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл. Литературный чIала вич вилик финин рекье гьам хсуси чIалан вири нугъатрикай, гьамни вич алакъада авай маса чIаларикай менфят къачуда. Р. Синоним: литературадин чIал 2).

ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ урус, литерат., сущ.; -литературадиз талукь илим.

ЛИТР урус, сущ.; -иди, -ида; -ияр, -три, -ийра 10000 куб сантиметрдиз барабар жими затI алцумдай уьлчме ва гьа кьадардин жими затI вич. Ваъ, эрекьчехир чна гьар юкъуз целай хейлин гзаф хъвазва. Яни литрийралди. Вучиз? ЛГ, 1997, 26. ХII. - Ваз ван хьанани? - жузазва Селима. - Са шешел гъуьр пуд виш манат хьанвалда? - Бес жечни... бензиндин са литр 10 манат хьайила. Н. Шихнабиев, Хъсан хабарар. ИкI, месела, 1939 - йисуз са каликай 430 литр нек ацазвайтIа, 1950 - йисуз 546 литр ацазвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ЛИФ сущ.; -ре, -ре; -ер, -ри, -ра вили-рагъул ва я лацу рангунин, еке туьтуьх авай къуш. Гада кул-кусра чуьнуьх хьана ва гьуьзлемишиз акъвазна. Югъ нисини хьанмазди кьудгъунна пуд лиф атана, вирин кьерехдив ацукьна. Ф. Гьуьлуьн шив Чи хуьруьн кьилихь галай синел гьар гатфарихь лиферин луж: кIватI жедай. Ракьини вичин нурламти хьанвай экуь жендек цавун юкьниюкьвал акъуддалди, хуьруьн кьилел лиферин кIууур, кIууурдин манидин сес жедай. З. Гь. Лифер. Ви хиял я, ибур кIуркIур ийиз, булахдик кIуф кягъиз, анихъ жезвай лацу лифер я. З. Э. Булахдал. Хкаж жезва цавун аршдиз Дим лацу лифер, Гуя физва абур Марсдиз, КъатIиз сих цифер. А. Ал. Лацу лифер.

* лиф хьтин прил. секин, дугъри.

ЛИФТ урус, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера шахтайра, гзаф мертебайрин кIвалера инсанар, затIар винелди хкаждай машин. Бегов, лифтда акьах тавуна, лап кьавув кьван экъечIнавай. А. А. Пад хьайи рагъ.

ЛИФТЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ~ра лифт къайдадик кваз кIвалах авуниз къуллугъ ийидайди.

ЛИЦЕНЗИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра товарар санай масаниз тухудай ва я гъидай ихтияр. Вуна азарлуяр кьабулзавай кIвале за эцигнавай кьван дипломриз, сертификатриз ва лицензийриз фикир гана жеди. Ж. Гь.

ЛИШАН туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) яргъа лай ягьайла, галукьдатIа акваз ахтармишун патал эцигнавай затI. 2) са затI масадбурувай чара ийизвай ишара. Абу Гьуьрейрадин гафаралди, Мегъамед пайгъамбарди лагьана: "Кьве чин хьунин лишанар пуд ава: тапарар кваз рахун, хиве кьур кар тамамар тавун ва ихтибар кьилиз акъуд тавун". Диндикай суьгьбетар || Самур, 1994, N 3. 3) са гьихьтин ятIани ишара, кьацI. 4) руш гададиз гуда лагьана разивал къачурдалай кьулухъ адаз гададин кIваляй тухудай парталар. Хемисдилай хемисдалди кьуд мехъер, кьуд кампания ва кьуд лишанар тухун аванир са гьафтени жагъидач. И. В. Чирхчир.

* лишан авун гл., ни тайин мурадцалди са гьихьтин ятIани ишара авун. Партизанри чпин гуьгъуьнай къвёзвайбурун рехъ алат тавун патал, валарин цуьрцер хана, лишанар ийизвай. Р.

* лишан кутун [вегьин] гл., ни ник руш гададиз це лагьайвилин лишан яз, рушаз са вуч ятIани (тупIал, келегъа ва мсб) гун ва я адан кIвализ са гьихьтин ятIани затIар, пул тухун. Къариди кичIез-кичIез лагьана: "Пачагь, вун сагърай, гайитIа, вуна гуда, тагайтIа, гудач. Зун зи гадади, вичиз ви руш це лугьуз, ракъурнавайди я. Пачагьди лагьана: "За ви гададиз зи руш гуда, атана вичин лишанар кутурай. Ф. Нехирбандин акьуллу руш. Тариф ийиз вичин рушан, Кутур лугьуз ваз са лишан, Гуьгъуьнилай акъудда ви чан. С. С. Инсафсуз къавум. Ихтибар кьий масадан рушан, Кутаз титаз вичик лишан... С. С. Гуьзел яр. Вядедамаз кутур лишан, Тахьуй эглеш, алагуьзли. С. С. Гадани руш. Эхирни Зелфидик лишан кутуна - адаз нехишар авай крепдешин шални, -кьве тупIални кьизилдин сят пишкеш авуна. А. А. Умуд. Жегьилрин муьгьуьббат къвердавай гужлу хьана. Яргъал фенач. Алидара илчияр ракъурна Цуькверал лишан вегьена. А. И. Самур.

* лишан кьулухъ элкъуьрун гл., ни нин гъуьлуьз фида лагьана гайи разивал атIун ва це лагьай рушаз гьайи шейэр элкъуьрна вахкун. АкI ятIа, за лишан кьулухъ элкъуьрда, Къуй Халида вичиз масад акурай. Ш. Тагьиров. Гъилерин мани.

ЛИШАНЛАМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -0, -ин, -рай, -мир; лишанламиш авун, лишанламиш тавун, лишанламиш тахвун, лишанламиш хъийимир 1 } лишан(ар) эцигуналди чир жедай гьалдиз гъун. На лугьуди, ада вири пайгьамбарарни, къудратлу женгчиярни - вири, и дуьньядилай тIач хьана фейиди, гьар са шейинихь, вичин эвел хьиз, эхирни авайди лишанламишзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) эвленмиш хьун паталди лишан вегьин. Муькуь патахъайни, Хан-Мегьамедан разивал авачиз-авачиз чIехи вах Гьажи Давудан хциз лишанламишна. З. Р. Гьажи Давуд.

ЛИШАНЛУ прил. 1) са квекай ятIа ишара ийизвай, хабар гузвай. 2) виридан рикIел аламукьдай. Синоним: кьетIен. 2) лишан кутунвай, лишанар квай, це (гададиз) лагьанвай. - Ваъ, Мегьамедрасул, чун таяр туш. Вун девлетлу гьажидин хва, зун лагьайтIа, кесиб нехирбандин руш. Кьвед лагьайдини, зун лишанлу я. Заз Дуьньядилайни гзаф кIанзавай адахли авайди я. А. И. Самур.

ЛИШАНЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра лишанар кьадай кас, лишанар ядай, лишанар ийидай кас.

ЛОГИКА урус, сущ.; -ди, -да инсанди фикир авунин къанунриз талукь илим.

ЛОЗУНГ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) куьруь гафаралди лагьанвай кьилин фикир.... чIехи Ленин кьиле акъвазнавай Советрин властдин программа... «гьар ни кIвалах авуртIа, гьада неда,» -лагьай лозунг кьиле тухун я. З. Э. КУТВ-диз фена. 2) гьахьтин гафар кхьенвай плакат.

ЛОПАТКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ракьукай авунвай, кIуф са тIимил шуькIуь, кIарасдин тум галай, чил эгъуьндай алат. Чи техника гьелелиг лопатка, пер, носилка ва гъилер я. ЛГ, 2000, 10.II. КIекре булахдин хвални гъвечIи лопаткадал дуьзарна. М. Б. «Жигули».

-ЛУ аффикс вич акал жезвай существительнидиз хас ери авай затIарин лишан къалурдай гаф(ар) арадал гъидай суффикс. Суффикс -лу вири гафара у аваз кхьида, кьве жуьре: гагь у, гагь и аваз кхьидач. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. Антоним: -суз.

ЛУВ сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра къушар цавай, гьашаратар, балугъар цяй фин арадиз гъизвай абурун беденрин пай. Исятда туртурри чпин кьеженвай шарагар луварик кьун хъувуна... Къ. М. Лезги къавахар.

* лув гун гл., куь лувар югъуруналди цавай, цяй фин. Гьар йисуз чуьхверар дигмиш жедайла, иниз керекулри лув гудай ва емишриз кIуфар ядай. А. Р. Чинебан савкьват. Нагагь вечре лув гайитIа, лекьре хьиз, Амукьда вун гьейран хьана, аял хьиз. А. Ал. Цавун чини... Зун Межнумаз тай жеда гьа! Пагь, кьуш хьана лув гуз кIандай. Ш. Къ, Алагуьзли.

* лувак хьун гл. вуж нин са нин ятIани кьаюмвилик хьун.

* лувар кутун гл., ни ник са вуч ятIани ийидай ашкъи кутун, ашкъиламишун. Печатей шаирдик лувар кутуна. А. С. Хуьруьг Тагьир. Куьрелди... Гьамиша тупIал шаир тир Бакъарей Бакъураян меслятри жегьил шаиррик гагь лувар кутадай, гагьни абур хкуддай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

* луван ничхирар сущ. цавай лув гана фидай ничхирар. И тумуникай цуьквер, тарар экъечIна, луван ничхирар, гъуьрчер хьана. Ф. Б. Миф.

ЛУГЪ. кил. -ЛУХ.

ЛУГЬУДА¹ лугьун глаголдин къвезмай вахтунин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛУГЬУДА¹ арал. гузвай хабар рахазвайданди туширди къалурдай гаф. Абурун араба илимрикай хабардар, савадлу, камаллу Малла тIвар алай дагъви хьана, лугьуда: Ж. Гь. Лекьрин гьуьндуьрда. Синоним: лугьудайвал.

ЛУГЬУДАЙВАЛ¹ лугьун глаголдин деепричастидин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛУГЬУДАЙВАЛ² арал. гузвай хабар масаданди тирди къалурдай гаф. Лугьудайвал, сагълам беденда сагълам руьгь ава. Адаз Шарвилидин ругьдикай пай ганва лагьайтIани, гъалатI жедач. ЛГ, 2003, 13. ХI. Синоним: лугьуда.

ЛУГЬУЗ¹ лугьун глаголдан деепричастидин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛУГЬУЗ² кIус 'себеб тирвиляй, гьавиляй' мана гузвай гаф. Хуьруьнвийри кьуна яс. Амач лугьуз Шарвили. Ф. Шарвили. Тек са темен гана лугьуз, Ви пIузардал гел жедани? Ф. Вирт авай къаб гъвечIиди я лугьуз, гьейридаз аквач лагьана. Е. Э. Вирт квахьайдаз. На кам къачур югъ я лугьуз, Дидеди ваз шуьрбетзава. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Шад я чун гьар нянихъ кални хтунал, Ада чи аялриз нек гъида лугьуз. И. Ш. Кьудар. За и кIвалера рушаз мехъерда, Душмандиз гьелегь дустуниз Хъвер да, Етим Эминан чIалар эзберда, За кхьей са цIар амукьрай лугьуз. Б. С. Амукьрай лугьуз. Мажибар вахт-вахтунда агакьзавач лугьуз, наразивилер авай. ЛГ, 1999, 1. IV.

ЛУГЬУЗВАЙВАЛ¹ лугьун глаголдин форма. Кил. ЛУГЬУН

ЛУГЬУЗВАЙВАЛ² арал. лугьузвай гьалда, хабардин чешме къалурдай гаф, Лугьузвайвал, клубдиз дяведай тахтай аскердин багъри ксаризни ша лагьаналдай. ЛГ, 1999, 25 III

ЛУГЬУМИР¹ лугьун глаголдин къадагъадин форма. Кил. ЛУГЬУН

ЛУГЬУМИР² : * лугьумир кьван арал, рахазвайдан фикир тирвал, адаз чидайвал. Лугьумир кьван, Юдинанни чIехи камалэгьли Лев Тоястоян арада хуш рафтарвал ва дуствал аваз гзаф йисар тир. К, 1988, 22. ХI.

ЛУГЬУН гл.; лугьуда, лагьана, лугьузва; лагь, лугьун, лугьурай; лугьун тавун, талгьун, хълагьун, лугьун хъийимир||хълагьмир. 1) гафаралди фикир агакьарун. Пуд паб гъунугъ хъсан кар я лагьайтIа, Течир гъейри кесибдиз хабар жеди. Е. Э. Айшади... лугьудай: "Фу нез башламишдайла, Аллагъ Тааладин тIвар рикIел гъваш. Эвел кьиляй бисмиллагь лугьуз рикIелай алатайтIа, фу тIуьна куьтягь хьайила, лагь: "Бисмиллагьи аввалагъу ва ахирагьу" ( эвелдайни эхирдайни Аллагъдин тIвар рикIел алаз"). Диндикай суьгьбетар || "Самур" журн., 1994, N 3. Сада лагьай гаф муькуьдан Физва туьтуьнай... Б. С. Хизан. "рикI михьи инсан я, - лагьана абуру чпи чпиз, - Идавай таб ийиз жедач". ГьакI язни тир. М. Садикь. Дуст. Вучиз гафни талгьуз меци, Мад гьиссери кIвалзава? Г. Асланханова. Чаравили вегьена чиг. Са куьмекни гудач, тарцин чIуру хел атIутI лагьайла, гьамни ийидач, - лугьудай ада. Н. М. Жандар Магьамай. Урусри исятда Ирандихъ галаз дуствалзава, -хълагьна сада. З. Р. Гьажи Давуд. - Валлагь, заз хълагьдай гаф амач... X. Кьасумов. Будуцриз рехъ гайила. Ихтилат мажибдикай фейила, хълагьин. Москвада троллейбусдач кIвалахзавайданни чи водителрин дуллухдин арада еке фаркь ава. ЛГ, 2003, 13. ХI. Милли мектебра дидедин чIал ва литература чирзавай гьалди гзаф инсанрик къалабулух кутазва: алимри, муаллимри, диде-бубайри чпин фикирар лугьузва, хайи чIал хуьн истемишзава. ЛГ, 2005, 21. VII. 2) кIелун, манийралди тамамарун. Абдула азербайжан чIалалди Вакьифан, Видадидин, Низамидин, маса чIехи шаиррин дастанар хуралай лугьудай. Б. С. Халкьдин ашукь, руьгьдин шаир. Руша гьар бенд лагьайла, чIулав либас алай дишегьлияр, угьуяр акъатиз, мет-кьил гатаз, Шехьзава. Гь. Къ. Магьини дилбер. Тамилади икьван чIавалди лагьай, гилани лугьузвай са касни тикрарзавач. Адан хатI, мани лугьунин тегьер, вич кьиле тухунин къайда, анжах са вичиз хасбур я. М. Ж. Тамила Хидировадин концерт. 3) шагьидвал авун. И дуьшуьшди гзаф крарин патахъай лугьузва. Р. 4) гафар, несигьатар. Лугьунар чна адаз авуна, амма ван хьанач. Р.

* лагь-лугьун(ар) сущ. кьейи чкада ийидай ишел. Синоним: лугьунар.

* лагь-лугьун(ар) авун гл., ни нихъ-квехъ ишелар авун. Синоним: лугьунар авун.

* лагьана гьа! межд. са ни ятIани лагьай гафарал наразивал, а гафарихъ галаз рази туширди къалурдай ибара. - Колхозда багълар гзаф кутурла, за багъ вахкана, ник къачуда Колхоздинни колхозчидин мулкуна са магьсулар хьана виже кьведач. - Лагьана гьа! А. А. Лезгияр.

* лагьанач лугьумир! межд. 'лагьайвал ая, игьтиятлу хьухь' манадин ибара. Анихъай атай табельщик Басарова, гъил хкажна, гьарайна: килиг гьа, лагьанач лугьумир, за куь югъ атIуда! КIвалах акъвазармир! З. Э. КУТВ-диз фена. Лагьанач лугьумир гьа! - хьлагьна бадеди. - Муькъвелай фирлани хкверла, мукъаят хьухь. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* лугьуз жеч арал, 'ихтилат физвай кIвалах кьилел атайтIа' манадин ибара. Айгьана, лугьуз жеч, полици атайтIа, а мугьманар за инай акъудда. З. Э. КУТВ-диз фена. Синонимар: нагагь, эгер.

* лугьун хьи арал. авур ихтилатдилай алава яз, авур ихтилатдиз къуват яз. Лугьун хьи, чкадин властрин, гьукуматдин ва общественный идарайрин тешкилатрин папгай чаз гъич са манийвални авач. Ш. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Лугьун хьи, кьетIен къайгъударвилелди музейра икI вичин вири тарих хуьзвай кьанажагълу халкьдихъ чIехи гележегни жеридахъ зун кIевелай инанмиш я. ЛГ, 2004, 15. VII.

ЛУГЬУНАР гзафв. кь. сад кьейи чкада шелдихъ галаз адакай лугьудай гафар. Адан лугьунри инсанрин рикIериз гапурар сухзава, вилерал хабарни авачиз накъвар гъизва. Гь. Къ. Четин бахт. Синоним: лагь лугьун.

* лугьунар авун гл., ни нихъ-квехъ кьенвай касдикай, адан лайихлувилерикай тарифар ийиз-ийиз, авазралди шехьун. Са чкадал ацукьна, кьариди, шехьиз-шехьиз, лугьунар ийиз башламишна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. - Лугьунар вахъ йикъа кьведра авурай, кьей хва, - хъел атана Къембераз. А. А. Лезгияр. Синонимар: шелар авун, лагь-лугьунар авун, лугьунарун.

ЛУГЬУНАРУН гл., ни нихъ-квехъ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; лугьунар авун, лугьунар тавун, лугьунар тахвун, лугьунар хъийимир кьенвай касдин лайихлувилерикай тарифар ийиз-ийиз, авазралди шехьун. Папа, мяфе гваз сурарал тади къачунвай итимрин гуьгъуьна, килигиз-килигиз, лугьунарзавай. Ф. Б. Цивилизация акунвай лезгидин кьиса. Синонимар: лагь-лугьунар авун, лугьунар авун.

ЛУГЬУРВАЛ арал. ийизвай ихтилат масадбуруни ишлемишзавайди тирди къалурдайла, ишлемишдай гаф, келима. "Им са зи ваъ, лугьурвал, чи командадин ваъ, девирдин четинвилериз таб гана, намуслу зегьмет чIугвазвай вири районэгьлийрин пай квай, гьабурун гъилералди къазанмишнавай гъалибвал, агалкьун я. ЛГ, 2004, 15. VII.

ЛУГЬУЧНИ кIус ихтилатзавай ва я жезмай гьалдикай жуван наразивилин ва я шадвилин гьиссер къалурдайла, ишлемишдай гаф. Лугьучни, садра мад килиг кьвалалай. Ваз лезги хуьрер къад жеда хуралай. Т. А. Ярукьвалар.

ЛУЖ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ара, -ара чеб санал жедай са жинсинин гьайванрин (къушарин, балугърин) кIватIал. Цавай фидай вили лифер, Вили лифер луж авуна. Гурбагур хьай чIехи ханди Чи вахариз гуж авуна. Ф. Ви кьилелай дурнайрин луж: Ваз эвериз уьтмиш жезва. А. С. Лужуник гьикьван гзаф къушар хьайитIа, гьакьван хъсан я. М. М. Гь. Къушар куьч. жезва. КилигначтIа садра кьванни Жуваз ярдин вилерай, АкъудначтIа садра кьванни Балугърин луж: чилерай. Яд хъваначтIа паркьулдин чай пешерай, Вуна за хьиз авунач, Ваз са затIни акунач. М. Б. Ваз са затIни акунач.

* луж-луж нар. 1) лужара гьатна, са шумуд луж хьана. Зулухъ бязи къушар луж-луж хъфида. Р. 2) куьч. гзаф кьадарда.

ЛУЗ¹ лугьун глаголдин рахунра ишлемишдай мурадвилин форма. Кил. ЛУГЬУН.

ЛУЗ² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара жими кьар. Машиндин кузовдай тIеквенар акъатнавай, луз вири къенез язавай. Р.

ЛУКЬЛУКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ргазвай цин лукьлукь сесерин ван.

* лукьлукь(ар) авун гл., ни; куьч. масадбур бегьем гъавурда акьан тийидай тегьерда яцIу сесиналди вич-вичик наразивилин рахунар авун. Синонимар: гъургъур(ар) авун, кьуркьур(ар) авун, мурмур(ар) авун.

ЛУКЬМАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) куьгь. начагъ инсанар векьер-кьаларалди, абурун чIал чиз, сагъар хъийидайди. Вири дуьнья лукьман хьайтIан, вун сагъардай аман авач. Е. Э. Гьакимдиз. Забита ваз дуьз лугьузва, шим къачу зегьметдалди, ТIебиатдин сир чидай кас лап чIехи са лукьман жеда. З. Р. Жеда. 2) (чIехи гьарфуналди - Л) эркекдин хас тIвар: Лукьман.

ЛУКI сущ.; -ра, -ра; -ар, -ари, -ара 1) кьадим девирра вири их. тияррикай ва гьасилдай такьатрикай магьрум, са касдин (иесидин) ихтиярда авай, адан эменнидин пай тир, гьатта иесидивай вич рекьиз, маса гуз ва я маса къачуз жедай кас. Риза-Къули-Мирзедин чинебан къуллугъар, махсуси буйругъар вири гьа и сир хуьз алакьдай, викегь лукIра кьилиз акъудзавай. З. Р. Гьажи Давуд. Са сеферда, кIанзни-такIанз чун лукIариз элкъвезва: Аял чIавуз пачагьарни метIералди къекъвезва. М. Б. Са сеферди, кIанзни-такIанз. Ажуз жеда инсан Ватан авачтIа, КIантIа вич лукI, кIандатIа вич пачагь хьуй. М. Б. Квез я? 2) куьч. инсан. Вун Аллагьди гайи лукI я, чи асивал пара я хьи, Чи амалриз вил вегьейла, Чи лап эхир пехир хьанва. Е. Э. Алкьвадар гьажи Абдуллагь эфенди кьейила. Зи рикIе са тIалаб ава, аси лукI я, инсан я хьи: Ви хиялар яргъа амаз хьайла, ви къастар Гьинава? Е. Э. Фана дуьнья, вавди я зун. 3) куьч. жуван къастар, гьиссер, крар са квез ятIани муьтIуьгъарнавай кас.

ЛУКIАР сущ., гзафв. кь.; -и, -а 1) лукI существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ЛУКI. 2) (чIехи гьарфуналди - Л) Дербент райондик квай лезги хуьруьн тIвар: ЛукIар. Джамалов Джамал ЛукIарикай я. Р.

ЛУКIВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лукI тир гьал Лезгияр лукIвилин душманар тир... Гъавиляйни абуру "Я азадвал, я кьиникь!" лугьудай. Абуру кьиникь хиве кьадай, лукIвал ваъ. Ф. Б. Миф. Дишегьли, вун лукIвиле тур итимни я лукI. А. С. Саяда лугьузва мани.

* лукIвал авун гл., ни лукI тир гьалдин везифаяр кьилиз акъудун. Гила хьиз, гьа чIаваризни инра хуьрер, кIвалер, багълар, бустанар авайди тир. Ахпа кьейибур кьена, амайбуру, дагъвийрихъ галаз сад хьана, женгер давамарна. Рей ганач. ЛукIвал авунач. Б. Гь. ТIварун стха.

ЛУМ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара чилел алай залан затIунин кIаникай кутуна ам алай чкадилай югъурун патал ишлемишдай яргъи ва кIеви металлдикай раснавай алат. Идарадал алтIуш. навайбурун гъилера перер, кацаяр, лумар, ракьун тIвалар авай... А. Фет. Вак хьтин. Сенгеррал агъзурралди инсанри лумар, кацаяр, перер гваз кIвалахзавай. Б. Гь, ТIварун стха.

ЛУПI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) вилин кьекьемар ахьайна акьал хъувунин са гьерекат.

* лупIлупI авун гл„ ни 1) вилин кьекьемар акьализ ахъай хъувун. - Квез зун ракъуриз кIанзавани? жузуна учительницади, алахьай цав хьтин вили вилери лупIлупI авуна. А. А. Умуд. 2) экв куькIуьниз хкахьун. Къулан патав, цлаз янавай кьулуналлай, лупIлупI ийиз туьхуьз туьхуьн тийизвай псисдин экуьник аялрин чинри шадвилин цIарцIар гана. З. Э. Муькъвел гелер.

ЛУРС сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара гьажикIад тарарин пешериз ухшар, кьурурна недай хъчарин жуьре. Вергер, тегьмезханар, кIелен мецер, пилер, сурар, мурсар, шанатар ( пурнияр), цIангурар, эферар -гъисабна куьтягь жедач. ЛГ, 1994, 14.I.

ЛУТУ¹ араб, прил. амалар чидай, гьарамзадавал квай. И Хурхур Агъмед авай хуьре са луту гада авай. Ф. Хурхур Агъмед. Луту Мегьтиди тIуьнай а газар. С. Мегьтидин лам. Синоним: амалдар, биж.

ЛУТУ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) амалдар кас, гьарамзада. Им инал туна, луту пачагьдин патав фида Ф. Хурхур Агъмед. 1918- йисуз Куьредин девлетлуйри, кулакри, фекьийри гьалдарна, угърийри, лутуйри, къучийри сад-вад ягъалмиш хьайи, гьабуру алдатмишай лежберарни галаз Мамрачрин, Хенжелккледин чувудрин кIвалер, малар тарашнай. М. М. Гь. ЧIехи шаир. - Вун халис бубадин хва я. - Бес ваз гьикIа? Хесет я!.. - СикIрен тум я. – Ха-ха-ха, луту! За цIай хъийида. А. Къ. Хесет. 2) къачагъ, угъри. Манкъулини ЦIару мад куьн патахъай авайди тир?! Абуру лутуяр худда туна. А. И. Самур. Синоним: амалдар, биж.

* луту-путу рах., сущ. лутуяр, гьарамзараяр, алчах хесетар квайбур.

ЛУТУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. луту хесет, луту амалар.

ЛУТУВИЛЕЛДИ нар. лутувилин хесетралди.... дустар акъатна кIевиз хъуьрена, чпичпиз Мегьамедрасул къалурна, лутувилелди вилербурна. А. И. Самур. - Ваз гьич са кIусни кичIежемир, дуст кас. Ам вердишарун, вун адаз кIанарун за хиве кьада, - Нефсали лутувилелди адаз хъуьрена. А. И. Къиргъин.

ЛУХ¹ || ЛУЬХ нар. лап, гзаф, кьадарсуз (пиян гьалдикай рахадайла). Акваз ихьтин зурба кесер гьар са жасад ийир лух, Керекулдиз яна эсер: Гьатна месе уьмуьрлух. А. Ал. Билбил.

* лух [луьх] хьун гл. лап, гзаф, кьадарсуз пиян хьун.

-ЛУХ || -ЛУГЪ граммам, суф. прилагательнийрикай, существтельнийрикай чка къалурдай цIийи существительнияр арадиз гъидай суффикс. Суффикс -лух, къуллугъ, пачагьлугъ, ва сагълугъ гафар квачиз, амай вири дуьшуьшра х- далди кхьида. Месела: буллух, къумлух, къамишлух ва мсб. Лезги чIалан ' орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. -Махачкала, 1998, ч. 19.

ЛУХВАЛ || ЛУЬХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лап (гзаф) пиян тир гьал.

ЛУЬГЬЛУьгь сущ,; ди, -да; -ар, -ри, -ра жигерар сагъ туширда нефес къачудайла, адан хурудай акъатдай луьгь-луьгь сесер.

ЛУЬГЬУЬМ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къеле.

* луьгьуьм гун гл., ни квез къеле гун.

ЛУЬГЬУЬМЛАМИШУН гл., ни вуч; -на, -да; -из, - зава; -0|| -а, -ин, -рай, -мир; луьгьуьмламиш авун, луьгьуьмламиш тавун, луьгьуьмламиш тахвун, лугьуьмламиш хъийимир къеле гун.

ЛУЬкIУЬН сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра жуван фикир лугьуз сивяй акъатзавай (акъудзавай) гафар. Гьич кьиле фич а пис папан луькуьнни, Гаф лагьайла, физ акъвазда рикIина, Лугьуд вуна. гъаначиртIа кешкини? Гьакьван бетер. Пис ахмакьдин руш жеди. С. С. Пис папаз. Шит я вири - рахун, луькIуьн, хуьрекдизни кьелни амач. Тек я жувни. Яви ван къвер, я вав рахар элни амач. Х. Х. Зун куьчедал... Уьздена давамарна: Гьаман жеч хьи дуьз тир луькIуьн, ЦIару кицI хьиз элуькьуй вун. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: рахун.

ЛУЬкIУЬНУН гл., вуж; -да, -на, -из, -зава; -а, ип, ±. рай, -мир; луькIуьн тавун, луькIуьн тахвун, луькIуьн хъия жуван фикир лугьуз сивяй гафар акъудун. Лезги чIалал Тамам гъейран хьана зун, Акур чIавуз дишегьли, зав луькIуьнай. А. С. Лезги чIалан аламатар чIехи я. Анжах квекай луькIуьнайтIани, адан гафара Ватандин, КцIарин дидардихъ цIигелвал..., рикIин тIал авай. ЛГ, 2004, 8.I. Имидин хва, рикI ийир тIар, Сив харчи яз лекIвез жеда. СА. Межлисда авай дустариз. Синоним: рахун. ☼ 2001 - йисуз акъатай Орфографиядин словарда, виликан йисаринбурулай тафаватлу яз, и глаголдин буйругъдин форма луькIуькIа ганва. Им, чи фикирдай, нугъатдин форма я.

ЛУЬЛ нар. лап, вини дережада (пиян тирла). Синоним: лух (луьх).

* луьл пиян хьун гл. гзаф пиян хьун.

ЛУЬЛЕ¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) къаргъу (чарчин), къаргьу хьиз элкъуьрнавай чар, тарцин чкал. 2) гуьлле алай яракьдин турба хьтин пай. Алгъана хиперин арадай фейи Аслан къапа-къап жанавурдал гьалтна. Жегьил чубанди вич квадарначир. Садлагьана сухай тфенгдин луьле, хеб ахьайна, Асланал тепилмши хьанвай жанавурдин сиве гьатна. З. Э. Булахдал. Ам гъиле авай кIвалахни акъвазарна къецел экъечIна, тфенгдин луьледиз патрум сухна ва машиндин ван акъатай патахъ гьерекатна... З. Гь. Ахварай авудай аваз. Селим, кьве вилни, кьве хилен тфенгдин луьлеяр хьиз, Алиман сивел туькIуьрна, яб гуз гьазур хьана. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар.

ЛУЬЛЕ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гатай якIукай авунвай хуьрек.

* луьле-кабаб сущ. гатай якIун шиш. - Мемед агъа! Квехъ гьихьтин хуьрекар ава? – Луьле-кабаб... С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЛУЬТКВЕ туьрк, сущ.; -ди, -да, -яр, -йри, йра целай инсанар ва парар тухудай улакь. Гьуьлуьн кьерехдив са луьткве гъалзавай итим гвай, гадади и итимдиз лагьана: "Чан стха, чи кьулухъай душманар къвезва, чи язух ша, чун луьткведа акьадра". Ф. Гьуьлуьн руш, Каспий. Зи гъилева кьусуяр. Физва луьткве виликди. Физва луьткве виликди, Уьрдег хьиз. А. Ал. Каспийдикай шиирар. Са геренда чуьхуьнагарна, чна луьткве кьуна. За кьусуйралди кIвалахзава. Назира луьткведин къенез фейи яд акъудзава. Гьуьл гзаф секин я. Луьткве явашдиз эчIяй жез, чIемедилай хьиз, физва. А. Къ. Алахьай югъ.

* цин кIаникай фидай луьткве.

ЛУЬТКВЕЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра луьткве гъалзавай ийизвай кас. Луьтквечиди лагьана: "Зи луьткведа кьве итимдивай акьахиз жеда, мад чка авач; кIантIа жув акьах, кIантIа жуван паб акьадра". Ф. Гьуьлуьн руш. Пакаман экв жез-тежезвай гьа вахт тир. Луьтквечиди чил вегьена. Са арадлай лямкачийри ам чIугваз башламишна. 'З. Э. КУТВ-диз фена. Чун, эрчIи патахъ элкъвена, гурарай эвичIна, пристандал атана. Луьтквечийри туристар гуьзлемишзавай. А. Къ. Мацоко ва Пунква.

ЛУЬТКВЕЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илери луьткве гьалдай пешекарвал.

ЛЮСТРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дараматда токдин экв хьун патал лампаяр къене аваз къавук куьрсардай затI. Цларал ширедалди серес рамкаяр атIана, электролиния гъана, къава люстрадин лампаяр туна. ЛГ, 2003, 4. ХII.

ЛЮЦЕРНА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра векьерин са жинс. # ~ цун, ~ экъеч тавун, ~ ягъун.

ЛЯЙ сущ.; -ди, -да; -цер, -церщ -цера кIир хьтин куьруь кIуф, яргъи ва хци кикер авай вагьши къуш. "Самур" газ., 2002, 25. IV.

ЛЯМКАЧИ куьгь., сущ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра гьуьляй балугъар авай чил къерехдиз ялдайди. Пакаман экв жез-тежезвай гьа вахт тир. Луьтквечиди чил вегьена. Са арадлай лямкачийри ам чIугваз башламишна. З. Э. КУТВ-диз фена.

ЛЯНЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дериндай негь авуннн, пислемишунин гафар, гьиссер. - А заманади несилдилай-несилдал къвез гьамиша лянетар къачудайвал я, Алимегьамед дах. А заманадин инсанрик тахсир квачир, тахсиркарар залумар тир. А. Ф. Бубадин веси. Фашизмдиз, пехъи кьилериз адан, Чинеба кьар алчах кицIериз бирдан, Лянет, лянет вири гъвечIи-чIехидан! гьар патахъай къе гузвай къимет я ваз: "Ахтфу, душман, еке лянет я ваз!"Х. Т. Лянет. И эйбежер, усал гьалар, сифетар арадал гьайи куьгьне девир шаирди гьамиша лянетдалди рикIел хкиз хьана. М. М. М. ЧIехи шаир. Синоним: лянет. Антоним: баркалла.

* лянет авун гл., ни низ негь авун. - И карди зун а девирдиз, авамвилиз датIана лянет авуниз мажбур авунва. А. Ф. Бубадин веси. Вахъ рикIни ава ман?! - Эхь, захъ рикI ава. Ада ваз уьмуьр амай кьван нифрет, ахпа лянет ийида. Къ. М. Экуь инсан.

Синоним: лянетламишун.

* лянет хьурай (хьуй)! межд. 'нифретдин, пислеми­шунин гафар кьилел атуй' манадин экъуьгъун Адан рикIел херай касдиз лянет хьуй, Гила чиррай а хер сагъар хъийирвал. А. С. Къуй дуьньядал гзаф хьурай. [Рамазан]. - Лянет хьуй ваз, ахмакьдин хва ахмакь... За ваз шумудра лагьанай хьи, абурун гафарахъ вун инанмиш жемир! Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ЛЯНЕТЛАМИШУН гл., вуж ни; -на, да; -из, -зава; 0 || -а, -мир, -ин, -рай; лянетламиш авун, лянетламиш тавун, лянетламиш тахвун, лянетламиш хъийимир лянетар гун, негь авун, нифретвал къалурун. Ада [С. Сулеймана. - А. Г.] вичин дерин айгьам квай хци чIаларалди куьгьне яшайишдин мурдар сифетар, эйбежер гьалар, инсанрин арада кесибриз зарарлу тир куьгьне адетар... пислемишиз, лянетламишиз хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Ни лугьуда, кIвале телевизор герек туш? Эдебсуз кинояр къалурзава лугьуз, базибуру ам лянетламшизава. А, М. Приватизация. Синонимар: лянет гъун, лянетун.

ЛЯНЕТЛУ цI, прил. дериндай негь къведай, негь ийидай, пислемишдай. Чир хъухь, юлдаш Кондакова, белки урусри ихьтин дуьшуьшда вуна гузвай меслятдал амал ийида. Амма лезгийрихъ чи милли адетар ава. Чи арада лишан кутунвай руш чIалалай алуаун - им лянетлу кIвалах я. А. А. Умуд.

ЛЯНЕТЛУВАЛ цI., сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, илера лянетлу гьал.

ЛЯНеТУН гл., ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; лянет авун, лянет тавун, лянет тахвун, лянет хъийимир лянетдин гафар, гьиссер лугьун. Чирда за ваз... Инсан маса гудай касдиз лянетиз, Тахьун патал чилел бахтсуз инсанар. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Синоним: лянетламишун.

ЛЯФЕ араб, лит., супц.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мана гафарин куьмекдалди малумарунин къайда. И кьетIенвал [рагьэкъечIдай патан поэзиядин кьетIенвал. - А. Г.] квекай ибарат, я? Сифте нубатдай яз ляфедихъ ( мана гафарин куьмекдалди малумарунин къайда) манадилай ( поэтический тема, я тушни идея) важиблувал хьуникай. А. Рашидов. Эмин... ва Эмин.

М

М [эм] урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра алфавитдин цIекIуьд лагьай гьарф. Мад гаф эм (м) гьарфунилай башламиш жезва. Р. Мегьамед, Мурад, Мурсал хьтин хас тIварара эм гьарф чIехиз (М) кхьида. Р.

<м> сад-садав игис хьанвай пIузарар кьеняй акъудзавай гьавади ахъа авуналди арадиз къвезвай ачух тушир сеслу фонема. Гафарин сифте кьиле ( мад, мес), юкьва ( амач, кума), эхирда ( кьам, гам) гьалтда.

МА || МАГЬ рах., кIус са вуч ятIани масадаз гудайла, теклифдайла, вугудайла лугьудай гаф. - Ма, и шаламарни ваз, и валчагьни. Бадедив са тIимил рас хъийиз туна алукIа зеуваз. А. Ф. Риза. - Ма, к&ез хьурай и лекьни, анжах залай алат... А. И. Самур. Ма, хъухъ пад жедалди, - мурмурзавай ада... З. Э. Муькъвел гелер. Газетда вун гзаф жегьилни я, гуьрчегни. Ма, килиг. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. -Ма, къачу. Исятда ваз бахди мадни савкьватар гуда. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Магь, гьисаба жува. Килигин вуна вуч ийидатIа, - хълагьна, а хел бубади зал яргъи ийидай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи.

* ма гила кIус хьана алатай кардал наразивал къалурдай ибара.

МААРИФ араб, ктаб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра алемдикай, сиясатдикай чирвилер. Ада [Гь. Гьажибегова. - А. Г.] гьакI цIийиз тешкилай «Яру гъед», «Коммунист маариф» тIварар алай литературно-художественный журналрин редакторвални авунай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди.

МААРИФЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алемдикай, сиясатдикай чирвилер гузвайди. V асирдин машгьур эрмени шаир ва маарифчи Месроп Маштоца пуд халкьдиз - албанриз, гуржийриз ва эрменийриз - алфавитар туькIуьрна. А. Мир. Лезги эдебиятдин тарихдикай.

МАВГЬУМАТ араб, ктаб., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьакъикъатда кьиле физвай крар са гьихьтин ятIани сир тир къуватринди, кьисметдинди тирдахъ инанмишвал. Эминан девир авамвили, диндин мавгьуматри, са патахъай ханарин, беглерин, муькуь патахъайни пачагьдин" гьакимрин, чиновникрин зулумди, гужари халкь тIушунзавай, эзмишзавай девир тир. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). И властди [советрин властди. - А. Г.] килисаяр, мискIанар, синагогар государстводикай чара авунва. Ада вири миллетрин кьисметар мавгьуматрин къанлу къармахрай ахкъуднава, Къ. М. Рекьин риваятар. Кьуд пердедикай ибарат и тамашадихъ [Гь. Гьажибегован «Адетдин къармахра» пьесадихъ. - А. Г.] дишегьлияр адетрин къармахрикай, девирдин мавгьуматдикай азад авунин карда еке метлеб авай, пьеса тамашачийри еке гьевесдалди кьабулайдакой гьатта «Литературный энциклопедиядани» ( М., 1932, 150 - чин) кхъенай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди.

МАВГЬУМАТСУЗ прил. мавгьуматдихъ инанмиш тушир.

МАВГЬУМАТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера мавгьуматдихъ инанмишсузвал.

МАВГЬУМАТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра диндин кIвалахар кьиле тухузвайди, фекьи-фахра.

МАВГЬУМАТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илери, -илера мавгьуматчи тир гьал.

МАВГЪУМАТЧИВИЛЕЛДИ нар. мавгьуматчивал хас яз.

МАВЗОЛЕЙ урус, сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра са нин ятIани тIварунихъ (адет яз, вири халкьдин патай еке гьуьрметлу касдин) имарат хьиз эцигнавай еке гуьмбет-кIвал. Москвада Лениназ мавзолей ава. Р.

МАГАЗИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра маса гудай затIар авай дарамат; алвер авун патал чара авунвай махсус кIвал. КилигайтIа, кьве лутуди магазиндин тIапIарар ахъайзава.. З. Э. Кек галкIизва. Магазиндай хтана за Жуван кIвализ кам къачуна. Ваз иер туп, дидедизни Гимишдин са цам къачуна. А. С., Хцихъ галаз ихтилат.... ЧIагъанар маса гузвай магазиндин хала вич-вичик вичин хва Селимакай рахада. С. М. ЦицIигъ - наме. Синоним: туьквен.

МАГНИТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ракьун ва я гьулдандин затIар вичел чгугвадай махсус алат. Гада мад, магнит акур ракьун кIус хьиз, Дагъларин сагъибдин есирда гьат хъувуна. Б. Гь. Заз эвера. Палта галудна, абуру къуюдиз турбайрин агъа кьилихъ гилигна, вичик гужлу магнит квай «хуьшрекан» тIвар алай алат авадарна. Б. Гь. Вили вилер. Синоним: микьнатIис.

МАГНИТОФОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри магнитдин лентинал сес кхьидай ва а сес акъуд хъийидай аппарат. [Гуьлханум]. Я руш, вахъ лап талант ава хьи. Ракарив агакьнамазди, япарихъ манидин сес галукьни. За магнитофон я лагьана фикирнай. КилигайтIа, Зарлишанан сес я. Н. И. Гьакимрин папар. Дустунин дахди гьа йикъара цIийи магнитофон къачунвай. Чна шаирдин поэма фасагьатдиз кIелзавай сесер лентиниз къачунай. А. Къ. Шаирдин экв.

МАГЪ сущ.; -къуни, -кьуна; -кьар, -къари, -къара чилин къат атIуз, ам элкъуьрзавай куьтендин, туьрездин ракьун кIуф тир пай. # куьтендин ~ - хана, ~ гатун. Ахпа туьрездик яцар кутIунна. Ахпа туьрездин магъ чиле акIурна. Ф. Тракторрин гьар куьтенди Къазуниз виш сарин зулум, Абурун гьар хци макъуни МичIивиляй акъудиз гум... А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Трактордин макъари къазуниз пад элкъуьрзавай чIурухьан чIулав накьвари ракъиник къванцин цIивинди хьиз цIарцIар гузвай. З. Э. Муькъвел гелер.... устIарди... хуьрерин игьтияжар патал туьрезар, абурун макъар, дергесар, мукалар, кIашарни кIутаяр ва гьар жуьре маса алатар расдай, ремонт хъийидай. ЛГ, 2004, 22. I.

МАГЪ² сущ.; -къуни, -кьуна; -кьар, -къари, -къара рагъул хьтин чкалда яру-шабалт рангунин тав авай тар, нарат. Сифтени-сифте цIвелин, макъун, къавахдин тарари пеш ахъайда, ахпа - верхи тарари. 3. К. ТIебиат чирун.

МАГЪАРА араб, сущ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) вагьши гьайван яшамиш жедай акьван дерин тушир тIеквен, легьв авай чка. Къуш такьадай, я итим, Жагъурна са дар ара, Гьулдандилайни мягькем туькIуьрна са магъара. Х. Т. Жанавурдикайни чакьалдикай хкет. Гьа йикъалай кIвале хьайиди са тамаша хьана, гада кьуланфералди хуьквезвачир ( ада РТП-да шофёрвал ийизвай), свасни, тIазва лугьуз, магъарадавай сев хьиз, къецел экъечIзамачир. М. Б. Спелар. 2) векъи кIвал, дарамат. Эхир акъатна зун абур кIватI жезвай магьарадизни. Са хъсан дача ава абуруз. Н. И. Гьакимрин папар.

МАГъЛУБ араб: * магълуб хьун гл., вуж дяведа, гьуьжетра кIаник акатун, муьтIуьгъ хьун. И юлдашар рЦаумян ва Азизбегов. - А. Г.], Коммуна магълуб хьайитIа, Каспидин рагъ экъечIдай патан къумлухра гьелек хьана. А. И. Самур. Вун вилик квай. Магьлуб тахьай, ТIвар-ван авай Са халкь я! М. М. Жувал хъша.

МАГЪЛУБАРУН ||МАГЪЛУБУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; магълуб авун, магълуб шавун, магълуб тахвун, магълуб хъийимир кIаник кутун, са нел-квел ятIани гъалибвал къазанмишун. Иран гъиликнавай Афгьанрин эмир мелик Магьмудал гъужумна, ам магълубарна. З. Р. Гьажи Давуд. Гъуьрметлу юлдашар, чна квез куь журналрин 50 йисахь галаз алакъалу тир лишанлу вакъиа мубаракзава. Чаз квехъ чанарин сагъвилер, яратмишунра цIийи-цIийи кукIушар магълубдай къуватар хьана кIанзава. «Самур» журн., 2001, № 2.

МАГЪЛУБВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера кIаник акатай гьал, муьтIуьгъ гьал. Магълубвилин лацу тIаратI ( Югъ яргъи я, нисинни туш гьа гила мад жеда галтад, МасакIа хьун мумкин туш). Х. Х. Масан баде.

МАГЪЛУБВИЛЕЛДИ нар. магълубвал хас яз. Гьажидиз суьгъбет давам хъувунин лазимвал амаз ахкунач. Ада магълубвилелди кьам чухвана. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

МАГъЛУБУН кил. МАГЪЛУБАРУН.

МАГЪУЛ¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра туьрк чIаларин халкьарикай (азербайжанрикай ва я туьркерикай) тир кас. - Им мугъулрин сурар я, Хкуд хъийиз кучудунар, Герек тушир крар я. М. Б. Мугъу сурар.

МАГЪУЛ² прил. магьулрин, магьулдин, магьулриз талукь. Мугъул чIалара гирей гафунин мана машгьурди, лайихлуди, ихтиярар гъиле авайди я. З. Р. Гьажи Давуд. -

* магъул чIал сущ. магъулар рахадай чIал. -Заз магьул чIал чида, - лагьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

МАГь кил. МА.

МАГЬАЛ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) куьгь. уьлкведин пай. Эхиримжи са шумуд йисуз ада [Дергагькъули бегди. - А. Г. ] са десте аскерарни гуьгъуьна аваз патарив гвай магьалра рекьер атIуз, хипер чуьнуьхиз тарашчивилер авурди гьич садан рикIелни аламачир. З. Р. Гьажи Давуд. Ханди идара ийидайла, Куьредин ханлух 10 магьалдиз пай жезвай: Къешан, Агьул, РичIа, Кура, Гюне ( СтIалрин чилер), КьепIир, ЯркIи, Ахмарли, Хъартас ва Гуьгуьма. ЦицIигъ ЯркIи магьалдик кIватI жедай, санал чпин дердияр ийидай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) са шумуд куьчедин арада авай шегьердин пай. Кьуй зи экв багъширай гьар магьалдиз, МуркIаризни чим гудай. А. С. Зи кIвачикай...

МАГЬИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) филдин кIараб. Лазим затI я мина зунжур, къуба гъваш, Магьидин регъ -, гьам рикIелай физ тахьуй. Е. Э. Къавумдиз. 2) (чIехи гьарфуналди - М) дишегьлидин хас тIвар: Магьи. Дишегьлийри неинки гамар, гьакI рухвар, гьебеяр, тапракар, гуьлуьтар, элжекар ( бегьлеяр) ва маса шейэрни хразвай. Гамар ва халичаяр храдай устадрин жергедай яз Абдуселимова Рекъия, Абасова Мислимат,... Уружева Магьи, къалуриз жеда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Ви руш Магьидилай хабар атанвай... М. В. Гьарасатдин майдандал.

* магьидин регъ филдин кIарабдикай авунвай регъ

МАГЬИР араб, прил. лап хъсан, вини дережадин. Дуьньядин вири ханандаяр инал гъилер гадарна, япар хкажна и магьир ашукьриз яб гуниз мажбур жедайвал тир! Къ. М. Лезги къавахар. Магьир устIарди усал, кубут шейни интигъа пишкеш хьиз туькIуьрда. М. М. Лезги тIвар алатIа. Чахъ гамар хурун патал станокар, шалар хурун патал каркаяр, гъалар авун патал чхраяр, сар эвягъун патал рекьер, кавчаяр, бадияр, килеяр ва такъаяр, кандуяр ва кIатIар, гьакIни маса затIар ийизвай магьир устIарар авайди тир. М. М. «Нагьар хъсан яни, хьар»? Шиирриз чпин чIагайвилер, магьир къанунар ава. А. Къ. Нехирбанни лекь.

МАГЬИРВАЛ сущ.; или, -иле; -илер, илери, -илера магьир тир гьал. Магьирвални дидед чIалан гафунин, Уьмуьрдин кьел Туькезбанан тIварцIева. П. Ф. Етим Эмин.

МАГЬЛе || МЯГЬЛе фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсанар яшамиш жезвай чкада кьве жерге кIвалерин ва инсанар, улакьар фин патал абурун арада авай чил. # агъа ~, вини ~, чи ~. Седефаз, са сеферда вини магьледиз фейила, дидедин къужахда авай аялдин кьил акуна. З. Э. Муькъвел гелер. [Мирим]. - Валлагь Эфенди, а вини магьледа авай Мегьамед Рзадин сес атIана лугьуда. Гь. Гь. Колхоз. Кьве йикъалай Цавдаран патав, магьледин аялрилай гъейри, хкведай касни хьаначир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьурагьрин хуьруьн юкьниюкьвал Хъикьеррин магьле ала. ЛГ, 2003, 4. ХII. Ам куьгьне хуьр тир, агъа мягьле, вини мягьле лугьуз мягьлейриз пай хьайнвайди. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. -Ваалейкум салам! Буюр, ша, ацукь! - Гьажирамазанс вини мягьледа авай шкьакь туьквенчидиз чка къалурна. А. И. Самур. Вири мягьледал алай дишегьлиярни ликбездиз тухвана. Къ. М. Душмандин тум. Синоним: куьче. ☼ 1955 - йисан Орфографиядин словарда, 1966 - йисуз акъатай «Лезги чIаланни урус чIалан словарда» мягьле кьабулнава. 60 - йисарилай башламшпна ва орфографиядин эхиримжи словарда магьле кхьин теклифзава. Кхьинра кьве жуьрени гьалтзава. Чун тайин себебралди эвелан къайдадин терефдар я.

* магьле-магьле нар. магьлейралди. ХандакI ягъиз, къванер вегьез, Цал эцигиз ебни туьрез, КIватIал хьана амле, мирес, Магьле-магьле кIвалер хьана. С. Лезги мехъер.

МАГЬЛЕВИ - цI, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра магьледай тирди. А намуссуз кIвалах чи хуьре ийиз тун эх тежедай кар я! - лагьаналда Агъа магьлеви Кьадиди. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАГьРУМ араб, прил. авачир, къакъуднавай. авачир гьалдиз атанвай Чубарукди... Инсандикай магьрум кIвалин къавук вичин муг Тийидайди, къе лагьайтIа, заз аян хьана. И. Гь. Рубаияр. Вуч чарайин, и дуьньяда Магьрум кас ажуз хьана хьи... М. А. Вуч чарайин?

* магьрум авун гл., ни-куь са вуч-вуж ятIани амачир гьалдиз гъун.

* магьрум хьун гл., вуж никай-квекай са вуч ва вуж ятIани амачир гьалда хьун. Чубак, лежбер гатаз марфад, недай факай хьана магьрум. Е. Э. ГЬажимурад эфендидиз. Буйдиз аскIан Желилан са вилни буьркьуь я. Вучда кьвак, тIебиатди адаз Гуьрчегвал ганач. Амма рикНш михьивиликай ам магьрум туш. З. Э. Кек галкIизва. Лекь вич аватнавай гьалдив вердиш хьанвай. Белки, им азадвиликай магьрум хьунихь галаз ваъ, чахъ галаз, адахъ михьи рикIивай гелкъвезвайбурухъ галаз вердиш хьун тир. А. Къ. Нехирбанни лекь. - А чIавариз, рухваяр, цел пли ала лугьудай. Азгъун нефсер авай ханарини беглери инсанрив гьакI авахьна физвай ядни хъваз тадачир. Абур булахрал экъечIайла, лежберар яйлахрикай магьрум жедай. Б. Гь. Заз эвера. Зи лезги хилкь, зи дагъви халкь илимдихъ магьрум яз тун заз гунагь я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАГьРУМАРУН ||" МАГЬРУМУН гл., ни-куь никай-квекай; да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир, магьрум( ар) авун, магьрум( ар) тавун, магьрум( ар) таквун. магьрум( ар) хъийимир къакъудун, магьрум гьалдиз гъун. Дуьз рекъикай пай це вуна жемятдп Уьмуьрдикай магьрумзавай игридаз. И. Гь. Рубаияр. Къе заз гъарайна малумариз кIанзава: багъривиливай магьрумзавайбуру даим душманвалзава, мукъаят хьухь, инсанар. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Инсанар чпин тIебии хесетдиз МуьтIуьгъ тир, яни азадвиликай магьрумнавай чан алай гьар са затIуниз ( гьатта инсанризни) сифтедай чап-чап, гьатта хвешивални кваз килигда, адак хкуьрда, рахшандарда, ухвати лугьуда, ахпа и азадсузвилихъ галаз вердиш жеда ва магьрумнавайдан гьатта язухни чIугвада. А. Къ. Нехирбанни лекь.

МАГЬРУМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера са квекай ятIани магьрум тир гьал. За эхи авур кьван дарвилер, магьрумвилер инсанриз чир жеда... Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Рагъ акIидай патан цавара гумар гьатнавай, чилера цIаяр, Катрамаканда лагьайтIа, мекьни каш, шел-шуванар, хажалатар, магьрумвилер... Р. Гь. Зи ирид стха. ЧIехи гъалибвал гьакI арадал атайди туш. Адахъ гьакьван еке магьрумвилерни гала. ЛГ, 2003, 25. XII. Жамидин амач, вични чи Жамидин... Им лезги литература патал зурба магьрумвал я. «Самур» журн., 2003, № 6. Эхь, гьа пIапIрусдик цIай кутурди хьиз, Гуьлуьшана шаирдин рикIени муьгьуьббатдин цIай-чирагъ куькIуьрна, абуру саналди шадвилерни пашманвилер, бахтарни магьрумвилер авай уьмуьр яргъалди кечирмишна. К. К. Шаирдин килфетар. Синонимар: авачирвал, дарвал.

МАГЬРУМВИЛЕЛДИ нар. магьрумвал хас яз. Синоним: магьрумдаказ. ~

МАГЬРУМДАКАЗ нар. магьрум гьалда аваз. Синоним: магьрумвилелди.

МАГЬРУМУН кил. МАГЬРУМАРУН.

МАГЬСУЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) къуьл, мух, прунз, сил ва мсб санлай. Гьардаз пудкьуд рипе тум фидай маса кьве никни авай,. амма шимерацIарара авай магьсул тагудай пис чкаяр тир. А. Ф. Бубадик веси. Мусадиз гайи ник ада магьсул вичин пата амаз гайиди тир. ЯтIани, анай магьсул хкведа лагьана умуд авачир, а чка, кьурагьвили кана, инал-анал са къал алаз, яру хьана акъвазнавай. А. Ф. Бубадин веси. Цавун юкьваз кьван хкаж хьанвай рагъ... итимдин буйдиз кьван магъсулар хкаж хьанвай никIерал, кьакьан дагъларал ва аскIан дерейрал чукIур ийиз, акIидай патахъди гьерекатда авай. А. Ф. Бубадин веси Магъсулар цаци чкаяр, багълар, маларни лапагар дяведилай виликан кьадардив ахгакьарун патал женг башламишна. З. Э. Муькъвел гелер. Ацукьнава ана халкьар. Кьаз магьсуларин гьисабар. А. Ф. Эм-Тэ-Эс, 2) самунин тан авай техил; техил авай. кьил галай набатат. Гад алукъна. Ракъини цIу хьиз кудай. Кьве вацра кьван я марф, я яд такунвай чилер, магьсулар, векьер-кьалар яру хьана кана, кьурана акъвазнавай.' А. Ф. Бубадин веси. Магьсулрин лап кьакьан бегьерар битмишарзавай. М. Ж. "... Фу гайиди я гьамиша".

МАГЬСУЛДАР¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лежбер, магьсул(ар) битмишарунал машгъул кас.

МАГЬСУЛДАР² прил. техилар цазвай, техилар битмишарзавай.

* магьсулдар майишат сущ. техилар цунал машгъул майишат.

МАГЬСУЛДАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) магьсул битмишарзавайдан зегьмет, техил битмишарун тирвал. И йисуз магьсулдарвиляй колхоздин менфятдиз 59338 манат пул атана, план 67 центнер яз, гьукуматдиз 206 центнер техил вахкана. ЛГ, 2004, 8. V.2) техил битмишарун, кьил алай магьсул битмишарунал машгъулвал. Багъманчивал, уьзуьмчивал, малдарвал, магъсулдарвал Мегьарамдхуьруьн райондин майишатрин кьилин хилер я. ЛГ, 2000, 21.III. Бубайрилай кьулухъ саларбанвилелни магьсулдарвилел машгъул... Малла Мегьамедаз гьич кьарай авачир. ЛГ, 2004, 22.I.

МАГЬУТI фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIичI авай сун яцIу парча.

МАГЬУТI прил. чIичI авай сун яцIу парчадикай тир. Даим сомпопов чай, Магъут чухва, ластик валчагъ. С. С. Фекьияр. Алпан бегдин буйругъдалди Уьзденаз, авур маса мехъерин паярилай олова яз, кьилди вичин патай багьа вили магъут чухвани багъишна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАГЬФЕ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мейит къуьнерал кьуна сурарал тухудай алат. Кесиб касдин мейит сурал магьфейра ( а)ваз тухуз хъайтIа, Адак къуьн кутадай бенде жагъич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал кьий. Вучиз чилел артух жезва магъфеяр? А. С. Руфунал залан дишегьли.

МАД¹ нар. 1) артух, пара. - Куьн гъахъ я. Квез Мирзеферакай хабар авачир. Квез и йикъара мад хабарар агакьда. М. Гь. Гезентидин эхир. Алай йисуз чи республикада "Дагъустан" тIвар алаз урус чIалал мад са журнал акъатда. "Самур" журн., 2002, № 23. 2) виликандал, тикрар хъхьана. Мад са суал мецел атай Самурдиз за гьарайнай: - Чи пакад югъ гъихьтинд жеда, Чаз чир ая, Самур ба. Н. Сам. Самур. 3) эсиллагь, ерли. [Рамазан]. Бакудай хтай чи юлдашри, Урусатда мад пачагь, беглер, ханар амач лугьузва. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Мад анай зи кьил акъатнач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. * хьайид хьана мад.

* мад ва мад нар. лутьузвай фикирдин кьетIивал къалурдай ибара. Гьа чIавуз заз мад ва мад яшамиш жез ва мадни гзаф Халисадал ашукь жез кIан жеда... М. В. Гьарасатдин майдандал.

* мад вучда кIус рахазвайдан фикир кьилиз акъудиз тежезвайди къалурдай ибара. Заз вакай зи кIвале еке кас ийга кIанзавай. Мад вучда? Вири таб я, кьисмет гъахъ. С. Ярагъви ашукь Уьзден. [Къизилгуьл]. Мад вучда, чан Шабан стха, жегьилрин кефи хана виже кьведач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

МАД² кIус лугьузвай фикир гужлу авун патал ишлемишда. Я къунши, вун заз, эхир, са затIни къалурзавач. Мад акI устIарвал чириз жедач гьа! -лагьана. Лезги халкьдин махар. Гила мад Зарият гьиляй ахьайна виже кьведач. Лап эл-адет тирвал са мехъер гила за Къурбаназ ийин хьи. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Бегаян кайванидиз, са вахт алатайла, вичин итим бегенмиш яз амукьнач. Вучда кесибди, мад кайвани рекьиз жедач хьи адавай. Эхирни ам шикет ийиз юзбашидин патав атана. К. К. Лап хъсан адетар. - Векьер ягъиз башламишдайла, за са гьер тукIунай. Мад квез чизва хьи, ам гьихьтин залан кIвалах ятIа. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум. Мад Алидар, аялар чаз школада аквазвайди я, ви гьал-кеф гьикI я? КIвалахрал физ-хквезвани? Н. Ибрагьимов. Сирлу межлис. Чун рикIелай ракъур тавунай ваз чи хизандин патай еке чухсагъул! Кагъазда мад вири гафар кхьиз жедач. А. М. Мурк ракъини цIурурда. КIек-верч, са кьуд-вад лапаг, къарамалар хвейила, пис яшамиш жедач. Мад Вагьаб ахьтин еке дердияр амай кас туш. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МАД³ союз эгер. Лацувилиз лагьайтIа мад, Гатун чими рагъ я ханум. Е. Э. Ханум. Хабар кьуртIа мад чи гъалар, Сагъ-саламат я аялар. С. С. Самурска Нажмудиназ салам-дуьа. Чи хивевай кьилин буржи мад ятIа, Къуй лекьер къвез ацукьрай ви къуьнерал. Х. Х. Къуй лекьер къвез ацукьрай ви къуьнерал. [Мегьамедбег]. Иламран хва мад гила гатун тавурла, бес мус гатадайи я... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. [Садикьбег]. Бес тахьана вучда. Гзаф дарух хьанва зун. Ша хъфин. [Абидбег]. Мад акI ятIа, чун ахлахьин, дустар, жанаби Мегьамедбег. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

МАД⁴ арал., эхирни-эхир Заз чизва, куьна хъсан, атирлу чаяр жедайди я. Мад, чаз авайдал рази хьухь... А. М. Мурк ракъини цIурурда.

МАДАРА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, ~йри, -йра са вуч ятIани кар ийидайла, бажитвал, тIимил харж.

* мадара авун гл., ни вуч тIимил харж авун. Квез йикъа гьар садаз са флягадавай, деведин цацар кваз рганвай, яд гуда. Гьам, мадара ийиз, хъухъ. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Вилик вахтара дагъдин хуьрера цIай-кIарас мадара авун патал хъуьтIуьн вахтунда ракъинал ( гуьнейрик) ацукьдай... ЛГ, 2003, 4. ХII. Синоним: кьенят авун.

МАДАРАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мадара авунин гьал. Синоним: кьенятвал.

МАДАРАВИЛЕЛДИ нар. мадаравал хас яз. Синоним: кьенятвилелди.

МАДАРАДАКАЗ нар. мадара авун хас яз. Синонимар: кьенятвилелди, кьенятдаказ, кьенятдиз, мадаравилелди.

МАДНИ нар. авайдалай гзаф яз. Иллаки Кьасумхуьруьн дустагъханадал мадни инсаф ат'. ай кьаравулар эцигнавай. А. И. Самур. Михьи гьамга хьтин цин винел, кфадин куркуррин арада балугъарни тектек лацу циферин гапIалри вплывал мадни артухарзавай цавал куькIуьзвай гъетериз ухшар тир. А. Исм. Алукьдай ахвар. Сифте гьам кIвалахда, гьамни куьчеда тIимил дустарин, арада авай Сулейман революциядилай кьулухъ вич хьтин кесибрин чIехи жергейрик акатуни адан дустарин ара гегьеншарна, шаирвилин гьуьндуьрвал мадни хкажна. А. Гьажимурадов. ЧIехи шаир. Синоним: генани.

МАЖАЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кар кьилиз акъудун патал авай вахт. Кьве чин акьалтнамаз вичал, Ришвет къачуз, тагуз мажал... С. С. Девлетлуяр, чиновникар. - СакIани мажал хьанач. За исятда гьазурда, ТIимил кьван сабур хъия? А. И. Самур. Бязи вахтара кIвалахрин гьиляй хайи ватандал кьил чIугвадай мажал жагъин тийиз хейлин йисар физва. ЛГ, 1996, 21. VI. Захь гьуьлуьз фидай мажал авани, чан вах? Инал къав гьалдай тевле алама, куьра хадай кал ава, анал кьуьртIуь верчериз какаяр кутуна кIанзава... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) азад вахт. Мажал авачирвиляй яни, вуч ятIа, гьар сад вич-вичиз тир; дуьз лагьайтIа, мажалар жедай вахтни тушир. А. А. Умуд. Гьаятдавай тIанурдиз Авач къе мажал, Фу чразва гъуьруькай Тамам са шишал. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Виш Сочиди и там звез ийидач. Мажалар хьайила, са кьил чIугваз ая. З. Гь. Ахварай авудай аваз. * ажалдиз мажал авач.

* мажал вугун гл., ни-куь нив тайин са кар кьилиз акъуддай вахт хьурун. Акьуллудаз тагуз мажал Кьилди са дуван ийида. С. С. Гьарда вичикай са дуван ийида. - Къайитмаза, вичин хьар хьтин ахъа сивик мили Хъвер кваз рахаз, Собирав мажал вугудачир. З. Э. Рекьер сад туш.

МАЖАЛДИВ || МАЖАЛИВ нар. 1) мажал кьайила, азад вахт хьайила. - Де хъсан я, ЦIару, чIурарин, яйлахрин месэла чна са мажалдив гъял хъийида. Гила цIинин апафдин къайгъу авуна кIанзава. Б. Гь Заз эвера. 2) тади квачиз, яваш-яваш. Абур мажалив ийидай кIвалахар я. Р. Синоним: мажаликди.

МАЖАЛИКДИ нар. тади квачиз. - Мугьмандихъ галаз куьчедин гьаятда ваъ, хва, мажаликди кIвале аиукьна, суьгьбетна кIанда, - лугьуз ада къаридив суфра экIягъиз туна. ЛГ, 2003, 16.I. Синоним: мажалдив || мажалив.

МАЖАРА араб, сущ.: -ди, -да; -яр, -йри, -йра рикI аладардай, амма хатавал квай кIвалахар, гьерекатар. Вичин юлдашрин патав хквез кIан тийизвай ва мажарайрихъ вил хьанвай аскер йифен лап геж вахтунда акъваз тавуна язавай шад макьамар ( милли макьамар, уьзбекрин авазар) къвезвай патахъ фена. А. Къ. Сад лагьай мехъер.

МАЖБУР араб, прил. Арандай хкай стхад хцинруш, етим Суварни, ада... вичиз кьуьзуь кьилихъай къуллугъ авунизмажбур са кас яз гьисабзавай. Гь. М. Хуьре. Им мажбур кIвалах яни? - Ваъ, чна хушуналди ийизвайди я, - вилерин пипIера биришар гьатзава Хелеф халудин, ам хъуьрезва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* мажбур авун гл., ни-куь гужуналди са вуч ятIани ийиз тун, гужуналди хиве вугун. И карди зун а девирдиз, авамвилиз датIана лянет авуниз мажбур авунва. А. Ф. Лянет.

* мажбур хьун гл., вуж, вуч авуниз са вуч ятIани кьилиз акъудун хиве гьатун. Амма Бакудиз агакьайпа, пул тIимил гумаз акуна, гьана акъвазуниз мажбур хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Чунни, амай юлдашар, чуьнуьх хьуниз мажбур хьана. Исятда шегьерда авайди ягъункьиникъ я. А. И. Самур. - Белки касдиз гьакI бегенмиш я жеди. Амма зун фикир авуниз мажбур хьана. З. Гь. Чкадив агакьай цуьквер. Ризкьидин суьрсет хизандиз Зб вацра бес жезваг;, амай вахтунда абур кьил хуьн патал масанриз, арандиз, шегьерриз кIвалах жагъуриз физ мажбур жезвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.... Бедирхан, чуькъни тавуна, кьуд лагьай юкъуз яцар галай гъелер ракъуруниз мажбур хьанай. М. Б. Балаш бубадин азан.

МАЖБУРИ прил. жуван хуш авачир, буржи тир. Аялри, са бубат кIвачери чил кьурла, ам гьатта са вацра кьван ЦIехуьлрин муькьуьн кьилиз мажбури бигердизни фенай. К. К. КIел Ибрагьим дидедин.

МАЖБУРИДАКАЗ ктаб, нар. мажбур яз, хушуналди тушиз, гужуналди Мажбуридаказ чи хуьряй пуд кас алкоголдикай сагъар хъийидай рольницадиз ракъурнава. К, 1985, 14. VII. Дагъустандин граждан мажбуридаказ медицинадин рекьяй страховатунин республиканский фондуни республикадин ветерандин госпиталдиз 50 агъзур манатдин пул чара авунва. ЛГ, 2000, 22. VI.... дидед чIаларин тарсариз талукь месэлаяр гьялун тIалабунин къарар кьабулна... Дидед чIалан тарсара школадин вири аялри мажбуридаказ иштарак ийин. X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. Антоним: хушуналди.

МАЖБУРНАМА сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра чарасуз тамамарун лазим тир, адет яз, кхьена гузвай гаф; хиве кьун. Пленумди рейсадвилелди Самур районда 2400 гектардихъ агакьна багълар кутун патал мажбурнама хиве кьуна. А. А. Лезгияр.

МАЖБУРУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, мир; мажбур авун, мажбур тавун, мажбур тахвун, мажбур хъийимир жуван ашкъи авачиз са кар кьилиз акъудиз тун. - Дугъриданни, шикил килигуник квайди тир. Ада Керим хъуьчIуькай фадлай гъиле хкьун тавунвай блокнот хкудуниз мажбурна. Б. Гь. Заз эвера Кат-калтугунар, идаз-адаз даш-баш гунар гьисаба кьуртIа, гагь-гагь ишинайдалай кIвахайди гзаф жезва. Ихьтин келимайралди ваз вун писатель я лугьуз кIанзава! Гужуналди вун ни мажбурзава! Гудач ман! Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз Гьуьрметлу редакция, - кхьизва Хив райондин Хъукьварин хуьре яшамиш жезвай Мирзалиева Зарифади, - шикаят авуниз зун чи райондин кьиле акъвазнавай чIехи ксари мажбурна. ЛГ, 2003, 4, XII.

МАЖИБ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалахдин гьакъи, са гьихьтин ятIани кIвалах кьилиз акъудайла, зегьметдай гудай гьакъи. Жегьил рабочийди сифте къачур мажибдикай амукьайдахъ кIвачин къапар герек тир къабтIурни месяргъан къачун къетI авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Им районда гьакъикъатда пенсияр, мажибар ва пособияр къачузва 8902 кас авачирбурун жергеда тунва лагьай чIал я. Гележегдихъ къачузвай камар. ЛГ, 1999, 1.1V. Мажиб гунин эглешвилер амазма. ЛГ, 2003, 13. ХI. Тажуб жедай кIвалахни туш. Девир четинди, кьулайвилер къвердавай кьит, мажибар тIимил, гьуьрметар квахьзавайди хьанва. ЛГ, 2003, 4. XII. 2003 - йисан нетижайриз килигна, республикадин амай дагълух районрилай тафаватлу яз, Ахцегъ районда зегъметчийриз, юкьван гьисабдалди, виридалайни кьакьан мажибар ( 2350 манат пул) ганва... ЛГ, 2004, 15. VII.

МАЖУСИ || МУЖУСИ араб, т-б, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гзаф гъуцариз икрам ийидайди, бутриз икрам ийидайди.

МАЖУСИВАЛ араб, т-б, сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мажуси диндиз икрам айидайвал, мажусидиз кутугайвал.

МАЗАРАТ араб, т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мурдар хесетар квайди, алчахвилер ийидайди. Агь, мазарат! ГьикI гъана и хабар на? Л. А. Я залум цIай.

МАЗГЪАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къайдада туна туькIуьрнавай кIарасрин цIай.

МАЗДИ || -МАЗНИ суф. глаголдин вахт къалурзазай формайрихъ ( ксана, фена, хъвана) ва я мурадвилин формадихъ ( ксуз, физ, хъваз) акал хьуналди сказуемое тир гафунилай вилик хьайи ( ксанамазди, фенамазди, хъванамазда, ксузмазди, физмазди, хъвазмазди) гьерекат къалурдай суффикс. Гъани хандин дестеяр сад-садан ^кгуьгъуьналпаз вацIун а патаз экъечIзамазди я Аллагь", "я Аллагъ" ванер кьилеллаз абуру дагъвийрал гъужумайла, Сурхай хандин кьушундин пер хана. З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: -валди.

МАЗЛУМ¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра зулум, азаддиз яшамиш жедай мумкинвал авачир гьал.

МАЗЛУМ² прил. инсафсузвилик квай, азаддиз яшамиш жедай мумкинвал авачир. Кесиб, юхсул, факьир, мазлум халкьариз Ажеб хъсан, ширин, гуьзел къар хьана. Х. Т. ЧIехи Октябрдиз.

МАЗУ фарс, прил. куьк тушир, кIараб квачир.

* мазу як сущ. куьк тушир, кIараб квачир як.

МАЗУЛА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра вахт-вахтундилай, адет яз, кьилин са пата гьатдай пис тIал. Кьиле мазула ава, кьил пис тIазва. Р.

МАЗУТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIулав нафтIадикай бензин, лацу нафт хкудна амукьаяр. Мазутдайни нафтIадай хьанвай зи фуфайкади садра цIай кьада! Гьихьтин чIехи шем хьана закай! М. Ж. «... Фу гайди я гьамиша». - Газовикри, виликамаз хабарни - тагана, газ атIана, - лугьузва консервиярдай заводдин директор Акиф Агиурбегова. - Ихътин кар ийизвайди чир хьанайтIа, чна мазут кьванни гьазурдай. ЛГ, 2004, 12. VIII.

МАй урус, сущ.; -иди, ~йда; -яр, -йри, -йра 1) йисан вад лагьай варз. Къвезва чилин няметар: Помидор, афни, Хипен ниси, майдин вирт, Гамишдин гъери. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Чав и алатай майдин вацра Москвадай нубатдин са шад хабар агакьна. И сеферда ам, лезгийрин бажарагълу шаир Мердали Жалилов Урусатдин писателрин Союздин членвиле кьабулунихъ галаз алакъалу я. «Самур» журн., 2003. 2) куьч. шад вахт. ХьайитIани зи суфрадал кьарматIар, Вун галайла, уьмуьр май я гьамиша. А. Ал. Заз герек туш... Са вахтара лугьудай на: Вун зи уьмуьр. вун зи май я»... А. Ал. Хумай.

МАЙВА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра салан емиш ва хъчар. Муькуь чIал колхоздиз талукьди я. Колхоздикай лезги чIалал туькIуьрнавай маса чIалара хьиз, инани шаирди лежберриз колхозда сад хьуниз, ана хъсандиз кIвалахуниз, бул ва хъсан мейвайрин, техилдин ва памбагдин бегьер битмишаруниз эверзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Зулухъ геж, мекьивилер жедалди са шумуд югъ амаз, салара къаяриз дурум гудай майвайрин: газардин, чичIекрин, чугъундуррин,. салатдин, шивитдин, редискадин тумар цада. ЛГ, 1998, 26. IX. Яру цIаяр хьтин памадурар, къацу векьер хьтин афнияр, чичIекар, хъчар ва мадни маса майваяр булдиз алай анал. А. Исм. Алукьдай ахвар. Эгер вахтунда чкайрал майваяр кьабулдай, пунктар ачухайтIа, ' абур и инжиклувиликай хкатда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. ☼ 1955 - йисалди орфографиядин норма мейва тир ( кил.: М. М. Г. ЛЧЮС), 1964 - йисалай майва кхьин кьабулнава ( кил.: М. М. Г., Р. И. Г, У. А. М. ЛЧЮС, 1964-2001 ). Чи фикирдалди, эвелан норма а гаф лезги чIалаз къведалди вич авай азербайжан чIалан форма хвена кхьин бинедиз кьабулнавай, гуьгъуьнлай - а гаф кхьин лезги чIалан рахунрив мукьва авуна.

МАйВАЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра майвайрин рекьяй пешекар.

МАйВАЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; илер, -илери, -илера майвайрин рекьяй пешекарвал. МакIвачивилин звенодин членар гьахъ тирди субут хьана. ЛГ, 1985, 12. IХ.

МАЙДАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) шегьерда ва я хуьре кIвалер эциг тавуна амай гегьенш ачух чка. Чубан, гъилерал ракьар алаз, жемят. кIватI хьанвай майдандал гъана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз 2) са квез ятIани чара авунвай чил; са куь ятIани (месела, багълари) кьунвай чил 3) адет яз, квадратный метрийралди алцумна са гьихьтинг ятIани мурадар патал чара авунвай кIвал. 4) акъажунар кьиле фидай чка. 5) виридан вичел фикир желбдай гьал. Гада гьаятдиз атайла, кьуралай кIекре гьарайда: "Бибихатун тIанурда, гачал рушар майданда!" Ф. Бибихатун. Дидедиз хуш атайла, ада шиир майдандизни акъуддай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. 6) куьч. ихтияр, рехъ. Вуна адаз майдан це, ада вичин кар вичи аквада». Б. Гь. Заз эвера Вун хьтинбуруз гъукумдарри мадни майдан гайитIа, факъиррин вайни гьал хьанвайди я Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. * акъажунрин майдан

* майдандиз экъечIун гл., вуж ам тек са кесиб лежберрин шаир яз ваь, гьакI Дагьустандин цIийиз акьалтзавай рабочий классдин шаирни яз майдандиз экъечIнава. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Ша майдандиз экъечIун чун мягькем яз, Тухудай кар кьиле тухун уьтквем яз, Эренлар чи руьгь я, рикIер зегьем яз, Пак ракьиник таж алай хуьр - Миграгъар. А. С. Миграгъар. Сад хьана, белки, чун са гьихьтин ятIани истемишунар гваз майдандиз экъечIин, - къейдна муаллимди вичин рахунрин эхирдай. X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир.

МАЙИЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мукьвавилин, кIанивилин гьисс. «Адаз зун кIанзава!» - инанмиш яз лугьузвай за. Къе заз адан гьар са Гьерекатдай ада заз ийизвай майил аквазвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. ХупI туширни зун тиртIа чил, Вафасузбур кьадачир за, Хаинвилиз авай майил, Касни чилел тадачир за. Ш. Агьакеримов. ХупI туширни. 2) алакъа. Кьуьзуь инсанриз чи патара тежедай къариб емишар гун аясайиб адет тир. Идалди савкьват ракъурзавайда, гузвайда вичи гьуьрмет ийизвай касдихъ авай майил кьетIенди тирди къалурзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал, ПIапIрус чIугваз жгьил чIавалай, гьеле Бакудин нафтIадин мяденра тартачивал ийидайла, вердиш хьанайтIани, амма тенбекдиз ада ийидай майил масад тир. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. 3) (чIехи гьарфуналди - М) эркекдин хас тIвар: Майил.

* майил авун гл., ни низ сада масадаз вичин патай хийирлу гьиссер авайди къалурун. - Хуьруьнви, Дуьньядин адетар ваз тийижир кар авач. Мухлисатни агакьнава. За ваз ачухдиз лугьуда, зи Керимани адаз майил ийизвайди хьиз аквазва заз. Чун къуткъавум хьайитIа, ваз гьикI аквада? З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Нина Ивановнади кьуьл авуник хев кутунач. Амма заз адахъ галаз кьуьл ийиз иллаки кIанзавай. Вучиз лагьайтIа за межлис кьиле тухузвайтIани, ада эркекриз пис майил вучиз ийизвайди тир жал, лугьуз фикир ийизвай. А. М. Мурк ракъини цIурурда. За абурухъ ийизвай майилар захъди са шумуд сеферда артух хьана хквезвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Ина я и патаз, я а патаз мейил тийизвай, иллаки са фикирдал алачир хизанарни авай. Гь. М. Им къван, имни терез.

МАЙИЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера майилар авай гьал.... кесибдинни девлетлудин арада авай мензилдин яргъалвал, абурун мурадрин, мумкинвилерин чаровал Эмина еке айгьамдалди, ирониядалди „Гачал" лугьудай шиирдани къалурнава, ва ина шаирдин майилвал „Гачалан" терефдиз хьун малум жезва. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). - Аквазва заз, чан гъвечIи стха, - вичин майилвал мадни артух хьанвайди чирзава А. Исм. Эхиримжи къув. Амма и чIехи Дуьньядани гел таз, краралди инсанрин рикIера жувакай хуш майилвилер таз жеда. ЛГ, 2003, 27. XI.

МАЙИЛВАЛУН || МЕЙИЛВАЛУН гл., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; мейилвал авун, мейилвал тавун, мейилвал тахвун, мейилвал хъийимир сада масадаз вич адан терефдар тир гьиссер авайди къалурун. Вичизни за Зариятахъ мейилвалзавайди гьикI чир хьанватIа аку. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

МАЙИЛЛУ прил. мукьвавилин, кIанивилин гьиссер хас тир. Жував къени рафтарвал ваз кIан ятIа эгер, Майиллу вил вегь гуьзгуьдиз я дуьзгуьн аквадай. И. Гь. Рубаияр.

МАЙИЛЛУВАЛ || МЕЙИЛЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери майил авай (тир) гьал. И рикIевай гафар винел акъуд тавуни ва абурун арада неинка хуш рафтар, гьатта "мейиллувални хьунухьи, Айшади чIугвазвай дерт къезиларзавай. А. А. Умуд. -Лап, кIеви алакъа, - Хъвер явашарнавайтIани, майиллувилин нур чинай акъат тавунвай отделдин зеведишди вичин вири акуналди адак кIубанвал кутазвай, Я. Я. Са фурун вакIар.

МАЙИЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; майил авун, майил тавун, майил тахвун, майил хъийимир терефдар хьун. Мидяди заз салам гана - яраб за Майилната гьинал адан къастуниз? И. Гь. Мидяди заз...

МАЙИШАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) затI акъудиниз, гьасил авуниз лазим. вири затIар. Дуьньядин сад лагьай империалист дяведин ва граждан дяведин йисара Дагьустандин зегьметчияр майишат чкIана гзаф еке дарвиле гьатнавай. З. Э. ЧIехи шаир. Райондин майишатар барбатI хьана. М. М. Лезги тIвар алатIа 2) затIар гьасилунин, акъудунин са хел; сад хьтин затIар гьасилунин хел. Ам хуьре тухуз'вай кIвалахрик ва хуьруьн майишат социалист къайдайрал туькIуьр хъувунин кардик активдаказ экечIнавай кIвенкIвечийрикай сад тиртIани, халкьдиз ам мухбир тирди чидачир. А. Ф. Газет. Эслидихъ кIвалин къушарин чешнедин майишат авай. З. Э. Муькъвел гелер.... ана неинки сар твадай, чIемер хкуддай, гьакI багъларинни бахчайрин емишар кIватI хъийидай, мурабаяр, чехирар гьазурдай майишатарни жеда. Гь. М. Им. къван, имни терез.... жемятдин арада вичиз лайихлу гьуьрмет, машгьурвал къени къилихралдини яргъал йисара хуьруьн майишатдин рекье чIугур гьакъисагъ зегьметдалди къазанмишна. Д. Шерифалиев. Цавай аватна, гъиле гьатдач. 3) зегьмет чIугвадай алатар, малар, чилер ва мсб галаз санал хуьруьн майишатдин макан, Вуна, Келбяли, чIурукIа фикирмир. Заз ви кIаникай яд ракъуриз кIанзавач. Ваз майишатни хъсандиз чизва, инсанарни... Абур вавай кьилени тухуз жезва. Б. Гь. Заз эвера. Садра за... урусрин чIехи историк ва журналист В. Л. Величкоди лезгийрикай кхьей гафарни тикрарна: «Лезги тайифайрихъ хуьруьн майишат вилик тухудай чIехи агалкьунар ава...» М. М. Лезги тIвар алатIа. Алудзавай буржар, майишатранн кархапайра тухузвай кIвалахар са акьван виле аквадай адет туш. ЛГ, 1999, 1.1V. 4) кар кеспи, инсан машгъул тир кар; пеше. Савдагардиз ва адан папаз майишатда са гачач гадади куьмек гузвай. Ф. Савдагардин папаши фекьидин кьиса....

МАЙКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра перемдин кIаникай алукIдай хилер галачир, хуру ахъа партал. Надежда Михайловна пенжердай килигай чIавуз хилер квачир, вили рангунин майкадин винелай хуруган тунвай са итимди муькъуьн са пата цал эцигзавай. А. А. Умуд. Кваса ахъазвай дакIардин кIане, къвал акъахнавай майкани алаз къатканва. М. Б. Футболист.

МАЙМАХ прип. гъил(ер) галачир(ди). ☼ М. М. Гьажиева маймах ( кил.: М. Г. РЛС, ч. 44) кхьизва, 1989, 2001 - йисара акъатай «Лезги чIалан орфографиядин словарра» маймахъ ава. Литературадин чIалан нугъатра маймах ишлемишзава.

* маймах хьун гл. гъил(ер) галачир гьалдиз атун. Синоним: члахъ хьун.

МАЙМУН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) вичин винел патан ухшарриз, жендекдин кIалубриз инсандиз мукьва гьайван. - Яда, гьей, - некIед сив чап-чап гададиз килигна. ЦIару, - ваз зун югъди маймунар къугъурзавайди хьиз, ви гьиляй ажуз хьана кIанзавани? За, валлагь, аламай няналди и невягьрай ви ниял квадарда. Б. Гь. Заз эвера Къарагъ, инлай квахь, алчах, - гьараяр гана. Бубади тумуна кьуьл эцягъай Агъа, асландин сарарикай хкатай маймун хьиз, кабабханадай катна. Бубани, мад эглеш тахьана, балкIандал ахкьахна, цIрана. С. Гь. КIири Буба. 2) куьч. масабурун чIалар ахъаюнал, кьуьруькар авунал рикI алайди. - Халис маймун я, лугьузва за, -хьуьрезва дишегьли заз килигиз. - туштIа, килиг куьнни. А. Исм. Чемпион.

МАЙОР урус, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра капитанвилелай гуьгъуьниз гудай офицервилин чин ва и чин авай кас. Полигондал техникадин рекьяй комбатдин заместитель тир майорди ( эхь, чи комбат капитан Самсонован вири заместителар майордин чин авайбур тир) са аскердин къвалакай ктаб чапхунна хкудна ва ам кIус-кIус авуна гадарна, идални рази тахьана, кIурни хгана. А. Къ. РикI дарих хьайила. Искендеран рухваяр - Ризванни Сенан -кьведни майорар я. С. К. Хьилерин баде.

МАЙОРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера майордин пешекарвал, къуллугъчивал.

МАКАН араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) инсан яшамиш жезвай, ам хайи, чка. Ери, маканни Куьре я. Е. Э. Чуьхвер. Аламат жедай кар тир, фашистри чал гьужум авур къвед лагьай йисан гатфарин кьиляй багъри маканривай хьайи чи хуьруьнвиярни а вацIуз мукьва авай хуьруьз куьчарнай; вични ракьун рекьин патав гвайди тир... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Хайи макан! Вун зи чан, зи гуьгьуьл я! Вун аваз хьун -гьам бахтарин бахт я зи. М. Б. Хайи ватан, хайи макан... 2) са вуч ятIани кIватI хьанвай (жедай) чка, са куьн ятIани важиблу чка. Колхозчийрин кулътурадин макан, цIийи клуб эцигнава. З. Э. Муькъвел гелер. Гьавиляй за ихьтин теклиф гузва: лезги районрин администрацийрин, жавабдар работникрин, бизнесменрин, карчи инсанрин куьмекдалди махсус фонд тешкилин. Месела, "Шарвили" тIвар стай лезгийрин медениятдин макандин патав. ЛГ, 2000, 21. XII. 3) чка, кIеви жедай чка. Цав къакьан яз, кIеви яз чил, Жагъанач фир макан, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ.

МАКЛЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри,. - ра мал гудайданни къачудайдан арада вичиз хийир къачун патал арачивал ийидай пешекар. Синонимар: арачи, даллал.

МАКЪАЛА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра журналда, газетда ва я кьилдин кIватIалда чал авунвай илимдин ва я публицистикадин гъвечIи тесниф. ЦIи «Дагъустан» дуствилин клуб я», «Виш йисарин имтигьан» тIварар алаз Азербайжандин «Совет кенди» ва «Азербайжан генжлери» газетра, гьакIни «Халкьдиз ктнзавай гаф», «Чи адетар чна хвена кIанда» ва «Чун са дидедин веледар я» тIварар алаз «Къизил Къусар» ва Дагъустандин «Коммунист» газетра макъалаяр акъатна. М. М. Хайи чилиз икрамда. Къени Азербайжанда бязи ксар - Алиева» сиясат кьиле тухузвай шовинистар - лезгийрин тIвар кьан тийиз алахънава. Печатда акъатзавай макъалайра куьрдерин, талишрин тIварар къазва, лезгийрин ваь, Къуба патак кхьизвай макъалайра къирицIрин, будугърин, хинелугърин тIварар къазва, лезгийрин ваь. Саки Азербайжанда ихьтин чIехи халкь авайди туш. М. М. Уях хьухь, лезгияр! Умудлу я, и макъала кIелайла, райондин талукь идарайрин къуллугъчийри 3. Мирзалиева мад сеферда гъавурда твада ва дерди туькIуьн патал тайин серенжемарни кьабулда. ЛГ, 2003, 4, ХII. * кьилин макъала. Синоним: статья.

МАКЪАМ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра декьикьайралди, сятералди, йикъаралди алцумдай са куьн ятIани яргъалвал, давамлувал. ГьакI нубатсуз экъисиз къам, Чидач ваз рахадай макъам. С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. Бес къе усилителар кутуна, вири хуьр тирвал манидин сес чукIурдай макъам яни? - лугьузва сада. Р. Меликова. Сад-дуьадал, сад-межлисдик. || ЛГ, 1999, 25. И.... Агуд мийир завди на гьам, Алукьнава ашкъид макъам, Ви тIвар вуж я, Ви тIвар вуж я? К. Абдулкерим. Ви тIвар вуч я? * са макъамдани. Синоним: вахтар, бере.

МАКЪАМСУЗ прил. талукь тушир, кутуг тавур. Макъамсуз чкадал эркин Гьамни куь ятах хьиз жемир. С. С. Амал - бетер...

МАКЪАР магъ существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. МАГЪ.

МАКЪАЦ сущ..; -а, -а; -ар, -ри, -ра экьисай сарар авайди.

МАКЪАЦ² прил. экъисай сарар авай.

МАКЪАЯТ кил. МУКЪАЯТ.

МАКЪУН: * макъун тар сущ. экуь чкал алай, яр квай тандин (кIарасдин) тар.

* макъун ранг сущ. шуьтруь ранг.

МАКЬ сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари -ара гьайвандин къене кIватI жезвай пи.

МАКЬАМ сущ.; -ди, да; -ар, ~ри, -ра 1) музыкадин тайин тир садвал арадал гъидай ширин сесерин галайгалайвал. КьепIинихъ вичин макьам ава, ам гьич са алатдални тамамариз жедач. З. Гь. КьепIинин аваз. Вич лезги яз, вич виниярагъви яз, яхул макьамдал кьуьл ийидай Рамазан акурла, Уьзденавай шиирдалди туьмбуьгь тавуна акъвазиз хьанач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) куьч. амалар, абур тегъидай амалар, фурс. Синонимар: аваз, гьава.

* макьам ягъун гл., ни-куь 1) музыкадин сесер акъудун, музыкадин гьава тамамарун. Сен Аллагь, Мердан, а чи бубайрин макьамрикай са кьве макьам ягъа, гила амай макьамри заз дад гудач. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Зуьрнечийри кIвалахив эгечIдай макьам яна... Б. Гь. Заз звера. Кфилдай ягъазвай макьамдихь са кьадар яб акална теке: Кьулухъ элкъвена. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. - Ягъа кван са макьам, - лагьана Сулеймана. С. Зазни хуш я ви шаламар. Чи батальонда авай къавкъазви са зун тир. ГалатнавайтIани, дагъвийрин макьамар язавай чкадиз тефин заз кутугнаваз акунач. Зун фена. А. Къ. Чеченрин межлис. 2) куьч. ихтилатар авун. - Худата авай Гьуьсейналиди са макьам язава, Таркида авай Хаспулата - маса макьам. З. Р. Гьажи Давуд.

МАКЬСАД араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са кар кьилиз акъудун, акъатун патал авай фикир. М. Багъирова Азербайжандиз регьбервал авур йисара республикада авай кьадардап тIимил халкьар, гьакIни лезгияр ассимиляция авунин макьсад вичин вилик эцигна. М. М. Лацу лекеяр Чи кьилин макьсадни мжли чIал ва культура цIийи дережадиз акъудун патал, кIвалахун я. М. М. Кьибле пата гурзава. Сурхаян макьсад, гьеле цIуд йис идалай вилик хьиз, къизилбашар Куьр вацIал кьван авай мулкарай акъудна, гъана кьилди ханлух туькIуьрун я. Гьавиляй, ада гьар герек хьайила, туьркверивай куьмек къачузвай. З. Р. Гьажи Давуд. Гьажи Нуьзуьран никIериз вуч макьсаддалди цIай янатIа, хиве яхъ! Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Бригадирдин макьсадни -тIимил рабочийрин зегьметдалди гзаф авун я. К, 1988, II. XII. Бес и суалар ада сад тир Аллагъдин вилик эциг тавуна, нин вилик эциграй. Адан къадар-кьисметдин макьсаддин патахъай жавабдар вуж я? М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: мурад, хиял, фикир.

МАЛ' туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) карч алай, нек гудай кIвалин гьайван. Пагь атIана амукьна малар вири. Е. Э. Тумакь яц. Къаридиз гъалар, ахмакьдаз къалар, Саларбандиз салар, Лежбердиз малар, ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. Хъсан малар, хипер хуьдай Къакьан ясти дагълар ава. Гьар чешнедин майва гудай Гуьзел, гуьрчег багълар ава. Х. Т. Ахцегьар. Маларикай, лапагрикай хвена вучда, абур квез я? М. В. Гьарасатдин майдандал. КIвалин са пата эцигнавай кIарасдин чарпайдал са хара хипен хамар, кIаникни са хара малдин лияр жедай. А. Къ. Нехирбанни лекь... 2) куьч. акьулсуз, ахмакь.

* мал-къара рах., сущ. кIвалин гьайванар. Гзаф мал-къара авайдаз гзаф гьуьрметни, гзаф девлетни авай. И. В. Чирхчир. КIвалин кIвалахар -аялдиз килигун, хапIа-шурпа авун, мал-къарадиз къуллугъ авун, кIвале пек-лек чуьхуьн ва амай гьа ихьтин крар дишегьлидин хиве авайбур я. З. Э. КУТВ-диз фена. Осман халуди лагьай кьадар мал-къара авай и хуьруьн жемят бейкар, чуьллер баябан я, фермайрани гар къекъвезва. Ш. Шабатов. Ерийрал рикI ала

* мал хьиз [хьтин] ацун гл., ни, вуж алдатмишна вичиз менфят къачун. Дугъри касдин хатур жува, тахайла, гьакI иблисди вун мал хьтин ацайла... Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай.

* малар гьалдай тIвал сущ. арабадик квай, цан цазвай малар гьерекатна фин патал абур ядай тIвал.

* маларин духтур сущ. махсус чирвилер аваз маларин сагъламвилихъ гелкъведайди. Зун Шагъ-Буба халуди маларин духтурдиз эвериз ракъурнай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

МАЛ² араб, сущ.; -ди, -да 1) инсандиз авай вири эменни. Эхир адаз ви кIвал недай мал жеди. Е. Э. Пис папаз. Вуна тухвайд Эминан мал я. Е. Э. Къедекни пер чуьнуьхайдаз. Дугъриданни, яракьлу бандитрин къаст чкадин колхоздин мал тарашун, халкь рекьелай алудун тир. ЛГ, 2003, 25. ХII. Синоним: эменни. 2) маса гудай затIар. Туьквендиз мал хкана, Р. * дуьньядин мал

• мал-девлет сущ. девлет, гзаф шей-шуьй; чилер, малар, пулар. Бес мадни ваз Агъадивай Мални девлет гуз хьайила. Ахьтин нячет туна кIвале, Бес пад вивил квел хьана хьи? Е. Э. Вирт квахьайдаз.

МАЛАИК араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра. 1) дин Аллагьдин эмирар кьилиз акъудзавай, вич михьи руьгь.... Сальмади, Аллагь адалай рази хьурай, ахъайзавайвал, Расул Аллагьди лугьудалдай: Азарлу ва я кьенвай касдин патав гваз хьайитIа, анжах хъсан рахух, гьикI лагьайтIа малаикар куьне лугьузвай гафарихъ агъада. Диндикай суьгьбетар || "Самур" журн., 1994, N 3. [Дишегьли]. Зунни гьа вун хьиз ава. КIвалах дайлани, куьчедани, месикни вилик вун атака акъваззава. Зи шагь, малаик хьиз. Вучиз, вучиз чун геж сад садал гьалтна? Н. И. Гьакимрин папар. 2) куьч. гуьрчегди, хъсан къилихар квайди; михьиди. Сад Аллагьди тек халкь авур са малаик я Пакисат. Е. Э. Пакисат. Гагь малаик я вун, гагьни иблис я, Лугьузва ви вилеравай нехишри. А. С. Белки, шаир тир жеди?. Синоним: мелек.

• малаик хьтин прил. гунагьсуз, михьи ва умун. Малаик хьтин кисай Къурбан вуна кIани патахъ гваз къекъвезва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

МАЛАИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера къенивал, михьивал. Малаиквал багъишнатIа пIинийри,... Иблисвални са къаридин манийри... А. С. Белки, шаир тир жеди?..

МАЛАРБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра маларихъ гелкъвезвай кас. Синоним: нехирбан.

МАЛАРБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера маларбан тир гьал.

* маларбанвал авун гл., ни малар хуьдай пешекарвал кьилиз акъудун.

МАЛДАР фарс, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра малар хсуси майишатдин хел яз авайди. Санал малар, санал малдарар зирек, Санал суьруь, санал рамаг ягъиз кек, санал къатух, санал гъери, санал нек, Къаймахдик лезетдин гуьзелвал вуча. Х. Т. Гуьзелвал вуча. Малдаррин кефиярни къумбар тир. К, 1989, 4. XII. 1943 - йисан декабрдин эхирда Ж. Эфендиев Ахцегърин райкомдин сад лагьай секретарь А. Садыковахъ галаз Обкомдин тапшуругъ кьилиз акъудун патал Мугъанда кьуьд акъудзавай малдаррин патав командировкада хьана. А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев.

МАЛДАРВАЛ сущ.; -или, -иле; - илер, -илери, -илера малар хуьнал машгъулвал; хуьруьн майишатдин хел яз малар хуьн. Дагьустандиз чна гагъгагъ мсшдарвилин уьлкве лугьузватIани, малдарвилел тIимил машгъул яз аквазвай Ростов областди уьлкведиз Дагъустандилай гзаф нек, сар, як гузва. А. А. Лезгияр. Багъманчивал, малдарвал вилик ракъурунин кардайни чахь агалкьунар хьанва... З. Э. Муькъвел гелер.

* малдарвилин ферма сущ. малар хуьзвай ва абурукай менфят къачунин ери хкажунал алахъдай махсус чка. Колхозда гьар вацра бригадайра, малдарвилин фермайра собранияр тухун адетдиз элкъвена. «Самур» журн., 2003, 2.

МАЛКАМУТ дин, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) дегь заманайрин лезгийрин инанмишвилел бинелу яз, сура тунавайдан патав къведайди, адан мейит недайди. Ви кIвале малкамут гьатна. Вун гьакI Ялгъуз, сад хьуй, яллагь! Е. Э. Къедекни пер чуьнуьхайдаз. Адан чина малкамутдин ранг авай. З. Э. Муькъвел гелер, Авараяр къвезва шегьре рекьерал, Малкамутри ажал гъизва муькъверал, На и дуьнья гьикI халкьнава, чан Аллагь. Кь. Фаталиев. Умудлу яз. 2) куьч. угъраш, намуссуз.

МАЛЛА* фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра цлар сувагъ авун патал тахтадин кIусуникай авунвай алат.

МАЛЛА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) тайин са чкада (хуьре) мусурманвилин серенжемар идара ийизвай кас. - Мад вучда, замана гъахьтин чалкечирринди хьанва, малла Дадаш, - лагьана Къурбана кьил элкъуьрна. А. Ф. Газет. Фекьи малла Мегьамед Эфендиди, вичин вилик квай ширин чай авай стаканда тIур экъуьриз ва гьарданбир гьарнал са чIар алай кьери, яргъи, цIегьре чуру хьтин чурудилай гъил чIугваз, Дадашахъ галаз ихтилатарзавай А. Ф. Бубадин веси. 2) (чIехи гьарфуналди: М) эркекдин хас тIвар - Малла. Малла Вагьабович университетдин профессор я. Р.

* мала гьарат сущ. къугъунин тIвар.

МАЛЛАКУТКУТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цIару цIакулар, регъ хьтин бубух алай, патахъ кIуф квай къуш. а КутIкутI, кутIкутI, эй кутIкутI, Малла хьана вакай гьикI. ☼ И. гаф чна инал Орфографиядин словарда (2001 -й.) авайвал ганва. "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" (1966-й.) ам дефисдалди кхьенва: маллакуткутI. Чи фикирдалди, малла куткутI кхьин дуьз я: .

МАЛУМ араб, прил. вичикай хабарар авай, вичикай чизвай. Гад вахтунда цун малум месэла я. Р. Ада авур гафар-чIалар чаз вири малумбур тир. Р.

* малум авун ни вуж-вуч чирун. Халудин сусаз и кар гъакъван гьайиф хьанатIани, мад ада масабуруз вичин дерт малум авунач. Ф. Халуни хтул.

* малум тир прил. чизвай. Къарамахидин патав малум тир вакъиаяр кьиле фидайлани, гьалар ихътин агъурбур тир... ЛГ, 2004, 12. VIII.

* малум тирвал арал. 'ихтилат физвай кардикай авай чирвилиз килигна' манадин ибара. Малум тирвал, техил буллухвилелди авай касди, ам регъуьз тухудалди сафунай яна хапуршапурдикай михьда. З. Э. Муькъвел гелер. Малум тирвал, 60 лагьай йисара Дагъустанда лезгийрин Докьузпара район чукурна, кьве патахъ пайна. М. М. Лезги тIвар алатIа. Малум тирвал, чапхунчи халкьар чпин медениятдай ацукьай халкьарилай хейлин гуьгъуьна амукьун адетдин кар тир. Р. Р. Лезги халкьдин игитвилин эпос.

* малум тушир прил. чин тийидай, течир. Фетали хан 1789 - йисуз малум тушир азардикди кечмиш хьана. ЛГ, 2003, 14. VIII.

* малум хьун гл, вуж-вуч аквадай, чир жедай гьалдиз атун. Хъипи читинин булушкадин гьяркьуь хел къакъажна, Зелфиди гъил це твазвай, булах галай патахъ са гъихьтин ятIани къаралту малум хьана. А. А. Умуд. ШуькIуь рацIамарни кьебекьрин чIарар акьван расу я хьи, абур лацу чинал асла малум жезвач. А. А. Ирид цаварик Самурдин ван. Югъ малум жезмазни уях хьайи Мегъамедрасулаз вич цIийиз Дуьньядал акьалтайди хьиз хьана. А. И. Самур. Гуьгъуьнлай, кIамуз эвичIзавай гьяркьуь рекьяй масад малум хьана. Ам чIулав юргъа балкIандал ала. М. М. Къизилдин хтар. Синонимар: ашкара хьун, чир хьун.

МАЛУМАРУН гл., ни низ вуч; -да, -на; -из, -зава; - а, -ин, -рай, -мир; малумар тавун, малумар тахвун, малумар хъийимир. 1) хабар гун, малумат гун. [Элдер] За и кар лазим тир чкадиз малумарна хкведа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Рахунар давам хъувуна. Гьарда вичин фикир малумарна. А. И. Самур. Гадади, фу нез суфрадихъ ацукьнавайла, малумарна: - Дах, зун театральный институтдиз физва. З. Гь. Ахварай авудай аваз. -Усмидиз хва хьуни кумаз, ада ам вичин чкадал гележегда хан жедайди малумарна. З. Р, Гьажи Давуд. Къе заз гьарайна малумариз кIанзава; багъривиливай магърумзавайбуру даим душманвалзава, мукъаят хьухь, инсанар. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) тайинарун. Экскурсия мадни интересны хьун патал учителъницади конкурс малумарна. А. А. Умуд. Чун кулакар ва синифдин душманар я лугьуз малумарна. ЛГ, 2003, 2. Х. Самурдин там официальнидаказ тIебиатдин памятник, милли парк яз малумарнаватIани, ам са къатда тергзава. ЛГ, 2003, 22.II. 3) винел акъудун, лугьун;

МАЛУМАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са квекай ва я никай ятIани чирвал. Б. Исмаилова кIватIай малуматралди, рекьидай кьиляй Эмин кьурай якIарин, къакьан буй авай, са тIимил кьван винелди экъисай нер алай, чIулав чIарар алай ва яргъи спелар авай итим тир. Н. А. Етим Эмин Лезги большевикри Бакуда яратмишай социал демократический группадикай "Фарукьдикай" кхьизвай поэмадихъ галаз алакъалу яз, за цIуругуд йисуз архиврай ва а девирдин вакьнайрин иштаракчийривай гзаф марагълу малуматар кIватIна. М. М. Чун «гъвечIи» халкь туш. Эхиримжи йисара республикадин печатдин органри кхъей рекъемрив ва районра хьайила за кIватIай малуматрив гекъигайла, чи республикадин къадалай гзаф районра, Баку ва Сумгаит шегьерра 600 агъзурдалай гзаф лезгияр яшамиш жезва. М. М. Лезги тIвар алатIа. 2) кхьена цлал янавай ва я газетда, журналда чапнавай са квекай ятIани хабар. # ~ гун, ~ куьрсарун, гьукуматдин ~.

МАЛУМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера малум тир гьал. - Я чан хва! - мад рахана Рагьман халу. - Ви гьа тIваруниз кьий! Икьван чIавал вакай чун са вад кас тир малумвал авайди. Гила вун чи хуьруьнвийризни чир хьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАЛУМСУЗ¹ прил. тийижир, вичикай малуматар авачир, хабар авачир.

МАЛУМСУЗ² нар. малум тушиз, хабар авачиз. Малумсуз атай мугьмандизни вич тухудай адет авайди я. Р. Синоним: хабарсуз.

МАЛЯР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шир ядай пешекар. - Муминат хала гила малярни хьанва, яни? Н. И. Зарбачи, насигьатчи. Синоним: ширчи.

МАМ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) таза аялдиз дидеди гудай нек авай орган. ГъвечIи аял дидедин мам кIанз шехьзавай. Ф. Бибихатун. Аял шехь тавунмаз, мам гудач. Мисал. Къуьнтерал кьведалди гъилин ацIай лацу цIумар чуплах я, лап мамарин вини кьилив кьведалди лацу хур ачухзава. А. А. Лезгияр. Тарихни эдебият - спгхаяр я, сада - лагь лугьуда, муькуьда - лугьуда. Тарихди чирда, эдебияпгди сирвилер виридаз пайда. Вичин тарихдикай хабар авачирди мамунихъ галай аял хьиз я. А. Р. Чинебан савкьват. 2) вичин шарагдиз нек гун патал гьайвандин нек авай органдин экъис хьанвай пай. Муьжуьд мам квай цIару кчаз, ЦIегьрез хьиз, бацIи жедайд туш. С. С. Жедайд туш. Сагьибди, гуя нек кватIа ахпгармишун патал, гагъ са, гагь маса калин мамар къаз ахъайзавай. Б. Гь. Заз эвера - Кьей вах, ваз хъсан хьана, калин кьуд мам ацаз. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* мам гун гл., ни-куь низ-квез аялдиз ва я гьайвандин шарагдиз мамунай нек гун. Къатканвай вакIан гагь са пад, гагь муькуь пад элкьуьриз цIуьрнуьгъриз мам гуз хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Чун цIаяри кайибур я, Такайбуруз лагь. Балайриз мам гайибур я, Тагайбуруз лагь. А. С. Вилик жерге. Маншаллагь, маншаллагь, закайни ваз диде хьайиди я, чан бала, зани ваз мам гайиди тир. Гила лап пагьливан хьанва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

МАМАЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хазвай аял кьабулдай, аял жезвай дишегьлидиз куьмек гудай паб.

МАМОНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра элкъвей кIирер квай, яргъи чIар алай дегь заманайра пуч. хьанвай филдин жинсерикай тир гьайван. 1967 - йисуз Ахцегьа Николаян къеледин патавай хьиз Ахтычай вацIун кьеряй кьваларикай зурба кIарабдиз ухшар аламатдин са къван жагъана. Махсус лабораторийра ахтармишунин нетижада тестикь хьайивал, ам мамонтдин кIараб- пакун тIвал яз хьана кьван. Къванциз элкъвенвай кIараб! Вичин яшни 2 миллион йис. Д. Шерифалиев. Ахцегьрин музейдай.

МАН кIус гужлувилин ва суалдин гаф. - Килиг, Малла, тупIариз мез гудай аш я! - Хуьрай ман, ваз вуч ава? - Килиг, Малла, куь кIвализ физва! - Фирай ман, ваз вуч ава? Ф. Ваз вуч ава? гьар са касдиз гьа югъ хьуй май. Сив ахъайна хъуьредай. Е. Э. КIани ярдиз. - Ша ман, халу! - теклифзава яхунда. Б. Гь. "ТIварун стхаяр. Зунни твах ман ви машиндаваз, - тIалабда Нигера. СМ. ЦицIигъ-наме. Вуч кIанзава? Азар? Ажал? - Къачу! ~ Масад секинз тур ман. К. М. Бязи ксариз. Синоним: эхир. ☼. кIусар ман, жал, де, гьа, тIу, хьи вири дуьшуьшра маса гафаркай чараз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. .

МАНА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са никай-квекай ятIани авур ихтилатдин умуми фикир. Мустафадин ва адан, папан гьакъиндай лагьай гафарин манадиз фикир гайила, зи рикIе авай хци тIал ва гужлу гъам мадни дерин хьана. З. Э. Зун гъавурда акьазвач. 2) метлеб, макьсад. Шахмарданова абурун и гьерекатдихъ маса мака аваз кьатIана. А. А. Лезгияр. Вичиз ругул хтул хьанва лагьай хабар агакьай бахтлу бадеди яргъал дагълух хуьряй шегьердиз бицIекдин тIварцIел амай дугъри савкьватрихь галаз цIийи гьешни ракъурна. ИчIиз ваь, шоколаддин къенфетар аваз! Им кьилин савкьват тир! Дерин мана квай савкьватI А. Къ. Бадедин савкьват. 3) ктаб, лингв. чIала гафуни вуч къалурзаватIа, гьам. Гафар тек са мана авайбур ( марф, цIуд, мекьила) ва са шумуд мана авайбур ( кьил, вад, яру) жеда. Р. И. Гайдаров, А. Г. Гуьлмегьамедов ва мсб. Лезги чIал. 10-11 класс.... гафунин мана ам лугьузвай касди, вичиз кIанивал дегишарунарни авай кар я. З. Э. Кек галкIизва.

* мана-метлеб сущ. са кар ийизвайдан кьиле, фикирда вуч аватIа, гьам. Къад лагьай векдин Томердин памятник лап кутугай чкадал эцигнава: Гъуьлуьн яхада, гуьзел багъдин юкьвал. Гьелбетда, ам жал эцигунихъ вичин дерин мана-метлеб ава. З. Э. Скульптор. Садаз на датIана хъсанвал ая, югъ-йиф талгьана адалай фарфалаг хьиз элкъуьгъ, эгер ам кьадирсузди ва фу метIел алайди ятIа, ада на авур и хъсанвилер, ратIарал кьуьл деневирдайла гарун хура гьатзавай цIекьвер хьиз, мана-метлеб тагана квадарда. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

МАНАЛУ прил. мана квай, мана авай, метлеб авай. «Красный Дагестан» газетдиз урус чIалал «Шаир Мегьамед Эмин» тIвар алаз лезги халкьдин кьве вилин нур шаирдикай алимдин маналу макъала акъатнай. Гь. Гьашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. Синоним: метлеблу. Антонимар: манасуз, метлебсуз.

МАНАЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера маналу тир гьал. Антоним: манасузвал.

МАНАСУЗ прил. мана авачир, метлеб квачир. ГьакI хьайила, уьмуьрда я манасуз, къайгъусуз шадвилерихъ галтугнани виже кьведач ва ви хивез, ви патав гвайбурун, вун хьтинбурун, ви мукьвабурун хивез аватзавай дердер-гъамарни манасузбурурай, ваз талукь туширбурай кьуна абурукай къерех хьанани кIандач. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: менфятсуз, метлебсуз. Антонимар: маналу, метлеблу.

МАНАСУ3ВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера манасуз тир гьал. Антоним: маналувал,

МАНАТ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) виш кепёкдиз барабар пулунин уьлчме. Кьве виш манат пул яз умуд, Дуьгуь, ягъни, рипеяр пуд; Гьич тахьайтIа гъери са пут, Яхун тахьуй гъайи вад гьер. С. С. Инсафсуз къавум. Къултухдай пуд манат акъудна, ам кьватидиз вигьена. А. А. Лезгияр. Эмин яшамиш хьайи асирдин юкьвара Куьредин ханди агъалийривай гьар йисуз 15 рипе къуьл, 2477 рипе мух, 823 рипе чалтук, 105 пут гъери, 17 цел ниси, йиса гьакI 1240 манат пул, 1038 гьер, гьазурай гьар са кило метелай пуд шагьи мадни пул къачузвай. К. Казимов. Риваятар. 2) пул. Некягь ийиз йиса виш паб, КIватIдайд я манат и фекьи. С. С. Фекьи. Халис шив хьтинд я хвейи, Виш манатдин я гьавайи. С. С. 3) (чIехи гьарфуналди: М.) дишегьлидин хас тIвар – Манат.

МАНГЪАЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цIай ийидай, виче са затI чурун патал жуьгьенрин цIай авай затI. Куьчеда мангъалрал чразвай кьавурмайрин ни кьуд патахъ чкIанва. З. Э. Муькъвел гелер. * шиш ядай мангъал.

МАНДАВ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьайвандин гардан жендекдихъ галаз сад жезвай экъис хьанвай чка 2) деведин далудал, пи кIватI хьана, винелди хкис хьанвай чка. # деведин ~, кьве ~ алай деве, са ~ алай деве. - Чиргъ алама, - ада, деведин мандав хьиз, экъис хьанвай вичин туьтуьнин хтунал гъил гьалчна. Б. Гь. Заз эвера.

МАНДАРИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри -ра кьибле патан уьлквейра дигмиш жедай, хъипи кьелечI чкал алай, партахалдиз ухшар цурувал квай ширин емиш.

МАНЖУКI нугъ., сущ..; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пул ва я маса куьулуь-шуьлуь тун патал тумаждикай ва я парчадикай цадай жибинда твадай куьлуь затI. Абур Махачкьаладиз хтайла, фу нез ацукьнавай чкадал Мешана вичин мажнукI акъудна, ам цIинкъ авуна ахьайиз, агализ, лугьуда: - Зи мажнукIди гъихьтин хъсан ван ийизматIа аку! С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: кисе.

МАНИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) сивяй лугьудай гафаринни аваздин эсер. # хъсан ~, халкьдин ~, куьгьне ~; - туькIуьрун, ~ ягъун, ~ багъишун. Инсандин гуьгьуьл ачух хьайила, манияр чеб-чпелай кIуфукай кIвахьиз акъвазда. З. Э. Муькъвел гелер. ТIимил вахт алатна, гьа инал Сулеймана заз, чарчел кхьин тавунвай, амма мефтIеда, рикIе чрана, мефтIадал, рикIел аламай гашфарин мани кIелна... Къ. М. Рекьин риваятар. Маниди, везинди гьар са кар къезиларда, мензил куьруь ийида. ЛГ, 2003, 4. XII. Зи дуьньяда зи чIал, мани зай жедач, Ажалди рак гатайтIани атана. М. Агьмедов. Зи дуьнья. 2) лит. лирикадин эсер. Лап кьадим заманадин лирикадин эсерар халкьдин манияр я. И манияр чахъ гьар жуьрединбур ава: кIани рушаз ва кIани гададиз лагьанвай манияр - и манийриз муьгьуьббатдин манияр лугьуда. Лайлаяр ва кинер, перизадаяр ва даллаяр, ясдин манияр, ватанпересвиликай, гъурбатдикай ва майишатдикай бендер яратмишна гзаф виш йисар ятIани, абур халкьдин рикIел исятдани алама. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. 3) куьч. нуькIерин макьамар, чIив-чIиривар.

* мани лугьун [ягъун] гл., ни масадбуруз Ван къведайвал сивяй манияр лугьун. Мани лугьуз гуьзел рушар, Гам, халича храз жеда. Даим вилик жергедава гьар са кIвалахда Ахцегьар. Х. Т. Ахцегьар. Мани яна куьтягьна Махсуд пенжердивай элкъвена столдихъ хтана. З. Э. Муькъвел гелер. [Гуьлханум]. Я руш, вуна мусалай манияр лугьузвайди я? Зенгинин ванни текъвез. Н. И. Гьакимрин папар. [Гуьлханум],* Тамаш гьа, тамаш, ида датIана манияр лугьузва, а чун бейхабар я. Ахпа вич вафалу дуст ялда. ( Зарлишан къужахламишда, минетдай саягъда) Чан зи вах, са мани хълагь ман. Н. И, Гьакимрин папар.

МАНИДАР цI., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мани ядайди. Шад жедай кар ам я хьи, сегьнеламишунин къайдада за тухузвай серенжемри мектебда милли актеррин, манидаррин, акъатна КIелунин устадвал авай аялрин коллективар арадал гъана. Рагьиматаз Дагъустандин манийрин культурайрик кьил кутур, адан диб эцигай манидар лагьайтIа жеда. Д. Агьмедов. Лезгистандин багьа къаш || ЛГ, 2000, 22.1 V. Лезги поэзиядин межлис, залдал гагь шаиррин чIаларин, гагъ манидаррин манийрин ажайиб ван алаз, пуд сятинилай виниз давам хьана. «Самур» журн., 2002. 1942 - йисан 17-августдиз машгъур манидар Муслим Магомаев дидедиз хьана, ЛГ, 2004, 12. VIII. 2) манияр туькIуьрдайди. Синоним: маничи.

МАНИЙ: * маний хьун гл. са кар кьилиз акъудиз, акъатуниз акси къуват хьун.

МАНИЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кар, гьал; гьерекатдиз аксивал, вилик финиз аксивал. Гамтидиз вичин крчар гьикI залан туштIа, зазни а чIуру хъчарни кул-кусар са манийвални туш. Б. Гь Заз эвера. - Кьилди зи кIвал я, - гъавурда туна ада зун, -кIелиз манийвал тахьурай лугьуз, заз кьилди кьилихъ тавхана ганва. З. Гь. Лезгийрин риваят. Чаз малум тирвал, Султанагьмеда са чIавузни маса касдин хийирдиз манийвална, вичиз къулайвилер авурди туш. ЛГ, 2000, 8. Ш. Лугьун хьи, чкадин властрин, гьукуматдин ва общественный идарайрин тешкилатрин патай чаз гъич са манийвални авач. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш,

* манийвал авун [гун] гл., ни низ-квез тайин са кар кьилиз акъуддай шартIар тагун. - Эхь, куьне хъсан фикир ая, - лагъана Аслана, - абуру чаз, хуьре тухузвай гьи кIвалахдиз хьайитIани, манийвал гузва. А. Ф. Газет. Рационализациядин ва изобретательстводин жигьетдай кIвалах гегьеншаруниз цIийи заводда лазим тир шартIар бегъем тахьуни, дугъриданни, манийвал гузва. З. Э. Кьве фронтдин командир. Ахпа са манийвални тийизвай Айисат виниз хкажна къужахламишна, темен гуз кIан хьана... А. А. Лезгияр. За ваз манийвал гузвач, за анжах ви рикIел накь авур меслят хкизва. С. Гь. КIири Буба, Синоним: манийвалун, рехъ тагун.

МАНИЙВАЛУН гл., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; манийвал тавун, манийвал тахвун, манийвал хъийимир тайин са кардиз акси гьерекатар авун. Зияратдиз атай Ширинни Кьилич яргъалди чеб-чпихъ галаз гуьруьшмиш хьана. Ви тапшуругъдиз килигна, зани абуруз манийвалнач. А. И. Къиргъин. Гь. Гьажибегова гьайиф чIугуналди къейдзава: "Маса халкьари милли литература вилик фин ашкъиламишзавай чIавуз чи лезгийрин чIехи пай интеллигентри, къаншар яз, и кардиз манийвалзава. ЛГ, 2000, 18. V. Инал яб це ман. - Гузва за, манийвалзавач. 3. - Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Синонимар: манийвал гун, манийвал авун, рехъ тагун.

МАНИЧИ цI, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Къекъуьгъ вири патара, Маничияр жагъура. М. Б. Дидедин бурж. Кьве чIалал - ингилис ва урус чIаларал - манияр лугьузвай Гуьлнара алай вахтундин Америкадин виридалайни хъсан маничийрикай сад я. "Самур" газ., 2002, 21. VI. Синоним: манидар.

МАНСУР араб, сущ. 1) -ди, -да; -ар, -ри, -ра са квел ятIани сад хьиз къеченвай гьалар алай затI. # пуд ~, еке ~, ~ алатна, ~ къечена. Синонимар: кIетI, келеф. 2) - а, -а; ар, -ри, -ра (чIехи гьарфуналди - М) эркекдин хас тIвар: Мансур. - Яда, сикI, - чата патан са вилни агажна, кимеллайбурукай Мансура Уьзденай гафар акъудиз алахьна: - Вун гъуьрч ягъиз яюгъариз акъатналдай хьи? С. Ярагъви ашукь Уьзден. - Яхулар, буза хъвайила, гъил ахъа жедай ксарни я. - Мансуран тереф хвена Межида, вичин къалияндай туптуп гум цавуз акъудна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАНТ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ри, -ра тарарал акьалтдай, абуруз зарар тир кIумп хьтин затI.

МАНШАЛЛАГЬ! || МАШАЛЛАГЬ! араб, межд. авур кардал, лагьай гафунал хуш гьиссералди разивал къалурдай гаф. Бубади гъилевай кирпич цлал эцигна. Заз килигайла, адан чина мили хъвер гьатна. Адет яз, м! имил хъвердай зи бубади лагъана: - Маншаллагь! Бубад хва я! З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Маншаллагь, хтул, лап зулун кьар кьван авайди я, - лагьана Жавата тумунихъ тIасма галай еке чкIул акъудна. Гь. М. Им къван, имни терез. - Маншаллагь, мусурманрин даях истамбулриз вуч гаф ава. А. И. Самур. Маншаллагь, маншаллагь, закайни ваз диде хьайиди я, чан бала, зани ваз мам гайиди тир. Гила лап пагьливан хьанва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Машаллагь, ви бегьердин Ажеб заман я, бахтавар. Е. Э. Бахтавар. [Гуьлханум]: Машаллагь! Вуч тIарам булушка гьатнава. Н. И. Гьакимрин папар.

МАРАГЪЛУ туьрк, прил. вичел фикир желб авуналди хуш къведай. Балазуридин «Уьлквеяр чапхун авуникай ктаб», Якьубидин «Тарих», Абу Муьгьаммед Агьмед ибн Асам Ал-Куфидин «Ктаб апфуьтугъ» эсерра VI - VII асирра арабри дагъларин уьлквейрал гьакIни лезги чилерал гьужум авуникай, чи халкьдин ва Дагъустандин муькуь халкьарин адетрикай ва яшайишдикай марагълу фактар ава. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Зун инсан я - марагълу я гьадалди... М. Б. Зун инсан я... Тарихдай... чаз чи улу-бубайрин суьретар, юзун, Гьерекат, уьмуьр вилик тухуз хьайи жуьреба-жуьре марагълу вакъиаяр аквада. ЛГ, 2003, 14. VIII. Синонимар: ажайиб, интересный, къариб.

МАРАГЪЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, илери, илера марагълу тир гьал. Адан [Я. Шайдаеван. А. Г.] эсерар темайрин ва образрин марагълувилелди, чIалан михьивилелди ва цIалцIамвилелди рикIел аламукьдайбур я. "Самур" газ., 2002,21. VI.

МАРАГЪЛУВИЛЕЛДИ нар. марагълувал хас яз. «ПиспIи Хидира» марагълувилелди дехмеда вил экъуьрзавай. Дехмедин накьв авай чил асунна хъпи ширедай акъуднавай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синоним: марагьлудаказ.

МАРАГЪЛУДАКАЗ нар. марагълу яз. КъафланГирей чеб такур ва тарифрин ванер гзаф хьайи дагъларин ханаринни беглерин чинриз дикьетдалди, маракьлудаказ килигзава.,., З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: марагълувилелди.

МАРАЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кьетIен гуьрчегвал ва йигинвал авай, нек хъвадай, миргерин жинсиникай тир еке гьайван: 2) куьч. гуьзел, гуьрчег дишегьли. Марал я дагъдин, Ранг я ви агьдин, Нур я чирагьдин, Чинни гуьзел, яр. Е. Э. Ярдин тариф. Акур, марал, а ви ж. амал Сабур хуьз жеч инсандивай. Аман, кая, инсаф ая, Мийир вуна зун чандивай. Х. Т. Селминаз. Хабар ава, марал, заз ви рикIикай... С. Ярагъви ашукь Уьзден. За мани лагьана куьтягьдалди куь жейранар, мараларни акъатда. Н. И. Гьакимрин папар. 3) (чIехи гьарфуналди - М.) дишегьлидин хас тIвар: Марал а, -а. Чна эхиримжи йисара чи журналда активвилелди иштарак ийизвай, адан подписка йисандавай йисуз артухарун патал къайгъударвал чIугвазвай писателарни шаирар, алимарни журналистар тир Агьед Агьаеваз... Марал Базаевадиз... "Самур" журн., 2002, № 23

МАРВАР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) цуьк, къизилгуьл цуьк. Ваз хуш тушни вун марвардив гекъигун? И. Гь. Сад муькуьдан къене авай рикI хьана. Чи бахчадин агъа кьиле. Марвар цуьквер битмиш хьана... Х. Х. Зи лезги чил, Хвена кIани марвар хьиз... З. Къ. ТIал. 2) (чIехи гьарфуналди - М.) дишегьлидин хас тIвар: Марвар. - а, -а.

МАРГАНЕЦ урус, сущ.;-ди, -да; -ар, -ри, -ра цик квай гьашаратар рекьидай патал порошок.

МАРГАРИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра малдин макьарикай набататрин ва бязи маса затIарин ягълудикай хкудзава чIем.

МАРГЪАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гару яна санихъ кIватI хьанвай жив Дагъдин кIене живед маргъал, Вун, яд хьана, гьуьлуьз атуй... ф. А дагъларни гужлу гараривай, къати тIурфанривай, живерин маргъалривай хуьр хуьн патал къаравулда акъвазнавайбур хьиз аквазва. Я. Я. Нурар ва хъенар. Гагь суьруьйрин, гагь маргъалрин Акьалтзава лаз, М. Жалилов. Хинериз аферин!

МАРГЪВ сущ.; -уни, -уна; -вар, -ври, -ера дергесдалди янавай, гьеле кIватI тавунвай са цIар векь. Гадади, са гъвечIи маргъв тухвана, дергес вахгана. Б. Гь. Заз эвера. Алад агъа кьерез! Гьана, ваз чидай дегьнедихъ фидайла, гьалтзавай тутун тарцелай винидихъ, чна яна амукьнавай маргъвар ава. Гьабур кIватI хъувуна хъша... Б. Къ. Къарачи. Гьабибуллагь халуди вичин езне Рзаханаз салай векь ягъун патал эверда. Са маргъв ягъайла, Гьабибуллагь халуди Рзаханаз лугьуда: - Акъваз, акъваз, дуьз хьанач. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

МАРГЪУЗАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьалчIай чIимел гьава 2) куьч., чIуру чин (авай гьал). Пакамаз маргъузар авахьзавай Селиматан чина рагъ ава. Ам безетмиш хьанва. З. Э. Арифдиз ишара. - ГьикI? Ам вуч лагьай чIал я? - теспача хьайи Асланан ачух чинай маргъузар авахьзавай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

МАРГЪУХЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра векь язавайди, маргъв тухузвайди. Маргъухъандин гьекь хуш я заз, Темпел инсан таниш тахьуй. Ш-Э. М. Зи дуьа. Кериман хьиз, кьуьзуь касдин фикирни маргъухъанри, иллаки абурун кьиле авай "лекьре", вичел чIугун давамарзавай. Б. Гь. Заз эвера. - Килиг кван, чан устIар, - тIалабна маргьухьанди. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Гила маргъухъанар дагъдин уьруьшрай векьер ягъунив эгечIнава. К, 1986, 15. VIII. Зуьгьре эмедикай сад лагьай маргъухъан хьана. К. Казимов. КIел Ибрагьим дидедин.

МАРГЪУХЪАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери маргь ядай пешекарвал. ГьакI маргъухъанвилин фурма Аслан хьтин къекъвен сама. Ударник юлдаш я гьама Кар вилик кутун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тадиая.

МАРЖАН кил. МЕРЖАН.

МАРИФАТ араб, ктаб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чирвал, савадлувал. - Алидар акьуллу, марифат авай жегьил я. А. И. Самур. Тарихда халкьдин марифат, намус, къанажагъ, адетар, къилихар, ацукьун-къарагъун несилрилай несилралди амукьда. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь. Къудрат Муьгъуьдиновичалай клиникадин коллективдин арада марифатдин хъсан гьалар арадал гъиз алакьнава. Вири месэлаяр секиндиз, карчивилелди гьялзава. ЛГ, 2003, 13. ХI. 2) эдеб, руьгьдин михьивал. Дяведан цIа хвена жуван марифат, На ви халкьдин игитвални субутна. А. С. Итимвилиз герек авач тарифар... Гьакъикъатда девлетар гьасилзавай ксар хъендик кутаз, вич вине кьаз алахъуналди и шииррин ичитди вичин алчах суфат, тацана нез гьазур, вичиз вич бегенмиш пичIи руьгь виниз акъудзава. Шак алач, ихьтин шиирри инсацрин марифат цицIи хьуниз, хци ва михьи хьуниз куьмекзава... М. Ж. Сатирадин дергесдалди 3) (чIехи гьарфуналди - М) дишегьлидин хас тIвар: Марифат -а, -а; -ар, -ри, -ра.

МАРИФАТЛУ прил. 1) чирвилер авай. 2) эдеблу, руьгьдин михьивал гвай, тербия гвай. Марифатлу инсандал зун садрани куьз дуьшуьш жедач, Е. Э. Гьакимдиз. Антоним: марифатсуз.

МАРИФАТЛУВАЛ сущ.: -или, -иле; -илер, -илери, -илера марифатлу тир гьал. Ада [С. Сулеймана. -А. Г.] башламишна хьи, ваз чидайди: камаллувишн ихтилатар, акьулар гунуг, марифатлувал я. Зун ягъалмиш хьанач. Къ. М. Душмандин тум. МичIи вахтунда ругуд версин мензил субайдиз хъфин хъсан я, марифатлувал я! Четинни хьурай, азиятми хьурай, - чара итимдин ни авай чкада тахьурай. А. А. Лезгияр. Антоним: марифатсузвал.

МАРИФАТЛУДАКАЗ нар. марифатлу лишан хас яз.

МАРИФАТСУЗ прил. 1) чирвилер авачир. 2) эдебсуз, руьгьдин михьивал гвачир, тербиясуз. Къанажагьсуздакай, марифатсуздакай вири ажуз жезва. Р. Гь. Чун чаз килигайла. Антоним: марифатлу.

МАРИФАТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера марифатсуз тир гьал. Антоним: марифатлувал.

МАРИФАТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра халкьдин гегьенш къатар марифатлу ийиз алахънавайди. 75 йис инлай вилик кучукнавай диндин регьберрикай садан халкьдин зурба марифатчийрикай хьайи лама Даши Дорко Итигилован сур ахъаяйла, агьалияр пагь атIана амукьнава: адан жесед ктIун тавуна, авайвал амазма. "Самур" газ., 2002, 26. Х.

МАРКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кагъаз почтада аваз са чкадай масаниз ракъурунин гьакъи ганвайди шагьидвалзавай адал алкIурдай гъвечIи чар. # конвертдал ~ алкIурун, ~ алачир конверт.

МАРКВ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ри, -ра ачух чкадал векьерин, самарин, цуьлерин еке хара, кIунтI. # векьин ~, цуьлерин ~, ~ эцигун. Вердидин векьяй хьанвай еке марке фермадин патав хканва. 3, Э. Муькъвел геллер. Рушар ала маркун винел, цIарцIар гузва кьуькери, Гадайрини мани лугьуз кIвалахзава гзаф шад. З. Р. Гатун йифиз. Бирдан лап мукьувай векьин маркв акуна. Б. Гь. РикIи чIугурла.

МАРКЕТИНГ урус, сущ.; -ди, -да; -ра, -ри, -ра фирмадин ва я карханадин кIвалахдин ериш базардив кьадай къайдадик кутазвай система.

МАРКIУЦI сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра цIразвай жив садлагьана къаю кьурла арадиз къведай кIеви затI. Аязди пенжердин кIане авай таран хилерал алай живедин муркуцIар тIарамарзава ва абуру ийизвай жакьжакьдин ванци кIвалин къен ацIурзава. 3.1 ъ. Ахварай авудай аваз.

МАРМАЛАТ урус, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра емишрикайни шекердикай авунвай хъуьтуьл къенфет.

МАРМАР || МЕРМЕР¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -ра, -ри, -ра 1) эцигунра ва я гуьмбетар туькIуьруна ишлемишдай жуьреба-жуьре рангарин (лацу, чIулав) кIеви къван. ХарапI хьуй ви мармардин кIвал, Ваз къисмет хьуй ясардин кIвал! Ф. Надир шагь чукуруникай мани. Къецелай къенез физвай чкадик вад кIарцIин гурар квай. Ам мармардин къванцикай раснавай. А. А. Пад хьайи рагъ. Постаментдал мармардин Элкъуьрна вич буьруьнждиз Мурад яз килигун Гележегдиз Къуьнерилай йисарин. А. Ал. (СтIал Сулейман). Ингье, «Мермер» къванцелай вири Магъархуьр, капаллайди хьиз, Агьмедан вилик ачух хьана. М. Гь. Им къван, имни терез. Заз гунагь тахьуй ( алцумдай мумкинвал авач), саки кIуьд гектардал алай Каабедин вири майдан, лацу мермер туна, безетмишнава. Ж. Мурадалиев. Гьяж. Ина [Меккеда. - А. Г.] са акьван четинвал авачир, эгер кьецIил кIвачер чиле авай мермерди, кьецIил кьилни 45-50 градусдин чимивал авай ракъини кузвачиртIа. Астагъфируллагь, гьаси тежен. Ж. Мурадалиев. Гьяж. 2) куьч. гуьрчег, дану, цIалцIам (къаматдикай рахадайла). Сифет я мармар... Е. Э. Ярдин тариф. Магьид гардан, мармардин хур аламат Акур бере гъейрид рикIел къвез жедач. Е. Э. Жедач. Буйдиз кьакьан, гьич заз икьван Лацу мармар акурд тушир. Х. Т. Селминаз. ЦIувад йикъан варз я чин ви мермер хьтин, - Хъуьрез тузар ви якьут, эгьмер хьтин. Е. Э. Гьалимат.

МАРТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари. - ара февралдилай гуьгъуьнлай апрелдин вилик квай вацран тIвар. Март тир. Ятар къана амайтIани, балугърин лужар къарагънавай. З. Э. КУТВ-диз фена.

МАРУЖНА кил. МОРОЖЕНОЕ.

МАРФ сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара циферикай стIалрин жуьреда авахьзавай яд. # куьлуь, къалин, ~ къун, ~ акатун, къати -. Имир, имир, имир марф, Тефей чка пгамир, марф! Ф. Ирид сефер къвана марф, хар, ирид сефер цавал акьалтна чIулав булутар. Ф. КIеви ахвар Марфадин йри стIалар кьериз-кьериз аватиз башламишна. Юргъ акатна... М. В. Гьарасатдин майдандал. Абур дередай дагъдиз хкаж хьана куьтягь жедалди цифеди рагъ кIевна, кварцяй эчIарзавай хьтин гужлу марф къваз эгечIна. А. И. Самур. Эхиримжи адет марфар къурун ва я герек атайла, марфар акъвазарун патал гъуцраз икрам авунихъ галаз алакъалу ятIани, и сувар кьилиз акъуддайла агьалийри манийрин югъ тешкилдай. М. М. Лезги тIвар алатIа.

* марф (къвал) хкатун гл. къвазвай марф акъваз хьун.

* марфадилай гуьгъуьниз экъечIавай къарникъузар хьиз (къарникъузрин тегьерда) гзаф, кьадардилай артух. Бажи Идаятовна, "халкьдин жерягьар" марфадилай гуьгъуьниз экъечIнавай къарникъузрин тегьерда гзаф жезвай алай вахтунда пешекар жерягьар абурун арадай гьикI жагъурда? Ж. Гь. "Магистрдин гъед" Бажи.

* марфадикай хкатна, селдик акатна мисал кьилел генани еке дуьшуьш атана.

МАРЦАР сущ.; -и, -а ни къведай лацу цуьквер.; чIулав куьлуь емишар жедай тар.

МАРЧИ: * марчи-марчи сущ. къугъунин тIвар.

МАРЧИЛ супц.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра элкъвей харар хьтин куьлуь къван(ер).

МАРШ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара 1) жергеда азаз къекъуьн. 2) къекъведайла, ядай макьам, рекьин макьам.

МАРШАЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ал, -ри, -ра армиядин вини дережадин чин.

МАРШРУТКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьамишалугъ тайин тир са рекьяй пассажирар тухузвай гъвечIи машин.... къияматдин гьерекат авай рекье «фурт» авуна вилик маршрутка акъвазда... ЛГ, 2003, 13. ХI.

МАС куьгь., сущ. - ди, -да затIунин пулуналди алцумзавай къимет; къимет.

МАСА прил. авайдалай, рахазвайдалай тафаватлу тир. Жемятар, куьн инлай чкIукI, Ая кван маса мумкин. С. С. Кавхадиз, Маса машинда са кьуьзека, шофердин патав ацукьна, ахварзавай. А. А. Пад хьайи рагъ. Чна вири гафар сивяй гьикI акъатзаватIа, лап гьакI кхьизвач; бязи гафар сивяй акъудунунни кхьинин араба тафават ава. Гьа са гьарф са гафуна са жуьре, маса гафуна маса жуьре кIелун мумкин я. М. М. Гь. Лезги грамматика.... шаир Лезги Намета лагьайвал, "лезгийринни лезгийрин сергьят" маса миллетрин векилри хуьзва ва чпин жибинар ацIурзава Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. Синоним: муькуь.

МАСА: * маса гун гл. ни вуч низ. 1) къиметдихъ гун ДакIандахь элкьуьрна далу, Кепекдихъ маса гуз халу... С. С. Судуяр. Стха куьне маса гуда, ТагайтIа ришвет, судуяр. С. С. Къачуз маса хгузвайбурни, къарачияр хьиз, чкIанва. ТА. Мехъер куьтягь тахьанмаз 2) куьч. хсуси хийир патал пак няметриз (ватандиз, мукьва-кьилидиз, дуствилиз ва мсб) лазим тир дережада гьуьрмет тавун, абур кьулухъ авун. Итимвилш тIвар маса гуз Чирун патал илим куьз я? А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Къе чIал маса гайи касди пака вичин дидени маса гуда... М. М. Лацу лекеяр. Дидедин капчил ава вахъ тарифдин, Кьуьл гуз тамир, бубадин сур пак ятIа, Халкь закьумдихъ маса ганвай хаиндив. Х. Х. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал. Антоним: маса къачун.

* маса къачун гл., ни вуч 1) къимет гана жуванди авун.... колхоздин бухгалтердиз бухгалтерияда авай кхьинардай са машинка тIимил яз акуна, универмагдиз цIийи машинар хтайла, мадни сад къачуна. А. А Лезгияр. Хъсандиз мектебда кIелун патал бубади заз гзаф гуьрчег са сумка маса къачунвай. К. К. Суьгьбетзава Севила. 2) тайин са кас жувалай аслу гьалдиз гъун. Антоним: маса гун.

МАСАБУР - у, -а и ксар, затIар ваъ; виликанбур ваъ; гьейрибур (маса прилагательнидикай арадиз атай гзафвилин кьадарда авай существительнидин чкадал ишлемишдай гаф). Амма чи культура кьве кьил галай паядиз ухшар я: адан са кьил хкаж хьайитIа, муькуь кьили чун язава - чаз яд уьлквейрин яшайиш, культура, абурун адетар чир жезва, амма чна чи милли адетар квадарзава ва масабурулай чешне къачуз, цIийибур хуьз хьанач. А. М. Киф атIайди. Лезгийрин поэзияда рифмаяр сад хьтин ван авай слогрикай ибарат тир гафарикай арадсш къвезва. Месела: «хъсанди», «масанди», «хизанди» ва я «алатна», «аватна», «акъатна» ва масабур. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месзлайрикай.

МАСАД сущ.; - а, -а им (и кас, затI) ваъ; виликанди ваъ; гьейриди (маса прилагательнидикай арадиз атай существительнидин чкадал ишлемишдай гаф). Дустни масад сад-садавди. Мегер барабар жедани? Е. Э. Гъазанфераз. Эхир масадан затIуналди Масадаз рузи жедайд туш. С. С. Нагьахъ чкадал масадавай гъахъ тIалабмир. З. Р. Веси. - Сад лагьайди, кар алачиз масадан кефиник кягъиз жедач. Кьвед лагьайди, масадаз писвал хьун патал тапарар, фитнеяр... завай жедач. М. Ш. Тахсир види я. Синоним: муькуьд.

МАСАКIА нар. маса къайдада, маса жуьреда, маса тегьерда. Амма Седефан сирдай кьил акъат тавур къуншийри масакIа лугьузвай З. Э. Муькьвел гелер. Са тIимилбур масакIа рекьизва... А. С. Зи бубади... Гена кар МасакIа Элкъвена, Колядин хиял кьиле фенач. Агьвалат икI хьана. Гь. М. Са булахдай яд. хъвайибур. Чкадал фена килигайтIа, масакIа хьана. А. Р. Къаратикенар. Къубадавай «Кьуд ял» вацIун тIвар асул лезги гафарикай ( «Кьуд ял») арадиз атанватIани, и топоним масакIа элкъуьриз алахъзава. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Душманди лугьун сакIа авуна, кар масакIа тухунни мумкин тир. А. И. Самур.

МАСАН араб, прил. 1) еке къимет авай. Фагьум тийиз ужуз, масан, Дуллух, къимет гун хьсан туш. С. С. Герек туш. Намусдикай рахаз жеда дагъвияр, Намус патал эцигда чан, лугьуда. Адан рекье экъична гьа ивияр, Намус я чаз гьакьван масан, лугьуда. Ш-Э. М. Намус. Суьгьбет ачух мугьманарин, Ихтилатда ширин-ширин, Иесидиз лугьуз аферин, Къиметар масан, самовар. М. А. Самовар. Зи манияр шад хабар хьиз мугьман жезва рикIеризни, Вири чIалар, дидед чIал хьиз, хизандизни масан я зи. Ас. М. Зи намусни эдеб... 2) надир, кьериз-цIаруз гъалтдай. Шадвилер чаз масан я хьи. Е. Э. Духтурханадай чар. Адалат чаз хьана масан. Е. Э. 1877 - йисан бунтариз. 3) куьч. азиз, играми. Гьакимариз хьана хаин Куьре тирвал, масан наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ. - Заз вун зи чандилайни масан я. Вун такурла заз рагъ алай югъ михьиз чIулав жеда. Зи сагъ беденда гьатда тIал. Ачух дуьнья жеда сап. РикIрикIел элуькьиз жеда къалмакъал. Аман Рамзият, масан Рамзият! З. Э. Рамзият. Синоним: играми. 4) (чIехи гьарфуналди -М.) итимдин ва я дишегьлидин хас тIвар: Масан - а, -а. Кьил акъуддай ксарин ахтармишунрай малум жезвайвал, алай вахтунда юкъван мектебра кIелзавай рушарин арада ихьтин лезги тIварар-идионимар дуьшуьш жезва: Лезгият, Лезгина, Масан... Мелей, Ярана, Лазия, Гияра. Хайи идионимар хкязава. "Самур" газ., 2002, 21. VI. И лирлияр лагьай рушан тIвар Масан тир, вични масан. Х. Х. Масан баде. Синонимар: къиметлу, багьа. Антоним: ужуз.

МАСАНА нар. маса чкада; и чкада ваъ. - Абур [асланар. - А. Г.], чан хва, - лагьана къариди, -хьайитIа Африкадин тамара жеда, масана жедач. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан. ЦIехлемдикай еке цIай жеда лагьайвал, гагь ина, гагь масана бунтар къарагъиз, дагъвияр тешкиллувилелди алай девирдин урус ва чкадин гьукумдиз акси яз, гъиле яракь кьуна, женгиниз экъечIна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Чав са цIувад ящик гице. Чна масана гузва, пул пака инал гьазур я! - лагьана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

МАСАНАЛ нар. маса чкадал; и чкадал ваъ. Вядед кьванни хуьр элягъа, Белки чаз масанал туькIуьн. С. С. Кавхадиз. Де, жуван гапур къакъара хутур, ам масанал герек жеда... Къ. М. Дуствилин цIай.

МАСАНАГ сущ.; маса чка. Инин гьава хьсан я. Зав масанаг кьазвач. Р.

МАСАНАРУН гл., ни-куь вуж-вуч масан тир гьалдиз гъун. Кьериз-цIаруз къвез, ада вич масанарзава. Р.

МАСАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) багьавал, къиметлувал. Чи тегьерда хьтин шейэрин масанвал санани акурди туш. Р. 2) куьч. еке кIанивал. Адаз вичин хцихъ авай масанвал масад я! Р

МАСАНВИЛЕЛДИ нар. масанвал хас яз. Синоним: масандиз. Антоним: ужуз вилелди, ужуздиз.

МАСАНДИЗ нар. масан яз. Фейи рекьер чидани квез хъсандиз! Гьибур пис я, гьибур хуьзва масандиз? А. Ал. Рубай. Акьалтзавай несилри ви таблигьат Ватандин цав хьиз, къабулрай масандиз. И. Гь. Шаир, вуна... Синоним: багъадаказ, багьаз, масанвилелди. Антонимар: ужузвилелди, ужуздиз.

МАСАНИЗ нар. маса чкадиз.. Мегьамедрасул, а юкъуз хуьрени акъваз тавуна, кьил кьакъудна, масаниз фена. А. И. Самур, Эхирки, за ви кьил тIар тийин, гзаф фикирар авурдалай кьулухъ, за инай масаниз, жуван ватандиз, Краснодарский крайдиз гьамишалугь яз хъфин кьетIна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Фялеярни анай экъечIиз акурла, Гьейбат стхани масаниз феналда. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАСАНИХЪ нар. маса чка галай патахъ. Масанихъ фена завай къазанмишиз жезмач... А. Ф. Лянет. ИкI хьана хъуй, рекьериндини хъижедач. Масанихъ кьил баштанна кIанда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Чавай инай масанихъ кьил акъудиз жезвани мегер, - Гьайиф чIугвазва ада, - чун къведни гьа рекьера хьайила, и кIвалер-къар нел тапшурмишда, лагь. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МАСМАР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тахтадин, кIарасдин кIусар сад садал алкIурун патал гьазурнавай хци кIвенкI алай кIеви еке мих. Крар -яваш, гафар - еке, Я вирт чидайд туш, я сирке. Вичин рикIиз кIанда шуьшке Гатаз, масмар, мих тийижиз. С. С.

МАССАЖ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIазвай чка сагъарун патал пешекарвилелди гъиливди ва я махсус электрик алатдалди тIушунун. Дамаррай иви агакь тийизвай бедендин чкайриз массаж: герек я. Р.

* массаж авун гл., ни низ-квез иви агакь тийиз тIазвай чка сагъарун патал тIушунун. За адан далудиз массаж; авуна. Р.

МАСТ^I фарс, нугъ., сущ.; -тIади, -тIада; -тIар, -тIари, -тIара инсандин келледа ва юкьван тарце авай рагъул икьи хьтин затI; инсандин фикирдин, кьатIунрин орган. - Вунани, хва, авунай къастар, Къе валайни вахчунва кьисас - Какадарна келледик мастар... М. Б. Мейитдин женг. Садбурун мастар ерисуз нагъакьан ва ужуз эрекьди чукIурзава, муькуьбур анашадин есирда гьатзава. Р. Меликова. Садбур - дуьадал, садбур - межлисдик || ЛГ, 1999, 25.I. Синоним: мефт.

МАСТ² фарс, нугъ., сущ.; -тIади, -тIада; -тар, -тIари, -тIара фири некIедикай ийидай продукт. Машинди,... гагъ са патахъ, гагь муькуь патахъ гагь виликди, гагь кьулухъди ян гана, къеневайбур юзурна. Мумкин тир, машинда са гетIе маст эцигнайтIа, адакай дуьдгъверни цIвегь жедай. А. А. Лезгияр. Синонимар: къатух, хкянек.

МАСТ³ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, - ари, -ара, къумар къугъвадайла, чIехи чар гвайдаз гъвечIид атун.

МАСТЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра устIар.

МАСТЕРСКОЙ урус, сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра устIархана.

МАСШТАБ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра картада, чертежда гъвечIи авунвай уьлчме.

МАТАК нугъ., сущ., -ди, -да; -ар, -ри, ра хъуьцуьган. КIвалин яргъи пипIе сад-садан винел эцигнавай са хара матакар гваз, абурукай кьвед къачуна. А. А. Пад хьайи рагъ.

МАТЕМАТИК урус, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра математикадин тарсар гузвай муаллим. Эгер ваз гуьзчивал ийиз кIанзаватIа, жув ша, завуч ракъура, математик ракъура. А. А. Умуд.

МАТЕМАТИКА урус, сущ.; -ди, -да, -яр, -йри, -йра кьадаррин талукьвилер, гьисабар чирдай илим. Математикадин учитель Гьуьсейнова гъилевай мел доскадин агъа пипIик кукIурнавай къватидиз хъивегьна. А. А. Умуд Математика, лагьайтIа, сифте килигайла, кьуру предмет хьиз аквада... X. Шайдабегова. Чирвилери инсан бахтлу ийида || ЛГ, 2000,20. IV.

МАТЕРИАЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са вуч ятIани гьазуруниз лазим затIар, хаммал. 2) чешме, са квекай ва я никай ятIани малуматар. Куьрелди, эдибиятдихъ алакъалу материалар чка, амай вири газетрив гекьигайла, гзаф гузва. М. Ж. Гаф жагъуриз, цIар туькIуьриз. 3) са месэладиз талукь чарар, документар. 4) са нелай ятIани кхьенвай арза, фитне. Бязи инсанрин хиялар Сулейманаз чида гъалар. Гъараздивди чIуру чIалар, "Материал" кхьин хъсан туш. С. С Хъсан туш

МАТИШКА урус, рах., векъи, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) урус дишегьли. - Айнадикай шегьердин парталарни алукIна матишка хьанвалда... Ам матишкадихъ галаз феналда.... З. Э. Муькъвел гелер. 2) куьч. вичиз урус дишегьлидин хесетар, акунар, алукIунар хасди. "Патахъар" ( паталай атайбур) лугьудай тухумдиз хуьруьнвийри цIийи лакIаб - "Матишкаяр" - ганва. 'Матишкаяр" лугьунин себеб ам я хьи, и тухумдин итимриз чпин дишегьлийрал, папарал, сусарал, матишкайрал хьиз, чIагай парталар алукIиз кIанда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

МАТРОС урус, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра армияда гьуьлел къуллугъзавайди.

МАТЧ урус, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра футболда, шахматра къугъунин акъажун.

МАТI сущ,; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара хамунал жедай элкъвей кIеви хкаж хьанвай чка, тIур, - Я балаяр, хьана тIун, куьди вуч хабар я? Гъетер гьисабайла, гъилерал матIар акьалтдайди я... Къ. Къайибханов. Йифен ахвар. Пелелни ченедал сад садалай фейи кьве чIулав матIни алай адан. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* матIан [гьетрен] цуьк сущ. куьлуь-куьлуь хъипи цуьквер жедай, вичикай дарманар, атирар хкуддай набатат.

МАУЗЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тапанчийрин са жуьре. Афсердивай акъваз жезвач, Ам цIай квайд хьиз ргана, Рьиле авай яргъи маузер Къаравулдик кутуна. А. Ф. Дяве.

МАФИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра тарашунал, къакъудунал машгъул инсанрин чинебан кIеретI. ~ Зунни Ташкентдин мафия кIеви дустар я. Пулни, ваз аквазва хьи, захъ ацIанва. Кесиб жедай гьал туш. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ.

МАХ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) лит. халкьдин мецин гьикаятдин эсер. Махара дегь заманадин яшайиш гьихьтинди тиртIа, гьам къалурнавайди хла, зегьметчи халкьдин яшайишдикайни, женгерикайни раханва. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. И идарадин коллективди Къуба патан лезгийрин цIудралди манияр, къаравилиярни хкетар, махарни дастанар, бубайрин мисаларни мискIалар кIватIна ва КцIар райондин газетдин чинриз акъудна. М. М. Лезги тIвар алатIа. И ктабда гьатнавай махар икьван чIавалди чап тавунвай, амма халкьдин сивера авай, гьатта квезни ван хьайи эсерар я. Гь. Гашаров. Синоним: хкет. 2) гьакъикъатдив кьан тийизвай, гьакъикъатда авачир крар, агьвалатар; тапарар. Эй Сажидин, квез я и махар?! Къалура жув кIвалахда. С. РикI дарих я. -Вуна зарафатар ийимир, Селим! - лагьана Вайдади. -Эгер кьаравулчидиз куьмек гун фикирнаватIа, бегьем са ихтилат ая, ТахьайтIа, жуван махар акъвазара!.. А.Р. Чинебан савкьват. Синоним: къундарма.

* мах ахъаюн гл., ни низ 1) сада масадав гафаралди фольклордин эсердин мана агакьарун. Дидеди мад ахьайзамач махар заз АцIурдай рикI умудривни ажугъдив.., А. С. Дидедин кьисас. Ацукьдани ахьайиз Нубатнубат махар хуш? А. Ал. Экв халу 2) куьч. яб гузвайди дуьз фикирдилай алудун патал къундармаяр туькIуьрун, абур ахъаюн. Гатуз жеда квев дамахар, Ахьайиз межлисра махар. С. С. Фекьияр.' Махар чаз ахъайзава женнетдин пишкешрикай. С. А. Зи хиялар.

МАХЛУКЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьадардиз гзаф инсанрин кIватIал. Махлукъ хуьквезвай рекьин юкьни юкьвал дишегьли къужахламишна, адаз пIагъар гузва. Мад чка амачни мегер? А. А. Лезгияр. Суфрайрихъ ацукьнавай махлукьди шаирдиз капар яна. А. А. Пад хьайи рагъ. Ашукь фейи кьван кIвалерай Ашукьдин кIвализ хтун намумкин я: махлукьдин Фуални цел ала ашукь Адама пакунин тIвал хайидалай кьулухъди. И. Гь. Рубаияр. Синонимар: махлукьат, халкь.

МАХЛУКЬАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин тир са чкада (уьлкведа, районда, хуьре) яшамиш жезвай вири инсанар. И ван хьайила, кьунши шегьеррай, хуьрерай инсанар атана, майдандал тупIатIуб турди хьиз, кам эцагдай чка амачиз халкь, махлукьат кIватI хьанвай. Ф. Далалубегьли. Варакъарин вири махлукьатди Гъамидаз серенжем акун тIалабзава. А. А. Пад хьайи рагъ. Адан аламатрин мехъеррикай вири махлукьатдиз хабар я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Стха рагьметдиз фейила, адан саламрик атанвай кьван махлукьат квекайни гзафбуруз акуна. К. К. Зун гьеле сагъ я. Синонимар: махлукь, халкь.

МАХМУР кил. МАХПУР.

МАХОРКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIанин еридин тембек. Шткана тевледин чил, кIватI хъувуна рукварикай. Къад истикIан махорка Хукудна за цIапарикай. Х. Т. Алхасан махорка.

МАХПУР || МАХМУР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра парчадин жуьре. Махсудан къавал кслегъайрин, шаларин, махпурдин таратIри лепе гузвай. З. Э. Муькъвел гелер. Анжах булушкадин ценцекай хкатнавай чIулав махпурдин шалвардин кикерал вили парчадин зулар алай. А. Фет. Кьерен къванер.

МАХСУС || МАХСУСИ араб, ктаб., прил. анжах са затIуниз талукь тир. Гьелбетда, нафт хкудунин жигъетдай адахь махсус чирвилер авачир. А. А. Нажмудин Самурский. ТIиш-пIуз яру хьанвай Гьасан милщиядин работникри, Мирзединни Шамилан кIаникай хкудна, пудни махсус машикда аваз милщиядин идарадиз тухвана. Я. Къафаров. Мейит. Са варз я адал Надир-иагьдилай кьушундиз суьрсет кIватIун патал махсус чар атана. Хаспулатани гьадаз герек тир жаваб раккъурнава. З. Р. Гьажи Давуд. Абу-Алиди, халис кьушунрилай гъейри, хушуналди къвез кIандайбурни кьабулна махсуси тарашчийрин дестеярни туькIуьрна. З. Р. Гьажи Давуд. Гьелбетда, тамар хуьн патал махсус серенжемар кьабулун лазим я. ЛГ, 1996, 5 III. Синоним: кьетIен.

* махсус корреспондент сущ. газетдин штатдик квай корреспондент. Махсус корреспондент я, амма махсусдаказ кхьиз чир хьанвач. Р.

* махсус корреспондентвал сущ. газетдин штатдик квай корреспондент тир гьал. За «Азербайжандин жегьилар» газетдин махсус корреспондентвиле, гуьгъуьнлайни Хачмазда районрин уртах «Халкьарин дуствал» газетдин кьилин редакторвиле кIвалахна. М. М.

МАХСУСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера анжах са затIуниз талукь тир гьал. Лезги чIалан михьивал, махсусвал, иервал хуьн паталди гзаф зегьметар чIугур шаирдин гафари рикI юзурда ви. С. К. Лезги Нямет. Адан [Я. Шайдаеван. - А. Г.] эсерра вичин чилин рангар, гьава, руьгь махсусвилер ава "Самур" газ., 2002, 21. VI. Редакциядай: шиирар нугъатдин махсусвал хвена чапнавайди я. ЛГ, 2004, 8.I. Синоним: кьетIенвал.

МАХСУСДАКАЗ нар. анжах са затIуниз талукь тир гьал хас яз. Дагъустанда махсусдаказ хуьдай зонайрин гьакъиндай Закон кьабулунни гьа и кардихъ алакъалу я. ЛГ, 1996, 5. Ш. Синонимар: кьетIенвилелди, кьетIендаказ, кьетIендиз.

МАХСУСИ кил. МАХСУС.

МАЦ сущ. -а, -а; -ар, -ри, -ра 1) къулан кьилел алай чепедин кьацI. 2) куьч. аялдин гъил.

МАЦIАХАЙ прил. кьуру фурсар гвай; кьуьруькар гвай. Заз а кьатIар тунар кIандайди туш. Абур чIана ата кинойрай къалурдай, маса уьлквейрин инсанрив жедай мацIахай амалар я. Б. Гь. ТIварун стха,

МАЦIАХАЙ сущ.; -ди, -да; -яр, -ри, -ра фурсухъан, лавгъа кас. МацIахай шит, лавгъа итимдиз лугьуда. ЛГ, 1994, 23 ЛХ.

МаЦIАХАЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мацIахай амалар ийидай хесет.

МАША туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къула, пичина авай цIухъ гелкъуьн патал ракьукай раснавай кьве хилен алат. Хъел кваз къарагънай и къужа, Адан крар гьатна гужа: Къарид гъиле гьатна маша, Яшлу ( и)тим гатун хьана кьван. С. С. Са къаридинни къужадин дяве. Ада гатай маша, шекер хадай хех, хекендаз авачир кIвал хуьре бажагьат авай жеди. 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав.

МАШАЛЛАГЬ кил. МАНШАЛЛАГЬ!

МАШАХ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хъсандиз аквадай, кацерин жинсиникай тир вагьши гьайван, Алчахдикай жедач алчах, ТавуртIа мад алчахвал, Жагъурна сад - халис машах - Пеше хьайи кьачагъвал А. Ал. Билбил.

МАШКЪУЛ араб, прил. фикир желбдай, вичикай икрагь тежедай. Кьама ялар, кьиле гар авай са жегьил кеспидал машгъул Агъамет халудин патав атана. М. Ш. Тахсир вили я. Гьакъикъатда лагьайтIа, Абасаз вичи гъвечIи хциз вучиз сиягь лугьузвайди ятIа, гьамни хъсандиз чизвачир. Ам машгъул кеспи къужадиз аквазвач хьи - гьам сиягь я. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* машгъул авун гл., вуж ни-куь нел-квел фикир желб авун; са кардал алахъарун. Им яшайишдин къадир гьеле чин тийидай, бегьем кьанажагъдиз агакь тавунвай аялдив кьенфепг вахкана машгъулар хьийидай хьтин. кар тир. Гь. М. Им къван, имни терез.

* машгъул хьун гл., вуж; квел са квел ятIани ашкъи аваз алахъун. Вич гьадал ва вичин къваларив гвайбурал машгъул хьанвайди хьиз къалуриз, ада жегьилрин ихтилатриз кисна хьиз яб гузвай. А. Ф. Газет. «Вун итим я, буюр, вун жуван итимдин крарал машгъул хьухь, зи крарик кьаришмиш жемир!» - лугьуз гьарайда Минади адаз. З. Э. Зун гъавурда акьазвач. Велиметаз цуру хват незвай. Селминаз акьван бегенмиш жезва хьи, ам адаз тамашунал кIевелай машгъул хьанва. В. М. Гьарасатдин майдандал. - За ваз гьикI лагьанай, гьар пакамахъ физзарядка ая, жендек лигимара, спортдал машгъул хъухь. ЛГ, 1998, 28. VIII.... хуьруьн жемят магьсулар, салан майваяр цунилай, малар, лапагар хуьнилай гъейри, яшайишда герек къвезвай са къадар маса кIвалахрални машгъул тир. С.М. ЦицIигъ-наме. Хуьруьнеийрин кар-кеспи виринра хьиз никIерихъ галаз машгъул хьун, хипер ва малар хуьн я. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.1

МАШГЪУЛАРУН гл., ни-куь вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; машгъулар тавун, машгъулар тахвун, машгъулар хъийимир са кардал алахъна вахт акъудиз тун. Машгъулардай грамматикадин задачайринни тапшуругърин жавабар ва баянар. М. А. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. - Ваз чидани, зун гьихьтин бажарагълу инсанрин гуьгъуьна хьайиди ятIа! Ваз чидани, за абур гьикI машгъулардайтIа, за зун абуруз гьикI кIанардайтIа! А. Исм. Эхиримжи къув. Дуьз я, эхиримжи йисара кIелзавайбур машгъуларун, абурун фикир, кьатун желбун. патал тарсара гзаф кьадар техникадин такьатар ( радио, кино, телевидение, компьютер ва маса тадаракар) ишлемишзава... ЛГ, 2004, 30.III. Синоним: рикI аладарун.

МАШГЪУЛАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра азад вахтунда рикI аладарун патал ийидай кIвалах, кар. Вагьабазни вичин руьгьда гьахьна сиягьат авун, зигьиндин чинебан пипIера къекъуьн еке машгъулат хьанвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Франклин Рузвелътаз вичин папан кIанивилин машгъулатрикай хабар авай. Х. Ш. Элеонора Рузвельт. За ара физ, машгъулат патал, чуьнгуьрар ва зуьрнеярни илигзава. С. Зи Сулейман.

* машгъулат хьун гл., вуж-вуч кIвалахдикай азад вахтунда рикI аладарун. Вичиз машгъулат хьун патал ада хъсандиз хуьз хьана и сикI. Ф. Кесибдин хва Къагьриман.

МАШГЪУЛАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера са квел ятIани машгъул гьал. Инал са Бедирханни Жават хьтин вад-цIуд кас аламукьналди ина я хуьр, я ким хъижедач. Я ина ваз хъижедай са машгъулатвални амач. Гь. М. Им къван, имни терез. Эхир хьи, аялдин акьул гьамиша машгъулатвилерин дуьньядин сергьятрилай анихъ фидачир... Гь. М. Им къван, имни терез

МАШГЪУЛАТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра машгъулардай кас; машгъулардай кIвалахар тешкилдай, кьиле тухудай кас.

МАШГЪУЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера машгъул тир гьал.... чубанри чпин машгъулвал давамарзава. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

МАШГЬУР араб, прил. вичин пешекарвилин чирвилералди, алакьунралди виридаз чидай ва вирида гьуьрметзавай. Лезгийрихъ Кьуьчхуьр Сайид, Лезги Агьмед, Етим Эмин, СтIал Сулейман, Хуьруьг Тагьир хьтин машгьур шаирар ва камалэгьлияр хьайиди я. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. За Азербайжандин машгьур академик Бекир Набивахъ галаз хейлин суьгьбетар авуна. Ада лагьай гафар зи рикIелай алатдач; «Азербайжанвияр ва лезгияр виш йисаралди къуьн къуьне аваз яшамиш хьанавай стха халкьар я. И стхавал чна гьар юкъуз хъсандаказ гъиссзава. М. М. Чи адетар чна хвена кIанда. Синонимар: зурба, тIвар-ван авай, чIехи.

* машгьур хьун гл., вуж-вуч тIвар-ван акъатун. Нагагъ ваз гуз кIан хьайитIа несигьат, Гумукьич вав гьич шариат, терикьат, Килиг, белки, Вазни чир хьуй гъакьикъат, Гьая фена, вун элдиз машгьур жеди. Ё. Э. Гьая течир наб. Жув машгьур хьайила, дустар рикIелай алудун гунагь жедай кар я. ЛГ, 2003, 6. VII.

МАШГЬУРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера машгьур тир гьал, тIвар-ван акъатнавай гьал. «За акъудда адан кIалхан, Чирда мани лугьурвал. Ам тахьайтIа - зун жеда хан, Зиди жеда машгьурвал». А Ал. Билбил. Машгьурвал къени къилихралди яргъал йисара хуьруьн майишатдин рекье чIугур гьакъисагъ зегьметдалди къазанмишна. ЛГ, 2000. 17. II. Элеоноради журналиствилин рекьяй машгьурвални къазанмишна. Х. Ш. Элеонора Рузвельт. Уьзденан ашукьвиликай Лезгистанда еке машгьурвални авачир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МАШИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кудай затIуналди гьерекатдиз гъидай, рельсер авачир рекьяй фидай, инсанар ва парар тухудай улакь. И арада хабарни авачиз, таксидин лишанар алай, хинедай чуьхвенвай хьтин рангунин машин, чархари цIугъ ийидайвал зарб кваз, адахъ элкъвена, лупIна акъвазна. А. А. Пад хьайи рагъ. Машиндай эвичIай Алипулат милайимвилелди агъсакъалрин патав атана. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: автомобиль, автомашин. 2) жуьреба-жуьре кIвалахар кьилиз акъуддай, чеб-чпиз гьерекатдиз къведай механизм ва я механизмаяр. ЦIийи къуватралди гила машинрин Регьятвилив физва кIвалахар четин. Х. Т. Гуьзелвал вуча. Идриса трактордин руль Аликав вугана. Алика, хвешиз-хвешиз машиндин руль вичин гъвечIи гъилера кьуна, педалдал кIвач илисна. А. Салимов. ЖедатIа, * къуьл михьдай машин, кьил кьадай машин, пар чIугвадай машин.

* машинринни тракторрин станция сущ. хуьруьн майишатда залан кIвалахар кьилиз акъуддай техника хуьзвай чка.... Сулейман хайи ва чIехи хьайи Кьасумахуьруьн район ва Куьре округ хьтин яргъа авай ва виликди гзаф кьулухъ галамай чкайрани цIийи рекьер ва муькъвер расун, заводар ва цIийи-цIийи дараматар эцигун, школаяр ва кулътурадин маса идараяр ахъаюн, машинринни тракторрин станция тешкилун, никкра тракторар ва маса машинар тун хьтин зурба кIвалахар физ хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир.

МАШИНИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ракьун рекьяй фидай машин (паровоз, электровоз, тепловоз) гьалдай кас. Машинист гзаф мукъаят тир. Р.

МАШИНИСТВАЛ сущ.; -или, -иле; - илер, -илери, -илера ракьун рекьяй фидай машин (паровоз, электровоз, тепловоз) гьалдай пешекарвал. Стхади машиниствиле кIвалах ийиз къад йис я. Р.

МАШИНИСТКА урус сущ.; -ди, -ди; -яр, -йри, -йра кхьинар машинкадай ядай дишегьли. Чаз цIийи машинистка хьанвай. Р.

МАШИНИСТКАВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера машинкадай кхьинар ядай пешекарвал. Вахаз машинисткавал бегенмиш хьанач. Р.

* машинисткавал авун гл., ни басмадин гьарфаралди кхьинардай машинкадал кIвалахдай пешекарвал авун.

МАШИНКА урус, сущ.; -ди, -ди; -яр, -йри, -йра басмадин гьарфаралди кхьинардай машин. Ахвар тийиз заводри хьиз йифера Къелемрини машинкайри ванзава. А. С. Зи дустар.

МАШИНЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; машинламиш авун, машинламиш тавун, машинламиш тахвун, машинламиш хъийимир гъилелди ийизвай кIвалахар машинралди эвезун.

МАШМАШ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра еке цил авай хъипи рангунин кьиблепатан емиш. # хъипи ~, ~дин цил, ~ар кIватIун. Хъипи машмаш хьиз я тини, Фан рангни я яру хини. С. С. ГьажикIа. Шини, машмаш, кицик, гьам ич. - Вири герек я, кIан я. Мичуринан рехъ кьуна вич Фидай аял кIубан я, И. Гь. Багъ. Кьве мертебадин кIвалерин айвандик машмашдин таза кIарасдикай атIанвай хъипи рангунин тIур хътин чин алай, муьжуьд йис хьанвай руш Беневша акъвазнава. Гь. Къ. Магьини дилбер. * къени машмаш, чIуру машмаш.

МАЯ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) цуру ийидай затI, са шей, продукт цуру гьалдиз гъидай затI. 2) эркекдишивилин лишанар квай, аладун патал тир эркекдан гьаяйра гьасил жезвай жими затI. -ТIебиатдин сирер я мая, хтул. Дуьз лагьайтIа, абурукай халкьдин риваятни ава. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 3) инсандин тупIун кикен, гьайванрин кикерин дири чка, иви квай пай. 4) куьч. намус.

* маядин руг сущ. набататдин цуькведин кукIва жедай тумламишдай, маяламишдай руг хьтинди.

МАЯК урус сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьуьлуьн къерехдал, островдал алай гимийриз рехъ къалурун патал лишан гудай кьакьан минара 2) куьч. зегьметда кIвенкIвечи. Вуч хабар я, белки къе ваз Чи маякри са кар кьуна. Юлдашвилин суддин вилик Тухванани япар кьуна? А. С. Муьфтехурдин кьилихъ лайлай.

МАЯЛАМИШУН гл., ни-куь вуч; - на, -да; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; маяламиш тавун, маяламиш тахвун, маяламиш хъийимир 1) мая гун. 2) дишидал эркекди гьалдар тавуна, эркекдан маядин куьмекдалди бугъазарун.

МЕБЕЛЬ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин аваданлух, кIвале эцигдай затIар (столар, стулар, диванар, кроватар ва мсб вири санлай). Вуч я мебель? Тахтадин патар. Вуч я Гьамга? Шуьшедин къапар. Сагъ хьурай, Саф хьурай Зи рикIин кIусар>. А. Ал. Хъен галачир рикI. - Гила ида ахварар ахъайзавайди я. Уьмуьрда идахъ мебель хьайиди туш. Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

МЕВЛИД араб, сущ.; - ди; -да; -ар, -ри, -ра 1) Мегьамед пайгьамбар хайи югъ. 2) Мегьамед пайгъамбар хайи йикъаз талукь межлис. Резин калуш, памбаг гуьлуьт, Винелай гам, кIаникай лит, КIани затI туш аниз билик, Дагъустанда гудай мевлид. Тахьуй кар энгел, фекьияр. С. С. Фекьийриз. 3) (чIехи гьарфуналди - М.) эркекдин хас тIвар: Мевлид, Мавлуд.

МЕГ сущ.; -ки, -ке; -кер, -кери, -кера пелез авахьдайвал кьилел виликай тунвай итимдин чIарар, чIарарин са тил. Бармакдикай хкатай мекен чIарар цифеди къежирна пелекай стIал-стIал яд кIвахьзавай Мегьамедрасулан пашман сифет язух къведай гьалда авай. А. И. Самур.... адан са чIиб кьван шапкадикай хкатнавай мег заз пайгар акунач. И. В. Чирхчир. Пакад юкъуз кьенай "Деве". Мекин чIарар атIана, Салан кьиле кучуднай ам, Куьмекдалди тухвана. М. Б. Деве.

* мег дзидзи, кьам дуду прил. винелай михьиэ гьакъикъатда гзаф чиркин.

МЕГеР (МЕГеН || МЕГеНА рах.) фарс, кIус суал гудайла ишлемишдай гаф. Мегер гьикьван жеда вун зал гьавалат? Е. Э. Дуьнья гьей. Паб, гъуьл хьана сад тушиз сир, Мегер ян зун на кьур есир? С. С. Гъуьлуьнни папан гуьжет. Мегер чи инсанар гьакьван хибри, намуссуз, ахлакьсуз хьанвани? Р. Меликова. Садбур - дуьадал, садбур - межлисдик || ЛГ, 1999,25. II. Вучиз ихьтин тегьерда Зулумзава и касдиз? Мегер сергьят амачни Куь акьулсуз кьисасдиз? З. Р., Б. С. Шарвили. Мегер гъвечIи хуьре чIуру кар сир яз яргъалди амукьдани? Вири жемятдиз зи писликвиликай раиж хьана. А. М. Киф атIайди.... чIулаввал янавай цаварай чIал акъатна. Мегена ам чIал яни? Ж. Гь. ЦIийи манидин суракьда

МЕГЪВ сущ.; мегъуь; -вер, -вери, -вера еке пешер алай, кIеви тан авай тарцел жедай, кьве паюникай ибарат къуба хьтин емиш. - Пака тама авай чIуру емишар ва мегъвер кIватIдай мел авуна кIанда. З. Э. Муькъвел гелер. ВакIари иштягьдалди мегъвер неда. Р.

* мегъуьн тар сущ. вичел мегъвер битмиш жедай тар. Яз куьче туширтIа, Вердидивай мегъуьн кIанчI хьтин Асанан вилик гьич шумпIни ийиз жедачир. З. Э. Муькъвел гелер. Мегъуьн тарар, гарар тийиз саймишни, Мягькемвилин тар гуз тама виридаз, Уьзуьагъдиз акъвазнава дири яз, ГъизвачтIани са абурлу емишни. И. Гь. Чи баркаван яд хъваз.

МЕГЪВеРГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мегъвер авай къаб.... ган суффиксдин куьмекдалди лезги чIала хейлин гафар арадал атанва: тIурарган, хемирган, крчарган, мегьверган, мукуган ва мсб. И. Жаватов. Са макъаладин гелеваз ЛГ, 2005,17. VII.

МЕГЪУЬНЛУХ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра мегъуьн там, мегъуьн тарар авай чка.

МЕГЬ туьрк, сущ.; - еди, -еда; -ер, -ери, -ера хипен некIедиз мая гана арадал гъизвай, вичикай ниси хкуддай къатух. Халкьдиз цуру некий тагуз, мегь чIугваз, Чеб чпелай рази я а «кьардашар»... Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал».

МЕГЬЛИ прил. мегь арадиз гъидай. Им рушарин мегьли къар я. Мулдин цуьквер нез къекъведай. Ф. Ашкъидикай ва дердиникай манияр.

МЕГЬЕЖАР фарс, сущ.;' - ри, -ра айвандин чина, муькъуьн, гурарин къвалара твадай чахчахар. -АлукIнавайди я, - зун айвандин мегъежардин винел хкаж хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Селвана, чата гъил мегъежрал эцигна, гурарай агъуз эвичIна. А. А. Пад хьайи рагъ. Мегьежар кьаз, иесини мугьман тик гурарай вини мертебайриз экъечIна. А. А. Пад хьайи рагъ.... фялейри, сварщикри са куьруь вахтунда 69 кв. метрдин кимин къавуз шифер яна, сувагъарна... айвандин сиве хьиз, бетондин мегьежерар туна. ЛГ, 2003, 4. ХII

МЕГЬРАБ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра мискIинда капI ийидай вахтунда имамдин вилик квай цла тунвай чка.

МЕГьРИБАН фарс, прил. 1) хуш тебятдин, хъсан къилихрин. Толстоян уьмуьрдин юлдаш, мергьяматлу ва мегьрибан дишегьли Софья Андреевнади Мегьамед багъри велед хьиз къабулна. К, 1988, 23. XI. 2) (чIехи гьарфунилай - М) дишегьлидин хас тIвар: Мегьрибан - а, -а; -ар, -ри, -ра гьа ихьтин чIавуз, гьа и къенин хьтин са меле, ам а чIавуз хуьре виридалайни гуьрчег руш тир, я тахьайтIа вичин вилерай гьакI аквазвай Мегьрибана «Эхь» лагьай са гафуналди бахтлу авунай. Б. Гь. Заз эвера.

МЕГЬРИБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -клера мегьрибан тир гьал. Амма и регьимлувал, рикIин назиквал, инсанрихъ галаз мегьрибанвал, юмшагъвал ада гьар низ хьайитIани багъишнач. м. М. Гь. ЧIехи шаир.

МЕГЬРИБАНВИЛЕЛДИ нар. мегьрибанвал хас яз. Периди мегьрибанвилелди камаллу руш. къужахламишна, адан ргаз акъвазнавай кьве вилиз кьве темен гана. ГЪ. Къ. Магьини дилбер. - Куьне чаяр хъвазвани? - мегьрибанвилелди хабар кьуна чун акур ада, гъилевай сумка холодильникдин патав эцигна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Синонимар: мегьрибавдаказ, мегьрибандиз.

МЕГьРИБАНДАКАЗ нар. мегьрибан лишан хас яз. Синонимар: мегьрибанвилелди, мегьрибандиз.

МЕГЬРИБАНДИЗ нар. мегьрибан яз. Килигзава мегьрибандиз, адан паб Ичин таран ачух жезвай тIуруниз... А. Ал. Зи дустуниз... Синонимар: мегьрибанвилелди, мегьрибандаказ.

МЕГЬРИБАНЛУ цI, прил. мегьрибан тир. Сад Кьулан СтIалдилай, садни Векьелрилай тир абуру чеб-чпиз кьисмет хьана, мегьрибанлу уьмуьр кечирмишна. ЛГ, 2004, 28.II.

МЕГЬТЕР фарс, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIанрив гелкъвезвайди. КилигайтIа, ин пачагьдин рушаз ин мегьтер Лукьман кIан хьанва кьван. Ф.

МЕД фарс, сущ.; -ти, -те; -тер, -тери, -тера емишрикай хкудзавай чIун галай, икьи, недай затI. Еришдиз кьвед хьиз. Гуьзел я, гъед хьиз, Ягълу обед хьиз, Ширин я, мед хьиз. Х. Т. Гьуьруь. Къарийрив гвай мехкIуьт, мед авай кьечер руг-руг авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Сандухдай акъудна са шуткар фуни хатрутрин мед авай чайдин кьабленбек эцигна. За чапла гъилелди фан кIус атIуз метик кягъиз незвай. З. Э. Зулун пеш.

МЕДАЛЬ урус, сущ.; - ди, -да; -ра, -ри, -ра са карда тафаватлу хьайила, гъалибвал къачурла, ракьукай раснавай махеус шикил ва я кхьинар алай гудай затI. Ислягьвал хуьнай къачурла медаль, Ви тIвар ала чи рикIел, партия, Баркаллу халкьдин кьегьал партия. А. С. Партия рикIе аваз. Мукьвара адакай бригадир авунва. Хъсандиз кIвалахунай медапни ганва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Ада Кавказ, Керчь, Москва патал женгера иштаракна. Хурудал Ватандин ЧIехи дяведин орден, «Кавказ оборона авунай», «Москва оборона авунай» медалар алай. М. Ж. «... Фу гайиди я гьамиша»

МЕДЕНИ туьрк. прил; алай девирдин истемишунрив кьадай ахлакь авай. Хьунухьалди медени аскер, жергеяр чи кIватIна иер, тергин чна куьгьне гьалер, бес я чна хъвайи зегьер. А. Ф. Ша! Ша! Ша! Синоним: культурный.

МЕДЕНИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера медени гьал. Ам [Лезги Нямет. - А. Г.] уьмуьр пердиз чидай... милливал, меденивал, лезгивал хвейи, гележег патал женг тухвай ишир я. З. Ф. Халкь латал халкьнавай инсан. А вад сувун кьакьанвилиз тай хьана гьар лезгидин меденивал, марифат. М. Агьмедов. Зи дуьнья. Антоним: медениятсузвал.

МЕДЕНИЯТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра производстводин, жемятдин уьмуьрдин, къанажагъдин жигьетдай агалкьунар, вилик фин. Амма са бязи ксарин манийвал ва а девирдин вакъиаяр себеб яз «Шарвили» эпос кIелдайбурув агакьнач. Халкьдин кьилин винизвал ва адан медениятдин дамах тир шагъ эсер чинебаи къацIарикай садал эцигна. Р. Р. Лезги халкьдин игитвилин эпос. Гьажибег Гьажибегова чи халкьдин руьгъдин хазинада дерин гел туна ва дагъвийрин меденият зарбдиз вилик тухудай къулай шартIар тешкилна. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. Зун умудлу я хьи «Самурди» лезги сихилдик квай муькуь кIуьд халкьдин медениятдин къайгъуни чIугвада». М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Синоним: культура.

МЕДЕНИЯТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера меденият авачир гьал. Гъалибвилериз чун фида медениятсузвилелни Къати гьужум чна ида. А. Ф: Медени гьужум. Антоним: меденивал.

МЕДИНСТИТУТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра духтурвилин пешекарар гьазурдай институт.

МЕДПУНКТ урус, сущ.; -ди,_ -да; -ар, -ри. - ра сагъсузбуруз килигдай, абуруз лазим къуллугъ ийидай чка. Аваданда цIийи мектеб, клуб, искусствойрин ( ашукьрин) школа, медпункт, цIийи мискIин, машинар, поездар акъвазардай чкаяр хьанва. ЛГ, 2005, 4. VIII.

МеДУНИВЕРСИТЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра духтурвилин пешекарар гьазурдай университет.

МЕДУчилище урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра юкьван дережадин чирвилер авай духтурвилин пешекарар гьазурдай чка.

МЕДИЦИНА урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра уьзуьрар сагъар хъувуникай, абурун вилик лад кьуникай илимар вири санал. Сада педагогикадин, садани медицинадин... Хсуси яшайиш гьа икI тухвана кIандай затI я. З. Э. Арифдиз ишара. КIелун лагьайтIа, Рамзиятан еке мурад тир. Зирек рушан хиялар яргъариз фена. Медицинадин институт куьтягьна, ам духтурни хьана. 3. Э. Рамзият.

МЕДПУНКТ, урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара хуьре ва я вахтуналди инсанар яшамиш жезвай чкада къуллугъзавай духтурар авай идара, кIвал. Медпунктунин ва бухгалтериядин кIвалер эцигна, тадаракламишна. ЛГ, 2005, 19. V.

МЕДРЕСА араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра мусурман диндин юкьван ва я кьилин мектеб. Гьеле малум тушир себебриз килигна, Етим Эминавай а заманайра медресайра гузвай тагьсилдин а кьилиз экъечIиз хьанач. Гь. Садыкъи. Лезги литературадин буба Етим Эмин. Чи мискIанда медресани кардик ква. Ш. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш.

МЕДСЕСТРА урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра азарлуйрихъ гелкъведай медицинадин юкьван образование авай къуллугъчи. Махачкаладин роддомда кIвалахзавай зи дуст медсестради хиве кьурвал, аялар хаз. роддомда таз катзавай лезги рушарни гзаф жезва. Р. Меликова. Садбур - дуьадал, масадбур - межлисдик || ЛГ, 1999, 25. II. Кабинетдиз гьахьна, халатни алукIна столдихъ ацукьай духтурдиз, салам гана гьахьай медсестра Пери акурвалди, долу чухвай хьиз, регьят хьана. А. Эсетов. Кьуьзуь кьун.

МЕДУЗА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гзаф кIвачер квай гьуьлуьн гьайван.

МЕЖДОМЕТИЕ урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра жуьреба-жуьре гьиссер къалурдай гафар акатзавай чIалан паярин тIвар. Жуьреба-жуьре гьиссер къалурдай, амма абур лугьун тийидай гафариз междометияр лугьуда, месела: Пагь, адан писвал вуч я? Пагь гъикьван хъсан балкIан ятIа аку тIун? Пагь, на вуч авуна? М. М. Гь. Лезги чIалан Грамматика, 1962.

МЕЖЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) вич хъвана тебятдин серинвал кьин патал емишрикай хкудзавай ширин жими затI. 2) куьч. хушвал. Бязибурун рахунар, цуькIуьн чIатI хьиз, кьуру жеда. Рамазанов лагьайтIа, меже кваз, гьар са гаф рандадай акъудиз рахадайд я. Б. Гь. Кек галкIизва.

МЕЖЕВИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мискIиндиз къуллугъ ийизвайди. Са шумуд йисуз Хпеж: Къурбана хуьруьн мискIанда межевир яз кIвалахна. «Лезгистандин хабарар» газ., 1991, №7.

МЕЖЕВИРВАЛ сущ.; -паи, -иле; -илер, -илер, - илери, -илера мискIиндин къуллугъчивал. Межевирвал сифте йикъалай, садани тапшурмишначтIани, Нуралидал аватнава. М. Б. ЦIийи мискIин.

МЕЖЕЛУВАЛ и!., сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера бегьерлувал хкаж жедай ери. Дагъустандин шаирри абурун куьмекдалди михьи муьгьуьббатдикайни хайи чиликай, адал зегьмет чIугваз, яратмишиз багъри накьварин михьивални чимивал мадни дерин ва мукьва ийизвай инсанрикай гуьзел манияр яратмишнава. "Самур" журн.. 2002, № 23.

МЕЖЛИС араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са гьихьтин ятIани месэладиз талукьарнавай мярекат. Ихтибарна гьар межлисда И чIалар лугьуз жедайд туш. С. С. Бязи къанба. Гатуз жеда квев дамахар, Ахьайиз межлисра махар. С. С. Фекьияр. Мехъер! Им уьмуьрда садра жезвай шад межлис я. К, 1985, 14. VII. 2) са гьихьтин ятIани месэладиз талукьарнавай тIуьн-хъун. Я паб,... им чIехи мурад тушни, жуваз хва хьана, хва чIехи хьана, адан мехъер, межлис акун. А. Муграгъви. Адалатдин арха. Межлисра я тамада вун, Гагь-гагь жеда тIамада вун, М. Салахъ. Бутаяз. Синоним: къунагълух.

МЕЖМЯ фарс, куьгън., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра махсус пIатIнус.

МЕ3 сущ.; - ци, -це; -щр, -цери, -цера 1) незвай затI туькъуьниз куьмек гудай ва дад чирдай инсандин ва я гьайванрин сиве авай орган. Акъуд ва мез, аниз за Темен гун чими, Лагьайвиляй жумартдиз Гафар заз кIани. Б. С. Вучиз чубарукри инсанриз мукьва хьана мукар ийида. 2) инсандин рахунрин, фикир гафаралди лугьудай орган. Ажеб хъсан рахада мез. Е. Э. Гьуьруьдиз ухшар акуна. Гаф лагьайла, кефи хадай, Мез жедан бес акI рахадай? С. С. Гаф мецелла -кьезил я, гаф рикIелла - къизил я. Гзаф рахадайдини, гзаф кисдайди - стхаяр я. Гзаф рахадайдан мез галатда, гзаф кисдайдан - бейни. З. Р. Веси. - Я чан стхаяр, им гьикьван хъуй Алидар лугьудай угърашди чун кIамайрай кьаз? Ша, садра кьван чунни адал хъуьрен. Адан пакун тIваларив гвай пи цIрадайвал. Мез кьадайвал. КIвачер чилик ккIидайвал. Н. И. Сирлу межлис. Куь гьар садан кхьинрикай хараяр хьанва, Квез гун патал суалрин цIиргъ зи мецел ала. А. Къ. Кьве малаик... 3) рахунар, ихтилатар. РакIар ахъайна гьахьдай кIвализ ва ширин мез кардик кутадай. Тарифдай кIвалин иесидин, адан кайванидин, суфрадихъ галайбурун. Н. И. Сирлу межлис. Гагъ-гагь зунни чIалахъ жезва мецин ви. Къе виридаз, рикIел атай къиметдив, Регьят хьанва алдатмишиз чилинви. За ви чирвал цIуз вегьезвач туьгьметдин, З. Къ. Вуна пара тарифзава женнетдин. 4) чIагъандай макьамар ядайла, тупIар эцигдай яргъи ва шуькIуь кIус. ЧIагъандин мецерилай астадаказ шуькIуь яргъи тупIар цIуьдгъуьнзава. Ж. Гь. РикIин кIусар. * кьве мез аваз хьун, цIун мез

* мез алатIун (алатун нугъ.) гл., нин вердиш хьун (лугьуз, рахаз). - Уружали буба! Садрани завай и касдиз ата-буба лугьуз жезвач, мез акI алатIзавач. Къ. М. Птул руш.

* мез гун гл. мез алтадун, мецелди михьун. КIвалин вилик лап гъвечIи са чIулав кIелез мез гузвай вич гелкъвей къумрал хеб акурла, Загьирай вучиз ятIани гъарай акъатна. Гь. М. ЧIулав кIел.

* мез жагъурун гл., ни са икьрардал ва я меслятдал атун патал рахунар авун. Гьавиляй, алакьайтIа, Гьажидин рухвайрихъ галаз мез жагъурна кIанда. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синоним: мез акун

* мез кIараб хьун гл., нин гзаф лугьун, гзаф рахун. Адаз лугьудай кьван зи мез кIараб хьанва. Р.

* мез куьруь авун гл., ни нин тахсир квай гьалдиз гъана, фикир лугьудай мумкинвал тун тавун.

* мез куьруь хьун гл., нин вичик тахсир квайвиляй вичин фикир лугьудай мумкинвал тахьун, ихтияр тахьун. Гъил ичIидан мез куьруь жеда. Ф. - Райкум авай чкада творец историядин мез лап корутка я. А. А. Лезгияр. Антоним: мез яргъи хьун.

* мез кьве чихел хьурай! межд. 'рахаз тежедай гьалдиз атурайманадин ибара. Эгер гьакI туштIа, зи мез кьве чихел хьурай! Мад идалай зурба кьин авач хьи? З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: мез кьуруй!

* мез кьун гл., нин рахаз таххьун, лал хьун. Мез кьун, биши хьун Мелекадиз, гуьрчег, такабурлу дишегьлидиз, идалай еке зулум жедани? Гь. М. Ирид къаш.

* мез кьуруй! межд. 'рахаз тежедай гьалдиз атурай' манадин ибара. Синоним: мез кьве чихел хьурай!

* мез пелтек хьун гл., нин мез рахадай гьалдикай хкатун, мез галкIун. А чIавуз на Эмин рикIел хкидач, мез пелтек яз, гаф кьулухъ элкъведа. Е. Э. Ватандай катзавайбуруз.... ам яшамиш жезвай чкадин тIварни кваз са гьихьтин ятIани шаклуди я. Ам лугьудайла, мезни кваз пелтек жезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Мез пелтек тахьанмаз фекьийрикай къаравили ахьайин. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* мез сивяй аватун гл. нин лугьудай кьван, насигьатар гудай кьван галатун, икрагь хьун. -Парторг ваз кIан хьайитIа, маса дердийризни килигзава, - кьусуяр хьтин чIехи гъилер хкажна ЦIаруди. - Ваз лугьудай кьван зи мез сивяй аватна. Ваз ван хьанач. Б. Гь. Заз эвера.

* мез хвена хуьр ая, гъил хвена - кIвал мисал 'гзаф рахамир, герек авачир харжар ийимир, жуван кардал кIеви хьухь' манадин мисал.

* мез хуьн гл., ни артухан, герек авачир гафар рахун тавун. Квадармир на ви итимвал, Мез хуьх жуван фейи кимел. А. Б. Хъсан туш.

* мез цIуьдгъуьнун гл., нин жуван мецикай хун, масадакай хатадай хьиз чIурукIа рахун. Вучиз кьарай атIанва? Куьз хийирдихь гьарайдач? Бубайрини лагъанва. Мез цIуьдгъуьнайд къарагъдач. И. Имиралиев. РикIин буйругъ.

* мез-гъвел авун (ягъун) гл., низ 1) хуш къведай гафар авуна алцурарун, инсандин хъел хъуьтуьларун. Абур гьина аватIа чирун патал вуна Пашадиз мез-гъвел авуна кIанда. З. Э. Йифен тIурфан. 2) хуш къведай гафар авуна, минет авуна, жуван фикирдал гъун. Къурбанан ихтилатдин сифтедилай башламишна Жейранан туьтуьна шел акIанвай. Ихтилат куьтягь хьайияа, адавай и шел къене хуьз хьанач. Ада, сес акъудна хьиз, вичиз са кIус шел авуна. Къурбана ам, мез-гъвел яна, секинарна. Къ. Къ. ЧIурун паб.

* мецел текъвез гл. са никай, квекай ятIани рахаз тахьун. Чир хьана гьал, рикI хьана сал, Са затI мецел текъвез ава. Е. Э. Гуьзел Тамум.'

* мецелди (мецивди) рахун гл., вуж нив меслятдалди, къал алачиз рахун. КIанта рахух вун гьадав лап мецелди, Гъил хкIуртIан, экъечIиз физ варцалди, Чинебан сир акъудди ви къецелди, Нар. деве хьиз вич-вичиз къизмиш жеди. С. С. Пис папаз. [Зарлишан]. Ваз за лагьанайни, адав мецелди рахух, ам гъавурда тваз алахъ, ваз ван атанач. Вуна ам куьлегда туна, гатана... Н. И. Гьакимрин папар.

* мецелай рахадайди сущ. рахадай чIавуз бязи сесер сивяй дуьз акъудиз тежедайди.

* мецелай рахун гл рахадай чIавуз бязи сесер сивяй дуьз акъудиз тахьун.

* мецериз кьилав гун гл., ни герек тушиз рахунар авун. Бес я, акъваз, кьилав гумир мецериз, Итимвилин заланвал хуьх, кис хьана. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават.

* меци лагьана, гъили къачуна мисал 'жува лагьайвал, фикир авурвал арадиз атун' манадин мисал. Лезгийри лугьуда «меци лагьана, гъили къачуна». Къ. Къ. КIири Буба.

* мецив кьун гл., ни вуж жуван патаз гъун, жуван фикирдин терефдар авун.

* мецин тар сущ. мецин юкьва авай гьал. Учителди икI авурла, амайбуру вучрай?! Гьуьсейнов... - Нямет, мецин тар кьурди хьиз, бирдан кисна. А. А. Умуд.

МЕЗГЬЕБ араб, куьгь., сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра дин; диндин са хел, са тереф. Къуьгьне динни, куьгьне мезгьеб - Абур галаз квахьна кьий чеб! С. С. Ихьтин къуватар ава чаз.

МЕЗЕ туьрк, т-б., сущ.; -ди, -да ширин.

* мезе гун гл., ни дамахар авун, наз маса гун. ИкI рахунрик кваз Камината вичиз хас тирвал мезе гузва. ЧIун галай хъуьруьнар ийизва. З. Э. Арифдиз ишара. РикIиз хуш ятIани, руша ам вичив агудзавачир. Аданди кьуру наз гун тушир. Секинатаз чурун тавур фу тIуьрла, руфун тIа жедай чIал чизвай. Амма рушан мезе гунри гададал мадни цуцIрухар акьалдарзава. З. Э. Кек галкIизва. Абуру гьарданбир ракъинал цIарцIар гузвай гьекьекь чIулав киферилай мезеяр гуз кап алтадзава, гьар легьзеда, вилера вилер тваз, зи фикир чпел желбзава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

МЕЗеЛИ перс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хъуьруьн. зарафат(ар). Кинофильмдиз тамашзавай жемят гьич квазни такьуна, абуру сифте мезели, ахпа туршимезе, гуьгъуьнилай шит-шит ихтилатрал илигна. К, 1985, 24. VII. Амма ада зарафат патал авур мезели секиндиз ацукьнавай яргъида заландиз кьабулна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

МЕЗЕММЕТ араб, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сада авур чIуру кIвалахдал, ихтилатдал наразивал къалурдай гаф, гафар. Синонимар: туьгьмет, айиб.

* меземмет авун гл., ни кIвалахдал, ихтилатдал наразивал къалурун. Сада садаз гьикьван ийин меземмет, Къизилдин гаф тефизвайла цIекIведай. Х. Х. Буд алатай араба хьиз... Синоним: меземметун.

МЕЗЗеМЕТУН гл., ни низ; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; меземмет авун, меземмет тавун, меземмет тахвун, меземмет хъийимир сада авур чIуру кIвалахдал, ихтилатдал наразивал къалурдай гаф, гафар лугьун. Синонимар: айиб авун [гъун], меземмет авун, туьгьмет авун.

МЕЗРЕ араб, сущ.; - ди, -да, -яр, -йри, йра техилар цадай ник; тамтар авачир, цадай чил. Зун къекъвезва тамашиз Къуьлер авай мезредиз. Зун къекъвезва мани гваз Кухур ийиз туртурар. А. Ал. Хазина. Адаз чизвай: МугРагъа цIегьер хуьн адет туш, вучиз лагьайтIа кул-кус квачир мезреира, сувара, гуьнеира цIегьер хуьн четин я, абурухъ югъди галтугна кIанда. Гь. Къ. Четин бахт. Дуьнья, лагь заз, ви табдин рехъ гьи мезредилай гьинал кьван я? М. М. Им вуч регъв я?

МЕЙВА кил. МАЙВА.

МеЙИЛ кил. МАЙИЛ.

МеЙИЛВАЛУН кил. МАЙИЛВАЛУН.

МЕЙИЛЛУВАЛ кил. МАЙИЛЛУВАЛ.

МЕЙиТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра кьенвай инсандин жендек. Кесиб касдин мейит сурал мягьфедаваз тухуз хьайтIа, Адак кьуьн кутадай бенде жагъич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал кьий. Мейит кучуддайла, вирибурун рикIера регьим гьатда. З. Р. Веси. Чи хуьруьнви Бейдуллагьаз Эредар тIвар алай чкадал кьенвай итимдин мейит акуна. Ада ам, балкIандаллаз хкана, суркьул авуна..., кучу дна. ЛГ, 2004, 8.I. Синоним: къара.

МЕК сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера 1) са затI къачуз жедайвал, кьаз жедайвал тупIар тIимил кIватIна агуднавай кьве капаш. Гзаф вахт фенани, тIимил вахт фенани чидач. Далалубегьлиди мад лугьуда; "Эй стха, са меке авай кишмишар це, за ваз гаф маса гуда". Ф. Далалубегьли. Михьна чилин са, чIук еке, тварар гъана кьуна меке... Ш-Э. М. Аяларни шив. Чи рикIериз марф я герек, Тек са вакай кIан я куьмек. Яд хъвадайвал кутуна мекв, Чаз кIакиди марфар я хьи... С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) тупIар тIимил кIватIна агуднавай кьве капаш, и саягъда кIватIнавай капашда авай затIунин кьадар. - Ингье, гьа икI, къари сабурсузвили, хъиле буьркьуь авуна... Са мекве авай къуьлуьз килигна верч кьена, вичин рикI тIарна... Къ. М. Дуствилин цIай. Са мек кьуьл гваз акуртIани, Кьаз язавай пелелай. М. Б. Чавуш. Синоним: гьаб. ☼ М. М. Гьажиева ( кил. РЛС, ч. 148 -горсть), Б. Б. Талибова ( кил.: Б. Талибов, М. Гаджиев. ЛРС) мекв ишлемишзавай, 1964 - йисалай норма яз мек къалурнава. Кхьинра кьве жуьрени гьалтзава.

МЕКЕЖА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) т-б. вак. 2) куьч. яшариз чIехи, масадаз зарар гуз алахъдай къари.

МЕКЕЛДИ нар. 1) мекерин куьмекдалди, меке аваз. 2) куьч. гзаф, пара кьадар. - Мекелди пул ада гъида, Бизнесмендиз, валлагъ, Ш. И. «Бизнесмендиз фида, диде».

МЕКЕРА¹ мег существительнидин гзафвилин кьадардин чкадин I падеждин форма. Кил. МЕГ.

МЕКЕРА² куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра вахт-вахтунда тешкил ийидай еке базар. Синоним: ярмарка.

МЕКИН' [мекки^н] мег существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. МЕГ.

МЕКИН² [мекhи⁴] араб, куьгь., т-б., прил. къати, гужлу. Леше даим мекин фитне, дяве, кьал, Гъибет пара, къалбикъара, рикI дагъал. Е. Э. Нефсиниз.

МЕКиР || МИКИР || МУЬКУЬР фарс, куьгь., т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра масадакай кьулухъай пис рахун. Мез ви лап я, япар биши, вилер кур, Гъилер члахъ, кьецIибур я ви кьве кIур, Метр гзаф, гьакь ви хилаф, хиял чIур, Дуьнья гайтIан, «мад бес я» вахъ жедайд туш. Е. Э. Нефсиниз. Синонимар: буьгьтен, гъибет, фенд. ☼ М. М. Гьажиева и гаф микир хьиз ишлемишзавай (кил.: М. Г. РЛС, ч. 275 -каверзник), орфографиядин къайда 1950 - йисалай мекир яз кьабулнава. Чна винидихъ гъанвай текстина авай литературный норма тир вариантдилай гъейри, араб чIалан пешекар - Садыкъиди 3980, 1995 - йисара акъудай кIватIалра Е. Эминан гьа-гьа шиирда муькуьр ганва.

* мекир авун гл., ни масадакай кьулухъай пис рахунар авун, гафар авун. Синонимар: буьгьтен(ар) авун, гъибет(ар) авун.

МЕКТЕБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. – ра умуми чирвилер ва тербия гудай идара. ЦIийи илим тир чи метлеб, энки гъвечIи хуьруьн мектеб, Кьве вишер билбил ава чин. С. С. Ихьтин къуватар ава чаз. Ассимиляциядин рекьер гзаф авай: лезгияр жавабдар къуллугърал тайин тийин, мектебра дидед чIалалди тарсар тагун, радио, газет Къадагъа авун, лезги аялар, дидедиз уьайила, документра чара миллет кхьин ва мсб. М. М. Лацу лекеяр. Гьа са чIавуз аялрин, ажузбурун къайгъуни чIугун, колхозни, мектебни, агьалийрин хатасузвални хуьн са бубат кар алакьдайбурун хиве гьатнавай. ЛГ, 2003, 25. ХII. Такьат квай инсанри чи хуьрера мискIанар эцигзава, амма чпи кIелай мектебар рикIелай ракъурзава. Халкьдиз сифтпе нубатда савадлувал, меденивал ва илим герек я. Гь. Къ. Милли мектебра дидедин чIал ва литература чирзавай гьалди гзаф инсанрик къалабулух кутазва: алимри, муаллимри, диде-бубайри чпин фикирар лугьузва, хайи чIал хуьн истемишзава. ЛГ, 2005, 21. VII. Шарвилияр хьурай бул. * тамам тушир юкьван мектеб, юкьван мектеб. Синоним: школа

МЕКЬ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера гзаф къайи гьава, гзаф къайивал. Гатун цикIиз зи чанда гьатна мекь, Хирерни икьван жеда кьван, яман. Х. Х. Рагъ акIидай патан цавара гумар гьатнавай, чилера цIаяр, Катрамаканда лагьайтIа, мекьни каш, шелшуванар, хажалатар, магърумвилер... Р. Гь. Зи ирид стха. Вучиз акьван гуьзел дагълар туна, арандиз атанвайди тиртIа? - суал гузва за жуважуваз. - Белки, кашакай, мекьикай, кьиникьикай къутармишун патал тир жеди. З. Ф. Шехьзава рикI. Ина гуяавач са дерт, Авач са тIал, мекь. М. Ж. Хинериз аферин! * каш-мекь авун.

МЕКЬИ прил. 1) гзаф къайи. Мекьи аяз акъатна. Цава живедин цIверекIар къугъвана. З. Э. Муькъвел гелер. 2) чимивал авачир, чимивал хуьн тийизвай. Гьа икI пара гишин, мекьи йисар алатна, тум-кьил авачир кьван зегьметар чIугуна. А. Ф. Риза

* мекьидан гъил гишиндан кьулак хьун гл. кьве кесиб санал хьун; парталар авачиз мекьила авайдини фу авачиз гишила авайди санал хьун.

* мекьи кьуьдни кьий, кьуьзуь гьуьлни мисал 'я кьуьд, я кьуьзуь гъуьл дишегьлидиз хуш туш' манадин мисал. Са сеферда папа, кьасухдай хьиз, санал месик къаткайла, лагьана: - Мекьи кьуьдни кьий, лугьуда папари, кьуьзуь гьуьлни. Садани чими ийидач. А. А. Лезгияр.

* мекьи хьун 1) къаяр акъатун, мекьер алукьун. Зулун вахт тир. Гьаваярни мекьи жезвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) инсандин жендек къун. [Мегьамедбег]. Хутах аял муькуь кIвализ, мекьи тахьурай. Садав жерягъдиз эвериз тур. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. 3) мекьивиликди азарлу хьун.

МЕКЬИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера мекьи гьал. Риза са геренда куьтIни тавуна акъвазна. Ахпа хуравай кьил винелди хкажнс. мекъивилин зурзун квай сесиналди хабар кьуна А. Ф. Риза Пакамахъ къарагъайла, къайи цяй беден чуьхуьн им заз адет хьанвай кар тир ва гилани яз ама. И карди зи беден мекьивилиз дурум гуз вердишарна. М. Ш. Рагъ къаршиламишзава. Мекьивилелай уьгьуьяр акатнавай, азарлу хьанвай инсандин, иллаки аялдин, далуяр цIегьрен хъуцIурдалди тIушунайла, ам акваз-акваз сагъ хъижезвайди виридаз фадлай чизвай. Къ. А. Четин бахт. Гьикьван жегьилвилин руьгь квайтIани, мекьивили вичикай хабар гана. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Садра кьил акъудна кча подвалдай гьаятдиз акъатнавай гъвечIи дакIардай, къведра акъудна, амма къецел алай мекьивили ам кьулухъ чIухгуниз мажбурна. А. Исм. Эхиримжи къув.

МЕКЬИЛА нар. мекьи гьалда. - Масанихъ фена завай къазанмишиз жезмач, гьа и гьайванрин гуьгъуьна гьатна, гагь гишила, гагь мекьила, парталшалам авачиз уьмуьр акъудзава, - лагьана къужадин агаж хьанвай гъвечIи чIулав вилериз нагъв акъатна. А. Ф. Лянет. Мекьила авай аячдал, къецРала авай агакьнавай рушал, партал алачиз кIваляй къецел экъечI тежедай кьуьзуьдал алукIна кIани парталар гьабурув гва. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. [НацIамур]. Алатай хъуьтIуьз студентри кьал къачунвай, къуза пата авай тIаквенрай къай къвезва, мекьила тарсуна ацукьиз жезвач лугьуз. Ф. Б. Филиал.

МЕЛ¹ сущ.; -е, ~е; -ер, -ери, -ера майишатда четин ва чIехи кIвалахар хушуналди вири жемятдин иштараквал аваз кьиле тухунин серенжем. Маса са юкъуз пачагъдгт хци сор ядай мел ийидайвал хьана. Ф. Бибихатун. Чи халкьдин дегь девирдилай амай хъсан адетар ава. Абурукай садни мелер я... КIвалер эцигдайла, керпичар атIудайла, рекьермуькъвер расдайла, хиперикай сар твадайла, гвенар гуьдайла тешкилай мелер иллаки гурлубур ва шадбур жедай. М. М. Лезги тIвар алатIа. Ша чи хуьруьз кIани дилбер, чи къуншидал мел жеда гьа.. ТатайтIа вун и межлисдиз, вилин накъвар сел жеда гьа... З. Р. Жеда гьа... Лезги мелен ийиз тариф, Сажидин я куь дуст, ариф... С. Лезги мехъер.

* мел авун гл., ни майишатда четин ва чIехи кIвалахар хушуналди вири жемятдин иштараквал аваз кьиле тухун. - Пака тама авай чIуру емишар ва мегъвер кIватIдай мел авуна кIанда. З. Э. Муькъвел гелер.

МЕЛ² урус, сущ.; -ди, -да; -ер, -ри - ра кхьинар авун патал (кIеви затIунал, мес, тахтадал) ва маса кIвалахра ишлемишдай хъуьтуьл лацу киреж. Математикадин учитель Гьуьсейнова гъилевай мел доскадин агъа пипIик кукIурнавай кьватидиз хъивегьна. А. А. Умуд. Куьне багъигиламиша, чахъ ктабар тIимил ава, мел кIусни авач. И. В. Чирхчир. Синонимар: киж, табашир.

МЕЛГЬЕМ фарс, сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) тIал ва я атIай чка сагъ авун патал ишлемишдай затI. Мелгьем ая, хире азаб тагурай... Е. Э. РикIел гьваш. Туьд чуькьвейтIа, тIал лугьудай гьалкъади, Дуст атурай - дарман, мелгьем куьмек туш. М. Б. Дустариз. 2) куьч. сагъламвал хуьдай тадарак. Ингье гьа и музыка Адан рикIин мелгьем я. А. Ал. Хъен галачир рикI. Синоним: дарман.

МЕЛЕК || МЕЛеКА араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гуьрчег дишегьли. Мез кьун, биши хьун Мелекадиз, Гуьрчег, такабурлу дишегьлидю, идалай еке зулум жедани? Гь. М. Ирид къаш. Синоним: малаик. 2) шагьдин паб. Атана деллекни делхекни лелеш, Пачагьдин мелекни гьамиша пелеш. А. Ал. Пуд хали. 3) (чIехи гьарфуналди - М) дишегьлидин хас тIвар - Мелек|| Мелека.

МЕЛИК араб, сущ: . - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) пачагь, шагь. Валай гъейри, дуьньярин мелик авач. А кьуд имам халкь авур Сад Илагьи. Е. Э. Вун я хан. 2) (чIехи гьарфуналди: М) итимдик хас тIвар - Мелик - а, -а; ар, -ри, -ра. 1929 - йисалай башламишна, ЦицIигърин мектебда кIелеви Къазагьмедов Шайдади, рухунви Мегьамедов Шагьа, курхуьруьнви Мелика... муаллимвал авуна. С. М. ЦицIигъ-наме.

МЕЛУН гл., рах.; ни; -да, -на; -а || ая, -ин, -рай, -мир; мел авун, мел тавун, мел тахвун, мел хъийимир 1) майишатда четин ва чIехи кIвалахар хушуналди вири жемятдин иштараквал аваз кьиле тухунин серенжем кьилиз акъудун. КIвализ хтайла, жагъурна мажал. Тажуб тир вун мад, акуна сувар. Жемятди мелна эцигнавай кIвал... Х. Х, Бубадин рекьер. 2) куьч. манасуз серенжем кьилиз акъудун. Кьил какадрай мелзава румавийриз. Х. Х. Масан баде.

МЕЛЪУЬН¹ араб, при», лянет хьайи. Жеч мад ихьтин мелъуьн къари, Уьмуьр хьуй ви, яллагь, куьруь. Е. Э. КафтIар къари.

МЕЛЪУЬН² сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра лянет хьайиди. Мелъуьнриз хупI фендер ава, Буьгътандиз устад кьарияр. Е. Э. Фитнекар къарийриз. - Мелъуьн! - ийир-тийир квахьна адан гуьгъуьниз гьарайна кьужади.... М. В. Гьарасатдин майдандал.

МЕМЕКЬУЬРТI: * мемекьуьртI хьун гл., вуч пуч хьун, масадбуру чинеба тарашун. Пешепайдиз, сир кьуна, Авур чIавуз веревирд, ГьикI жезватIа чир хьана Чилин девлет мемекьуьртI. А. Къ. Пешепай. Москвадай Теджендиз агакьдалди поездда хьайи вад суткада гвай недай-хъвадайди куьтягь хьана, гумай кепек-шагьи харжна, чпел алай вил хкIадай хьтин пек-лекни маса хгана хьайи пулни мемекьуьртI хьанвай жегьилар генани гьеле меркездин уьмуьрдин суьгьуьрдикай хкатнавачир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ

МЕМЕКЬУЬРУН гл., рах., ни; - на, -да; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; мемекьуьр тавун, мемекьуьр тахвун, мемекьуьр хъиймир жуван нефсиниз харжун, чанеба жуваз кьун.

МЕМЛЕКАТ араб, т-б., сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра халкь, инсанар.

МЕНГеНА || МЕНГЕНАГ фарс, сущ: ; - ди, -да; -яр|| -ар, -йри||ри - йра ||ра чуькьведай, илисдай алат. Юкъвар кьазва майдандал кьве къегъалди, Садан гъилер кьазва садан гъилери. Гуя кьазва менгенайди, хехери. И. Гь. Майдандал. Кефердихъай Красный Армияди, кьибледихъай партизанри деникинцияр менгенегра чуькьвена. З. Э. Муькъвел гелер. Иляса вичин стхадин гъилера менгенегра хьиз кьунвай кIвачин кек регьятдиз дуьзариз башламишна. Гь. М. Им къван, имни терез. - Гьагъ? - меигенайра гъатай хьиз, чIакьракьай вичин гъилиз тамашзава мугьман. Б. Гь. ТIварун стхаяр. ☼ М. М. Гьажиева менгенек, менжених кхьизвай ( кил. М. Г. ЛРС, ч. 201 - том), амма орфографиядин норма яз 1955 - йисалай менгена кьабулнава.

МЕНЕДЖЕР урус, сущ.; -ди, -да, -ар; -ри, -ра промышленностдин, алишверишдин кархана идара авун паталай пул гана кьунвай чIехиди.

МЕНЕДЖМЕНТ урус, сущ.; -ди, -да, -ар;. ри, -ра производствода къазанжи артух хьун паталай кьиле тухузвай принципар, методар.

МЕНеФИС урус, куьгь., сущ.; - ди, -да, -ар; -ри, -ра гьукуматди дустагъар тамамдиз азад авунин ва я дустагъда жедай вахт са гьикьван ятIани тIимиларунин гьакъиндай къарар. Синоним: менефис.

* менефис авун рах., куьгь.; гл., ни вуж дустагъда туникай азад авун. Чидач, рикIиз регъим янавайтIани, я ТахьайтIа, вичин хер алай руфунихъай кичIезвайни, и сеферда ЦIаруди Чигалидиз менефис авуна. Б. Гь. Заз эвера.

МЕНЗеРА араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра са чкадин, тIебиатдин винел патан акунар, шикил. Мертебадиз лугьуз «этаж;», Мензерадиз лугьуз «пейзаж»... алимдин гъил гьа кIанивал къекъвез ава, гьар гафуниз эвез ава. И. Гь. Лезгиурус словардикай.... шаирдин чалара кьакьан дагъларин, рагарин, тIебиатдин суьретар, мензераяр гунихъ галаз санал лезги чилин тайин чкайрин, вацIарин, кукIушрин, шегьеррин. хуьрерин, халкьдин Кьуьлерин, манийрин, махарик квай игитрин тIварар гьаптунни дуьшуьшдин кар туш. Р. Исаев. Алирза Саидован яратмишунра хайи чилин къамат. Инлай аквазвай мензерадихъ галаз зун вердиш хьанвачир, я завай икьван зурба шикил садлагьана. жуван рикIиз, руьгьдиз, бедендиз кужумни ийиз алакьдачир, вучиз лагьайтIа са чка акурла, муькуь чка рикIилай фидайвал тир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьуд пад баябан, къумлух мензеради кьил мадни гижи ийизвай. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Синоним: пейзаж.

МЕНЗИЛ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра кьве чкадин арада авай яргъивал. Булахдивай вацIуд-цIувад камунин мензилда авай зал агакьзавай серин гьавади, таъсир гуз, сивяй кьур акъатнавай, зун цел чIугвазвай. З. Э. Булахдал. Са километрни зуран мензилда авай 7нумрадин буругъдай вахтундилай вилик турбаяр хкаж хъувунин ванер галукьайла, теспачавал окатай Камала аниз тади авуна. Б. Гь. Вили вилер. Министерстводив агакьдалди са тIимил мензил амай, А. А. Пад хьайи рагъ.

МЕНСЕБ араб, т-б., сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра са сихил, тухумда сихилдин са шумуд бубаяр. Нани япар яхъ крчар хьиз, Чир хьуй менсеб гиламаз. А. Ал. Крчар алай лам.

МЕНСЕБСУЗ в., прил. тухум авачир, тербия алачир.

МЕНТеШ¹ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра са затIни алакь тийидай, бегьем кIвалахар тежедай кас.

МЕНТеШ² прил. са затIни алакь тийидай, бегьем кIвалахар тежедай.

МЕНТЕШВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера ментеш гьал, ментеш хесет.

МЕНФЯТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар; -ар, -ри, -ра авур кардикай, лагьай гафунякай хъсан патахъ жезвай артуханвал. Хиял мийир, са менфятни авачаз, гьакI арадай квахьдайди туш хъсанвал. Е. Э. Дуванбегдиз. Махсуда: таавун комитетдин везифайрикай ва адакай халкьдиз авай менфятдикай доклад авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: хийир.

* менфят гун гл., ни-куь низ-квез авур кардикай, лагьай гафуникай хъсан патахъ жезвай артуханвал авун. Жегьил писателрин яратмишунин кIвалах вилик тухунин карда «Дуствал» алъманахдин критикадинни библиографиядин месэлайриз талукь яз акъудзавай гьар са статьяди писателрин, иллаки жегьил писателрин яратмишунин кардиз еке менфят гуда. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. И жуьреда са къуйдин буругъар эгъуьнилай Темирханое вахт кьенятдай ва менфят гзаф гудай кьве къуйдин, кирсеба къуйрин буругъар эгъуьнал элячIна. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.. Вагьабаз гьепе вичин беденда виридаз менфят хгудай такьат амайди хъсандиз чизвай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* менфят къачун гл., ни никай-квекай авур кардикай, лагьай гафуникай хъсан патахъ артуханвал жедайвал авун. Чна лугьузвай гафар урус чIалай лезги чIалаз атай, виридаз чидай гафар туш, лезги чIала ишлемиш тийир, амма шаирди вичин шиирра чпикай менфят къачур „мука", „кругом", „знаком", „масло", „огонь" ва масабур хьтингафар я. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Сулеймана вичин лезги шииррани са кьадар дуьшуьшра шиирдин текстдай кьатIуз хъижедай бязи гафар ахъаюнин къайдадикай менфят къачунва. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар Сулейманани и карда вичин устадвиликай, тIебиатди вичиз ганвай паюникай менфят къачуналди вичиз аквазвай, вичин бейнидиз таъсирзавай инсанрин гьакъикъи суьретар викIегьдаказ шиирралди гуз хьана. А. Гьажимурадов. ЧIехи шаир. Абдулкъадирован къайдадикай менфят къачуна, кIарабдин мефт дегишаруниз талукь яз хейлин клиникайра агъзурралди опевацияр авунва. ЛГ, 2003, 13. ХI.

МЕнФЯтлУ прил. менфят авай, менфят гудай. Адан сес гилани зи япара ама: «Чаз и аялар хвена чIехи ийиз, абуруз тербия, образование гуз ва абурукай общество патал менфятлу инсамар ийиз кIанзава. З. Э. Зун гъавурда акьазвач. И кардини дуьзгуьн, менфятлу къарар кьабулуниз манийвал гузвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Синоним: хийирлу. Антоним: менфятсуз.

* менфятлу хьун гл., вуж-вуч менфят авай, менфят гудай гьалда хьун. Чина нехв гатфарин къуьлелай гзаф менфятлу я. З. Э. Муькъвел гелер. Шиирар кхьинин кьетIенвилер ( ритм, рифма ва масабур) чирунин кар хъсанарун патал СтIал Сулейманан, Хуьруьг Тагъиран произведенияр гзаф кIелун, абурулай чешне къачун менфятлу жеда. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. А. Ашурбегова гьа и собранидал ва гуьгъуьнай партиядин райкомда ихьтин собранияр райондин вири майишатрин зегьметчи коллективра тухун лазим тирди ва гьа и собранийрал бригадирарни колхозчийри чпи хкягъун менфятлу жериди лагьанай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

МЕНФЯТЛУВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера менфятлу тирвал. Гуьрчегвилихъ галаз менфятлувилизни килигна кIанзава. Б. Гь Заз эвера. Эхиримжи вахтара катаракта сагъар хъийидай цIийи жуьреяр кардик акатунихъ галаз алакъалу яз и азар сагъар хъувунин менфятлувал хейлин виниз хкаж хьанва. ЛГ, 1997, 12. ХII. 1963-1964 - йисара са данани хкатнач, малдарвилин менфятлувал аквадайвал хкаж хьана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Синоним: хийирлувал. Антоним: менфятсузвал.

МЕНФЯТЛУВИЛЕЛДИ нар. менфят аваз, менфятлуз. Синонимар: менфтлудаказ, менфтлуз, хийирлувилелди, хийирлудаказ. Антонимар: менфятсузвилелди, менфятсуздаказ, менфятсуздиз.

МЕНФТЛУДАКАЗ нар. менфятлу тир лишан кваз. Дуьз лугьун хьи, еобранийрал рикIиз хуш тушир хейлин критикадин ихтилатарни хьана. ЯтIану кIвалах менфятлудаказ тешкилунин гьакъиндай вижевай къарарар кьабулна. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Цин ресурсар менфятлудаказ ишлемишунин рекьяй ахтармишунрини тежрибадин кIвалахрал мектебра кIелзавай аялар желб авунин, аялриз цин метлеб ачухунин... Вирироссиядин жегьилрин сад лагьай слет жеда. ЛГ, 2004, 20. Ш. Синонимар: менфятлувилелди, менфятлуз, хийирлувилелди, хийирлудаказ. Антонимар: менфятсузвилелди, менфятсуздаказ, менфятсуздиз.

МЕНФЯТЛУ3 нар. менфятлувилелди, менфят аваз. Теоретический разделар гьам лезги, гьамни урус ч.1 алал кIелзавай вирибуруз талукь тирвиляй, автордиз и пай урус чIалалди гун менфятлуз акуна. 3. Бирембеков. Лезги чIалан Синонимрин словарь || ЛГ, 1982, 10. IX. Синонимар: менфятлувилелди, менфятлудаказ. Антонимар: менфятсузвилелди, менфятсуздаказ.

МЕНФЯТСУЗ прил, менфят авачир. Чи чIурара менфятсуз са набататни экъечIзавач... ЛГ, 2002, 15. V. Синоним: манасуз, метлебсуз. Антоним: маналу, менфятлу, метлеблу.

МЕНФЯТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера менфятсуз тир гьал. Антоним: менфятлувал.

МЕНФЯТСУЗВИЛЕЛДИ нар. менфятсузвал хас яз. Синонимар: менфятсуздаказ. Антонимар: менфятлувилелди, менфятлудаказ, менфятлуз.

МЕНФЯТСУЗДАКАЗ нар.. менфятсуз яз. Синонимар: ; менфятсузвилелди, менфятсуздиз. Антонимар: менфятлувилелди, менфятлудаказ, менфятлуз.

МЕНФЯТСУЗДИЗ менфят авачиз. Синонимар: менфятсузвилелди, менфятсуздаказ. Антонимар: менфятлувилелди, менфятлудаказ, менфятлуз.

МЕНЮ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра столовидиз, ресторандиз атайбуруз теклифзавай хуьрекрин тIварар ва къиметар кхьенвай сиягь. # ~ официантдивай истемишун, -диз килигун, ~ кIелун.

МЕРВ сущ.; -и, -г; -ер, -ери, -ера шуькIуь хилер жедай набатат.... жизви а патал ацукьнавай дишегьлиди, шуькIуь яргъи мерви тIвалуналди куьгьне рухунин винеллай сарин пилтеяр къуриз эгечIзава. Ж. Гь. РикIин кIусар.

МЕРГ: * вун гьи мергина авай? в., кIус гзаф наразивилелди 'вун вучиз яргъа лди са гьина ятIани авайди я?' манадин суал. - Вун гьи мергинавай, вучиз гилани заз недай хуьрек гьазурнавайди туш? -гьаятдиз гьахьай папал Мегьамедрасул тепилмиш хьана. А. И. Самур.

МЕРГЬЯМАТ || МЕРГЬЕМЕТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра са низ ятIани язухдай, инсанвиляй куьмек ийиз, адалай гъил къачуз гьазурвал. Мергьямат, шафакъат авай инсанар, гьелбетда, виридаз хуш жеда, абуруз халкьдин арада гьуьрмет жеда. К. К. Суьгьбетзава Максима. ☼ М. М. Гьажиеван ва Б. Б. Талибован фикирдалди, мергьемет литературный чIалан норма тир. Кил. М. Гаджиев. Русско-лезгинский словарь, ч. 77: Талибов Б., Гаджиев. Лезгинско-русский словарь, ч. 235.

МЕРГЬЯМАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -шер, -илери, -илера мергьямат тир гьал. - Чи девирда инсанриз азиятар гама, абур мичIивиле. туна. Квел атайла, диниман гадарзавайбурал атайла, еке мергъяматвал къалурзава. А. А. Лезгияр.

МЕРГЬЯМАТЛУ туьрк, прил. мергьямат ' авай, мергьямат ийидай, мергьямат хесетар квай. Толстоян уьмуьрдин юлдаш, мергьяматлу ва мегьрибан дишегьли Софья Андреевнади Мегьамед багъри хьиз кьабулна. К, 1988, 23. XI. - Зи уьмуьрда хьайи вири туькьуьлвилерайни бахтсузвилерай Аллагьди, белки, заз ихьтин мергьяматлу кас, хизан кьисметна. Х. Ш. Магьият дидедин рикI... КIвалин, ахпа хуьруьн хабарар. мергьяматлу Абад халуди гуз хьанвай. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. РикIин къеняй са квек ятIани умуд кваз, Селим регьимлу, мергьяматлу кас жедайдак умуд кваз, машинда акьахна. А. М. Киф атIайди. Заз икI зун кьабулай и таза, мергьяматлу дуьнья гзаф багьа я. М. В. Вацран ягъун. - Квек вуч гунагьар кватIа, са табагъдал кхьена це, за абур чун вири халкь авур, регьимлу ва мергьеметлу Аллагьдал агакьарда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Ви рикI мергьеметлу хьтинди я. Лагь кван, вун вуж я? Ф. Б. Филиал. Антоним: мергьяматсуз.

МЕРГЬЯМАТЛУБУР¹ мергьяматлу прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. МЕРГЬЯМАТЛУ.

МЕРГЬЯМАТЛУБУР² кил. МЕРГЬЯМАТЛУДИ.

МЕРГЬЯМАТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -шер, -илери, -илера мергьяматлу тир гьал. Японияди вичин мергьяматлувал къалурун яз 400 йис идалай вилик кьиле фёйи дяведа есирда кьур Кореядин аскеррин атIай 20 агъзур нер Кьиблепатан Кореядив вахкунин къарар акъуднава. ЛГ, 1992, 5. ХII. РикIе мадни къаст ава: дишегьлидин сирлу къамат яратмишун. Адан вилера мергъяматлувал, такабурлу гьисс, ашкъидин нурар кузваз жен. М. В. Вацран ягъун. За къе гьи чешнедиз къуллугъзаватIа, важиблу туш. Коммунистринатеистрин девирдани за жуван бубади къалурай регьимлувилинни мергьяматлувилин рекьяй камар вегьена. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи.... атай гонорар ада [Элеонора Рузвельта. -А. Г.] мергьяматлувилин рекьериз харжзавай. X. Шайдабегова. Элеонора Рузвельт. Антоним: мергьяматсузвал.

МЕРГЬЯМАТЛУВИЛЕЛДИ || МЕРГЬЯМАТ­ЛУВИЛИВДИ нар. мергьяматлу гьал хас яз. Анжах са кьезил шагьварди, «Фикир чIугвамир» лугьузвайда хьиз, хьуьзекан ифин гьатнавай читай мергьяматлувилелди вичин къайи гъил аладарзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Эгер диде-буба, хуьр Алексей хьтинбурув адалатлу уьлчмейралди, мергьяматлувиливди эгечIначиртIа, за тамам са вацран къене, кIвалин-къан дердиярни рикIелай алатна, са шумуд шегьер гьавалу яз кIвачик ийидачир... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: мергьяматлудаказ, мергьяматлуз. Антоним: мергьяматсузвилелди.

МЕРГЬЯМАТЛУВИЛИВДИ кил. МЕРГЬЯМАЛУВИЛЕЛДИ.

МЕРГЬЯМАТЛУДИ сущ.; -да, -да; -бур, -буру, - бура мергьяматлу прилагательнидикай хьанвай существительное. ТIвар амукьда хъсанди яз -мергьямашлудан. ТIвар рикIилай фад фида -мергьяматсуздан. А. С. Рекьерин дафтаррай. Антоним: мергьяматсузди.

МЕРГЬЯМАТСУЗ прил. мергьямат авачир. Синоним: мергьяматлу.

МЕРГЬЯМАТСУЗ сущ. - да, -да; -ар, -ри, -ра мергьямат авачирди, инсафсуз.

МЕРГЬЯМАТСУЗВАЛ 'сущ.; -или, -иле; -шер, -илери, -илери мергьямат авачир гьал. Абурун ивиламиш хьанвай вилерай мергьаметсузвилелай гъейри затIни аквазвачир. А. И. Самур. Антоним: мергьяматлувал.

МЕРГЬЯМАТСУЗДИ сущ.; -да, -да; -бур, -буру, -бура мергьяматсуз прилагательнидикай хьанвай существительное. ТIвар амукьда хъсанди яз -мергьямашлудан. ТIвар рикIелай фад фида мергьяматсуздан. А. С. Рекьерин дафтаррай. Антоним: мергьяматлуди.

МЕРД фарс, прил. рикIин сидкьидай масадаз куьмек гудай, жуваз авайдакай масадаз гудай. Мерд инсандиз намерддин кIвал такурай. Е. Э. Шеда зун. Заз тарихда гьамиша чи Лезги халкь мерд яз акуна. Зи Ватан, вун гьи алчахди Кьве патахъ пай авуна? М. М. Заз тарихда. Лезгияр викIегь ва мерд халкь я. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Ашпазар ваз дустар тир мерд, Ашханайрин рекьерив гвай. Т. А. Фу квахь тавурай. Синонимар: гъил ачух, жумарт, заха. Антонимар: азгъун, кIеви, минтIикь, мутIлакь, нефс авай, темягькар, тух тежер. намерд.

* Мерд Али сущ. Шаир Жалилов Мердалиди вичиз къачунвай тахаллус.

МЕРДВАЛ сущ.; - или, -иле; -шер, -илери, -илера мерд гьал. гъилин ачухвал. Абурун [Ленинан, Сталинан. - А. Г.] рикIерин чIехивал ва михьивал, акьулдин гегьеншвал ва деринвал, къилихрин гуьзглвал ва мердвал, мецерин фасагьатвал ва зиреквал, зегьметчийриз абурун мукьвавал ва азизвал, вири халкьдин патай абуруз авай муьгьуьббатдин вири деринвал къалурун патал шаирди вичин три гьунар.., жавагьирар хьтин гафар жагъуриз хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Чи махара квекай суьгъбет физ хьайитIани, адет яз, гьахъ гьахъсузвилел, мердвал намердвилел, акьул ахмакьвилел гъалиб жезва. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Гьар са халкьдихъ кьетIен адетар ава. Лезгийрихъни хьсан, къени адетар авачиз туш - зегъметдал рикI хьун, мердвал, гаф чинал лугьун, кьуьлун гзаф кIан хьун, нефс тахьун ва масабур чаз хас къилихар я, "Самур" газ., 2002, 21 XI. Синонимар: жумартвал, захавал. Антонимар: минтIикьвал, мутIлакьвал, намердвал, темягькарвал.

МЕРДВИЛЕЛДИ нар. мердвал хас яз. Дишегьлидин дегишнавай сесиналди - Захъ касни авач гьеле, - лугьузвай Шихшамила, мердвилелди кьулухъ галай рак ахьайна. А. А. Лезгияр. Чирда за ваз пак адетриз гьуьрметиз, Мердвилелди кьабулдайвал мугьманар. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Дагъви суса кьабулзава мугьманар, Мердвилелди къуллугъзава гъуьлуьни. А. С. Вилик жерге. Синонимар: мерддаказ, мерддиз, захадаказ, захавилелди. Антоним: намердвилелди.

МеРДДАКАЗ нар. Гьайиф татана, булвилелди. Булутрикай хкечIзавай ракъини вичин чимивал мерддаказ гьайбатлу яйлахриз багъишзавай. У. Къемберов. Сел. Синонимар: мерддиз, захадаказ, захавилелди. Антоним: намердвилелди.

МеРДДИЗ нар. мерд яз. И дуьньядиз мерддиз атай Са рекъяйни усал тахьай Рекьидай туш лезгияр. К. М. Рекьидай туш лезгияр. Синонимар: мердвилелди, мерддаказ, захавилелди, захадаказ.

МЕРДИМАЗАР¹ фарс, прил. масадаз хъсанвал тийидай, пис хесетар квай, масадаз зарар гудай. Анжах гила... а замандин са гзаф мурдар, чалкечир, мердимазар инсанар, абурук квай чиркин, алчах хесетар тергнавай чIавуз абур вужар тирта, чир хьун тIимил четин я. М. М. Гь. ЧIехи шаир. [Шофер]. Аламатдин инсан я. Алакь тийизвай са корни авайди туш. Халис артистни я. Амма шукIуртвал ийизва. Са япалух тирта, за лугьунни ийидай, амалдар мердимазар я. Н. И. Гьакимрин папар. Пабни галаз мердимазар, Къведа гваз ам дяве я, дуст. Ш. Салихов. Пис кьунши.

МЕРДИМАЗАР² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра зарар ийидайди, масадаз хъсанвал тийидайди, пис хесетар квайди. Къал-къиж авун - кIвализ азар, Архаярни жеда бизар. Шумуд душман, мердимазар КIвал чIур хьунал шад я, КьепМр. М. А. КьепIир. Жеч вун хьтин мердимазар... С. С. Кпул. [Брегьим]. ГьинавачтIани и чIехи руфун квайдаз а большевикрин къудратдикай аян хьанва... Гъавиляй абурухъ галаз мукьва жез кIанзава... ТахьайтIа бес адаз зи руш такуна, а мердимазардин руш гьикI акуна?.. Б. Гь. Большевикдин руш.

МЕРДИМАЗАРВАЛ сущ.; - или, -иле; -тер, -илери, -илера мердимазар гьал. Мирзедин алчахвал, адан мердимазарвал субут хьайила, судьяди шкомадин директор Расула акъуднавай приказ дуьзди ялагьана, къарар кьабулна. ЛГ, 1996, 5. VII..

МЕРДиМАЗАРВИЛЕЛДИ нар. мердимазарвал аваз, мердимазар краралди, амалралди.

МЕРЕ сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра цацар алай цагъамрал дигмиш жедай беневш-чIулав рангунин емиш. ХъуьтIуьн никIиз севрен рикIе мереяр акъатда. Ф. Бирдан кIаник квай багъларай яни, а патал чилин винел пад, рагъ къалур тийиз кьунвай къаратикендин ва мерейрин куллухрай яни, чидач, тахьайтIа, масанай, са гьайванди къув яна. Къ. М. Экуь инсан. - За адав мерейрин дувулар вегьенвай цIвегьеда рганвай хипен ниси нез туна. Б. Гь Заз эвера.

МЕРеЗ¹ фарс, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, ~ра са акьван яцIу тушир еб.

МЕРЕЗ² фарс, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра залан азар, тIал. Бязибуру лугьуз мерез, Бязибуруни - бедназар. Е. Э. Дуьньядиз. Эй зи гуьзел Дилбер ханум, Зи чанда са мерез ава, Гьич жез тахьуй ви гьал тебдил, Вун зи рикIел алазава. Е. Э. Эй зи гуьзел.

МЕРеХАС: * мерехас хьун гл., вуж дустагъдикай, налогрикай хкечIун.

МЕРЖ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера гьуьжетзавай кьве патан арада магълуб хьайи пата меслят хьанвай кар, шартI кьилиз акъудда лагьана ганвай гаф, мажбурнама.

* мерж кьун гл., ни са кардин патахъай гьуьжет хьун. Мержер кьунва седриди... А. С. Вучиз ам акI хъуьрезва?

МЕРЖАН (МАРЖАН нугъ.) араб, сущ.; ц ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) акъатай яру, зги ва я лацу рангунин багьа къван, къаш. Маржан къацу чилелла, Чирагъ лацу гъилелла. Ф. Гъуьлуьни папа, меслятна, никIе са еке фур эгьуьнда. Фурун винел вегьеда лит, литинин винелни эцигда мержандин хтар. Ф. Нехирбандин хва. Руша кьил агъузна, вилер хура туна. Амриди жибиндай са цIиргъ мержандин хтар акъудна, рушан къудгъунзавай хурудал эцигна. Къ. А. Мержандин хтар. 2) (чIехи гьарфуналди - М) дишегьлидин хас тIвар. - Адан диде Мержан хьсан паб туш, инсанрихь галаз дуьз къведайди туш. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери я.

МЕРИНОС уду^{1 7}, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра шуькIуь хъуьтуьл чIарчIин йис алай кьетIен жинсинин лапаг.

МЕРКеЗ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) пачагьлугъдин, уьлкведин кьилин шегьер, гьукумат ва адан идараяр авай чка. Меркездин институт куьтягьайдалай кьулухъни ада и кардикай ара-ара фикир тийиз тушир. А. А. Пад хьайи рагъ. Са йис я за гуьзетиз хва. меркездай. А. С. Гьамиша хьиз, и сефердани республикадин кьил уьлкведин меркездиз фейила, РФ-дин министерствойрин руководителрихъ галаз адан са жерге карчивилин гуьруьшмишвилер ни кьиле фена. ЛГ, 2000, 6. IV. Синоним: столица. 2) са куьн ятIа важиблу чка; метлеблу затI, гьерекат, тешкилат ва мсб. авай чка. Синоним: макан.

МЕРКеЗВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра меркезда яшамиш жезвайди 2-ноябрдиз Махачкьаладай Каспийскдиз физвай рекье меркезвиди гьалзавай ВАЗ- 21099 автомашиндик Махакъалада Мурсалован куьчеда яшамиш жезвай агьали акатна, кьена. Шофёр пиян тушир. ЛГ, 2003, 6. XI.

МЕРМеР¹ кил. МАРМАР.

МЕРМеР² * мермер хьтин прил. жими ва хъуьтуьл. Як бегъемсузди я: жими, мермер хьтин. Р.

МЕРТ сущ.; - ини, -ина; яр, -ери, -ера цацар алай цурун пешерин валарал битмиш жедай, тIимил яргъ алай куьлуь, цуру яру емиш.

МЕРТеБА араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра са дараматдин сад-садан винел кьакьанвиле авай са шумуд кIвал. Кьакьан кьавахри, кьве мертебадин кIвалерин къавалайни виняй кьуна, цава ван туна, амма абурун арада авай гъвечIикъавахар, аялар хьиз шуьшебенддаз гьахьзава. Къ. М. Лезги къавахар. Кьве мертебадин кIвалерин айвандик машмашдин таза кIарасдикай атIанвай хъипи рангунин тIур хьтин чин алай, муьжуьд йис хьанвай руш Беневша акъвазнава. Гь. Къ. Магьини Дилбер. Чун авай вад лагьай мертебадай лап яргъай къакъан дараматар... аквазвай. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

МЕРФ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера туьрездин кьил (пай).

МЕС сущ.; - и, -е; -ер, -ери, -ера инсан ксудайла, кIаник вегьедай, вичин къене памбагар, йис туна цванвай затI. # хъуьтуьл ~, башкIулар авай ~, ~ вегьин, ~ вахчун. Санал вегьин герек туш мес, Ваз чидай кар амач хьи чи. С. С. Вич вичивай квахьна кIвализ сухулмиш хьайи Зуьгьре эмеди муртIа месел къатканвай кIел Ибрагьим вичин хурув агудна. К., Казимов. КIел Ибрагьим дидедин. Эгер бунтар къарагъай вахтунда Етим Эмин дарман авачир азардик месе авачиртIа, ам Куьредин къагьриманрин жергейра жедай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Мад кьиле са фикирни амачиз, зун месел ярх хьана... А. Къ. Нехирбанни лекь.

* мес-къуьж сущ. ксуниз герек шейэр (мес, яргъа н, хъуьцуьган, агъар) - вири санал.

* мес-яргъа н сущ. ксун патал лазим шейэр. Жегьил рабочийди сифте къачур мажибдикай амукьайдахъ кIвачин къапар, герек тир кьабтIурни месяргъа н къачун къетI авуна. 3. Э. Муькъвел гелер.

* месе гьатун гл., вуж кIевиз азарлу хьун. И кардилай кьулухъ фекьи гьатна месе ва мад къарагъиз тахьана, гьа месик кьена. Ф. КьепIина тур фекьи. Са къуз Шериф хьана дуьшкуьн, Месе гьатна язух мискин. Х. Т. Малла Иса. Гьабибулагьдин гъвечIи вах Зайнаб пис начагъ хьана яргъалди месе гьатда. С. М. ЦицIигъ-наме.

* месе тун гл., ни вуж кIевиз азарлу авун. Етим Эмин гьар гьамиша месе тваз, Инсанар, бес заз са чара авачни? Е. Э. Кесиб-куьсуьб физ авайдан гъенелай.

* месин капI сущ. мусурманвилин шартIари истемишзавай ксуз къаткидалди ийидай капI. Мисин кпIар авуна алатайла чун чи арабаярни гваз рекье гьатна, -лугьузва Бажиди. Къ. Къ. КIири Буба.

МЕСЕЛА арал., вилик квай гафарин мана ачухардайла, сад-садан гуьгъуьнал алаз къвезвай крар, гьалар гьисабдайла ишлемишдай (чешне патал. мисал патал) гаф. Шак авач хьи, гъеле Эминан девирдани лезгийрихъ, адалай гъейри, мад шаирар хьана. Гъабурукай, месела, Эминан стхадин хва ( бязибрун лугьунриз килигна, Эминан стха) Меликни шаир яз хьана. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Амма гафарин состав вич гьеле чIал туш. Ам чIал туькIуьрун патал, месела, са имарат эцигуниз герек тир материт хьиз я. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика Шаирвилин устадвал авачиз ва гзаф тади кваз кхьенвай шиирар чал мукьвал-мукьвал дуьшуьш жезва. Месела, С. Гьажиеван «ЧIехи мурад» тIвар алай шийрдин гзаф строфайра шиир туькIуьрунин къайдаяр лап векъидаказ чIурнава, абура рифмаяр хьанвач, слогрин кьадар сад хьанвач... А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.... бязи чIалара, чеб мукьва тушиз хьайитIани, сад хьтин гафар гъалтда, яни и гафарик абур ишлемишзавай вири чIаларин пай ква; а гафар сифте гьи чIала пайда хьанатIа, лугьуз жедач. Месела, кац, кал гафарин диб Дагъустандин чIехи пай чIалара ва гьакIни урус, эрмени, гуржи, инглис, немс чIалара гьа ихьтинди я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

МЕСКЕН араб, шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсан яшамиш жезвай чка, ери. Анжах кьакьан дагъдин кьилел Жагъида ваз мескен, майдан. М. Ж. Абасан кьилиз жуьребаж)>ьре фикирар къвез-хъфизва, гуя адан кьиликай ракIар квачир мескен хьанва. М. В. Гьарасатдин майдандат. ЧIала ава зи мелгьемни мескен... XX.

МЕСЛЯТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са кар гьикI кьиле тухудатIа гьадан патахъай лугьузвай фикир... И жигьетдай адавай хабар кьадай меслятар авай. За адаз чар кхьена. Жуван чарче за адаз яхцIурни цIуд гектарда зулун кьуьл цанвайди, ам цадайла, Ольга Дмитриевнадин меслятар фикирда кьунвайди кхьенвай. А. М. Мурк ракъини цIурурда. 2) икьрар, са фикир. Мад са меслят: гьар жемятди муьгъ эцигиз бигердиз Герек жезва цIувад~къад кас ракъурун, Виридалай лайихлубур, устадар. М. Б. Муьгъ. КIанзавайди чеб сад садан гъавурда акьун, меслятдалди яшамиш хьун я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

Синонимар: теклиф, несигьат, рехъ. 3) къалмакъал квачир гьал.

* меслят авун [гун] гл., ни 1) теклиф авун, фикир лугьун. Пуд лагьай сеферда фейи итимри ам чпихъ галаз гъидай меслят авуна. Ф. Акьул ва бахт. Чир хъухь, юлдаш Кондакова, белки урусри ихьтин дуьшуьшда вуна гузвай меслятдал амал ийида. Амма лезгийрихъ чи милли адетар ава. Чи арада лишан кутунвай руш чIалалай алудун - им лянетлу кIвалах я. А. А. Умуд. И меслятар авурдалай кьулухъ Гьажирамазан Къубадиз фена. А. И. Самур. Кар Сурхай ханди меслят авурвал кьиле фенач. З. Р. Гьажи Давуд. - Меслят гун асант я, меслят кьилиз акъуддай хва кIанда, хва! -гьа хвани вун я мал! И кар патал зун акъвазда ви далудихъ З. Р. Гьажи Давуд. 2) са фикирдал, са нетижадал гъун патал суьгьбетар, веревирдар авун. Лежбервилин кар рикIилай фенвайди Меслят шиз зи патав ша. М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша. - Зани гьакI вахт кечирмишзавач гьа. 200 тонн ципицIар иниз гъун патал за горторгдихъ галаз меслятарни авунвайди я. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Куьне заз гайи меслятар, авур къени ихтилатар, чIугур еке зегьметар за лап вини дережадиз хкажзава... ЛГ, 2003, 4. XII. «Ша чна ихьтин са меслят шин. Чна чи рикIериз тади тагудайвал, пакадлай анжах хъсан хабарар гуда». Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. 3) баришугъ авун. [Али]. Ваз чидачни, къуншияр кикIидайла пар масадбурал ацалтдайди. Ингушарни осетинар меслят хъувун чи республикади вичин хивез къачунва. Н. И. Гьакимрин папар.

* меслят акун гл., низ вуч хъсан яз акун, хъсан тирди гьисабун.

* меслят къалурун гл., ни низ меслят авун, теклиф гун. Меслят къалурун гьамиша регьят, я, амма меслятар кьилиз акъудун са шумудра четин я. А. А. Умуд. Фекьиди Алирзадиз вичин меслятар къалурзавай арада, - адан суракьда авай чавушди Алирза эверна сельсоветдиз хутахна. З. Э. Муькъвел гелер. Бригада буругъ «сагъар хъувунив» эгечIна. Контордай атай комиссияди меслят къалурайвал, абуру кьуюдин къенез кIуьд кубометр чIулав нафт цана. Б. Гь. Вили вилер. - Хуьрек гьеле агакьнавач. Гишин ятIа, холодильникдай кьве помидор къачу, -меслят къалурна дидеди. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Гила профессор Къ. М. Абдулкьадирова кIарабдин мефт дегишаруниз тапукь яз меслят къалурзавай цIийи къайда менфятлу тирди субут хьанва. ЛГ, 2003,13. ХI.

* меслят хьун гл., вуж нихь галаз 1) са фикирдал атун. Конференциядилай гуьгъуьниз чна яргъи веревирдар авуна, эхирни Алимкентдиз куьмек ракъурун меслят хьана. А. А. Умуд. Эхир, зани папа и гьуьжет референдумдалди гьялдай меслят хьана. Н. Шихнабиев. Референдум. Садра зунни Корима театрдиз фин меслят хьана. Къ. А. Алахьай югъ. Меслят хьанвайвал, Розади, сятдин кIуьдаз вичи кIвалахзавай майдандал къведай варарин вилик атана, Люся къаршиламишна. Б. Гь. Вили вилер. 2) баришугь хъухьун, дуст хъухьун. [Гуьлханум]. Квез вуч аватIа чидани, Али стхани Зарлишан вал меслят хъхьун тавунмаз чун инай хъфидач. Н. И. Гьакимрин папар. 3) са квекай ятIани хабар кьун, алукьун. - Вуч авуртIа хъсан я? - Меслят хьанва пачагъдал. М. Б. Вафалувал.

МЕСЛЯТАРУН аспектив || МЕСЛЯТУН гл., ни нел; - на, -да; -из. -зава: -а, -ин, -рай. -мир; меслят авун, меслят тавун, меслят тахвун, меслят хъийимир кIвалах, кар тайин гьалда авун герек тирди лугьун. - АкI яд хъвана виже къведач! - лагьана абуру, нацIарай хъун меслятна. А. И. Самур. Бязибуру меслятзавай, АлатIани алахъун, Вирибурун куьмекдалди ~ Сурар анихъ хутахун. М. Б. Мугъу сурар. - АкI ятIа, чун агъа вацIун кьере кIватI жен. Къванер хьиз! -меслятна директорди, гьяркьуь сивик хъвер кваз. А. Фет. Кьерен къванер. 2) акси кьве пад баришугь хъувун. Синоним: теклифун.

МЕСЛЯТВИЛЕЛДИ нар. меслятвал аваз. Синонимар: меслятдаказ, меслятдалди. Антоним: хъилелди.

МЕСЛЯТДАКАЗ нар. меслят хас яз. Синонимар: меслятвилелди, меслятдалди. Антоним: хъилелди.

МЕСЛЯТДАЛДИ нар. секиндиз, къал алачиз, дуствилелди. [Кукул-Дайи] - Сабур ая, къалмакъал ийимир. И кар чна, меслятдалди туькIуьрна, куьтягьин. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Вири кIвалахриз меслятдалди килигдай, Адалат, гьакь, дуван хьайи Хуьруьгар! М. Гьабибуллаев. Хуьруьгар. Синонимар: меслятвилелди, меслятдаказ. Антоним: хъилелди.

МЕСЛЯТЧИ туьрк, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) меслятар гудайди. теклифар гудайди, меслятар къалурдайди.... урусри и вилаятар гьикI къурди ятIа, залайни, квелайни и зи меслятчи мирзе Кафидиз хъсандиз чизва. З. Р. Гьажи Давуд. 2) акси кьве пад баришугь хъийидайди.

МЕСЛЯТЧИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера мяслятар авунал машгъулвал.

МЕСТКОМ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра профсоюздин тешкилат идара ийидай комитет.

МЕСХЕРА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра зарафат, хъуьруьнар.

* месхерада тун гл., ни вуж хъуьруьнар авун патал зарафатриз вегьин Комедияда инсанрик квай нукьсанар, а нукьсанар квай инсанрин винел хъуьруьнар авунин, абур месхерада тунин рекьелди, дуьздал акъудда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

МЕСЭЛА араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) фикирар кардик кутуна ва гьисабунар кьуна гьалун истемишзавай кIвалах. КIвализ гайи месэлаяр, мисалар Садра кьванни гьалайди туш Мурсала. Адан натав оцукьнавай Гуьзела гьалда вичи гьар са мисал, месэла. Ш-Э. М. Мурсални месэлаяр. 2) вич ахтармишун, веревирд авун ва гьялун истемишзавай кар. -Юлдаш Гьуьсейнов, -лагьана эхирни Гьажиева сабурдивди, - эгер вун собранидин йикъан месэлайрал рази туштIа, ваз ихтияр ава, собрание эверайла лугьуз... А. А. Умуд. Районэгьлияр тIебии газдалди таъминарун за зун патал важиблу ва сад лагьай дережадин месэла яз эцигна. ЛГ, 1999, 1. IV. Художественный устадвал хкажун - им писателвилин кIвалахда лап чарасуз ва лап четин месэла я. А. С. Жегьил шаирриа яратмишунин бязи месэлайрикай. Милли эдебиятда кIвалахзавай писателрин художественный чIалаз талукь месэлайрикай макъалаяр чапдайла, писателри чIал девлетлу авуникай рахадайла, профессорар тир Ражидин Гьайдарова, Агьмедуллагь Гуьлмегьамедова къиметлу теклифар гузва, чIалан патахъай абуру чIугвазвай къайгъударвал аквазва ва журналдихь галаз, гьа виликдай хьиз, дуствилин алакъаяр гележегдани давамардайдахъ чун инанмиш я. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь..

* месэла гьялун гл., ни 1) илим (математика, физика, химия ва мсб) чирун патал кIелзавпайбуруз гудай тапшуругъ. - Месэладин амай кьатIкIвале гьял хъия, - лагьана ада сабурсуз ванцелди ва вич, геле къекъвезвай кас хьиз, тадиз классдай экъечIна. А. А, Умуд. 2) къарар кьабулун. Колхоздин правлениди гатфарин кIвалахрин месэла гьял шиз башламишна. З. Э. Муькъвел гелер. Махсудаз эверна. Адан месэла исполкомдин заседаниедал гьял авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Магъледин вири месэлаяр агъсакъалри гьа и кимел гьялдай. ЛГ, 2003, 4. ХI 1.

* месэла къарагъарун гл., ни важиблу кардал масадбурун фикир желб авун. Вирида пудкъанни цIуд йисан къене чпин халкьдин кьилел атай гьахъсузвилерикай мукьвал-мукьвал кхьизва. Амма лезгийри и месэлаяр лазим тирвал къарагъарзавач. М. М. Хайи чилиз икрамда. - Агъа! АкI ятIа месэла цIийиз къарагъ хъувун лазим я, - жаваб гана Махсуда. З. Э. Муькъвел гелер.

месэла хьун гл., никай-квекай низ четин кардиз элкъуьн. Квез аквазвани, замана гьикьван чIуру хьанватIа. Шей жагъур хъувун еке месэла хьанва. Н. М. Жандар Магьамай.

МЕТ сущ.; - тIа, -тIе; -тIер, -тIера 1) кIвачин зангни ютурдин агъа кьил сад-садахъ галкIурзавай жалгъа. Накь Эслидин кьве метни Алаж хьана алукьна, Рекьин юкьвал, вил чуькьвез, Ам ишехьиз ацукьна. Х. Х. Духтур руш. Гацум хьанвай метIер муьтуьгъ яз амукьдач. Абур чеб чпелай зурзада. М. В. Гьарасатдин майдандал. Адал алай еке жибинар квай куьруь, кьелечI пальтони, адакай хкатнавай велюрдин перемни, гардандавай ипекдин яйлухни, нехишяр атIанвай капрондин гуьлуьтарни, гьатта метIераллай сумкани - чIулавбур тир. А. М. Киф атIайди. 2) кIвачин гьа чка кIевдай шалвардин пай. Гьар гьикI хьанатIани, эхирни са юкъуз Гергер Сабираз вичин шалвардин мет акуна. А. Фет. ТIеквен.... адал алай бушлатдин погонар хьайи чкайрал погонар хуцвайтIани, метериз ямахар хъиянавай шалвар ( гьамни аскердинди я) са гьал кумайдалди эвез авунайтIани, кIвачераллай хъукъванвай, кухварин кьилер къеце патаз къатаднавай ва михьиз, куьлерилай эгечIна кухварин кьилел кьван дерин биришри кьунвай, М. В. Гьарасатдин майдандал. Ам зи рикIел яргъи хилер кьве сеферда къакъажнавай, кьуьнтер акъатай пенжекни мет, хъалчах амачир шалвар алаз исятда хьиз хуьквезва. М. Б. Зун кьенвач.

* мет-кьил гатун гл., ни пис нетижалу кIвалах хьайила, шел-хвал авун. Къагьриман мет-кьил гатаз, шел-хвал ийиз, гъуьрчезни техфиз, чин кIаникна ярхар хьана, ясда гьатна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Къведай рекье за зи мет-кьил гатана. Е. Э. БалкIан квахьайла. Седефан чанди зуз авунай. Ада вичин мет-кьил гатана. Вучиз лагьайтIа са шумуд югъ, инлай вилик Бажидин гъуьлни кьенай. З. Э. Муькъвел гелер.

* метIен кIвалакI сущ. инсан къекъведайла, мет кьвечIил жезвай чкадал алай элкъвей кIараб. Са арада Байрама къезилдиз адан метIен кIвалакIда гъил эцяна. Т. Агьмедханов. Зун куь арада.

* мет метIе акIурна ацукьун гл., вуж ни вуж чими гьиссер аваз лап мукьув хтана ацукьун. Абур къужахра гьатна. Ахпа мет метIе акIурна ацукьай фронтдин юлдашри хейлин кашмекь авуна. З. Э. КУТВ-диз фена.

* мет (метIер) ягъун гл., ни 1) метIер чиле атIумарун, Сулейман веревирдгр Лугьунар я ихьтин бейтер. Гьар атайда ягъиз метIер, яд хъвадай булах я Къафкъаз. С. С. Къафкъаз. КилигайтIа, гуьнедин кьуьнтел са кас, мет яна, тфенг туькIуьрна, акъвазнава. З. Э. Муькъвел гелер, 2) са гьи карда ятIани жув агъузарун. ГьакI хьайила, за фена мет ядани Надиран вилик?! Зун ханарин несилрикай я! З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: метIерал акъвазун.

* метIерал акъвазун гл. нин вилик гьуьрметдин ва чIехивилин, муьтIуьгъвилин лишан яз са нин ятIани вилик метIер чиле акIурна, адан къуллугъ тамамариз гьазур яз акъвазун. Диде. Адан вилик метIерал акъваз тавур ишир бажагьат жагъида. А. С. Хуьруьг Тагьир. - Зун Степашкадикайни Хрюшадикай. Абур аквазвачни, гагь сад, гагь муькуьд чи душманрин вилик метIерал акъвазиз тIалабзавайди. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. Синоним: мет ягъун.

МЕТАЛЛ урус, сущ.; - ди,. -да; -ар, -ри, -ра вичи чимивал ва электричество тухудай, цIарцIар гудай, гатуниз ярамиш химиядин сая затI ва ахьтин затIар. цIурурна какадарнавайди. Чи кIаник виш метрийрин деринвал авай цин чIулав къат авайди, адавай чун анжах гимидин металлдин кьелечI хъиреди чара авунвайди гьич фикирдизни къвезвач. ЛГ, 2001, 25.I.

МЕТАФОРА урус, ктаб., сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра мукьвавилел, ухшарвилел, гекъигунал асаслу яз, гаф ва я ибара куьчуьрмишнавай манада ишлемишун ва а манада ишлемишнавай гаф ва я ибара. Яб акалзавайдаз ва я кIелзавайдаз артух эсер авун патан, метлеб ачухдиз, гуьрчегдиз, шикиллудаказ къалурун патал са затIунин крар, хесетар ва лишанар маса затIунин ва я инсандин кIвачихъ гилигдай гафариз метафораяр лугьуда. Лезги литература. Учебник-хрестоматия. 5 кл.

МЕТеЛЖЕМ фарс, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра жуьреба-жуьре затIар (як, хъчар, шабалтар, къенсияр ва мсб) кутуна гъеридал чранвай ашдал вегьедай затI. Къан экв амаз куькIуьра шем. ТуькIвей затI хьуй а метелжем, Пара кутурла калин чIем, Жафа кар я хьун стIалжем, Мецер тахьуй лап, фекьияр. С. С. Фекьийриз. Дагъдин винел циф ала, Ашдин кукIвал - метелжем. А. Ал. Дагъдин винел циф ала... Аш гьазурзавайбуруни дуьгуь михьзавай, са ни ятIани метелжем гьазурна кIанда лугьуз тади кутазвай, Халисади ва мад кьве рута таза вергер атIана хканвай, абурукай са хара афарар жеда... М. В. Г ьарасатдин майдандал.

МЕТЕОР урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра садлагьана кана нур чукIурна хкахьдай космосдай къвезвай гъед.

МЕТИН: * метин ичер сущ. чпикай мед ийидай, ширин тIямдин ичер.

МЕТИС урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьар жуьредин жинсерин гьайванар ва я набататар сад-садаз яна арадиз къвезвай гъайван ва я набатат. 2) жуьреба-жуьре расадин инсанар эвленмиш хьайила, туьретмиш жезвай инсан.

МЕТЛеБ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мана, са куь (затIуни, гафуни, лишанди) ятIани вуч къалурзаватIа, гьам. Советрин девирда ам темайрин, манадин, метлебдин жигьетдай дегиш хьана, девлетлу хьана... М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. 2) мурад. На ви метлеб лагь заз ачух, Гъавурда тур, кьей регъуьхбан, Са кIус инсафвилелди рахух, КIвалин юкь уьцIей регъуьхбан. С С. Регъуьхбанни яр. Экскурсиядин кьилин метлеб аялриз тIебиат чирун, кьилди-кьилди шейэрин ва тIебии вакъиайрин тIварар чирун, урус чIалан словарь гегьеншарун тир. А. А. Умуд. 3) вуч кIанзаватIа, гьам; рикIиз кIанзавай, тамарзлу затI, кар. Ваз лугьудай са гаф ава, Къваз са гъвечIи, азиз дурна, Захъ дердияр гзаф ава, Твах зи метлеб кьилиз, дурна. Х. Т. Са руша дурнадиз Заз чида чи Куьредин Бязибурун а кар, эдеб: Бегьем тавуртIа на метлеб, Лугьуда вазер къавумди. С. С. Инсафсуз къавум.

МЕТЛЕБЛУ прил. 1) мана квай, манаметлаб авай; са квекай ятIани лугьузвай. 2) асул кар алай, важиблу. Гьуьрейрадин гафаралди, Аллагь адалай рази хьурай, Мегьамед пайгъамбарди лагъана; «Иман пудкъанни цIудахъ галаз хилерикай ибарат я». Абурун арада виридалайни сифтегьан мгтлеблу келимаяр «Ла иллагъи илла ллагъи» ва эхиримжибур «рекьелай. манийвал гузвайди алуд» лугьудайбур я». Диндикай суьгьбетар. "Самур" журн., 1994, № 3. Шаирдин метлеблу шиирар кIелнавайтIани, чаз ам вич чизвачир. ЛГ, 1992, 31. Х. Чаз чида хьи, «Лезги газет» республикада милли газетрин арада виридалайни метлеблуди, ерилуди яз гьисабзава. ЛГ, 2004, 9. ХII. Антоним: метлебсуз.

МЕТЛЕБЛУВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер; -илери, -илера метлеб квай гьал. Гьачбетда, муаллимдин зегьметдиз, адан метлеблувилиз дуьз кьимет гун адав вахт-вахтунда мажибар агакьарун лагьай чIал туш. Гележегдихъ къачувай камар || ЛГ, 1999, I.1V. Гилан аям, гуьзгуьди инсан хьиз, чи литературади къалурунин метлеблувал мадни екеди я. А. А. Лезги литература. Гьар са чIехи вакъиа адан гьакъикъат, адакай авай еке метлеблувал гуьрчег чIаларалди къалуриз алакьдай ашукьдихъ муьгьтеж я. З. Э. ЧIехи шаир. Ада уумуьрда кьиле фиэвай важиблу цIийивилерин метлеблувал дериндай аннамиш тийизвай, куьгьне фикиррал аламай инсанар гъавурда тваз алахъуналди кхьенай... М. М. Лацу лекеяр. Синоним: важиблувал. Антоним: метлебсузвал.

МЕТЛЕБЛУВИЛЕЛДИ нар. метлеб хкатдайвал. Синоним: метлеблудаказ, важиблувилелди.

МЕТЛЕБЛУДАКАЗ нар. метлеб аваз, метлеб кваз; хийир къачудайвал. Синонимар: важиблувилелди, метлеблувилелди.

МЕТЛЕБЛУДИ метлеблу прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. МЕТЛЕБЛУ.

МЕТЛЕБЛУДИ сущ.; -а, -а метлеблу тир кас, затI.

МЕТЛЕБСУЗ прыя. метлеб авачир. И везифа кьилиз акъудиз тахьайтIа, Велиметан уьмуьр метлебсузди жеда. М. В. Гьарасатдин майдандал. Уьмуьр саки вири фена, амма низ чидай ам икьван метлебсузди тиртIа. М. В. Гьарасатдин майдандал. Антонимар: метлеблу, важиблу.

МЕТЛЕБСУ3ВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера метлеб авачир гьал. Антоним: метлеблувал.

МЕТЛЕБСУЗДАКАЗ нар. метлеб авачир гьалда. Антоним: метлеблувилелди, метлеблудаказ.

МЕТОД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са затI, кар илимдин барадай ахтармишунин ва я кардалди кьилиз акъудунин къайда. Урусрин кIвенкIвечи методистри туькIуьрай сесерин анализдиннисинтездин методдикай урусатдин школайра Октябрдин революция гъалиб жедалды менфят къачуз хьана. Гь. Рамалданов. Лезги чIалалди кIелиз-кхьиз чирунин методика.

МЕТОДИКА урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра са вуч ятIани чирунин, кьилиз акъудунин вири методар санал ва а методрикай, къайдайрикай илим. Лезгийрин тIвар-ван авай педагог А. Алкадарскийди лезги чIалан методика яратмишун патал са кьадар чалишмишвилер авуна. Гь. Рамалданов. Лезги чIал чирунин методика. IV-VI классар, 1977.

МЕТОДИСТ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра са гьи предмет ятIани чирунин медодикадин адай тарсар гунин рекьяй пешекар. Са кьадар методистри, анализдинни синтездин сесерин бинедал алаз кIелиз~ кхьиз чирдай метод инкар авуналди, гафунин манадиз фикир гун меслятдиз гьана. Гь. Рамалданов. Лезги чIалалди кIелиз-кхьиз чирунин методика.

МЕТР урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -йри, -йра 1) 100 сантиметрдиз барабар яргъивилин уьлчме. - Яргъивал цIикьвед, айванни кваз, гьяркьуьвал ирид метр. Так! Гила чна абур чеб-чпихъ галаз зарбда, - мурмурна бригадирди. Гь Рамалданов. УстIарар. 2) гьа яргъивал алай алат (тахтадин кIус ва мсб). - Яда, Къурбан, алад фена метр гъваш, - алцумда: гьикьван лазим ятIа, гьакьван къачуда, - эмирна метрдив вичин саягъда вердиш Тагьира. Гь. Рамалданов. УстIарар. * КIири Бубадин метр

МЕТРИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсан хайи вахтуниз талукь делилар авай чар, документ. Аялдиз Россиядин гражданство къачун тавунмаз адаз я метрика ва гьакI пособие гуз жедач. ЛГ, 2003, 4. ХII. Синоним; хайивилин гьакъиндай шагъадатнама.

МЕТРО урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра чилин кIаникай фенвай ракьун рехъ. Метро лугьуз шегьердин кIаник маса шегьер ква, гьа зун хьтин поездрив Ана бегьем кефер гва. А. С. Салам, Москва! 1900 - йисуз Парижда дуьньяда сад лагьайди тир метро ачухна. ЛГ, 2005, VII.

МЕТЯГЬ араб, т-б, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) маса гун патахъай акъуднавай затI, маса гуниз акъуднавай затI Базардиз твах на ви метягь, Маса фидай кал я, кьавум. Е. Э. Къавум. 2) са вуч ятIа бакара къведай затI, кутугай затI.

МЕФТ сущ.; -тIеди, -тIеда; -тIер, -тIери, -тIера 1) келледа, кьулан тарце ва кIарабри авай рагъул рангунин экьи затI Эгер дяве хьаначиртIа, исятда ина жегьил, кIарабра мефтIеди звал къачунвай, къизгъин ивидин кьегьалар жедай. М. Гь. Гезентидин эхир. Мад гуьнедик къаткиз жезвачир - ракъини кьилин мефтIериз чим акъудзавай. 3. Гь. Балугъдикай ахвар. Мефткдин ивидин гьерекат хъсанарун патал гъилер кьуьнтел кьван 10 декьикьада чими це твада. ЛГ, 2003, 7. VIII. 2) инсандин фагьум-фикирдин орган Эмин, ажал къе ваз мугьман атанва, КIанзни-такIанз вил Дуьньядихъай атIанва, Фикирдай кьван кьилин мефтIар чкIанва... Гъуцар, ви сир вуч тир зун халкь авунин? Е. Э. Гъуцар, ви сир вуч тир зун халкь авунин?! Абасан мефтI къана... На лугьуди, им гьа зулун йикъан пакама я. Абаса ам рикIивай гьиссзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МЕХАНИЗАЦИЯ урус, сущ.; - яди, -яда; -яр, -йри, - йра механизмаламишун, механизмайралди таъминарун, механизмайрин куьмекдалди кьилиз акъуддайвал авун; гъилин зегьмет механизмайралди, мешинралди эвез авун.

МЕХАНИЗМ урус, сущ.; - ди, -да; -аяр, -айри, -аира са гьихьтин ятIани къуватди кIвалахдик кутазвай галкIурнавай гьерекатда авай паяр вири санал ва абурун кIвалах, гьерекат; машиндин ва ихьтин маса затIунин туькIуьр хьун.

МЕХАНИЗМЛАМИШУН гл., ни вуч; - да, -на;. из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; механизмламиш тавун, механизмламиш тахвун, механизламиш хъийимир механизмайралди таъминарун; кIвалахар машинрин куьмекдалди ийидайвал авун. Майишатда ичеринни чуьхверрин кьакьан бегьерар гудай жинсерин багълар артмишун патал бес кьадарда кIвалахнач. Къачун чна чуьлдин ва малдарвилин фермайра кIвалахар механизмяамишун. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай. Серкеров Малик... хуьруьн майишат механизмлмишунин рекьяй зурба пешекар я. ЛГ, 2005,12. V.

МЕХАНИК урус, сущ.; - дщ -да; -ар; -ра, -ри, -ра машинрин, механизмайрин кIвалахдиз килигзавай кас: машинрин, механизмайрин пешекар.

МЕХАНИКА урус сущ.; ~ ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) алемда затIар гьерекатдикай ва а гьерекат арадал гъизвай къуватрикай илим. 2) затIар гьерекатдиз атуникай ва а гьерекат арадал гъизвай илим кIвалахда ишлемишунал машгъул техникадин са хел.

МЕХКIУЬТ сущ.;. - ди, -да; -ар, -ри, -ра канабдин фин, вирт кутуна туькIуьрдай гьалвадин са жуьре. Ава... финин турба... Ийида бул мехкIуьтар. Х. Х Дидедин тум. Хунчайрани авай гьа: иситIаяр, мехкIуьт, шуьреяр, гузанар, нутIуфа, рганвай верчер ва маса ширинлухар. ЛГ, 2000, 23 III.

МЕХЪЕР сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра гада ва я руш эвленмиш хьуниз талукьарнавай мярекат. Паб-гъуьл хъайтIа, тежез хьайитIа гьуьрметар. Квез герек я мад а мехъер, зегьметар. С. С. Пис папаз. Дидедини щи мехъерин гьазурвилерни акваз башламишна. З. Э. Муькъвел гелер. Къуй дуьньядал гзаф хьурай мехъерар, ТIимил хьурай тарагъажрин агъавал. А. С. Къуй дуьньядал гзаф хьурай... Мехъер! Им уьмуьрда садра жезвай шад межлис я. К, 1985, 14. VII. Мехъерар йикьериз элкъуьрун гзафни-гзаф жегьилрихъ галаз тербиядин, насигьатчивилин кIвалах гъиляй вегьинлай аслу жезва. ЛГ, 1992, 31. Х. Я паб,... им чIехи мурад тушни, жуваз хва хьана, хва чIехи хьана, адан мехъер, межлис акун. А. Муграгъви. Адалатдин арха.

* мехъер авун гл., низ эвленмишун, гададиз свас гъун. Дагъларин кьиляйни сифте атайдаз разивал гана. Лишанар кутуна, гъил гъиле аваз мехъерни авуна. А. М. Киф атIайди. - Гила чна кьведа мехъер ийидай вахт хьанва, - лагьана Семеда йикъарикай са йикъуз. З. Э. Муькъвел гелер.

* мехъер аладарун гл. ни нин Мехъерин мярекат эхирдал гъун, мехъер кьиле тухвана куьтягьун.

* мехъер къалурун гл. мехъерик иштарак авун патал теклиф авун.

* мехъерин мугьман сущ. мехъерик теклифнавайди, иштаракзавайди. Шумудни са фяле ава и дуьньяда, шумуд кесиб? Мехъер мугьмандини ийич вуна авур хьтин тагьсиб. Е. Э. Черкес.

* мехъерин паяр сущ. мехъерин иесиди мугьманриз гудай ширинлухар, тIуьн-хъун. Вилерикай карагна Яйлахар, булахар, чубандин баяд, Мехъерин паяр... А. Ал. Дустуникай баллада.

МЕХЪЕРУН гл., ни; -да, -на; -га, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; мехъер авун, мехъер тавун, мехъер тахвун, мехъер хъийимир жегьил гададин уьмуьрдин юлдашвиле жегьил руш гъун ва я жегьил руш уьмуьрдин юлдашвиле гададиз тухун. За и кIвалера рушаз мехъерда... Б. С. Амукьрай лугьуз. Лезгийриз са адет ава: жегьилди, Руш жагъайла, вахт атайла, мехъердай... М. Б. Кварар. Абдулмуминаз мехъердай вахт хьайила, Салегьат хала сусахь яргъара къекъвенач: ада къуниш Мирзали халудихъ галаз къавумвал авун кьетна. Х. Ш. Камаллу, марифатлу, адалатлу... Синоним: эвленмишун.

МЕЦЕ, МЕЦеЛ мез существительнидин падежрин формаяр. Кил. МЕЗ.

МЕЦЕЛАЙ¹ мез существительнидин къакъатунин II падеждин форма. Кил. МЕЗ.

МЕЦЕЛАЙ² посл, талукьвилин падежда авай существительнидихъ галаз алакъада авайла, 'гафарай', 'фикирдай' мана гудай гаф. Гьелбетда, пленумдал рахадайла, Къияса багълар артухарун тебрик авуна. «Экуьнин ярар» колхоздин мецелай 1965 лагьай йисал къведалди 1100 - 1200 га цIийи багъ кутун хивени кьуна. А. А. Лезгияр.

МЕЦИ, МЕЦИВ мез существительнидин падежрин формаяр. Кил. МЕЗ.

МЕШАТЬ: мешать авун гл., ни-куь низ-куьз са кар кьилиз акъуддай мумкинвал тагун. Пенжеридай кшигайла, Надежда Михайловнадиз акурбур, устIардиз мешать ийизвайбур, колхоздин председатель Келентаров Нямет ва чупур чин алай са маса итим тир. А. А. Умуд. Мешать мийир заз, зирзибил, Куь фикирар серин я хьи. С. А. КIанивал гваз. Синоним: мешатун.

МЕШАТУН || МАШАТУН гл., рах., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; мешат авун, мешат тавун, мешат тахвун, мешат хъийимир са кар кьилиз акъуддай мумкинвал тагун. [Шагьламаз] - Я стха, НихетI На дакладчикдиз машат мийир тIун. Гь. Гь. Колхоз. [Шагьламаз] - Я товарищ! За ваз машатмир лугьузвачни? Гь. Гь. Колхоз. Синоним: мешать авун.

МЕШВеРА || МЕШВЕРАТ араб, сущ.; - ди, -да; -яр|| -ар, -йри||ри, -йра||ра 1) са месэла гьялун патал, веревирд, меслятар авун патал кIватI хьанвай мярекат. Ахпа ада адет тирвал нянихъ эмиррин мешверат жедайди ва гьа мешвератдал ферсуз гафунин'мана чир жедайдакай фикирна. З. Р. Гьажи Давуд. ЦIай акур цеквер хьиз, Чавушар тадиз чкIана кьуд патахъ Мешвера кIватIиз. А. Ал. Пуд хали. Патарив гвай хуьреравай жемятар, Муькъуьн суал гьялун патал, Мешверадиз атанва. М. Б. Муьгъ. 2) межлис. Муьгъ эцигна куьтягьнава. Далдам-зуьрне илигна, Ам ачухдай мешверадиз Къвезва вири жемятар... М. Б. Муьгъ.

МЕШЕБЕГИ туьрк, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра тамуз килигзавай, ам хуьзвай кас. Адаз балкIан чIилихъви мешебеги Сардаранди тирди чир хьана. С. М. ЦицIигъ-наме. ГъвечIи мешебегиди, балкIандал хкаж хьана, Чехи бубадин мулкарал цIар илитIун давамарна. Гь. Къ. Мешебеги. - Зун, Магьмуд халу, лесхоздин кьилин мешебеги я, - чирна вич мугьман хьунин метлеб жегьилди, Магьмуд кIваляй эхкъечI хъувурла. А. Исм. Алукьдай ахвар. Мешебегиди лагьайвал, дагъдиз экъечIдай рехъ дегьнедивай акьван яргъал алач. М. Б. За бананар недач. Синонимар: тамарбан, тамухъан.

МЕШеБЕГИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера там хуьзвайдан пешекарвал. Синонимар: тамарбанвал, тамухъанвал.

* мешебегивал авун гл., ни мешебеги тир къуллугъ кьиле тухун. Синонимар: тамарбанвал авун, тамухъанвал авун.

МЕШЕДИ туьрк, зараф., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра азербайжанви. Хинеда тунвай яру чуру квай мешедидин бицилда хъуткьутI ягъизвай къацу рекIе алай къавурмадал Къаюман темягь фена. З. Э. КУТВ-диз фена.

МЕШРеБ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра хъсан акунар, рикIиз чими акунар, -гуьрчег акунар. Крариз чпин тIварар ава, анжах Вуч ийида давладиз Мешреб алай рангарив ЧIагана вич акъвазнавай Къвед вилив хуьз... И. Гь. Гафунин тариф.... бедендихъ абур, тумунихъ-кьилихъ мешреб амачир, гъатта чIарчIин ранг гьим ятIани чир техжезмай кицIер чеб-чпел расалмиш хьана. А. Исм. Эхиримжи къув. Къавар ацукьна, цлар ацахьна акI эйбежер гьалда авай ада райцентрадин мешребни квадарзавай. ЛГ, 2003, 4. XII. Чна фу гьасилунал зегьмет чIугуртIа, ада чал мешреб гъида. ЛГ, 2004, 6.1 V. Синоним: мешребвал. Антоним: мешребсузвал

МЕШРеБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мешреб алай гьал. Са гафуналди, мугьмандиз а дишегьлидин михьи мешребвал акурла, адан кIвалин сглигьа акурла, аданни итимдин арада авай гьуьрмет акурла, мугьманди рикIяй лагьана... А. Муграгъви. Ажалдин хура. Синоним: мешреблувал. Антоним: мешребсузвал

МЕШРЕБЛУ прил. 1) хъсан, кутутай, аферин алай. 2) мешреб алай, хъсан акунар авай. Антонимар: мешребсуз, келекутур.

МЕШРеБЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мешреблу тир гьал. Синоним: мешребвал. Антоним: мешребсузвал

МЕШРЕБСУЗ прил. 1) мешреб тушир, кутут тавур. Куьлуь тир мешребсуз цуьквери Яраз хьиз ни ганач атирдин. А. С. Беневшайри кьве сеферда... Рахадайла гъилер юзурун, чинив кьуьруькар шиз тун мешребсуз кар я. ЛГ, 1996, 21. VI.... Мешребсуз гьалар бегенмиш хьанвай хуьрерин чкайрин тIварар кIамай кьван кьаз жеда. И. Мурадов. Къайдасузвиликай къанун хьайила 2) хъсан акунар алачир, кIалубсуз, мешреб алачир. Синонимар: абурсуз, келе куьтуьр, кIалубсуз, эйбежер. Антоним: абурлу.

МЕШРЕБСУЗДАКАЗ нар. мешреб алачиз, кIалуб алачиз. Синоним: мешребсуздиз. Антоним: абурлудаказ.

МЕШРЕБСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мешреб алачир гьал, кутуг тавур гьал, кIалубсузвал. Синонимар: абурсузвал, келе кутурвал, кIалубсузвал, эйбежервал. Антонимар: абурлувал, мешребвал, мешреблувал.

МЕШРИКЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьиблепатан уьлкве. Мешрикьда сад къиникьин ван ХьайтIа, нез гьадан игьсан. С. С. Фекьи.

МИГЬРАБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра клисадин къене кешиш жедай асул кьилин чка.

МИДАД араб, сущ.; - да, -да; -ар, -ри, -ра къайгъу, куьмек. Гила заз гьикIдатIан чидач, Заз тайин хабар жагъидач, Зи мидадда касни ( а)квадач, Зун Мягьтел, серсер я, Зуьгьре. Е. Э. Суна, за ваз лугьун са чIал. ЯтIани за цазва жуван Бокалда и яд, Кьуьзуьлинни хъийир жаван, Терг ийир мидад. А. Ал. Андреян булах.

* мидадда акьун гл., вуж нин къайгъуда хьун. Мухлисатан ван къведай, адан мидадда акьадай касни авачир. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

МИДАИМ араб, нар. гзаф девирра амукьдай, эхир авачир. Хийир кардал вун мидаим мерез я. Е. Э. Нефсиниз. Виридахъ вичин эвел хьиз эхирни ава. Амма, аквадай гьалда, я эвел, я эхир авачирди са Иман я. Иман мидаим я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: гьамишалугъ.

МИДАИМВАЛ сущ.; -или, -але; -илер, -илери, - илера алат тийидай, квахь тийидай гьал. Шаир, вуна агьилвилиз гьайзава ТIебиатдин мидаимвал. гьисс тийиз. П. Ф. Шаир. Къужадин зигьиндини вичин мидаимвал гьиссзава... М. В. Гьарсатдин майдандал.

МИДЯ араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра гьамиша душманвал ийизвайди. Арадал алачиз миддя, Гьакан къалмакъал хьана хьи. С. С. Куьре эгьлийриз. Бязибуру кьил янавай тубайриз, Ялтахдаказ гардан кIирна мидяриз, Лугьузва хан, чун я халкь туш. Х. Х. Лугьузва хьи, чун я халкь туш. Синоним: душман.

* мидя хьун гл., вуж нихъ галаз садан масадахъ галаз авай алакъаяр пис хьун, сада масадаз зиян гудай гьалдиз атун. Синоним: душман(ар) хьун.

МИДЯВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера душманвал...1936 -1956 йисара лезгияр Азербайжандин чкадин халкь туширди субутиз кIанз алахъна ни кьилел гъайи мусибатрикай хабар авачир. Авайвал лагьана кIапда хьи, и карда азербайжан халкьдал са тахсирни алач. И кар авурбур кьве стха халкьдин арада мидявал тваз алахьайбур я. М. М. Лацу лекеяр.

* мидявал авун гл., ни низ-квез душманвал авун, гьамиша чIуру ниятар аваз, геле къекъуьн. Синоним: душманвал авун.

МИЖЕ сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра гьайванрик, набататрик квай кьеж, яд. Мурабадин винел патал харар хьана шекер кьун тавун патал, адаз ргадалди са тIимил лимондин миже цада. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 30. Ш. Цуру миже фитIиндайла, ачух жезвай кьизилгуьлдин цуьк хьиз, адан пIузарар кIватI хьана гунбучIдиз элкъвезва.. М. А. Гьарасатдин майдандал.

МИЖЕВИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фекьидин куьмекчи.

МИЖЕВИРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мижевирдин пешекарвал.... Къадиев Шихрагъим муаллимвиле тайинарна. Ада гьакьван чIавалди мискIинда мижевирвиле кIвалахнай. ЛГ, 2005, 23. VI.

МИЗАМ араб, сущ.; - ди, -да -ар, -ри, -ра 1) кьайда. КIватI жез Дагъустан вири, Пуд манат мизан хьана хьи. С. С. ГьажикIа Жуьреба-жуьре хесетрин инсанрихъ галаз хушвилелди рахун, маса гузвай шейэрин гьахъ-гьисаб, терездин мизам дуьздаказ тухун ва икI мад туьквенчивилин хиве авай везифаяр я. ЛГ, 2004, 22.I. 2) (чIехи гьарфуналди - М) эркекдин хас тIвар: Мизам - а, -а; -ар, -ри, -ра.

* мизам кьун гл., ни нин-куьн гьисабар, итогар кьун. Гьеле, гьич тахьайтIа, мад са вацра кьван, гьар юкъуз авур кIвалахдин мизан кьадайла, бригадирдиз тапарар авун лазим къвезвай. А. А. Лезгияр.

МИЗАН кил. МИЗАМ.

МИЗМиЗ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра чIижерин, хузарин чеб хуьдай ва я чпи кIасдай алай, орган. # чIижрен ~, хузран ~.

МИКиР кил. МЕКиР.

МИКРОБ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра вилиз таквадай гъвечIи са клеткадин организм. Ахтармишупар тухвайла, тIветIрен гелерилай 30дав агакьна инсандин азарар арадал гъидай микробар жагъана. З. К. ТIебиат чирун.

МИКРОБИОЛОГИЯ урус, сущ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра махсус алат гвачиз вилериз таквадай лап гъвечIи организмаяр ахтармишдай илим.

МИКРОСКОП урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра затIар еке авуна къалурдай гуьзгуь авай лап куьлуь затIариз килигдай алат. Гьайиф, гьайиф, телескопар, микроскопар аватIани, бязибуруз аквазвач и дуьньяда уьмуьрдин тангар. А. Ал. Тангар.

МИКРОФОН урус, сущ.; - да, -да; -ри, -ра сес яргъал мензилриз ракъурдай ва я ам артухардай алат. Микрофондихъ дикторди лугьузва: «Эхиримжи хабарар». А. Ал. Эхиримжи хабарар.

МИКЬНАТIИС араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра ракьун ва я гьулдандин затIар вичел чIугвадай кьуват авай ракьун ва я гьулдандин кIус. Амма микьнатIасдал хьиз, вилер тек садал, вичелай са шумуд камунин вилик квайдал алкIанвай, Ж. Гь. Жанавур.... са гафуналди, вичяй кьил акъудиз пара четий тир микънатIисдин кьуват авай. З. Къ. ШейтIандин веледар. Синоним: магнит.

МИКЬНАТIиСЛАМИШУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а "|| ая, -ин, -рай, -мир; микънатIасламиш авун, микънатIасламиш тавун, микънатIасламиш тахвун, микьнатIасламиш хъийимир ракьун ва я гьулдандин затIар вичел чIугвади кьуват кутун.

МИЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ружадин, винтовкадин патрондин пистонда акьадай пай.

МИЛАЙИМ араб, прил. хуш къведай, хъуьтуьл. Сифте камунихъ галаз адан кьелечI пIузаррал милайим хъуьруьн къугъвана, ахпа хъуьруьн вири чиниз чкIана. А. А. Умуд. Хъуьтул тIебятдин, рикIиз чими, хъел текъведай, муьтIуьгъ. Я чан зи Нур, Нурлана. Вун гъикьван милайим бала тир. А. А. Пад хвайи рагъ. Беневшадиз вичин пагьливандин суй авай буба кIандай, амма адалайни гзаф гъвечIи буйдин, яхун, кьумрал, амма милайим къилихрин, гьамиша сивел хъверни мани алай диде кIандай. Гь. Юь. Магьини Дилбер.

МИЛАЙИМВАЛ сущ.; - или, -иле; -ер, -лери, -лера тебятдин хъуьтуьлвал, милайим гьал, рикIиз чимивал. Амма чина милайимвал къугъвазвай гьа са пегъзеда квахьни хъийизвай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Лезги мисалри хизандиз, хизандин алакъа йриз ва аялриз кьетIен фикир гузва. Хушвилинни милайимвилин, гъавурда акьунинни рикIикай хабар кьунин месэлайрал гьалтайла, сад лагьай чкадал диде ала. «Самур» 2002,. N95.

* милайимвал авун гл., ни низ алакъайра хъуьтуьлвал авун. - Руш я лагьана са милайимвал авун, чин ачухна, рахун-луькIуьн чидайди туш... Б. Къ. Къарачи.

МИЛАЙИМВИЛЕлДИ нар. милайим тегьерда. Аку садра, ам гъикьван мшайи»лвилелди чаз килигзаватIа. 3,3, КУТВ-диз фена. Машиндай звичIай Алипулат милайимвилелди агъсакьалрин патав атана. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: милайимдаказ, милаимдиз, милиз. Антонимар: туьнтдиз, ажугълудаказ.

МИЛАЙИМДАКАЗ нар. милайим тегьер хас яз. -Де вун хвашкалди, - лагьана милайимдаказ Мегьамеда, кьве гъилни вилик авуна, явашдиз учительницадин гьим юзурна. А. А. Умуд. Гьамишанда туьнтдиз рахадай ва къалар ийидай ам икI милайимдаказ эгечIуни Мухлисат гьейранарнавай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Синонимар: милайимвилелди, милаимдиз, миливилелди, милиз. Антонимар: туьнтдиз, ажугълудаказ.

МИЛАЙИМДИЗ нар. милаим яз. Гьалтай гъвечIи-чIехида адаз милайимдиз салам гуда, жузун-качузун ийида. ЛГ, 2000, 20. VII. Вун бахдин рикIилай алатдайди. туш гъа-а, Велимет. - Аялдихъ хьиз милаимдиз рахазва адахъ Пчебах. М. В. Гьарасатдин майдандад. Гъихьтин кIвалах гъиле аваз хьайитIани, дидеди, инжиклу тахьана, ам туна, мукьуфдивди шиирдихъ яб акалдай. Хуш тахьай чка ада гзаф милайимдиз, анжах вичиз хас мукъаятвилелди къалурдай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. - Я абат хийирар хьайибур, я женнетдай экв акуниз лайихлубур, гъикьван гуьзел чка жагъанва квез, -шириндиз, милайимдиз рахадай Алидар садан вилеризни килиг тийиз, амма виридаз фикир гуз Н. И. Сирлу межлис. Синонимар: милайим­вилелди, милайимдаказ миливилелди, милиз. Антоним: туьнтдиз.

МИЛИ прил. хъуьтуьл, хуш къведай. Зи вилери са назик экв са уьтери къатIана. Акьван лацу, акьван мили ишигъ я хьи, ам лап рикIе гьатзава, чими мед хьиз бедендиз кужум жезва. М. В. Вацран ягъун. Виридалай хци я вун, Векьи я вун, мили я вун, рикIел хуьх на, Лезги я вун! М. М. Жувал хъша.

* мили хьун гл., вуж-вуч мили гьалдиз атун. Гьи кас нек хьиз мили жеда, Гьадал даим рагьмет къведа. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* мили хъвер сущ. хъуьтуьл, ван алачир рикIиз хуш хъвер,. КIуфу мили хъвер кваз, кьилни хкаж тавуна тадиз жаваб гана. З. Э. Муькъвел гелер. Ам, гъиле авай гъвечIи шуьтруь рангунин чемодан чилел эцигна, кьелечI пIузарал мили, баркаван хъвер алаз салам гайидалай кьулухъ, ракIарин патав акъвазнава. З. Къ. ШейтIандин веледар. Чина гьамиша мили хъвер хьайи инсан ва чи къелемдин стха чавай эбеди яз къакъатна. «Самур» журн., 2003, № 6.

МИЛИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мили тир гьал. На лугьуди, и Дуьньяда Авайди са хъсанвал я. Мшивални, иервални, кIанивални масанвал я. С. К. Ви авазар аваз хьурай. Заз адан вилер аквазвачиртIани, заз абур чидай ва исятда зун агъанвай хьи, гьабурани адан рушвилин гуьзелвални миливал артух хьанва... А. Къ. Нехирбанни лекь.

МИЛИВИЛЕЛДИ нар. миливал хас. яз. Синоним: милайимдаказ, милайимдиз, миливилелди, милиз

МИЛиДАКАЗ нар. мили гьал хас яз. А чIавуз Гьамида спелриз звар гана милидаказ хъверна рикIяй... А. С. Самур. ГъвечIи чубам милидаказ хъуьрезва... А. С. Вучиз ам акI хъуьрезва? Синонимар: милайимдаказ, милайимдиз, миливилелди, милиз.

МИЛИДИЗ нар. милиди яз. Гагь беневшад рангар ягъиз чилериз, Агатзава чав милидиз, хъуьтуьлдиз, Хел юзуриз, пеш ахьайиз, суьтуьлдиз. С. К. Мад са гатфар илифзава уьмуьрдиз.

МИЛИ3 нар.; мили яз. ЦIайлапан хьиз элкъведай Токдин мотор акурла, Имран милиз хъуьреда, Ченеда гъил акIурна. А. Ал. Экв халу. Синонимар: милайимдаказ, милайимдиз, миливилелди, милидаказ.

* милиз-милиз нар. лап хвеш къведайвал. Сагъарнай на хер ашкъидин мелгьямдив, Ви къаршида чIехи буржи ала зал. З. Р. Диде шегьер.

МИЛИЦА || МИЛИЦИОНЕР урус, сущ.;~ди, - да; -яр||~ар, ~ирцуры, ~ир||ра милициядин жергедин къуллугъчи. Шегьерда, -. алава хъувуна ада, поступал алай милиционердин къуллугъдин девре са куьче жеда. Зи девре са тIимил гегьенш я. - Изберг, Дербент шегьерар ва Кьибле патан Дагъустандин районар. З. Э. Кек галкIизва. Са сеферда пиянзавай Фейзуллагьди рекьин къерехдал акъвазнавай кьве милиционер машиндин кутун тавуна са тIимил амукьна. С. М. ЦицIигъ-иаме. Урал мотоцикл гвай и милиционер яшлу итим я. З. Къ. ШейтIандин веледар. Теми милицайрин патав фенайтIа, абур виш сеферда, атана акъатдай. З. Къ. ШейтIандин веледар. [ЦIарпIар баде] Жуван хъеме - кIева! И Дербенрин милицаярни гзаф векъибур я! Ф. Б. Филиал.

* милицавал (милипионервал) авун гл., ни милицадин (милиционердин) пеше кьилиз акъудун. Милицавал авун хаталу ятIани, гзафбуруз милицавал хуш я. Р.

МилиЦАВАЛ рах. || МИЛИЦИОНЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера милиционер тир гьал.

МИЛИЦИЯ урус, сущ.; -ди, -да; 1) жемятдин арада къайда, халкьдин эминин, гьакIни кьилдин инсанрин хатасузвал ва абурун хсусият хуьдай идара. ТIиш-пIуз яру хьанвай Гьасан милициядин работникри. Мирзединни Шамилан кIаникай хкудна, пудни махсус автомашинда аваз милициядин идарадиз тухвана. Я. Кьафаров. Мейит. Милиция халкь паталди тешкилнавай гьукуматдин са орган я, халкьдин ихтиярар ва секинвал хуьн милициядин работникрин кьилин везифайрикай сад я. ЛГ, 2004, 26. VII. 2) рах. гьа идарадин къуллугъчи. Жезмай кьван пара игр, гьар планда милицияр, Хьун паталди ихтиярар, гьар куьче Магьачкьалада. С. С. Магьачкъала. Шегьерра, чинебан кIвалера, дишегьлийри чеб итимриз пулунихъ маса гузвайла, милицияди ахьтинбурун вилик пад такьазвайла. Лугьуда хьи, чи культура хкаж жезва. А. М. Киф атIайди.

МИЛЛЕТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра чIалан, чилин, экономикадинни руьгьдин умумивилин бинедал алаз арадал атанвай инсанрин мягькем садвал. Тарих миллепгдин лап чехи тербиячи я. А. Р, Чинебан савкьват. Яд уьлкведа са яд миллет хьана вун, Гуя гужалди такIандаз гана вун, Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Женгерин зулумра чи миллет кайид я, Чи чил хвейи игит миллет хьана чун. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Паспортдани миллет къейд тийизвай алай девирда дидед чIал чир тавурла, им миллет квахьзава лагьай мисал жезвачни?! Х. Ш. Дидед чIал чируниз артух фикир. Ассимиляциядин рекьер гзаф авай: лезгияр жавабдар къуллугърал тайин тийин, мектебра дидед чIалалди тарсар тагун, радио, газет къадагъа авун, лезги аялар дидедиз хьайила документра чара миллет кхьин ва мсб. М. М. Лацу лекеяр. Чун, лезгияр, эхир кьиляй пашман жедай миллет я. Т. А. Фу квахь тавурай.

МИЛЛЕТВАЛ кил. МИЛЛЕТЧиВАЛ.

МИЛЛеТЧи туьрк, сущ,; - ди, -да: -яр, -йри, -йра маса миллетрин игьтияжриз кIур гана, анжах жуван миллетдин игьтияжар вилик кутадайди. Гьа вахтара куьрдерин шаир ва алим Шамил Аскеров, миллетчи я лагьана, дустагъда туна. М. М. Лацу лекеяр. Гьа инал заз, гьакъикъатда миллетчияр вужар ятIа, гьабурукай са шумуд гаф лугьуз кIанзава. М. М. Лацу лекеяр.

МИЛЛеТЧИВАЛ || МИЛЛеТВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера миллетчи гьал, милдетчивилед машгъул гьал. Алиеван лезгийриз къариш миллетчивилин сиясат вири республикадиз чкIана. М. М. Лацу лекеяр. А вахтунин миллетвални душманвал Пуч хьана гьа куьгъне къала хьиз ава. А. С. Салам, Дербент.

МИЛЛИ араб, прил. миллетдин, халкьдин; миллетдиз, халкьдиз талукь; миллетдиз, халкьдиз хас. Халкьариз абурун тарихдиз, яшайишдиз ва культурадиз, абурун милли руьгьдизни алакьунриз килигна къимет гун лазим я. М. М. Чун «гъвечIи» халкь туш. Милли культура хуьн ва вилик тухун патал лезги чIалалди республикадин газет, республикадин радио ва телевидение чарасуз герек я. М. М. Кьибле пата гурзава. Чи гъиле 1858 - йисуз. Тифлисда франиузрип писатель Александр Дюмадин Милям костюмар алукIна янавай шикил ава. К. К. Шикилдикай риваят. Гъам Агъа Макьар, гьам Цмурар милли тарихда къадим хуьрер я. Агъа Макьа милли пачагьрин девирра чатар авай, Цмурдал хашперес вахтара килиса алай. И. Гь.

* милли парк сущ. миллетдин имарат яз хуьзвай парк. Самурдин там офшщальнидаказ тIебиатдин памятник, милли парк яз малумарнаватIани, ам сакъатда тергзава. ЛГ, 2003, 22.II.

МИЛЛИАРД урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра агьзур миллиондиз барабар число ва кьадар. Чун гзаф рекьера къекъуьниз мажбур хьана. Нетижада чи майишатрал алай 12 миллиард ( гьа чIаван) манатдин буржар алудна. Ш. Шабатов. Мегьарамдхуьруьн район: вуч авуна, вуч ийиз алакьнач?

МИЛЛИАРДЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра миллиард манатдин хсусият авайди. СССР-дин экс-президент Михаил Горбачёв Америкадин Садхьанвай Штатрин миллиардер Даяна Меер Саймонал ашукь хьанва... Вичин ашкъидив агакьун патал Горбачёв Москвада авай кIвалер маса гана Сан-Францискодиз куьч хьанва. "Самур" газ., 2002, 25.I.

МИЛИАРДЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера миллиардер тир гьал.

МИЛЛИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера са миллетдиз хас адетар, хесетар - вири санлай. Ам [Лезги Нямет. А. Г.] уьмуьр иердиз чидай... милливал, меденивал, лезгивал хвейи, гележег патал женг тухвай шаир я. 3. Ф. Халкь патал халкьнавай инсан.. Роман кIелдайла, чна инкъилабдин вилик квай йисарин руьгь, дагъвияр акси классриз пай хьун, инсанрик чпин милливал хуьнин гьиссер акатун кьатIузва. "Самур"журн., 2002, 3.

МИЛЛИГРАММ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра са граммдин агъзурдай са пай.

МИЛЛИМЕТР урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са метрдин агъзурдай са пай.

МИЛЛИОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра агьзур сеферда агьзур кьадар ва число. Миллион суз хъуй яшамиш Дуьньядин абур гьукумат. Х. Т. Сулейманан мисалди къалурна хьи, неинки миллионралди агьалияр авай, гьакI гъвечIи халкьарин арадайни бажарагълу инсанар акъатун мумкцн я. А. А. СтIал Сулейман. Ингье и хизанди 1 миллион манат пулдин такьатар чара авуна, къе хуьруьн абур тир жуьмя мискIин арадал хкизва. ЛГ, 2004, 15. VII.

МИЛЛИОНЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра агьзур сеферда агьзур кьадардин девлет авайди. Энгельсам тIварунихъ галай, и мукьвара пудакай сад хъувунвай миллионер колхоздин правленидин идара гьич миллионервилинди яз аквазвачир. Гь. М. Им къван, имни терез.

МИЛЛИОНЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера агьзур сеферда агьзур кьадардин девлет авай гьал. Энгельсам тIварунихъ галай, и мукьвара пудакай сад хъувунвай миллионер колхоздин правлениедин идара гьич миллионервилинди яз аквазвачир. Гь. М. Им къван, имни терез.

МИНА¹ араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра багьа къаш, нур гудай къаш. Шумудни са мектеб ава, Нур гузавай мина хьтин, Аквада ваз чIехи клуб, Тамам цIийи бина хьтин. Х. Т. Ахцегьар. Лазим затI я - мина зунжур, къуба гъваш. Е. Э. Къавумдиз.

МИНА² урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра. 1) цин, чилин ва мсб. кIаник кутуна хъиткьинардай затI. КIвач минадик хкIун кумаз Авуна галат. А. Ал. Лацу лифер. 2) минометдин гуьлле.

МИНАРА || МИНБАРА араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра капI ийиз эвер гудай, азан гудай миейиндин кьакьанвилиз хкаж хьанвай кьакьан къуба. Пачагьди вичин вилаятдин вири чкайрай аквадай са кьакьан минарадин кукIваз чIулав пайдах хкажна. Ф. Нехирбандин хва. Фекьи къарагъна минбардиз хкаж хьана. Худба кIелиз башламишна. З. Э. КУТВ-диз фена.

МИНБАРА кил. МИНАРА.

МИНЕРАЛЬНЫЙ: * минеральный яд сущ. чиликай хкатзавай ва я махсус алатралди хкудзавай бедендиз менфятлу минерал квай яд. Районда минеральный, булахрин михьи ва жуьреба-жуьре дарманрин ятар са шумуд чкадай акъатзава. ЛГ, 2005, 14. IV.

МИНЕТ араб, сущ..; - ди, -да; -ар, -ри, -ра кIевелай тIалаб. Шагь-Буба халуди вичин вилер зи чIехи бубадин вилера атомарна. Абура минет авай: къутармиша, и гьалдай акъуд! А. Къ. Нехирбанни лекь, Амма сивяй гьикI ятIани Минетдин гаф акъуддач. А. Ал. Билбил. Акатзавач Анар папан, Бике рушан минетни. Т. А. Фу квахь тавурай.

* минет(ар) [минет-суьнет] авун гл. ни низ са вуч ятIани кьилиз акъудун кIевелай тIалабун. Гъуцариз минет авуна, Гъуцариз суьнет авуна: "Чан гъуцар, аман гъуцар, Квез къурбанд хьуй экуь цавар! Куьне чалай тIавилер, квавилер алуда! Ф. [ФатIимат] - КIватI жерид я гьар са миллет Чи мектебдин кIвал, Назани, На дидедиз ая минет, Вунани ая кIел, Назани. С. С. Назани. Диде, чан диде, буба рази тахьана тач, эгер на адаз минет авуртIа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. За ваз ийида яргъай пара минет: хабар це заз авай гьач. А. Гь. Хабар це. Сад Аллагьдиз минет ая, Чун сад хьана шад жедайвал. Б. С. Вилера рагъ авай руш. Заз минетар ийиз жеда, зани ваз инсафдач. М. В. Гъарасатдин майдандал. Зун, минет-суьнет авуна, лазим ракIарихъ фейила, ана ерли маса инсан яшамиш жезвай. З. Къ. ШейтIандин веледар.

* минет хьуй (хьурай)! межд. рахазвайдавай са вуч ятIани тIалабдайла, ада ваъ талягьун патал ишлемишдай ибара. Гъил акъуд на зи яхадай, Минет хьуй, алат, гуьзел яр. С. С. - Я директор, ваз минет хьуй, чи кIвалахар туькIуьра! Ф. Б. Филиал. - Къунши, ваз минет хьуй, зазни и кеспи чира. Ф. Куткунда гьатай жанавур. Хъсан туш. Ваз минет хьурай, Селим, алад! А. А. Умуд. - Чан балаяр, межлисар я. Минет, хьурай квез, къал-къул тахьурай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Минет хьурай. зи гьиссерал хъуьремир. М. М. Са бахт кIанда. Бес адазни вун хьтин бицIи бала авачиз жени? Ваз минет хьурай, ишехьмир, чан хва! Ж. Г ь. Жанавур.

МИНЕТАРУН || МИНеТУН гл., ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; минет авун, митет тавун, минет тахвун, минет хъувун са кIвалах кьилиз акъудун патал рахазвайдаз чан-рикI авун. - Чанкъаридиде, зун жин я, зун ахъа хъия, лугьуз, руша кьаридиз минетарна. Ф. Бибихатун. - Акъвазра! -лагьана минетна ада ва гьасятда сивив кьунвай фитедин пипIел юкъуз тIуьр кьван шейэр хтана. А. А. Лезгияр. Са рушани сив ахъайнач минетиз, Къванер яни - я суза, я цIугь авач. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. И арада чи патав Гьерекат кваз са руш атана. «Халу, чан халу, - минетна ада, - зун ахьайиз тур». З. Къ. ШейтIандин веледар. За шехьиз-шехьиз адавай багъишламишун ва зи гунагъдилай гъил къачун минетна... А. М. Киф атIайди. За ваз, вуна минетзаватIа,. куьмек ийизвайди я, тахьайтIа ваъ... Ван кьвезвани? Б. Къ, Къарачи. Мугьманди вичивай балкIандилай эвичIиз тежезвайди лагьана, минетариз мад аял ракъурна. ЛГ, 1998, 3. IX. Зи бубадиз ажалдилайни пара теквиликай кичIедай. Ада чаз, рухвайриз, гьамиша вич теквиликай хуьх лугьуз минетдай. М. В. Гьарасатдин майдан.

МИНИСТЕРСТВО урус сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра гьукуматдин тайин са рекьяй кьилин идара Министерстводив агакьдалди са тIилил мензил амай, «Салмур патан емишар» трестдин идарачи, рикIел са вуч ятIани хтанваз, алай чкадал акъвазна. А. А. Пад хьайи рагъ.

МИНИСТР урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра министерстводиз регьбервал гузвай гьукуматдин член. Вичиз министрди и сефер вучиз ша лагьанвайди ятIа, адаз чидачир. А. А, Пад хвайи рагъ. Министрди къейд авурвал, опийдин хвешвеш гьасилунал гьатта гьукуматдин чиновникар ва чкадин военачальникарни машгъул я. ЛГ, 2004, 13. V.

МИНИСТРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера министр тир пешекарвал.

* министрвал авун гл., ни министрдин къуллугъ кьиле тухун. Министр хьун регьят я, министрвал авун - четин. Р.

МИНТIиКЬ¹ прил. са. рекьизни вичин патай харж ийиз такIан, Зи къунши гзаф минтIикь кас я. Р. Синонимар: къаних, мискьи, шкьакь Антоним: заха.

МИНТIиКЬ² сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра гзаф къаних кас, мискьи кас. МинтIикьдакай дуст кьамир. Р. Синонимар: къаних, мискьи, шкьакь. Антоним: заха.

МИНТIиКЬВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера минтIикь гьал, минтIикь хесет квайвал. МинтIикьвал вири девирра негь. ийизвай хесет я Р. Синонимар: къанихвал, мискьивал. Антоним: захавал.

* минтIикьвал авун гл., ни харж тийиз, жуваз са вуч ятIани кIватIиз алахъун. МинтIикьвал ийида - чувалчувал фида. Р.

МИНТIИКЬВИЛЕЛДи нар. минтIикьвал ийиз, мискьивилелди. МинтIакъвилелди виш йис яшамиш жгдалди, захавилелди къад йис хъсан я. Р. Синонимар: къанихвилелди, мискьивилелди. Антоним: захавилелди.

МИНУТ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) 60 секунддикай ибарат вахтунин уьлчме. - Собранидал гьар сад пуд декьикьадилай артух рахана виже къведач, юлдашар... ТахьайтIа, чи нехирбан Гьажималла хьтин сада, са минут къачуна, са сятина вичин нехирдикай суьгьбетарда. А. Фет. Кьерен къванер. Рагъ сят 12-далди гун хъсан я. Сифте сефер 4 мннутдилай гзаф тушиз рагъ гана кIанда. Яваш-яваш рагъ гудай вахт 3040 минутдив агакьдапди артухариз жеда. З. К. ТIебиат чируя. 2) са тIимил вахт. Синоним: декьикьа.

МИРВЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) масад гьайиф къведай, адан гьалдикай хабар кьадай гьисс. Авач кьван куь чанда инсаф, Са зерре мирвет, судуяр. С. С. Судуяр. 2) (чIехи гьарфуналди - М) эркекдин хас тIвар: Мирвет. Тек са Мирвет (гъахътин са кимидини авайди я) цIару теспягьар гъилелай ийиз вичиз хас суьгъбетчи гуьзлемишиз ацукьнавай. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр. Синоним: инсаф.

МИРГ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера хел-хел хьайи еке яргъи крчар алай, гирнагъ ийидай, нек хъвадай чуьлдин гьайван. Дуьшуьш жеда къуьр, гьакI назлу миргер. Мешебегини акъатда вилик. Ш-Э. М. Пагь, тамун гьава... Миргерай, чIагъарай акъудна гьарай, Калтугна къветерин кьадан фереяр? С. К. Яран сувариз. «Гила тIа я ви девлетар?! Асланарни жейранар, Яцар, миргер, къизил балугъ?» - Гьарайна за лезги вацIуз. Н. С. Самур. * пака лагьай миргихъ тум хьанач.

* миргин гъер сущ. зулухъ хъуьтуьл шагьварди гваз къекъведай хушракандин гъалар. Къе миргерин гъер галаз Атанва югъ гуьлуьшан. Б. С. Дергес ава женгина.

* миргин пиф(ер) сущ., дагъдин цуькверин са жуьредин тIвар. АтIа хъипи цуьквер аквазвани, чна абуруз некед цуьквер лугьуда, абур камбард цуькверин гуьгъуьналлаз атанвайбур я. Абурун патав гвай куркурриз ухшарбур хархапу цуьквер я. АтIа чебчпив агатнавай гъвечIи цуьквериз чна векьин цуьквер ва миргин пифер лугьуда. А. А. Умуд.

МИРЕС араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) бубадалди мукьвади. [Элдер] - Я стхаяр, я вахар, я миресар, квез ван хьана хьи, шал Рукъужат ваха лагьай гафар. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Са кIвач галачир Имриллагь халуди вичин мирес Хизридивай нехирдин рачуниз фин тIалабна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Зун кьуд йисавай бицIи аял тир. Миресривай чара жедайла, зи бубади вичел гьалтай тек са утагъдив агудна хьиз, арада айван аваз цIийи кIвал эцигзавай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Ада куь миресрин кьилелни бала гъида. Къ. Къ. КIири Буба. 2) яшариз чIехиди гъвечIидахъ галаз рахадайла, вичин чими гьиссер къалурун патал ишлемишдай гаф. Са юкъуз Риза колхоздин контордиз фена. Ина рахадайла, кьвалав гвай са колхозчи къужади, циник хъвер кутуна хьиз, адаз суал гона: - Риза, лагь кван, мирес, ваз вуч кеспияр ийиз кIанзава? А. Ф. Риза. -Ахпа пиян жез тахьуй гьа, халу, - лагьана буфетчикди. - Вуна хъванваз аквазва. -Аникай фикир мийир, мирес, - гаф атIана Фахрудина. М. Садикь. Дуст. * талукь мирес.

* мирес-варис сущ. бубадалди мукьва-кьилияр вири. Алат зи чандилай, куьмек гуз я зун ви арха туш, я мирес-варис. Ф. Къе рухваяр, рушар, мирес-варисар ам эвленмиш хъийиз алахьнава. М. В, Гьарасатдин майдандал. Синоним: хва-стха.

МИРЕСВАЛ сущ.; - или, -иле; -тер, -илери, -илера бубадин патай мукьвавал.

МИРеСВИЛеЛДИ нар. мукьвади хьиз, миресди хьиз, мукьва-кьиливилелди. Миресвилелди эгечIа, стхавилелди. къуллугъа. Р.

МИРЗЕ фарс, сущ., куьгъ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра. 1) гьукуматдин чIехи тушир къуллугъчи; кхьинар ийидайди. Ина адан рухваяр тир Риза-Къули мирзе, Несретуллагь мирзе ва гьакIни гъвечIи Шагьрух мирзе, хандин стха Ибрагьим мирзе, адан хва Аликьули бег, Надирай юкъван хва Имамкъули мирзе авай. З. Р. Гьажи Давуд. 2) (чIехи гьарф: М.) итимдин хас тIвар - Мирзе. И гафуникай тамам баянар кил.: А. Гуьлмегьамедов. Эминан эсеррин хазинадай || Газ, "Лезги газет", 1992, 15. X. Синоним: секретарь.

МИРЗЕВАЛ куьгь., сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера кхьинар ийидай къуллугъчивал. Синоним: секретарвал.

* мирзевал авун гл., ни гьукуматдин идарада кхьинардай къуллугъчивал авун. Газетдин суфрадихъ мирзевал авурди М. Жалилов я. ЛГ, 1999. 23. XII.

МИРОВОЙ: * мировой судья сущ. инсанрин арада гзаф кьадардик тушир пуларин гьуьжетар гъялдай суд. Нетижадиз райондин мировой судья килигна. ЛГ, 2005, 19. V.

МИСАЛ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) жуван фикир ва я маса са кар субут авун патал гъизвай сад, кьилдин делил, дуьшуьш. Мисал яз, къачун чна Лап мукьув гвай Избербаш, ЦIувад йис инлай вилик гьикI тиртIа, рикIел хкваш. XX чIулав къизил. И мисалдалди чаз, лезги чIалахъ вичин хсуси гафар тIимил ава, лугьуз кIанзавач. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай матсриалар. Паспортдани миплет къейд тийизвай алай девирда дидед чIал чир тавурла, им миллет квахьзава лагьай мисал жезвачни?! Х. Ш. Дидед чIал чируниз артух фикир. 2) числойрин, рекъемрин винел амалар тухунин рекьелди кьиле тухудай математикадин тапшуругъ. 3) яшайишдин, гьакъикъатдин кьилдин вакънаяр умумиламишнавай къейд тир мецин яратмишунрин гъвечIи эсер. Гьар са халкьдин фольклорда ва чIала мисалри кьетIен чка кьазва. Мисал тарих чирдай, халкьдин тежриба ва чIала хьайи дегишвилер чирдай чеитейрикай сад я. А. Г. Гуьлмегьамедов. Чи мисалрикай. Лезгийрихъ девлетлу фольклор ава. Ана пешапаярни алапехъер, лайлаярни мехъерин манияр... мисаларни мискIалар, кинарни къаргъишар... Гьалтзава. Гь. Гашаров. Сифте гаф.

* мисал уьчуьн арал. гьакъикъатда хьанвачтIани, авачтIани, фикирдай лугьузвай гаф патал. Мисал уьчуьн, вун адан паб я. Ваз дакIан жемир. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

МИСАЛУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, - рай, -мир; мисал авун, мисал тавун, мисал тахвун, мисал хъийимир гьакъикъатдив кьан тийидай са гьихьтин ятIани гьалдин амал авун. Ада зун такур мисална. Р. * тахьай мисалун.

МИСКЬАЛ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) къизилдин кIус. 2) кIус, тике. За ваз лагьана хьи, са мискъални таб квач. Ф. Фагьумда за бязи чакьал; Ав чIугвада мукьвачмукьвал, гьар ахмакьдиз вичин мискьал Путунлай санбар аквада. С. С. Вич гумрагь тир бязи тарта. Рангар язавай, наздамахарзавай дишегьли амай адетдин дишегьлийрилай са мискъални артух туш, чан хва. А. Кь. Къаридин йикъар.

МИСКЬИ прил. кIусни, затIни харж тийидай. Шкьакъ Пирим лугьур са кас хьана кьван: имни гзаф мишекъат, мискьы са итим тир. Ф. Шкьакь Пирим. Мергъяматсуз, мискьи, кIеви, фикир гьакьван чIуру я ви. Х. Т. Я кас. Инсанар тушни. Сад мискьи кас хьайитIа, цIудакай кIуьд касдин гъил ачух жеда. А. А. Лезгияр. Абуру галатайла, нубатдалди акьахун патал, мискьи Мегьамедан хвар кирида кьунай. З. Э. Муькъвел гелер. - Вун мискьи я, - лагьана ада заз. Вун какаяр чуьнуьхиз вердиш хьайиди я. З. Э. Зулун пеш. Вучда на кьван, гьар гъалтайдаз маса гуз жеч эхир хуьруьнви, ам лап Алидар ятIани, мискьийрин мискьи тиртIани. Н. И. Сирлу межлис.

Синонимар: азгъун, кIеви, минтIикь, мутIлакь, нефс авай, тух тежер, шкьакъ. Антонимар: гъил ачух, жумарт, заха.

* мискьи хьун гл., вуж лазим кардиз харж ийиз такIанди хьун. Дуьньядикай муьскIуь жемир, жумарт хьухь вун, мискьи жемир, А. Мир. Гъезелар.

МИСКЬИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера кьадардилай артух къанихвал; гъилин кквивал; анжах вичиз кIватIдай хесет. - Касди миллиондик квай девлет пуч хьуникай хвена, вини кицIин сивиз хьиз кIараб вигьизва. - Мискьивилин аламат я... А. А. Лезгияр. Синонимар: къанихвал, минтIикьвал, гъилин кIевивал. Антонимар: гъилин ачухвал, захавал.

МИСКЬИВАЛУн гл., ни; -да, -на; -из, -зава; ая || -а, -ин, -рай, -мир; мискьивал авун, мискьивал тавун, мискьивал тахвун, мискьивал хъийимир мискьи тир гьалдин амалар авун. Аллагьди, Велиметаз къаш-къамат гудайла, мискьивалнач. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МИСКЬИВИЛЕЛДИ нар. мискьивал хас яз. Председателей киседа пуд тIуб туна ва анай къарачип квай гагмбек акьван мискьивилелди Имиралидин чарчел вегьена хьи, гуя Абаса адаз лап багъа шей гузвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: къанихвилелди, гъилин кIевивилелди. минтIикьвилелди, мутIлакьвилелди, шкьакьвилелди. Антонимар: гъилин ачухвалвилелди, захавилелди.

МИСКIАЛ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра са затIунин, вакъиадин бязи лишанрин куьмекдалди, ам вуч ятIа лугьун тIалабзавай айгьам квай куьруь эсер. Махар, манияр, мисалар, мискIалар, имуча-мучаяр - ибур вири халкьдин мецин ярашмиунар я. А. Гьажиев. Халкьдин мецин яратмишунар. Шиирдалди ганвай мискIалра са сесини мана дегишарзавай гафар гьибур ятIа, лагь. М. А, Алинулатов.. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Цавдара абурал вегъиз жуьрэтзавач, - жув жувахъ агъанваз, жува са четин мискIалдиз дуьз жаваб жагъурайди хьиз лагьана за... А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: имуча-муча.

МИСКIИН араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра мусурманри капI ийидай махсус кIвал. Къе экуьнамаз фекьидик хъел квай, Ам мискIиндай хъел кваз хтанвай. А. И. Самур. Вахт, я хкаждай мискIанёай азан, Лежбер ахварай аватрай лугьуз... Б. С. Йикъан дад акваз. Ам дегьнедин кьаншарда авай, мискIаидин хьтин шиш кIук алай векьин кIунтIунин сериндикай къвезвай. Б. Къ. Къарачи. Такьат квай инсанри чи хуьрера мискинар эцигзава, амма чпи кIелай мектебар рикIелай ракъурзава. Халкьдиз сифте нубатда савадлувал, меденивал ва илим герек я! Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. Синоним: Аллагьдин кIвал.

МИТИЛ фарс, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра яргъандин (далудин) къене памбаг ва мсб. туна, раб янавай пай. Яб атIайла ивидик юзун акатиз эгечIна. Винел алай, ругни чиркинвал кандиз кьван гьахьнавай къвала ракьинин нурарикай са геренда кьабулай чимивал кIаник квай, пуд юкъуз чка дегишар тавунвай чилел, яд кужумай митил хьиз. алкIанвай къвалавни агакьна. А. Исм. Эхиримжи къув.

МИТИНГ у рус, сущ.; - ди, -да; -ра, -ри, -ра. политикадин ва я маса тади месэлаяр гьялун патал кIватI жедай, гзаф инсанри иштаракдай серенжем. § -кIватIун, ~ тухун, ~диз фин, ~ дал рахун, ~дай хтун. Шегьердин майдандал гзаф халкь к) ватI хьайи ми­тинг хьанай. З. Э. Муькъвел гелер. Митинг... И гафни чаз «перестройка» ва «демократия» лугьудайбуру артух чирна. Виликрай чи митингар яд уьлквейра кьиле фейи гьадисайриз талукьардайди тир. М. Ж. Ванер-сесер, хабарар ва гьакъикъат. Дагъустанда авай гьалар чIурукIа къалурунин, инсанриз митингриз экъечIун патал футфа кутунин гьерекатар диндин ва чапхунчивилин бинейраллаз ийизва. ЛГ, 2004, 12. VIII..

МИТКЬАЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лап ужуз сая чит.

МИХ фарс, сущ.; - ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) са кьилел кIвенкI алай, муькуь кьил гьяркьуь ракьун тIвалунин гъвечIи кьатI. 2) са вуч ятIани куьрсарун патал цлаз янавай ракьун гъвечIи кьатI. Абула, ахпа пенжек хутIунна. михиникай куьрсарна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* мих хьиз ава гьал. кефияр лап хъсан гьалда ава манадин ибара.

* мих ягъун гл., ни гьяркьуь кьилел кIутадалди ва я маса залай затIуналди гьалчиз мих кIеви чкадиз ракъурун. Къеледин кьакьан цлаз яхцIур мих яна, акьахна анал. Ф. Халуни хтул. Теспачавал акатнавай рабочияр гьарнихъ чкIана. Амма Камал, мих янавайди хьиз, алай чкадал акъвазнавай. Б. Гь. Вили вилер

МИХЕК¹ фарс, сущ.; - ди. - да; -ар, -ри, -ра хуьрекрик кутадай хъсан ни къведай, яру, зги ва я лацу цуьквер жедай набатат.

МИХЕК² прил. шуьтруь. Гьар жуьредин къацу , хъипи, яру, михек... рангари безетмишнавай зулун тама, еке са луж чакъалри бегъгм дем - еке межлис кьиле тухузвай. Къ. М. Дуствилин цIай.

МИХЬ¹ михьун глаголдин буйругъдин форма Кил. МИХЬУН.

МИХЬ² : * михь-михьелай нар. вини дережада михьиз. - Им абуруз тIуьн-хъун гудайди. Ваз кеф хьана, кьей хва. Икьванди михь-михьелай ви гъиле хтур касдилай рази хьухь. Дес яхъ, гьисабин. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

МИХЬИ прил. 1) чиркин тушир. Кьве тепедин арада, дарускъал кIама авай булахдай ширширдин хъуьтуьл ван алаз михьи яд авахьзавай. А. А. Умул. Дагъдин михьи гьава, чими кIвал, сагълам чаи, фу-къафун. Гь. М. Им къван, имнй терез. 2) куьч. руьгьдиз михьи, пак. Михьи я ви эсилнесил, Дагъви халкьди кьуна ви гъил, гьар са къуз вахъ гала чи вил, Я шейхерин шейх Мегьамед. Х. Къ. Шейхерин шейх. 3) михьи рикI авай, намуслу, дуьзвал гвай. Абдул мад са шумуд юкъуз дустагъда хвена. Эхирни чепивийри Абдул михьи инсан я лагьана, ам инкъилабдиз акси инсан ваъ, адан терефдал алай зегьметкеш, кесиб хизандай акъатпавай са бенде я лагьана, ахьайиз туна. Б. С. Халкьдин ашукь, руьгьдин шаир. 3) куьч. ачух, экуь. Адет яз, дагъвийриз пудкъад-кьудкъад йисан яшдиз къведалди тIа хьун вуч затI ятIа, чидач. Абур михьи булахрини таза гьавади кIубанарзава. Б. Гь. Къарид руш. 4) таза, кьезил. 5) куьч. ипекдин. 6) михьивилер кIандай, вич-вичихъ ва вичин затIарихъ гелкъведай, абур михьиз хуьдай. # ~ руш, ~ дишегьли. Антоним: чиркин.

* михьи авун (михьивун рах.) гл. 1) ни вуч михьи тир гьалдиз гъун. [ФатIимат} - Чан диде, чи самавар вуч. кьацIанва, за ам къе михьи ийин ман. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Са кьадар абур кисна фена; Зелфиди генжедин пипIелди чин михьи хъувуна. А. А. Умуд.

* михьи гьава сущ. кьезил гьава.

* михьи-михьелай нар. лап михьидаказ. Существительнидин, прилагателънидин, глаголдин ва маса гафарин дибар тикрар хьана арадал атанвай наречияр арада дефис аваз кхьида. Месела; цIарба-цIар, дуьм-дуьз, михьи-михьелай... Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод., туькIуьрайди У. А. Мейланова. - Махачкала, 1998, ч. 16.

* михьи перем сущ. ипекдин перем.

* михьи дуьньядиз фин гл. кьин. Мурадар рикIемаз, ам михьи дуьньядиз фена. Х. Т. Магьият дидедин рикI... Синонимар: рагьметдиз фин, а дуьньядиз фин, кечмиш хьун, кьин.

* михьи запун сущ. чин-гъил чуьхуьдай запун.

* михьи рикIелди (рикIелай) нар. са кIусни таб, фашалвал квачиз. Къеняй кьулухь гопай рак ахъайна, михьи рикIелди лагъана: - Ахцегьиз хуьквезвайди яни? Буюр, ацукь. А. А. Лезгияр. Ша чун ачухдиз, михьи рикIелди рахан. А. Р., ЯМ. Хендедадин мехъер. КIвенкIвечи колхозчийри михьи рикIелай капар яна. А. А. Лезгияр. Синоним: рикIин сидкьидай.

* михьи цав сущ. циф алачир ачух цав.

МИХЬИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) чиркинвал авачир гьал, михьи гьал. А да гьар пакамахъ кьве юлдашни галаз классра къекъвез, михьивилер ахтармишдай. А. А. Умуд. Дагъустанда лап фад вахтарилай инихь булахрин, кIамарин михьивал хуьниз талукь еке тежриба авайди я. ЛГ, 1996, 7.I. Муьнуьгъ михьивал хуьнин чешне я. На лугьуда, адаз бицIекар патал михьивал гьикьван важиблу ятIа чизва. З. К. ТIебиат чирун. Адан [Я. Шайдаеван. - А. Г.] темайрин ва образрин марагьлувилелди, чIалан михьивилелди ва цIалцIамвилелди рикIел аламукьдайбур я. "Самур" газ., 2002, 21. VI. 2) куьч. намуслувал, намусдал леке алачирвал, гьакъисагъвал, Эмина вичин ярдин. тариф ийизва, вичин ашкъидин гужлувал, михьивал къалурзава. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. Инсан патал михьи ният хуьх рикIе, Аллагьдизни хуш жеда ви михьивал. М. Ж. Хпуькьвийрин рикIин михьивал, гъилин жумартвал, мецин ширинвал анжах абурухъ галаз ацукьун-къарагъун хьайи дагъвийриз хьсандиз чида. Ж. Гь. Лекьерин гьуьндуьрда.

* михьивал авун гл., ни михьи гьалдиз гъун.... вичин гачал рушан кIвачер чуьхуьз, михьивилер ийиз эгечIна. Ф. Бибихатун.

МИХЬИВИЛЕЛДИ нар. намуслувилелди. - Яраб ида лап рикIин къеняй, михьивилелди ибур лугьузвай гафар тиртIа, тахьайтIа ада захъ галаз чIагай гафар рахуналди, зун тухтатмишзавайтIа? -фикирна ада. Я. Я. Са фурун вакIар. Чна лугьузва, чахъ зурба пагъливанар, хъсан манидарар, кьуьлердайбур, ашукьар, хиве авай везифа михьивилелди. намуслувилелди кьилиз акъудиз жедай бажарагълу руководителар, адетдин хъсан лежберар, багъманчияр, малдарар, чубанар тIимил жезва. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Синоним: михьидаказ. Антонимар: чиркиндиз, чиркиндаказ, кьацIана.

МИХьИВУН кил. МИХЬИ (михьи авун).

МИХЬИДАКАЗ нар. 1) михьивал аваз, михьиз, чиркни тушиз.. Марьям вич михьидаказ алукIдай, гьар са дишегьли хьиз парталриз артух къимет гудай инсан тир. А. А. Умуд. 2) гъалатIар квачиз. Зун хъсан сухта я, за Къуръанни михьидаказ кIелиз чирнава лугьуз ада зи тарифарпи авуна. ЛГ, 2003, 2. Х. 3) са кIусни таб квачиз, намуслувилелди. Ризади мехъерни авуна, вич михьидаказ колхоздин кIвалахдиз гана, папани, вичини ударниквилелди кIвалахиз хьана.. А. Ф. Риза, [Ремихан]. Селим стха, за ахьтин жув-жувахъ инанмишвилер гъизвач эхир. Жуван везифаяр михьидаказ кьилиз акъудзава... Н. И. Гьакимрин папар. Авайвал лагьайтIа, ихьтин шартIара сечкияр михьидаказ кьиле тухудай мумкинвилерни тIимил хьана. ЛГ, 2003, 4. ХII. Чи пак буржи, бубайри чаз веси авурвал, а багьа аманат [дидед чIал. - А. Г.] михьидаказ хвена къведай несилрив агакьарун я. ЛГ, 2004, 12.II. Синонимар: михьивилелди, михьиз. Антонимар: чиркиндиз, чиркиндаказ, кьацIана.

МиХЬиЗ¹ михьун глаголдин мурадвилин форма. Кил. МИХЬУН.

МИХЬИЗ² нар. 1) михьи яз. 2) кIусни амачиз, тамамдиз. Руша куьтI авунач, кьил туна хура. АтIана михьиз адан чинин рангар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Вири и гьалар аннамишзавай Жегьил михьиз перт хьанвай. З. Э. Мехъер кьуьл туш. Бязи хизанар и хабарди лап михьиз къарсурна. Гь. М. Им къван, имни терез. Эхирни ам пуд лагьай нумра алай вагондив агакьна ва ам проводникдин вилик марфадикай хкатнавайди хьиз михьиз кьежена акъвазнавай. А. Р. ПIинияр. - Дах, ЧIехивацIуз чIехиди вучиз лугьузвайди я? Ам са акьван чIехиди туш эхир, Самур вацIук акахъ хъувурла, михьиз квахьни хъийизва. А. Къ. Нехирбанни лекь. Чидач им вуч хабар ятIа, Михьиз дегиш хьанва дилбер. А. С. Руш ви рикIел... - Сад лагьайди, туьрквер Къафкъаздай михьиз экъечIна кIанзава. З. Р. Гьажи Давуд. И газетдин [«Азадлыг» газетдин. А. Г.] 14 чин михьиз Храхубадикай я. Д. Шерифалиев. «ГъвечIи чилин» чIехи къазаяр. || ЛГ, 2000, 6. IV. Хъуьтуьл, таза гъилерни, чIарар ва безекар михьиз дишегьлидин абур тирди рикIелай ракъурмир. "Дагьустандин дишегьли" журн., №> 7. Синонимар: тамамдаказ, тамамдиз.

МиХЬУН гл., ни вуж-вуч; - да, -на; -из, -зава; 0||я, -ин, -рай, -мир, михьи тавун, михьи тахвун, михьи хъийимир 1) са квелай ятIани чирк, кьар алудун, михьи авун. КицIи вич ацукьдай чка вичин тумунив михъда. Ф. Михьна михьиз рекьерхуьлер, абулейсан... А. Ал. Абулейсан. Юкьвай фенвай куьче, гъеле пакамахъ йиф кумаз, мал-къара чуьлдиз акъудайдалай кьулухь вири хуьруь саналди михъзава. М. Ж. Хинериз аферин! || ЛГ, 2001, 25. I. 2) хуьрекдик кутадай затIарилай (картуфар ва меб.) хам алудун. Керима кухняда авай картуфар вири михьна. Гь. М. Сифте гъалатI. 3) фадлай кIватI хьанвай, герек авачир, чиркинарзавай затIар акъудун, тергун. Казарма михьдачир, гьамиша кьацIана, ни ацалтна жедай. А. Ф. Бубадин веси. На лугьумир, ина маса кар ава къван: устIарди рекьин къерехар эчIелрикай михьиз тазва, са хъачни тазвач. Й. В. Чирхчир. 4) са квекай ятIани чара затIар хкудун. Дидеди дуьгуь михьна куьтягьна. Р.

МИЧЕК фарс, сущ.; ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь лувар квай, тIар жедайвал кIасдай гъвечIи гьашарат. Ахлат тийиз михьи иви туькьуьмдай Мичекди зун ялавди хьиз кана хьи! А. С. Эхирни за рей гана. На хъваналди халкьдин иви, эй, мичек, Авамвал. я кьадарсуз жув къизмишун, Пад жеда вун, халкь амукьда гьамиша, Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал» Синоним: ветI.

МИЧЕКДАН туьрк, сущ.; ~ ди, -да; -ар, -ри, -ра ветIерикай хуьн патал ксанвай чка кIевирдай жунадин перде.

МИЧI сущ. экв авачир гьал. Къуй хьурай чи кIанивални такIанвал, Эквни мичI яз гьамиша чи рикIевай. М. Б. Уьмуьрлин гимн. Антоним: экв.

МИЧIеЛДи нар. мичIи жедалди.

МИЧIеР сущ.; -и, -а экв авачир гьалар. Инсандин уьмуьрдин са пай вацран мичIер я, лугьуда. Гь. Къ. Магьини Дилбер.

МИЧIИ прил. 1) экв авачир. # ~ кIвал, - йиф, ~ подвал. Йикъар хьана гьикьван куьруь, МичIи йифер хьана яргъи, Аквазмач тухвилелди я экв, яракьин нур чими. А. Ф. Зарбачи Гьасан. Абур ава алвервилин гьекьера, Хаталу тир мичIи йифен рекьера. Ш. Ю. "Камазар" гвай гадайриз. Антоним: экуь. 2) чIулав рангуниз мукьва, экуь тушир. # ~ шал, ~ парча, ~ гьалар. Цавун кIанел алкIанвай мичIи циферивайни и яргъалди чIугур сузадин къув эхиз хьанач... М. В, Гьарасатдин майдандал. 3) куьч. кьулухъ галамай, хабарсуз, мичIивиле амай.

* мичIи-аби прил. мичIивал квай вили, экуь тушир зили.

* мичIи~вили прил. мичIивал квай вили, ачух тушир вили. Зи рикIел алама; зи вилерикац гьасятда ацIай варз карагнай. Тек са варз ваъ. Варз апай, мичIивили цав гьетери безетмишнавай йиф. З. Къ. ШейтIандин веледар.

* мичIи-куьрен прил. рагьувал квай хъипи, экуь тушир хъипи.

* мичIи-къацу прил, мичIивал квай къаду, экуь тушир къацу.

* мичIи хьун гл., вуч мичIи гьалдиз атун. Чун рехъ какахьай чкадал агьакь хьийидалди акьван мичIи хьана хьи, виде эцягъай тIуб акван хъийизмачир. А. Ф. Лянет. Югъ фад мичIи хьуниз кидигна, Надир- шагьди вичин кьушун вацIун эрчIи пата дуьзенлух кьерел акъвазарна З. Р. Гьажи Давуд. Пакамахь лаз гузвайла, башламишзава, няниз лап мичIи хьайила, кIвализ хквезва. С. Мингьажев. Ялавлу уьмуьр.

* мичIи-шуьтруь прил. мичIивал квай шуьтруь, ачух тушир шуьтруь. Це, сифте экуь, ахпани мичIи-шуьтруь рангунин чIунари секиндиз сирнавна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* мичIи-яру прил. мичIивал квай яру, ачух тушир яру. Ам, мичIи-яру, аби сун гъаларалди нехишар атIанвай кушдин парчаяр яна безетмишнавай гегьенш кIвале текдиз къекъвезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ Сложный прилагательнияр кхьинин къайдаяр орфографиядин са словардани къейднавач, амма абур кхьинин практикада кьве жуьреда гьалтзава: мичIи яру (М. Г. РЛС, ч. 88 - вишня), мичIи куьрен М. Г'. РЛС, ч. 68 - бурый), мичIи-яру (Т. Б., М. Г. ЛРС, ч. 241 ), Р. И. Г., М. М. Г., У. А. М. ЛЧЮС). Чун ихьтин гафар кхьинин карда РЛС-дин терефдар я.

МИЧIИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) экв авачир, мичIи тир гьал. "Я ханум, зи вилерал мичIивал къвезва ман, зи япара пис ван гьатнава ман!" - лагьана, Ф. Саздагардин папанни фекьидин кьиса. Билбилдиз - цуьквер, Чайдив хъваз шекер, МичIивилиз - эквер, Властдиз - аскер ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. МичIивал къвердавай артух хьана, рехъ ахкваз амукьнач. А. Ф. Лянет. МичIивал артух жезвай и береда, кьуьзеказ акI тир хьи, на лугьуди дагълариз, бегьерлу никIериз, чуьллериз са куькай ятIани еке къурху хьанва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Серинвал герек жен, циф хьтин, МичIивал герек жен, йиф хьтин. М. Б. УькIуь затI аватIа... 2) куьч. кьулухъ галамай, дуьньядин гьаларикай хабарсуз амай гьал. Чун пенжердай килигайла, Тарар, тамар пешедава, МичIивиляй чун акъудай, юлдаш Ленин шуьшедава. Ф. Себеб ам я хьи, чи папар авам, гилани мичIивилик кума. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

МИЧIИ3МАЗ нар. гьеле мичIи гьалда амаз.

МИЧIИЛА нар. мичIи хьуниз килигна, мичIи яз акуна, мичIи гьал аваз, мичIизваз.

МИЧIУН: * вил(ер) мичIун.

МИШ¹ суф. глаголдин гафар арадиз гъидай суффикс. -миш суффикс гьерекат, ам авай гьал къалурзавай чIалан такьат я. И. Жаватов. Са макъаладин гелеваз. ЛГ, 2005, 7. IV.

МИш² сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера алажнавай хипен хам. Армиядай хтайлани Сабир институтдиз феначир, мад мишин чанта къвалал вегьена суьруьйрин гуьгъуьна гьатна. З. Гь. Лезгийрин риваят.

МИШЕКЪАТ прил. 1) гъил кIеви, мискьи, рикI дар. Пирим лугьур са кас хьана кьван: имни гзаф мишекъат, мискьи са итим тир. Ф. Шкьакь Пирим. Синонимар: мискьи, шкьакь. Антонимар: заха, гъил ачух. 2) мекьи. «Вун а мишекъат хъуьтIуьз цIай авачир кIвале яшамиш хьанайни?» - лагьана, завай на хабар кьунай. М. Ш. Рагъ къаршиламишзава. Анжах адан бейнида, вири дуьнья къакъудиз, и алатай мишекъат йиф, вичин къайи къув къекъвезмай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 3) куьч. кесиб, мублагьвал авачир дар, кьит, тIимил. Надежда Михайловнади четинвал кьатIана; ада яргъариз тефин кьетIъ ийидай. амма и сгргьятра тIебиат гзаф мишакъат тир А. А. Умуд. Шагь-Буба халу къазмада авачир: КIвалин кьен гзаф мишекъатди тир. М. В, Гьарасатдин майдандал.

МИШЕКЪАТВАЛ сущ.; - или, -иле: -илер, -илери, -илера. 1) мискьивал, гъилин кIевивал, рикIин дарвал, мишекъат гьал. Пириман мишекъатвал, шкьакьвал виридаз машгьур тир. Ф. Шкьакь Пирим. 2) куьч. дарвал, мублагьвал авачир гьал, кесибвал, кьитвал. Мукьтадиран тIварунихъ галай колхозда ва адан бинедал тешкил хъувур «Заря» совхозда 1000 касдилай виниз колхозчийри, гуьгъуьнлай совхоздин рабочийри, вири кIвалахралди таъмин хьуналди, мишекъатвал гьисс тавуна чпин хизанар хуьзвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Синонимар: дарвал, кесибвал, кьитвал мискьивал, шкьакьвал. Антонимар: захавал, гъил ачухвал,

* мишекъатвал авун гл., ни мишекъат гьал арадиз гъун.... совхоздин руководителри, халкьди лугьудайвал, мишекъатвал авуна. Ж, 1985, 12. IX,

МИШЕКЪАТВИЛЕЛДИ нар. мишекъатвал хас яз. Синонимар: мишекъатдаказ, мишекъатдиз.

МИШЕКЪАТДАКАЗ нар. мишекъат гьалда, мишекъатдиз. Талашар ракьун кIусар хьиз, мишекъатдаказ хкатзавайтIани, тар атIузвайдан гьерекатрай, гъилерин такьатдай, нехирар хкведалди тар ярх жедайди кьатIун четин тушир. М. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. Синонимар: мишекъатвилелди, мишекъатдиз.

МИШЕКЪАТДИЗ нар. мишекъат яз. «Йис - йисалай мишекъатдиз къвезва, - лагьана Вичи-вичиз Лезгиди. - Яраб чун вучиз цаварал алайбурун виляй аватнаватIа? Ф. Б. Ях лезгидин мах. Синонимар: мишекъатвилелди, мишекъатдаказ.

МИШЕР араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра кIарас, ракь, къван атIун патал сарар авай гьулдандин кьулуникай ва я зунжурдикай авунвай алат. # гъилин ~, ~ чIугун, ~далди атIун, ~дин сарар. И хци вилер авай жегьил дишегьлидин сесина гьулдан авай, ада мишерди хьиз атIузвай. А. А. Умуд. Кьвед лагьай четинвал колхоздихъ мотордал кIвалахдай мишерар тахьуни арадал гъизвай. Б. Гь. Къарид руш. Шалбуз дагъ гуя зурба, кьуд пад мишердив дуьм-дуьз атIана туькIуьрнавай кьудпипIен къаябар са кьайдани авачиз сад садал эцигна туькIуьрнавай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МИШЕРЧИ сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра мишер чIугвазвай кас, мишердалди кIвалахзавайди.

МИШеРЧИВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера мишерчидик кеспи авун, мишерчи кIвалах.

* мишерчивал авун гл., ни мишерчидин пешевал.

МИШРЕБ кил, МЕШРЕБ.

МИЯН прил. чилин бегьерлувал хкаждай. Къачун чна: са емшидин цил хьурай, Ам акатна миян чилик -цIир гана, ЦIириникай къелем хьана, тар хьана. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гьазават.

МиянАРУН гл., ни вуч; - да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; миянар тавун, мнянар тахвун, миянар хьувун чилик бегьерлувал хкаждай затIар (фит ва мсб) кутун. - Ваъ, ваъ, ЦIару, - парторгдикай даях кьуна, тагькимвалзава председателди, - вирида абур, гьакI миянардай затIар ишлемишзава, чунни килигна кIанда. Б. Гь Заз эвера. Вири районрин колхозар, совхозар техникадалди, жуьреба-жуьре дарманралди, миянардай шейэралди, маса материалралди таъминарзава, М. В. Гьарасатдин майдандал

МОБИЛИЗАЦИЯ урус, сущ,; ~яди, -яда; -яр, -йри, -йра яракьлу къуватар ислягь гьалдай дявейриз гьазур хьунин гьалдиз элкъуьрун; запасда авай дяведиз виже къведай ксариз кьушундиз эвер гун.

МОБИЛЬНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра симер галачиз кIвалахдай, тIуб илисдай кнопкаяр алай гъилин телефон. Ана мобильник авай. - Ваз кхьиз кIан хьайитIа, дафтарни жагъида, къелемни. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

МОДА урус, сущ. МУД рах., куьгь.: - ди, -да; -яр, -йри, -йра тайин тир девирда тайин тир инсанрин адетар, къайдаяр, вердишвилер вири санал. Ихътин собранияр эверун мудда гьатна. И. В. Зарафатни керчек. Ктабрал автографар кхьин тIалабун а вахтара муд тушир... А. Эсетов. Шаирдин тарсар. Къаравулар кьун хьана чIехи муд... Къ. Абдуллаев. Секин кьил.

МОДЕЛЬ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ри, -ра чешне, кIалуб; са затIунин чешне, са затI гьазурдай кIалуб.

МОЛЕКУЛА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -, йри, -йра са затIунин вичин лишанар квай лап гъвечIи пай.

МОЛОТИЛКА урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра цуьлер гатадай, цуьлерикай техил хкуддай машин. Молотилка элкъведа, складриз кьуьл хкведа. А. М. Гатун югъ. Малатилкад незва цуьлер ван алатна кьилелай, Михьиз гьекьер пелел алай мотористди хьвазва яд. З. Р. Гатун йифиз,

МОНОГРАФИЯ урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра са темадай кьилдин ктаб. Жегьил доктордин 42 йис я. Адан къелемдикай жуьреба-жуьре месэлайриз талукь 3 монография, са учебник, цIудалай виниз учебный пособияр ва цIудралди илимдин макъалаяр хкатнава. ЛГ. 2004, 15. VII.

МОНОЛОГ урус, лит., сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра рахазвай касдихъ вичихъ, я яб гузвайдахъ, я тамашачийрихъ (тамашада) элкъвена ийизвай рахунар. Пьесада монологдин везифа жуьреба-жуьре я; ам пьесадин сифте кьиле хьун ва ада тамашачи сегьнеда жедай крар гьихьтин шартIара, гьалара жедатIа, гьадахъ галаз таниш авун мумкин я Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

МОНОПОЛИЯ урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра. 1) са вуч ятIани гьасилунин за я маса гунин, са квекай ятIани менфят къачунин кьилдин ихтияр. 2) майишатдин тайин тир са хиле агъавал эцигунин ва артухан къазанжияр къачунин мураддалди шейэр ва такьатар (капитал) сад авунин бинедал алаз туькIуьрнавай капиталистрин кIватIал.

МОНПАСИ урус, суй}.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра кIеви куьлуь къенфетрин са жуьре.

МОНТАЖ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. 1) машинар, абурун паяр, имаратар сад авуна расун, эцигун, туькIуьрун. 2) са затIунин кьилдин паяр са-садахъ авуна, кIватIна затI туькIуьрун.

МОНТЁР урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. машин кIватIна кардик кутадай кас ва электричестводихъ галаз алакъалу кIвалахар ийидай пешекар. Эхир, фена гатана РакIар монтер Бекеран. А. Ал. Экв халу.

МОНТЁРВАЛ сущ.; -или, -иле; -опер, -илери. -илера монтёр тир пешекарвал. Акьван Имран кьару тир Монтёрвилин пешедал... А. Ал. Экв халу.

МОРОЖЕНОЕ ( МАРУЖнА рах.), урус, сущ.; -иди, -ида; -ияр, -ийри. - ийра некIедин чарар, вирт, шекер ~ вири санал муркIади кьур гьалдиз гьана гьазурнавай ширин ем Дарихвишв, сугьулвилив ацIанва вилер зи, Жемер хьиз мороженое авай. А. Ал. Булутар ва хиялар.

МОРФОЛОГИЯ урус, граммам., сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра чIалан паярикай, гафарин формайрикай грамматикадин пай. Аквадай гьаларай, куьгьне тарихда... эрмени ва лезги халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чIала эрмени чIалай къачунвай гафарин ва гьакIни морфологиядин такьатрин къадар гзаф я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

МОРЯК урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра армияда гьуьлерал къуллугъ ийизвайди. Ахпа моряк рахана: -Эхь, халаяр Ухшар ава Каспи гьуьлуьн лепейриз -Юмшагъ акваз гъида кьилел балаяр, Фидай чка сал ийида луьтквейриз... А. С. Дишегьли. Синоним: матрос.

МОСТОВОЙ урус, сущ,; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра гзаф гьерекат авай гьяркьуь рехъ. - Я кьей гьуьндуьшка, - лагьана Рзахана, - икI Бейдуллагьдин зулумдик яшамиш жедалди, ваз, мостовойдал фена, жув машиндик кутуртIа хъсан я. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: шегьре.

МОТОР урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра гьи жуьредин хьайитIани гуж (энергия) механическийдиз элкъуьрдай машин. Вичи вич явашарзавай самолётди ажугъар авуна, ам и патахъ, а патахъ юзана - чара хьанач, моторриз къуват амачир, ам, галатай шив хьиз, уфт акъадарна, акъвазна. А. А. Пад хьайи рагъ,

МОТОРИСТ урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри. -ра моторррин пешекар, Малатилкад незва цуьлер ван алатна кьилелай, Михьиз гьекьер пелел алай мотористди хьвазва яд. З. Р. Гатун йифиз.

МОТОРИСТВАЛ сущ.; - или, -те: -шер, -илери, -илера моторар къайдадик кутадай пешекарвал. моторрин пешекарвал.

* моториствал авун гл., ни моторист пешекарвал авун.

МОТОЦИКЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -ийри, -ийра кьвед ва я пуд чарх квай ва кудай шейинин (бензиндин) куьмекдалди фидай машин. Мотоциклдал алаз хквезвай Уруж Кьасумхуьрел вичин мирес Сгфижатал гъалтна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

МУАВИН туьрк, тб.; сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра заместитель, куьмекчи. 15 югъ алатайла, яни августдин 19-даз, США-да авай советрин илчи Уманский США-дин Гьукуматдин секретардин муавин тир Уэллесахъ галаз рахана ва Уэллеса США-да авай финнрин шли Прокопедиз эверна, адаз СССР-ди Кефер пата чапхунчивилиз рехъ тагудайди ва Финляндияди гъалиб хьуникай тир вичин ширин хиялрилай гъил къачун кIевелай тагькимарнавайдакай Москва хабардарна. Р. Р. Пуд гьукумдардин ихтилат.

МУАЛЛИМ туьрк, сущ.; - ди, -да; -ра, -ри, -ра. 1) кIелзавай чкада чирвилер гузвайди, тарсар гудайди. Лап къадир чира жимдин, Зирек тир гьалар я рушар. Тарсар гудай муаллимдин рикIин хиялар я рушар. С. С. Рушарю. Абурухъ, археологрихь, галаз санал хьайи чи историядин муаллимди чаз суьгьбетна. Б. Гъ. "ТIварун стха. Тарсариз хъфей сад лагьай сентябрдиз. Гуьлмегъамед муаллимди вири аялривай ктабар, дафтарар хьанвани-хьанвачни чирзавай. С. М. ЦицIигъ-наме. Гьа икI, атазакваз, хайи чIалар. терг жезва, рекьизва, Ихьтин татугай гьал арадал атунай нивай хабар кьада: тарс гузвай муаллимдивай, чIал ахтармишзавай алимдивай ва я политикдивай? Х. Ш. Дидед чIал чируниз артух фикир. 2) куьч устад, са кар дериндай чидай ва ам масадаз чирай кас. Шаирвилин гваз илим, КIел тавуна, вич тир алим, Несят гур вич тир муаллим, Гафарин шуьрбет, юлдашар. М. Къ. Шаир. 3) куьч жувалай чIехидаз гьуьрмет къалурун патал хас тIварцIихъ галаз санал ишлемишдай гаф. Синоним: учитель.

МУАЛЛИМВАЛ сущ.; - или, -иле; -тер, -илери, -илера муаллимдин пешекарвал, пеше муаллим тирвал. Муаллимвиликай далда кьуна, кьадарсуз шит тегьердиз элкъвенвай мехъеррик къведай шабашра вил тунай. Т. А. Мехъер куьтягь жедалди, Бикедиз муаллимвиликай хуш къвезвачир. ЛГ, 2000, 10. VIII. Ватандин ЧIехи дяве башламишдалди ада хуьруьн ирид йисан мектебда муаллимвилени кIвалахна. ЛГ, 2003, 25. ХII. Синоним: учителвал.

* муаллимвал авун гл., ни муаллимдин пеше кьилиз акъудун. Ана сифтегьан классрин муаллимвал авур кьуд йисалай гуьгъуьниз ада Къуба шегьерда кьве йисан учительский институтда заочникдаказ кIелна. Ш. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Синонимар: муаллимвалун, учителвал авун.

МУАЛЛИМВАЛУН рек., гл., ни; -да, -на; 'из, -зава; ая || -а, -ин, -рай, -мир; муаллимвал авун, муаллимвал тавун, муаллимвал тахвун, лгуаллимвал хъийимир муаллимвилин кIвалах авун, муаллимвилин пеше кьиле тухун. Имиди хьиз, зани муаллимвалзавайтIани, - давамарзава Гуьлпериди, - амма шиирар кхьизвач. З. Ф. Халкь патал хьалкьнавай инсан. Синонимар: муаллимвал авун, учителвал авун.

МУБАРАК¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хамунал, гзафни-гзаф чинал, акьалтдай шуьтруь рангунин хер, азар.

МУБАРАК² : * мубарак авун гл., ни низ вуч са кар хьунал жув шад тир гьиссер къалурдай гафар лугьун. Куьгьне заманада чина ихьтин адет авай, - жаваб гана СтIал Сулеймана назикдаказ ва хушвилелди - суварар хьайила. девлетлуйрин кIвалериз физ, хуьрек дадмишна, сувар мубарак ийидай. З. Э. СтIал Сулейман. Синоним: мубаракун.

* мубарак хьуй! (хьурай1) межд. са шад кардихъ галаз алакъалу жуван патан шериквал къалурдай гаф. Чи свас атай яргъал рекьер Дагъдин кукIуш табарак хьуй. Тахтунавай я наврузбег, Ваз цIийи свас мубарак хьуй. Ф. Гададиз мехъер мубарак авун. КуькIуьрнавай арбе цуьквер, алванар, Ясти этег, ягъв мубарак хьурай квез! А. С. Пакам хийир, пакам хийир... Мубарак хьуй хизандиз Сифте хьайи азиз хва! гьар са чIавуз хтурай Хийир галаз кIвализ хва! З. Ф. Шарвили.

МУБАРАК³ мубарак хьуй ибарадин рахунрин куьрелди лагьанвай форма-гаф. Гила, диде, ваз лап рикIивай мубарак. А. Р., Я. Я. Хсядедадин мехъер. Гатфар къвезва! Мубарак ваз, лежбер дуст, Йигинбур я цIи гатфарин еришар... А. С. Вилик жерге.

МУБАРАК⁴ куьгь., прил. бахтлу, хушбахт, хийирлу. Заз са чара кIанда вакай, я чан мубарак Исмаил. Е. Э', Мубарак Исмаил. Дустунин кар, исми мубарак, Зибиюллагь я зи: Е. Э. Чуьхвер. Вы рутба гьуьндуьр авурай, Мубарак гьасан эфенди. Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр авурай. Синомим: тебрик.

МУБАРАКУН гл., ни низ вуч; -на, - да; -из, -зава, -а, -ин, -рай, -мир; мубарак тавун, мубарак тахвун, мубарак хъувун са шад кардихъ галаз алакъалу жуван патай шериквал къалурун. Мубаракиз къвезва кIвализ Заз саламни гун тавурбур. Чуьхуьх! - лугьуз алахънава Уьмуьрда гьич хьун тавурбур. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Суал арадал атун мумкин я: Вучиз чна Шарвилидикай квез эпос мубаракзава? Вучиз квез ам тебрикзава? И. Яралиев. Шарвили! Шарвили Шарвили. Гьуьрметлу юлдашар, чна квез куь журналрин 50 йисахь галаз алакъалу тир лишанлу вакъиа мубаракзава. Чаз квехъ чанарин сагъвилер, яратмишунра цIийи-цIийи кукIушар магълубдай къуватар хьана кIанзава. «Самур» журн., 200!, № 23. Чи межлисдавай гьар садаз 70 йисар мубаракрай! ЛГ, 2004, 22.I. Синонимар: тебрикун, мубарак авун.

МУБЛАГЬ араб, прил. 1) кьакьан бегьерар гудай, чиляй экъечIдай затIара. чди девлетлу. # ~ там-тар, ~ йис, ~ чилер, - дагълар. И мублагь йисуз ватан тахкуна, Гъам артух хьана Фвкъир Гьажидин. А. Гь. Факьир Гьажи. Вун тай мублагь чилиз ярашугъ, Мус хкида на лезгидин абур? Б. С. Ават ахварай. -Дах, зи кьил акъатзавач. Икьван мублагь ва гуьлуьшан ватандай куьн вучиз арандиз куьч хьанай? Гь. Къ. Чан алай дагълар. 2) девлетлу, бегьерлу. Мублагь дереяр акъатнавай цуьк Зи берекатлу чил я Дагъустан, А. С. Чи мани. Синоним: берекатлу.

МУБЛАГЬВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) мублагь гьал. 2) девлетлувал, булвал. Халкьдин вилик экъечIна, Н. Гьайдаров, 3. Назаралиев, Ф. Къазиагъмедов, Н. Аллагькъулиев, Гъ. Шахагьмедов ва гзаф маса юлдашарни рахана, садвал, шадвал, мублагьвал, гурлувал, бахтлувал хьана кIанзавайди къейдна. ЛГ, 2000, 23. III. Синоним: берекатлу вал.

МУБЛАГЬВИЛЕЛДИ нар. мублагьвал хас яз. Синонимар: берекатлудаказ, мублагьдаказ, мублагьдиз.

МУБЛАГЬДАКАЗ нар. мублагьвилин лишан кваз. Синонимар: берекатлудаказ, мублагьвилелди, мублагьдиз.

МУБЛАГЬДИЗ нар. мублагь яз. КIелет дагъдин уьруьшра векь тIимил авай, анравай чIехи пай кIунтIар, кьур акьалтна, гьакIан ичIи шит накьвар тир, гъатта гатфаризни аниз мублагьдиз къоцу векь акъатдачир... М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: мублагьвилелди, мублагьдаказ.

МУГ сущ.; мука, мука; мукар, мукари, мукара. 1) къушари, гьашаратри какаяр хадай, шарагар хадай ва абур яшамиш жедай чка. Гатфар хьайила, Вервелаг холоди вичиз са кьакьан тарце муг авуна, шарагар ахьайна. Ф. Вервелаг хала. Хуьрер барбаттавай, абуру тарартамар тергзавай, къушарин мукарни кваз барбатIзавай. З. Гь. Лезгийрин риваят. Лиферихъни чпин муг ава. Р. Гь. Зи ирид стха. Мукал кака хаз лацу верч ацукьнава. ЛГ, 2004, 13. IV. 2) куьч. кIвал, хизан. Садбуру лангат атIузва са бул: гьар хциз са муг тавуна жедач. А. Ал. Вафалувал. Кьуд аялдин бубади хайи кIвал туна, ашнадин муг хкяна. Н. й. ЧIулав парча. Къакъатдач зун адан кесиб къулавай - Рухваяр я мублагьдайбур бубад муг. М. Агьмедов. Зи дуьнья. Гьар са касдиз впчин муг, Ватан кIанда, Зазни зи хуьр, зи чил, зи макан кIанда. О. Гьуьсейнов. Ругудар.

* муг авун гл., ни-куь муг арадиз гъун. Синоним: мугун.

МУГУН рах., гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а|| -ая, -ин, -рай, -мир; муг авун, муг тавун, муг тахвун, муг хъийимир муг туькIуьрун. Чи чиликай вичиз мугиз кIанидан Гъил хайитIа, тахсиркарвал жедани... А. С. Рекьевай дуст... Мад цIивцIивзава гуьнеда нуькIре, Къветре мугда къе-пака къузада. Б. С. ТIурфандин вилик. Билбилдин мука мугнавай цицIре, Билбилдихъ галаз манийриз худ гуз... А. Ал. Мерд билбилни фендигар цIицI. Синоним: муг авун.

МУГъАМ || МУГЪАММАТ туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъамлу мани.

* мугъам(ар) [мугъамматар] ягъун гл., ни куь гъамлу манияр ягъун.

МУГЪУЛ кил. МАГЪУЛ.

МУГЬМАН фарс, сущ.; - ди, -да: -ар, -ри, -ра са чкадиз, кIвадиз къерехдай атанвайди. КIвале авай-авачир кроватдал мугьман къаткурна. А. А. Лезгияр. Дагъви суса кьабулзава мугьманар, Лежберни фячеяр рикI ачух тир. А. С. Вилик жерге. Дуствал такIан касдин кIвале са чIавузни мугьман жедач. З. Р. Зун и пата, вун а пата. Мугьман патал рикIер даим ачух тир Шарвилидин невеяр я лезгияр. С. Шарвилидин невеяр, Мугьманриз хваш-беш авурдалай кьулухъ вилик чай, фу гъана. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

* мугьман авун гл., ни вуж яргъай хтай, атай мукьва-кьили, чирхчир кIвализ элифарна шад мярекат кьиле тухун. Синонимар: мугьманарун, илифарун, къунагъ авун.

* мугьман хьун гл., вуж низ мугьман яз са нин патав ятIани фин. Вичин ери-бине Хуьруьгрин хуьряй тир устIар, хсуси туьквен авай Османам руш Гуьлуьшан, яшар хьанвай жегьил яз, Тагъираз ам мукьвайрин кIвализ суварин юкъуз мугьман хьайила сифте яз акунай.. К. К. Шаирдин килфетар. Бейхабардиз СтIал Сулейман чи кIвализ мугьман хьайила, зун шадни хьанай, тажубни. С. Зи Сулейман. «Кард» журналдин редакциядиз лезгийрин рикI алай композиторрикай сад тир Халил Халилов мугьман хьана. "Кард" журн., 2004, №5.

* мугьманар аладарун гл., ни тIуьн-хъун гана мугьманар рекье хтун.

* мугьмандиз фин гл.', вуж; мугьман яз са нин патав ятIани фин. Гьарма вичиз гьа чпивай жедайвалди кIвал-югъ авунвай инсанар я. Абурун кIвалериз мугьмандиз фейилани заз са жуьре жеда. Жуван зегьмет квачиз авунвай аваданар я ман. М. В. Гьарасатдин майдандалдал. Къавумрин кIвализ къвез кIанзавай гадайрикай садаз, мугьмандиз фидай дамахдин чухва авач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Мугьмандиз алад, амма жувакай куьцIедалди вахтунда кIвализ хъфин рикIелай ракъурмир. А. М. Ихьтин мугьман жедани.

МУГЬМАНАРУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир яргъай хтай, атай мукьва-кьили, чирхчир кIвализ илифарна шад мярекат кьиле тухун. Бакудай мирес хтанва, ам мугьарнарна кIанда. Р.

МУГЬМАНВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера. мугьман тир гьал, ери. Семендер дустунин кIвализ мугьманвиле фена. З. Ф. Пай агахьна.

МУГЬМАНПЕРЕС¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мугьмандал рикI алайди. Акси яз, ам лап фад акахьдай къщихрин, акьалтIай мугьманперес, чарадан дердидикай рикIивай хабар кьадай, анжах «къелемдашдин гьунардалди женг чЪгвазвай» инсан тир. К. К. Шаирдин килфетар. ЧIехи ватанперес, инсанперес ва мугьманперес хьайи чIалан устад вири лезги кимеринни лезги кIвалерин фурни сабур, мелмехъеррин тамада тир. «Самур» журн., 2003, № 6.

МУГЬМАНПЕРЕС² прил. мугьмандал рикI алай. Куьрелди, зун и райондин тIебиатдал, дармандж ятарин гъамамрая, надир музейрал, тIебиатдин памятникрал ва иллаки зегьметкеш, жумарт ва мугьманперес инсанрал ашукь я. ЛГ, 2004, 15. VI.

МУГЬМАНХАНА сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра. мугьманар илифдай, яшамиш жедай дарамат, кIвал. Мугьмандин кIалубрай, адан беденда авай гъавадай ам гьи мугьманханадиз тухвана кIандатIа, касдиз чидай. А. А. Пад хьайи рагъ, Сифте фена ичер за Горький шегьерда маса гана, ахпа зун Москвадиз хтана. Гъана са мугьманханада кьилди са кIвал кьуна. Я. Къафаров.. Шил гваз хтана. Мугьманханада чкаяр авач лагьана ракIарал чар янавай А. М. Мурк ракъини цIурурда.

МУГЬМАНХАШ сущ.; -ди, -да; -ар, -рт, -ра кIвалин, дараматдин пипIера, къавара жедай, вичик шуькIуь кIвачер квай гьашарат. Я Сад Аллагъ, къенин югъди зи вил рекьц тухузвай, пакамахъ кIвалер михьдайла мугьманханани акуна. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Синоним: хушракан.

МУД кил. МОДА.

МУДА фарс, <, кугьн., сущ.; - ди, -да: -яр, -йри, -йра 1) ккрасдин кур, бади. 2) тварцин затIар алцумдай уьлчме.

МУДДАТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. вахтунин тайин ара. И фикирарни адан кьилиз къвезвачир. Ада, вичизни чин тийиз, пуд йикъан муддатда сифте сеферда вилер ахъайнавай. А. Исм. Эхиримжи къув. Исятда цIуд йис я алъманахар литературно-художественный ва общественно-политический журналар яз акъатиз. И гъвечIи муддатда абур кIелзавайбурун арада машгьур хьанва. "Самур" журн., 200.I.

МУЖУСИ кил. МАЖУСИ.

МУЖИДАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьейранардай затI, кар. Пачагьди мугьманриз вичин Къалурна Туьтуькъуш - мужидат А. Ал. Туьтуькъуш. Синоним: аламат.

МУЗДУР фарс, куьгь., сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. гьакъидихъ хуьруьн девлетлудаз кIвалахзавай лежбер.

МУЗДУРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера муздур тир гьал.

* муздурвал авун гл., ни гьакъидихъ хуьруьн девлетлудаз лежбервал авун. Мамедалидин кIвале муздурвал ийидайла, адан диде кьена. ЛГ, 1992, 8. Х.

МУЗЕЙ рус, сущ.; - иди, -йда; -яр, -йри, -йра тайин тир затIар (куьгьне къапар, техникадин алатар, тарихдин ивирар ва меб.) кIватIунал, хуьнал ва инсанриз къалурунал машгъул идара. Советрин союздин маршал Конева капитан Мубцеваз гъалибвал мубарак авунин грамота ракъурнай ( Ам Дербентдин музейда ава). З. Э. Кьве фронтдин командир. Анжах са Тифлисдин тарихдин музейда 3000 дагъустанвидин, бунтарин иштаракчийрин делояр ава, - лугьуэ кхьизва Гьаким Къурбана «Миграгъ намеда». С. Ярагъви ашукь Уьздсн.

МУЗЕЙЧИ цI, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра. музейрин кIвалах тешкилунин рекьяй пешекар. Са сеферда Махачкаладин музейдин директор зурба музейчи ва краевед Давуд Кажлаеваз Ахцегьрин музейда и экспонат аквада... Д. Шерифалиев. Ахцегьрин музейдай || ЛГ, 1999, 15. VII.

МУЗЫКА урус, сущ.; - ди, -да; -яр, -йра, -йра 1) инсандин гьиссер, фикирар сесер ритмадин ва интонациядин жигьетдай тайин аваздалди къалурдай искусство ва гьа искусстводин эсер. Эгер инсанриз руьгьдиз, рикIиз таъсир тийиз хьайитIа, ам гьихьтин музыка хьурай. ЛГ, 2003, 13. XI. Гьайиф хьи, лезги музыка арадал гъизвайбурун алакъаяр чеб-чпихъ галаз зайифбур я, санал тупламиш хьана искусстводин и хел мягъкемарун адет хьанвач, - лугьузва Халил Халилова. "Кард" журн., 2004, №5. 2) ихьтин эсерар музыкадин алатрин куьмекдалди тамамарун. Вун Гьинава? Музыка кутур! ( Музыкадин ван акъатда, Селимани Тамаради сада-сад къужахламишна къуьлда). Н. И. Гьакимрин папар.

МУЗЫКАЛЬНЫЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера музыкадиз хас кьетIенвал. Гьар гьи жуьредин лирика кIандатIани хьурай, чIалан шиирра рифма, ритма хьунухь лазим я, ибуру шииррик цIалцIамвал ва музыкальныйвал кутазва. Н. А. Литературадин хрестоматия. 1966.

МУЗЫКАНТ урус, сущ.; ~ ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин са алатдал макьамар (гьаваяр) язавайди. Писателдивай, художникдивай, скульптордивай, музыкактдивай, актердивай, яни художественный эсерар яратмишунал алахънавай гьич са касдивайни яшайишдивай, халкьдин уьмуьрдивай къерехда акъвазиз жедач... Н. А. Литературадин хрестоматия. Оркестрдин артист, пара хъсан тарчи Гьажи Гьажибалаев кIвалахал мукьвал-мукьвал геж къвезвай Йикъарикай са юкъуз музыкантри Гьажидиз тарс гун ва ам кIвалахал ахъай тавун меслятна. ЛГ, 1999, 17. VI. Куьне музыкантар жагъура. Вижевайбур. АтIа абур хьтинбур ваъ!.. Я пехъер туш, я керекулар... -Музыкантар жагъида, - лагьана кьилин инженерди, къурай якIарин итимди. - Ахпа? А. Фет. Кьерен къванер.

МУКАЛ¹ муг существительнидин чкадин II падеждин форма. Кил. МУГ.

МУКАЛ² сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра гъили гвен гуьдай, къекъвей чукIулдин жуьредин куьлуь сарар авай алат. Гъиле кьуна зурба мукал, -Заз адан зегъмет акуно. С. С. Заз Инжиханан зегьмег акуна. Мукалар, дергесар хци ийизвай, цуьруьГъуьлдиз ва ругунриз сарар хъиязавай, арабада гиг, викIина кIар твазвай, алеррик къам кутазвай. З. Э. Муькъвел гелер. Са сеферда Ахцегьрин гьафте базардиз атана хъфидайла, Гъемзетаз Смугъулрин патав гвай мухан никIе юкь агъузна, мукалдалди гвен гуьзвай Бедирнисе аквада кьван. Я. Къафаров. Юристдин дафтардай.

МУКАШ туьрк. сущ.; - ди, -да; -ра, -ри, -ра. хипен некIедин продукт. - Зал ам дуьшуьш хьанайтIа, -башламишна вилик квай мукаш тIурунин хура тунвай Къадира, - за адан мефтI и тарелкада авай мукаш хьиз недай. С. Гь. КIири Буба.. Чубанри чпин патав атай кас гъил ичIиз рахкурдачир: адав я са цел мукаш., я са кел, я са гурцIул... са вуч ятIани чпин патай савкьват вугудай. Р. Гь. Зи ирид стха.

МУКУГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра... ган вечре какаяр хун давамарун патал мука тазвай кака. Лезги чIала хейлин гафар арадал атанва: тIурарган, хемирган, крчарган, мегъверган, мукуган ва мсб. И. Жаватов. Са макъаладин гелеваз 71 ЛГ, 2005, 17. VII.

МУКЪАЯТ¹ араб, прил. мумкин тир хаталувал фикирда кьадай, ихтибар акъай тийидай.

* мукъаят хьун гл., вуж жуваз са никай квекай хата жедай гьисс ахъай тавун. Цуькверан тапшуругъ адан рикIел хтана. «Алидар вичел мукъаят хьурай. Мегьачедрасула гьелегь кьунвайди я. Ам гзаф инсафсуз инсан я. Ада вуч хьайитIани авун мумкин я». А. И. Самур. - Чухсагъул, Къагъриман буба, - лагьана жегьил чубанди, пурар аламаз векь незвай балкIандиз вил яна. - Гила вун ахлад... Инлай кьулухъ зун мукъаят жгда... Б. Гь. Гуьдек. Дергес затI я хаталу, Вун мукъаят тахьайтIа, Жедач ам ваз вафалу. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. - За вун зал чан аламай кьван гуьзлемишда. Чан Аслан, ваз минет я, жувал мукъаят хъухь! - лагьана Мухлисата Асланан гъил гъиле амаз. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.... хаталувилер арадал татун патал мукъаят хьун герек я. ЛГ, 2003, 13. ХI. Синонимар: игьтиятлу хьун, япар хкажна акъвазун.

МУКЪАЯТ² нар. жуваз са никай-квекай ятIани хата жедай гьисс аваз. Мукъаят къваз гьарма жувал, Пузмиш тахьуй гьал, фекьияр. С. С. Фекьийриз. Килиг гьа, Агъариза, вунани вун папан мекердикай мукъаят хуьх, им за ваз, чун кIеви дустар хьуниз килигна, гузвай меслят я... К. К. Лап хъсан адетар. Синонимар: игьтиятлуз, игьтиятлудаказ, мукъаятвилелди, мукъаятдиз, мукъаятдаказ.

МУКЪАЯТВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - ияера мукъаят тир гьал.. Инал дикъетлувилелайни мукъаятвилелай артух затIни лазим жезвачир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Гьелбетда, ада вичин мукъаятвал гьиляй ахъайдачир. А.. И. Самур. Гададиз аламат аквазва. Мукъаятвални квахьна, са жизви кьил хкажна, ам тажубвилелди рушаз килигзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: игьтиятлувал, саяхвал.

* мукъаятвал авун гл., ни мукъаят тир гьал кьилиз акъудун. Бязи чкайрилай ахьтин кьакьан чархар расалмиш жедай хьи, нагагь са тIимил кьван мукъаятвал тавуртIа ва я балкIандик хуькуьрайтIа, аватна, 6алкIанни галаз рагара акьуна, тике-тике жедай... А. Ф. Лянет. Синонимар: игьтиятлувал авун, саяхвал авун.

МУКЪАЯТВИЛЕЛДи нар. мукъаятвал хас яз. Зун а кьадар мукъаятвилелди финиз мажбур хьанвай хьи, гьатта са гзаф чкайртай зун эвичIна балкIандин виликай кьуна физвай, А. Ф. Лянет. Мукъаятвжел шоферди вичин, Гзаф худдаказ гъалзавай машин. А. Мут. ЦIийи багъ. Айшат лагьайтI а, мукъаятвилелди хкаж хьана, классдин къенез килигна. А. А. Умуд. Гьихьтин кIвалах гъиле аваз хьайитIани, дидеди, инжиклу тахьана, ам туна, мукьуфдивди шиирдихъ яб акалдай. Хуш тахьай чка ада гзаф милайимдиз, анжах вичцз хас мукъаятвилелди къалурдай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Синонимар: игьтиятлудаказ, игьтиятлуз, мукъаятдаказ, мукъаятдиз.

МУКЪАЯТДАКАЗ нар. мукъаят гьал хас яз. [Мирим]. - И кар чна гзаф макьуфдивди, мукъаятдаказ авуна кIанда. ТахьайтIа, хабар хьайитIа, чун гьасятда кьада, Гь. Гь. Колхоз.. Мукъаятдаказ камар къачуз, амма кIвачер Гьинал эцигдатIа тийижиз ам акатайвал фена. 33. Муькъвел гелер. Сифтени-сифте хъчар, къалкъуп, хъипи пеш, векь, цак хкудна, лап мукъаятдаказ чуьхуьда. ЛГ, 1997, IV. Абас са вуч ятIани акурди хьиз, мукъаятдаказ, лап явашдиз алай чкадилай къарагъна. М. В. Гьарасатдин майдандая. Ам кьиф кьазвай кац хьиз, вичи ийизвай са гъвечIи хьайитIани гьерекатрин ванерихъай вичиз кичI аваз, мукъаятдаказ элкъвена, къурук килигзава. М. А. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: игьтиятлудаказ, игьтиятлуз, мукъаятдиз.

МУКЪАЯТДИЗ нар. мукъаят яз. Учительница, гъилер хкажна явашдиз и патахь, а патахъ къекъуьриз, цяа ва я маса шейина акьуникай игьтиятдалди, мукъаятдиз камар къачуз валик фена. А. А. Умуд. Синонимар: игьтиятлудаказ, игьтиятлуз, мукъаятвилелди.

МУКЪАЯТЛУ прил, мукъаят тир. Синоним: игьтиятлу. Антонимар: мукъаятсуз, игьтиятсуз.

МУКЪАЯТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле: -тер, -шери, -илера Мукъаятлу тир гьал. Синоним: игьтиятлувал. Антоним: мукъаятсузвал.

МУКЪАЯТЛУВИЛЕЛДИ нар. мукъаятвал хас яз. Ктаб мукъаятлувилелди Селимав вугана, Султанмурад кисна. А. А. Умуд, Синоним: игьтиятлувилелди. Антоним: мукъаятсузвилелди.

МУКЪАЯТСУЗ прил. мукъаят тийидай, ихтибар ахъайдай, хаталувилиз фикир тагудай. Синоним: игьтиятсуз. Антонимар: мукъаятлу, игьтиятлу.

МУКЪАЯТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -шери, -илера мукъаят явачир гьал, мукъаятвал авачир гьал. Синоним: игьтиятсузвал. Антонимар: мукъаятлувал, игьтиятлувал.

МУКЪАЯТСУЗВИЛЕЛДИ нар. мукъаятсузвал аваз, мукъаятсуздаказ, мукъаятсуздиз. Синоним: игьтиятсузвилелди. Антоним: игьтиятлувилелди, игьтиятлудаказ, игьтиятлуз, мукъаятвилелди.

МУКЬВА¹ ' прил. 1) инсандин са бубадилай, са хизандай тирвилин талукьвилерал бинелу. Абуру Сефижат халадиз чпин лап мукьва, касдиз гъуьлуьз атун теклифна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Антоним: чара. 2) са фикиррал алай. - ШартIар са-сад лагь кван, гьуьрметлу князь, абурухъ зи лап мукьва шпимрини яб акалрай, - лагьана Надира. З. Р. Гьажи Давуд. 3) яргъа тушир, яргъал тушир мензил. Адаз яб гуз, вири халкьар гьейран авур береда, Шарвилидин макандиз мукьва, гурлу вацI авахьзавай векъи къванцин дереда за жуван нагъилдин гьа и къатI кхьена... 3. Гергерви. Бакъарей Бакъуракай нагъил. Антоним: яргъа.

* мукьва авун гл. 1) сад-садан патав агудун. 2) сад авун. Аквазвани ваз, Аллагьди чи мурадар гьикI сад садаз мукьва ийизватIа? З. Р. Гьажи Давуд. 3) яргъал вегьин тавун, геж тавун.

* мукьва вахтара нар. 1) са кардилай кьулухъ тIимил вахтунда. 2) са тIимил вахтунда инлай кьулухъ.

* мукьва-кьили сущ. дидедин ва я бубадин патай мукьва кас. Мукьва-кьилийри, ярар-дустари, гьерер, гъуьр, дуьгуь-шекер ва парча-тике гьана, вирида къуьн кутунвай мехъер гьакьван гьайбатлу тир. З. Э Муькъвел гелер. Атай хъсан шейэр ракIарихъай ярар-дустариз мукьва-кьилийриз гана тада. И. В. Чирхчир. АлатIа вал лезги, тIвар, На жуван чIал квадармир, Къуллугъ чIехи жезамаз, Мукьва-кьили квадармир. М. А. Лезги намус квадармир. Хтул армиядиз физва лагьай ван хьайила, мукьва-кьилийрилай башламишна, чи кIвализ цен ценцик хкIур тавурбурни атана акъатна. Р. Меликова. Садбур - дуьадал, масадбур - межлисдик.

* мукьва-кьиливал сущ. дидедин ва я бубадин патай са тухумдиз талукьвал. Белки гьабурунни рагълах яадкъарин араба мукьва-кьиливал аватIа? А. А. Пад хьайи рагъ. Як пайзавайбуру вуч ийизватIа, ахтармишзавач. Гьукумдарар элкъвена къавумар я. ЧIехи къуллугъарни пайзава, чпин арада мукьва-кьиливални жанлу ийизва. Н. И. Гьакимрик папар,

* мукьва хьун гл., вуж-вуч нив-квев вуж-вуч ятIани авай, алай чкадив агат хьун. Чпин ватандиз мукьва жердавай чIехи стхайрин пехилвал артух жезвай. Ф. Пеленг инсандиз" мукьва хьана. Ашдив жеда пара мукьва, ийиз гьерекат, фекьияр. С. С. Фекьияр. Хуьруьз мукьва жердавай Суваран гьал дегиш жез башламишна. А. Н. Самур. Къармукъ бармак са патаз чIугуна, кьелечI, лацу валчагъдин ценер галтадриз, рекIв-рекIвзавай хромрив жакъракьар ийиз таз, ам атана Велиметаз мукьва хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МУКЬВА¹ сущ.; -да, -да; -яр, -йри, -йра инсандин са бубадклай, са хизандай тирвилин талукьвилерал бинелу тирди. Гьа са вахтунда лугьун герек я хьи, вин чIехи стха, Девришбеговрин агъсакъал яз, Султанагьмеда вичин саки вири мукьвайриз: вахариз, стхайриз, хтулриз, езнейриз, амлейриз ~ герек чIавуз, тIем акакьдайла, вири жуьредин куьмекарни гайиди я. К. Азизханов, Гьарайдив агакьай хва.

МУКЬВА² нар. тIимил вахт алатайла, яргъал тушир вахтунда. И мукьва чиниз профессор Кълинж Салегьни атанай. А. А. Пад хьайи рагъ.

МУКЬВАБУР сущ.; -у, -а инсандин са бубадилай, са хизандай тирвилин талукьвилерал бинелу тир инсанар. [Рукъужат] - Гьелбетда, буба рушан мукьвабурун мукъвади я, адалай мукьвади адаз авач, амма вун адан гьикьван мукьвади ятIани, ваз адаз ирс ийидай ихтияр авач... Гь. Гь. Адетдин къармахра. Бубади авур и кар дидедин мукьвабуруз гзаф залан хьана, хъел атана... С. С. Жубакай ихтилат. Антоним: чарабур.

МУКЬВАЛВАЛ сущ.; - или, -иле; -илгр, -илери, -шера. 1) мукьва гьал. Чи литературадин и мягькем алакъа ва мукьвавал ада халкьдин интересар патал женг чIугуникай, халкьдин яшайиш дуьздаказ ва тамамвилелди къалуруникай арадиз къвезва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Заз уьмуьрдин лайихлувилеринни тIебиатдин гуьрчег суьретрин арада са гьихьтин ятIани чара тежер сих мукьвавал авайди хьиз тир. Т. К. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Мектебди, муаллимри хуьрерин арада яр-дуствал, мукьвавал артухарна, хуьрерин алакъаяр гегьеншарна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) мукьва-кьиливал.

* мукьвавал тахьун гл., нин нихъ-квехъ галаз мукьва тир гьал авачиз хьун. Вак квай кимивили чи общий кардиз зарар гузва. А кимивал самокритикадихъ галаз ви са артух мукьвавал тахьуникай ибарат я. 3.3. Муькъвел гелер.

МУКЬВАВИЛЕЛДИ нар. мукьвавилин рафтарвилералди, мукьвавилин гьаларалди.

МУКЬВАДИ сущ.; - да, -да; -бур, -буру,. бура 1) мукьва кас, мукьва-кьилиди, са сихилдик акатзавайди. Гьеле геж туш, ада вини тамамарзавай а дастандин сифтегьан кассета адан мукьвабурув гумачиз жеч. Б. С, Халкьдин ашукь, руьгьдин шаир. 2) куьч. фикир-хиял сад тирди. Етим Эмин, вун тубади Хуьда, яхъ ваз гьам мукьвади. Е. Э. Вил вегьейла и дуьньядиз. Антоним: чаради.

МУКЬВАЛ¹ прил. сад-садавай яргъал тушир, арада тIимил мензил авай, Лезгийри са жергедин мукьвал хуьрериз рифмадин гафаралди тIварар гудай. Ялцугь, Бахцугъ, Шахцугъ ва икI мад. Ибур вари сад-садаз мукьвал хьурер я. ТIварарин аламат ||' "Самур" газ.. 2002, 21. VI.

МУКЬВАЛ² нар. мензилдиз килигна яргъал тушиз. Сулейманан та вун мукьвал, Са кIус ваз тамашин, билбил. С. С. Билбил. Са кар чизва: патарив гва, мукьвалла, Эминан ваъ. ам Небидин къвалалла... М. Б. Эминан сурал. Са гафуналди, къайи кIвал уьмуьр куьтягь хьанвай, жез мукьваллай ва куьтягь хьун лезим тир ( месела, недай-хъвадай) шейэрин макан тир, А. Къ. Нехирбанни лекь. Антоним: яргъал.

* мукьвал алай прил. мензилдиз килигна яргъал тушир. Синоним: мукьув гвай. Антоним: яргъал алай мукьвал-мукьвал нар. 1) арадай тIимил вахт фена, вахтунин яргъа лвал авачиз. Шаирвилин устадвал авачиз ва гзаф тади кваз кхьенвай шиирар чал мукьвал-мукьвал дуьшуьш жезва. А. С. Чи гьакимри мукьвал-мукьвал тахсиркаррин, ришветбазрин вилик пад кьада лугьудай къарар кьабулиз, абур авай папкаяр еке тIапIар алай, кIеви шкафра хуьда. ЛГ, 1997, 26. XII. Фахруддин малимдихъ галаз мукьвал-мукьвал алакъалу хьуниз, суьгьбетар авуниз, адан меслятрихъ яб акалуниз мажбурдай кьетIенвал ава. "Самурдин сес" газ., 2005, 1.I. Синоним: герен-герен, 2) мензилдин яргъалвал авачиз, сад-садаз мукьва яз, сад-садан патав гваз. Къелемар акьван мукьвал-мукьвал акIурмир. Р.

МУКЬВАЛЛА, МУКЬВАЛЛАЙ мукьвал ала, мукьвал алай ибарайрин рахунра куьруь хьанвай форма. Кил. МУКЬВАЛ.

МУКЬВАЛУН рах., гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из. -зава; -а. -ин, -рай, -мир; мукьвал авун, мукьвал тавун, мукьвал тахвун, мукьвал хъшимир 1) арада авай мензил тIимиларун. Муьгьуьббатди мукьвалда чаз цаварни. И. Гь. Заз ахварай на гъил чIугваз пелелай... 2) мукьва-кьили хьун, мукьвавал авун.

МУКЬВАРА нар. мукьвал вахтарикай са вахтунда, Де гила вач, жуван кIвач-кьил ая, мукьвара данайрив фена кIанда. А. Ф. Риза. - Ингье, - лагъана ада, - им чи округдин чилерин карта я, ибур чна и мукьвара тухун лазим тир къубуяр я. З. Э. Муькъвел гелер. Мукьвара адакай бригадир авунва. Хъсандиз кIвалахунай медални ганва. А. Р, Я. Я. Хендедадин мехъер. Мукьвара югъни малум жеда. М. Б. "Жигули". Антоним: яргъара.

МУКЬВАРАЛ нар. 1) патарив, яргъал тушир чкада, чкадиз. - Минет хьуй, ахъая' - гадайри ван къачуна, абур стIалви гададин мукьварал мадни сих гьалкъада кIватI хьана. Къ. М. Рекьин риваятар. Зун садлагьана кицIер элуькьай ванери уяхарна, мукьварал колхоздин ятахар хьун лазим я. З. Г ь. Лезгийрин риваят. Антоним: яргъара, яргъариз. 2) мукьвал вахтарикай са вахтунда. Руша регъуьвилерзава. «Ммни. аквар гьаларай, цIийиди я, - фикирна за, яни гьа и мукьварал шегьердиз атанвайди. З. Къ. ШейтIандин веледар, Гьикьван вахт я: зи бейкеф чан Азарханад "ракьаралла. Уьмуьр патал женгчи я зун, Белки, ажал мукьваралла. Ш. Къ. Алагуьзли. Гьа и мукьварал чал Марат Мирзоевичаз ВАК-дай педагогикадин илимрин доктор тIвар тестикьарнавайвилин мад хабарни агакьна. «Самур» журн.. 2002. Синоним: мукьвара

МУКЬВАРАЛЛА мукьварал ала ибарадин рахунра куьруь хьанвай форма. Кил. МУКЬВАРАЛ.

МУКЬУВ¹ нар. патарив, яргъал тушир чкадив. Мукьув агакьайла, гададай гьарай акъатна; - Им къизилдин цIакул я хьи! Ф. Гьуьлуьн руш. Почтальон къвез-кьвез мукьув агакьна, чир жез башламишна. А. Ф. Газет. Гуьгъуьнилай абурун къваларив, мукьув гвай хуьрерай катнавай, акъуднавайбуруни чпиз бине кутаз. эгечIна. Ж. Гь. Лекьерин гьуьндуьрда. Синонимар: мукьвара, мукьварал. Антонимар: яргъара яргъарал.

* мукьув гвай прил. -мензилдиз килигна яргъал тушир. Синоним: мукьвал алай. Антоним: яргъал алай.

МУКЬУВ² посл, вич алакъада авай гафуник 'мензилдиз яргъал тушиз' мана кутазвай къуллугъчи гаф. Дагълара, тамара, хелвет дерейра вичи гайи зиянрал рази тахьана, са къуз им лап хуьруьн мукьув атана. Ф. Зиянкар жанавур. Буба адан вич гъвечIиз амаз кьенай, дидени маса хуьруьз гъуьлуьз хъфена, ам етим хьана вичин бадедин мукьув гумукъна. А. Ф. Риза. КIвале хуьруьк ( акунрай мелез) атанвай рушарни гадаяр элкъвена кьулан мукьув ацукьнава. Ж. Эфендиев, Азадвилин ' рекье. Синонимар: кьилив, патав.

МУКЬУВАЙ нар. 1) патавай, мукьвал чкадай. Ламран мукьувай фимир. Ф. Бирдан лап мукьувай векьин марке акуна. Б. Гь. РикIи чIугурла. 2) дерин фикир гана. Са гзаф йисара сифтедай Дербентда, ахпа Генжеда, гуьгъуьнлайни Бакуда, азербайжанрин арада кIвалахиз яшамиш хьунин нетижада, абурун чIал хъсандиз чир хьунилай гъейри, Сулейман азербайжан халкьдин кулътурадихъ, фольклордихъ, Ашукьрин манийрихь ва искусстводихъ галаз мукьувай таниш хьана. М. М. Гь. (СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. «Язычи» издтельстводи лезги чIалал ктабар гьазурдай редакциядин кIвалахар зал тапшурмишайла, за мукьувай лезгийрин игътияжар ахтармишиз башламишна. М. М. Виш йисарин имтигьан. Къафлан Гиреяз ам мукьувай чидайбуру бахтсуз Къафланни лугьузва. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: рикIивай, мукьуфдивди.

* мукьувай чир хьун гл., низ вуж-вуч хъсандиз чир хьун. Са ни ятIани вокзалдин Махачкаладиз физвай Хуьруьг Тагьир ацукьнава лагьана, Чаз ам мукьувай чидайди тушир. ЛГ, 1992, 31. Х. Абур вири са чIалал, тIебиатдин таъсирлу, сирлу чIалал рахазва. И чIал чир хьайила, вун маса инсандин, амни ви гъавурда акьада. Квез куьн лап мукьувай чир жеда. Куьн квез, багърибур хьиз, багьа жеда. М. В. Гьарасатдин майдандал. И хабарди ам мукьувай чизвай ксар пелешарна. ЛГ, 2004, 8.I.

МУКЬУФ араб, сущ.; - да, -да; -ар, -ри, -ра кар кьилиз акъудунин алахъун. Ам гьар са кардин мукьуф авай Аслан ахьтинди тушир. З. Э. Булахдал. Рамазанован алакьунриз ва кардин мукьуф авайвилиз килигна ам виниз хкажна. Райондин земотделдин зеведиш хьана. З. Э, Кек галкIизва. Зи мукьуфди аялзамаз хиял кьатIана. Л. Н. Кьисмет.

МУКЬУФДАЛДИ нар. алахъунар хас яз.... са кьадар фикирар авурдалай гуьгъуьниз, ада вири и гъери мукьуфдалди фекьидин ахъа сиве цана. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Мерзията гьар са кар успагьивилелди ва мукьуфдалди ийидай. З. Э. Мерзият. Садрани дагълара тахьай Мегьамедрасула жезмай къван и кьурхулувал авай дередиз килиг тежез мукьуфдалди юлдашрин гуьгъуьниз фаз гьерекатзавай. А.. И. Самур. Синонимар: дикъетдивди, мукъаятдаказ, мукьуфдаказ, мукьуфдивди, сабурдивди, сабурдудаказ. Антоним: сабурсуздаказ.

МУКЬУФДИВ(ДИ) нар. тади къачун тавуна. [Мирим] - И кар чна гзаф мукьуфдивди, мукъаятдаказ авуна кIанда. ТахьайтIа, хабар хьайитIа, чун гъасятда кьада. Гь. Гь. Колхоз. ЦIийибур эцигна кIапда, эцигнавайбур лагьайтIа, мукьуфдивди хвена кIанда. А. А. Лезгийрин литература Риза-Къули мирзедини Тегьмасиба мукъуфдив туькIуьрнавай Хачмаз къеле тарашна ва аниз цIай ягъиз туна, Тамам харапИйриз элкьуьрна. З. Р. Гьажи Давуд. Писатель ина тIебиатдин гуьзелвиликай, ам -хуьникай, инсандин хиве и жегьетдай гьатзавай чIехи везифайрикай еке мукьуфдивди рахазава. ЛГ, 2002, 15, V. Гьебе жедай къуьл авай адан са къуьне, Михьи тварар мукъуфдив чкIиз гъиляй. М. Ж. Бубайрин гафар. Вини курсариз элячIун патал абуру [студентри. А. Г.] вири алакьунар ийизва, гатун семестрдин экзаменрив мукьуфдивди эгечIнава. "Самур" газ., 2002, 21. VI.... географиядин месэлайриз талукь организацийри ва идарайри мукьуфдивди веревирди ийизвайди сифте сефер я. ЛГ, 2004, 16. ХII. Синонимар: дикъетдивди, мукъаятдаказ, мукьуфдалди, сабурдивди, сабурлудаказ. Антоним: сабурсуздаказ.

МУКЬУФСУЗ цI, прил. мукьуф авачир. Синонимар: дикъетсуз, бажарагъсуз. Антоним: сабурлу.

МУКIАТI сущ., нугъ. 1) крчарган, маларин крчара твадай еб. 2) еб. Вучиз, вучиз зун дагъларай, Юкьва мукIатI туна, хуьруьз хкана? А. Къ. ЧIулав гьер.

МУКIРАТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIупIар твадай уьнуьгар хьтин тумар квай, юкьвалай винтиналди галкIурнавай чукIулрикай ибарат тир атIудай алат. # ~ къачун, ~ вугун, еке ~, дерзичидин ~, ~далди атIун. Рушани, гада ахварал фейила, мукIратIдалди адан спелрин эрчIи хел атана. Ф. Халуни хтул, Сефербегаз абуру, ада вичин чуруяр, спелар мукIратIдалди кьуниз, кьилни твана какадин хъире хьиз авуниз ва вичин яцIу ягълуди кьунавай кIурт гадаруниз килигна, «туьлек авур кац» лугьузвайди тир А. Ф. Газет.

МУкIУР сущ. - ди, -ра; -ра, -ри, -ра кьепIина авай аялдин цвар гьешиниз ракъурун патал кIарасдин гъвечIи турба. Эслиди тадиз татар ахьайна аялдилай пекер алудна. Аялдин мукIурди янавай ва кьеже канвай гьаяриз хер акъатнавай. З. Э. Муькъвел гелер. Аялдин мукIур на айвандик кьурурзава. И. Гь. Эпод. Къурун патал симинавай, Зи аялдин пекинавай МукIур твадай тIеквендай ЦIай аквазва пичинин. М. Б. Рагъ.

МУЛ фарс, т-б., сущ.; -ди, -да беневша рангадин, хуш ни гадай набатат. РикIел ала пIинидин дад, ЦIудав спекI чранвай, Рагъ къугъвазвай булахдин яд, Мулдин атир чкIанвай. А. Ал. Сюита.

* мулдин цуьк сущ. беневша рангадин, хуш ни гадай набатат. – Мухлисат! Азиз Мухлисат! Ви рикI зун патал гьакьван михьиди ва рагьимлуди тир! Гарал къугъвазвай мулдин иуькверин пиришрин сес къвезва заз. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Къаратикендиз герекди якIв ятIа, мулдин цуькведиз герекди назикдаказ кьуна, адахъай ни чIугун я. З. Э. Арифдиз ишара. Жумарт хьанва мулдин цуьквер Гьарнихъ атир аладриз. А. Ал. Билбил

МУЛЕЙЛИ сущ.; ~ ди, -да; -яр, -йри, -йра. халкьдин манийрин гьавадин са жуьре. Къуьнуьхъ галай чIулав лит, Живед винел аватна, Къизгъин рикIяй Дагъларан Мулейлияр акъатна... Ф. Шарвили.

МУЛК араб, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара менфят къведай чил, чка (никIер, векьер, багълар, чилер -вири санлай ва са-сад кьилди). Эминан мулк кьуна вакьфад пай хьтин. Е. Э. РикIел гъваш. - Тумунал цак алай мал, чIиб алай мулк захъ авач. З. Э. КУТВ-диз фена. Вичивай вахчунвай маларин ва мулкарин дердиди ивидал звал гъизвай Вердиди ара-бир вичин яргъи спелриз звар гудай. З. Э. Муькъвел гелер. Чи мулкарал гъил вегьейдаз Гзаф еке гунагь я! А. С. Вилик жерге. Мегьарамдхуьруьн райондивай са 60 км. яргъа, Хачмаз райондин мулкуна, Къусар-чай станциядилай 18 км. рагъэкъечIдай патахъ Храхуба хуьр гала, Д. Шерифалиев. "ГъвечIи чилин" чIехи къазаяр || ЛГ, 2000, 6, IV.

МУЛКДАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мулкар авайди, мулкарин иеси. Яргъал алач! Шуьреда съезд куьтягь хьанмазди, беглеринни ханарин, помещикринни мулкдаррин, - девлетлуйрин чилер пайда, чахъни чилер жеда лугьуз чил авачир лежберри текьей къуьрен шурваяр незвай. З. Э. Муькъвел гелер. [Малла Брегьим]. Астафируллагъ, гила ибуруз чпин кьейибурни чавай аквазва... Гьа Бакудиз физ-хквезвай фукъиранри чи куфун атIузва... [Селим]. Куьн вужар я? Вун, Гьажи Муртуз, генами кьвед-пуд мулкдарар ва абурун чавушар... Б. Гь. Большевикдин руш.

МУЛЬТФИЛЬМ урус, сущ.; -ди, -да; -аяр, -айри, -аира шикилралди, нинийралди туькIуьрнавай кино. США-да исламдикай гьазурнавай мультфильм прокатдиз ахъайнава. "Самурдин сес", 2005, 19. III.

МУМ араб, сущ.; - ади, -ара; -ар, -ари, -ара чIижери вичикай арадал гъизвай ва чпи виртIедин рекьер туькIуьрдай затI. Чубанрин кIвализ гьахьайла, чими гьава галукьайла, зи беден чими мум хьиз хъуьтуьл хьана. ХупI хъсан тушни. З. Гь. Лезгийрин риваят. Эгер ишлемишайдалай кьулухъ гьар сеферда нажахдин мурцаз парафин, мум, я, тахьайтIа, кьурай затI ягъайтIа, ам яргъалди хциз амукьда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 20. IV.

МУМА сущ., нугъ; - ади, -ада; -яр, -йри, -йра. бубадин вах. Синонимар: биби, эме.

МУМАДА, МУМАДИ¹ мум существительнидин падежрин формаяр. Кил. МУМ.

МУМАДА, МУМАДИ² мум существительнидин падежрин формаяр. Кил. МУМА.

МУМАЖ прил. хъуьтуьл,

* мумаж авун гл., вуч хъуьтуьл гьалдиз гъун, мумаж хьун гл., 1) вуч хъуьтуьл гьалдиз атун. 2) куьч., вуж кIанивилин гьиссерикди хесетдин кIевивал квахьун. Пуд лагьай йисуз Жамал мумаж хьана Людадин гуьгъуьна гьатна. К., 1988, 28. V.

МУМАЧИ сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра аял жезвай дишегьлидиз куьмек ийидай дишегьли, таза аял кьабулдай дишегьли.

МУМКИН араб, прил. са вуч ятIани кьилиз акъудун патал герек шартI, чара авай. Мумкин кIвалах ая, мумкин туширди Хиве кьамир. Р.

* мумкин хьун гл., низ-квез са вуч ятIани кьилиз акъудун патал герек шартI, чара хьун.... гуьгъуьнин пуд йисан кьене лап Самурдин кьерехдив къведалди мумкин тир кьван чкада къелемар кутуна. А. А. Умуд. Акьул авачирдахъ - регьим, акьул авайдахь - зулум хьун мумкин туш. З. Р. Веси. Ада вичин везифаяр кьилиз акъудзавай геренда адаз чилик хкI. аз мумкин жезвайди анжах са кIвач жеда, яни адан гьерекатар гьахьтин йигинбур жеда. А. Къ. Нехирбанни лекь.... сифте аял чIурун хата авай кар я. Ахпа аялар таххьун мумкин ялда... З. Къ. ШейтIандин веледар. Фу кьит тир, артухан сив хизандиз пар жезвай ва я кьуьзуь итимдихъ кьилдаказ гелкъведай кас герек жезвай, ахьтин касдивай хизандин рузи артухаруник пай кутаз хьун мумкин жезвачир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* мумкин я арал. шаклувал квай фикир лугьудайла, ишлемишдай ибара. Адай кьацI ваъ, мумкин я, пад акъатда. М. Б. Кварар. Мумкин я, кичI акатуни Ахундован вилериз гена екез къалурнай. М. Садикь. Дуст. Мумкин я, фикирна за, ам са гьина ятIани яргъал чкада командировкада ва я туш кIвалахиз ава. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

МУМКИНВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера са вуч ятIа кьилиз акъудиз жедай шартI, такьат, мумкин тир гьал. - На заз багъишламниш, чан фекьи, атун зун авуна, амма вахъ галаз вад келима рахадай мумкинвал хьанач. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Къаравулдиз вичел тапшурмишнавай шей хуьдай мумкинвилелай угъридиз ам чуьнуьхдай мумкинвал гзаф ава. А. А. Лезгияр. Лезги чIала араб, фарс, туьрк ва урус чIаларай атана «лезгиламиш» хьанвай гзаф гафар авайдакай дидед чIалан ктабра кхьенва ва, мумкинвал хьайила, а гафарикай муаллимди тарсарани лугьузва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Кеферпатан Кавказдин тIебиатдинни гьавадин мумкинвилерикай лап тIимил менфят къачузва. ЛГ, 1997. З. Х. Балугъар кьаз, маса гана, хьайи къазанжийрихъ гими жуван хсусиятдиз маса къачуна, мад балугъар кьунив эгечIна, цIийи мумкинвилер ачух хьана. ЛГ, 2003, 27. ХI.

* мумкинвал гун гл., ни низ са вуч ятIа кьилиз акъудиз жедай шартI, такьат, мумкин тир гьал арадиз гъун. Бубади вичин хциз Яламадал юкьван школа куьтягьдай мумкинвал гана. И. Гь. «Берлиндин вири кIвалерад...». Вичиз и берекатар дадмишдай мумкинвал гайи, абур къисмет авур Аллагъдиз дуьаяр авуна, гила чилеринни цаварин Агъадивай ихтияр къачуналди, абурун дад аквазва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ахпа кьве юкъуз ва 27-ноябрдин нисиналди шегьерэгьлийриз шаирдин [С. Сулейманан. А. Г.] къаматдиз эхиримжи сеферда килигдай мумкинвал ганай. Ш. Шабатов. Сулейманан сур ва гуьмбет || Ж, 2004, 12. И.

МУМКИНСУЗ прил. кьиле тефидай, мумкинвал. авачир. Гила абур чцнеба гуьруьшмиш жезвай. Югъди кардал хьайитIани, няниз абур муьхце гуьруьшмиш тахьун мумкинсуз месела тир. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Антоним: мумкин.

МУМКИНСУЗВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера мумкинвал авачир гьал, мумкинвал авачир шартI, са вуч ятIа кьилиз акъуддай шартI авачир гьал. Антоним: мумкинвал.

МУМЛАХ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра михьи тавур мум.

МУМУРГЪАН сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра мум, какадин къиб, ягълу кутуна туькIуьрнавай хирел эцигдай дарман.

МУНАФИКЬ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) диндивай къакъатайди. Синоним: муртад. 2) куьч. кьве чин алайди; винелай михьиз къалуриз рикIяй пис ниятар авайди. Мунафикьри ара чIурда, Эхир кьил хъсан къведан гьич?. Н. Сам. Гаф атайла, рахан герек. А ви гилан паб мунафикь я, кьве чин алайди я. А. М. Лежбердикайни пуд стхадикай.

МУНАФИКЬВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -ичера кьве чин алайвал, иман квадарай гьал.

МУНАФИКЬВИЛЕЛДИ нар. кьве чин алаз, иман гвачирвилелди, пис ниятралди.

МУНКАР: * мункар-накир (некир) араб, сущ.; -ди. - да: -ар, ри, -ра мусурман динди къалузавайвал, инсан кьейила, адан патав сурун суалар ийиз къведай кьве малайикдикай садан тIвар. Мункар-накир ийиз суал кьведа, валлагьи-биллагьи. Е. Э. Вил вегьейла и дуьньядиз. Эхь, - лагьана хъел атай сагьибди. - Вакай ша заз мункар-некир жемир! А жуван гъиле авай кар ая. Анра тIуб экъуьрун ваз герек туш. З. Э. КУТВ-диз фена.

МУР сущ., текв.; -ди, -да 1) къайи ва кIеви кIватI. Йифен гьава гзаф мекьиди хьана. Чилерал мур ацукьна. Жив къванвачтIани, чилер лацуз аквазвай. З. Р. Гьажи Давуд. Авайдаз - вун ацIай девлет, авачирдаз - мур я, дуьнья. М. А. 2) гьайванрин азар.

* мур хьуй! межд. 'кьий' манадин къаргъиш.

МУРАБА араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра шекердал рганвай емишар, майваяр. # ципицIрин ~, пIинийрин ~, жумун ~, ~ туьн, ~ гьазурун. Къвезва са-сад суфрадал: НекIедин яймах, Мурабаяр гьар жуьре, Пешерин дулма. Хъчарикай афарар! ЦIразва ленгер. Имни чIиргъин, давугъа, хъикьифар-вергер. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Низ кIандатIа чайдихъ галаз мураба, Герек адаз пIинидин тар багьа жен. А. Ал. Шалбуз дагъ.... ана неинки сар твадай, чIемер хкуддай, гьакI багъларинни бахчайрин емишар кIватI хъийидай, мурабаяр, чехирар гьазурдай майишатарни жеда. Гь. М. Им къван, имни терез. Мурабадин винел патал харар хьана шекер кьун тавун патал, адаз ргадалди са тIимил лимондин миже яда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000,30. III.

МУРАД араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. 1) кIанзавай, вичикай фикир ийизвай затI, вичихъ тамарзлу затI. ЧIехи мурад авачирдаз чIехи Уьмуьрни жедач. З. Р. Веси. 2) къаст, ният, кьилиз акъудиз алахъзавай фикир, кар. Рахун ширин, ачух къабагъ Акун са мурад я, гуьзел. Е. Э. Ярдиз минет. Мурад я дуьньяда КIани рушни гада. С. С. Квез вуч ярашугь я. Агакьарда мурадрихъ Малди - ваз са агьвал авай езне хъуй. И. Гь. Саяд. 3) (чIехи гьарфуналди - М) эркекдин хас тIвар: Мурад. Курум чIехи хизандин иеси я, Адан аялар вири ЧIехи хьанва. Гадайрикай чIехидан тIвар Мурад я. А. И. Къиргъин.... аялрин кIвализ гъайи етим аял Мурадиказ гьеле туькIвена кьве келима урус чIалал рахазни чизвачир. К. К. Диде хьайи югъ.

* мурад - метлеб сущ. кьилин фикир. Агъзур сарин мурад-метлеб сад я чи: Бахтлубур хьун вири ватанэгьлияр! С. Шарвилидин невеяр. Синонимар: къаст, ният. фикир.

МУРАДВИЛИН кил. ГЛАГОЛ.

МУРАКАБ¹ араб, прил. какахьай, кьил акъудиз четин. Чпихъ и алай муракаб макьамда кIвалахда мадни чIехи агалкьунар, уьмуьрда хушбахтвилер хьун чи мурад я. Самур, 2002, № 23. Ивидин кьурулушдин азарар, абур сагъарунин месэла гьамиша муракабди яз хьайиди я. ЛГ, 2003, 13. ХI. Асан Нуьдуьрбегова чIехи ва муракаб месэлаяр гьялдайла, са тартиб, къайда хуьниз датIана еке фикир гузвайди я. ЛГ, 2003, 27. XI.

МУРАКАБ² араб сущ. куьгь. кхьинардай ранг. Жумла алем Эфенди хъуй, Муракабни чар гьинава? Е. Э. Гьинава?

МУРАКАБВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера какахьайвал, кьил акъудиз четинвал. Гьакъикъатда за уьмуьрдин са терефни инкарзавач, акси яз, адан вири «девлетар» кьабулзава: муракабвал, сирлувал, гуьзелвал ва икI мад. А. Ал. Автордин патай, 1970.... И. Дьяконова къейдзава хьи, «кутийрин чIалан фонетикадин составдин муракабвили а чIал маса чIалариз мукьва тирдан гьакъиндай шагъидвалзава». "Самур" журн., 2003, №23.

МУРДАЛ прил.,; нугь. кил. МУРДАР (3-манада).

МУРДАР¹ фарс, прил. 1) чиркин, вижесуз, нез, хъваз тежедай. Мурдар тир вич кицIелай, Михьи яз къалурда целай. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. Синоним: кьацIай. 2) нугь. рикI чIуру, масадаз писвал ийидай, инсарихъ галаз дуьз текъведай. Гафар гуьрчег, амал мурдар. Вун гьикьван алчах я, Къафкъаз! С. С. Къафкъаз. Анжах гила... а замандпн са гзаф мурдар, чалкечир, мердимазар инсанар, абурук квай чиркин, алчах хесетар тергнавай чIавуз абур вужар тиртIа, чир хьун тIимил четин я. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Лезги чIал чи маса гайиди Дидедизни мурдар я. Н. С. ЧIал. 3) михьи тушир, гьарамнавай, чиркин. Вич мурдарда булахдин яд рагъулна. Е. Э. Шеда зун. Нагагь са затI хьайтIа мурдал, Лугьунин кар жедач адал. С. С. Ай Фекьир, ви келледа гар. Кьей хва Сефик, гьа и мурдар ихтилатар кимел тавуртIа, жедач вавай, - бейкеф хьанваз лагьана Серкера ва ам къарагъна кIвализ хъфена. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме

* мурдар кас сущ. пис хесетар квай инсан мурдар хьун гл. недайвал (хъвадайвал) амукь тавун, чиркин хьун, чIур хьун.

* мурдал хьун гл. чан кумачир гьалдиз атун. Са пакамахъ цуриз фейила, ам мурдал хьайи калел аватна. А. М. Лежбердикайни пуд стхадикай. Синоним: гиликьун.

МУРДАР² сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. 1) кIвачер квачир, чиляй хур галчIуруналди, яргъи, адет яз, агъу алай (агъу квай) гьайван. 2) куьч чинеба писвал ийидайди, рикI чIулав кас. 3) куьч. чиркин(ди). - Заз кичIезвайди а мурдаррихъ [вакIарихъ. - А. Г.] галукьна, зи парталрик квай капI хкатун я. Абур къекъвей чияел хьайи ризкьи тIуьнни гьарам я... З. Э. Муькъвел гелер.

МУРДАРВАЛ сущ. 1) мурдар гьал, чиркинвал, вижесузвал. 2) рикIин чIурувал, чиркинвал, алчахвал. Ваз инсанрин мурдарвал чидачни, а папан-рушан гъуьл пара пичIи вил авай мурдар кас тир... А. Ф. Лянет.

МУРДАРВИЛЕЛДИ нар. писвилелди, рикIин чIурувилелди.

МУР3 фарс, сущ.; -цу, -ца; -цар, -цари, -цара. 1) атIудай затIунин хци пай. # чукIулдин ~ ~ аватун, ~ кьелечIарун. Эгер ишлемишайдалай Кьулухъ гьар сеферда нажахдин мурцаз парафин, мум, я, тахьайтIа, кьурай запун ягъайтIа, ам яргъалди хциз амукьда. Хийирлу меслятар ЛГ, 2000, 20. IV. 2) са куьн ятIани. экъис хьанвай чка. # дагъдин ~, столдин ~, цIун ~, ~ар акъатун. Тик мурцал къаябдин ала кьун, Гаф авач, зурба я алакьун. И. Гь. Тик мурцал къаябдин...

МУРК сущ.: -кIади, -кIада; -кIар, -кIари, -кIара гзаф къана кIеви гьалдиз атанвай яд. Гатфар михьиз ачух хьана, - живер, муркIар терг хьана. А. Ф. Бубадин веси. ВацI муркIадик секин жезва. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Кефсуззавай Абдулкъадиран рикIел мурк акьалтда. С. Муслимов, ЦицIигъ-наме. Вич вичел хтай Камилаз вич тIебиатди туькIуьрнавай муркIадин кIвале аваз акуна. Гь. М. Им къван, имни терез. * кесиб гьамамдиз фейила, ци мурк кьуна.

* муркIадин фур сущ. гаталди мурк хуьн патал эгъуьннавай фур.

* муркIадин винел тум цайиди шиир, сущ. нетижасуз кар авурди. За вуч ийин.... муркIад винел тум цайидаз? Е. Э. Эмин гада.

* муркIадин кьелечI чкадилай хада мисал 'гьар са карда зайиф чкадиз зиян жеда' манадин мисал. Амма муркIадин кьелечI чкадилай хада лагьайвал, фронтда хьайи къван хирери зайифарнавай буба кьвед лагьай хва хьайи са тIимил вахтундилай кечмиш хьана. Б. Гь. Заз эвера.

МУРКIУЦI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къавун чIерейрикай авахьзавай цикай мекьи вахтунда жезвай яргъи шуькIуь мурк. Са тIимил вахтунлай адан кьери сисилдикай муркIуцIар куьрс хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Аяларни жедай диде-бубайрин патав, муркIуцIар фитIиниз, живедикай кIватIар кьаз. ЛГ, 2003, 4. ХII.

МУРМУР сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра гъавурда акьан тийидайвал пIузаррикай лугьузвай са гьихьтин ятIани сесер.

* мурмур(ар) авун гл., ни гъавурда акьан тийидайвал пIузаррикай яцIу сесиналди рахунар авун. Вердиди мурмур авуна. Ада вуч лагьанатIа, Асаназ ван хьанач. З. Э. Муькъвел гелер.. Фекьиди ийизва мурмур: - Гъуцар рикIел гъваш. Амма лукI жедац туш Марин - Муьгьуьббатдин сим. А. С. Саяда лугьузва мани. Угь ацалтна мурмурар Авурдалай гуьгъуьниз, Папахъ галаз рахана... Ш. Т. А зарафат амай туш.... адаз, гъилерни сверен пацар хьиз хкажна кьуна, мурмурар ийиз вичел тепилмиш жезвай Велимет акуна. В. М. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: лугьун, рахун, луькIуьнун, гьургъур(ар) авун, кьуркьур(ар) авун. лукь-лукь(ар) авун.

МУРМУРУн гл., ни-куь; на, -да; -из, -зава; -а|| -ая, -ин, -рай, -мир; мурмур авун, мурмур тавун, мурмур тахвун, мурмур хъийимир явашдиз ва яцIу сесиналди рахун. - Ма, хъухъ пад жедалди, - мурмурзавай ада... З. Э. Муькъвел гелер. Хъел аваз хтанва, хъел аваз хтанва! - мурмурда дагъвиди. Р. Гь. Балугъ. ЯтIани къужади ктабдин заланвилиз килигна, вичи вичик мурмурна: «Вижевай ктаб я». М. В. Гьарасатдин майдандал.

МУРС сущ.; - уни, -уна; -ар, -ари, -ара ламу ва я китIизвай затIунал лакIлакI хьана акьалтзавай хал, чIаф. Дасмал гадарна. Ам чиркин тир. Гъуьлуь алава хъувуна. - гьа и дасмалдивай жузуз. Кухняда авай мурсу кьунвай къапаривай жузуз. Бес я! Романар кIелдай вахтни авайди я, кар ийидай вахтни. З. Э. Арифдиз ишара.

* муре акъатун [ягъун] гл. хал акьалтун, китIиз башламишун; китIиз башламишун, хал ягъун.

* мурсу кьун гл., вуч са куьн ятIани винел патал ам китIидай лишанар малум хьун.

* мурсу ни сущ. са вуч ятIани ктIай ва ламу ни. Максуд мурсу ни гьатнавай са куьгьне кIвале гъахьна. З. Э. Муькъвел гелер.

МУРТАД¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра диндилай элячIнавайди. Синонимар: динсуз, мунафикь.

МУРТАД² прил. 1) диндилай элячIнавай, дин гвачир. Рекьирвал я куьн вад къалай, Жеда куьн муртад, къарияр. Е. Э. Фитнекар къарийриз. [Эфенди] - Я мусурман стхаяр! Калхуз ийида лугьуз-лугьуз и мертад камунистри хуьре вуч къундармиш авунаватIа, аквазвани? Гь. Гь. Колхоз. Синоним: мунафикь. 2) вичин гьакъикъи чIуру фикирар чуьнуьхдай. Тайин хьайивал, белогвардеец Ломоносованни шовинист Сорокинан муртад кIеретIди Дагъустандин пак, вафалу рухваяр къазайрик кутуна. М. Забитов. Алим А. Агьаеван ктабдиз кьве алава.

МУРТАДВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера муртад тир гьал. Зун Аллагьдин устадвилел гьейран инсан я, ТIебиатдин абадвилел гьейран инсан я, Чилин-цавун гуьзелвилел амал тийидай Са бязидан муртадвилел гьейран инсан я. И. Гь. Рубаияр. Ана гьихьтин перде хьанватIа, садазни малум туш, амма гъвечIи аялрал гъил хкажун чIехи муртадвал я. Гь. С. КIири-Буба

МУРТАДВИЛЕЛДИ нар. муртадвал аваз, хаинвилелди.

МУРТI сущ.; - а, -а; гар, -ари, -ара 1) кIвалин, дараматдин, тайин чкадин пIипI, къенепатан пIипI. Тир-тирвал лагьана дуьз жаваб гайитIа, Абурун девдевдин рикI... кукIвар жеди,. Кадрай гъилер сурун муртIара акьади... Ф. Жегьил кьейила.. 2) кIвалин къулавай яргъал тир пай. Вич вачивай квахьна кIвализ сухулмиш хьайи Зуьгьре эмеди муртIа месел къатканвай КIел Ибрагьим вичин хурув агудна. К. К. КIел Ибрагьим дидедин. Шабан ракIар кьуна, хъуьруьнариз акъвазда. Гадаяр, рушар и кьве. бегдални алтIушна, абуруз кIур гуда. Мегьамедбег кичIевиляй муькуь муртIав, агъуз хьана, ацукьда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

МУРШиД араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) диндин рехъ къалурзавайди, тIарикьатдин рекье муьридриз регьбервал ийизвай башчи. Вун са камил муршид я хьи, гьич са кас жеч вав барабар. Е. Э. Мубарак Исмаил. 2) чIехи гьарфуналди - М) эркекдин хас тIвар: Муршид. -а,-а.

МУРШИДВАЛ сущ.; -или, -гае; -илер, -илери, -илера муршид тир гьал.

МУС нар. гьи вахтунда, гьи чIавуз манадин суалдин гаф. - Вун мус куьтягь жеда эхир, йиф? Мус дакIардиз лаз ярай? ИМ. ЧIулав парча. Ви сифте кам Яраб чаз мус аквадатIа? Мус ви таза аби хьирхьам Свах экъечIна дакIвадатIа? А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

МУСАЛАЙ нар. гьи вахтунилай, гьи чIавалай' манадин суалдин гаф. [ХаназирикI]. Шеф мад чIур хьанва. [Нап-Дамур]. Мусалай? Бес вуна куьмек вучиз гузвач? Ф. Б. Филиал. [Гуьлханум]. Я руш, вуна мусалай манияр лугьузвайди я? Н. И, Гьакимрин папар.

МУСАЛДИ нар. гьикьван вахтуналди. Ханлухди мусалди дурумнатIа лугьун четин я, амма хуьруьн тIварцIи вичел тарихдин ранг хвена. И. Гь. Кара Куьре.

МУСАМАЗ нар. 'икьван фад вахтунда' манадин суалдин гаф. - Адакай ихьтинди мусамаз хъхьана?! Б. Къ. Къарачи.

МУСАН нар. 'гьи вахтунин, гьи чIаван' манадин суалдин гаф.

МУСАНЛАЙ нар. фад алатай вахтунилай инихъ. Мусанлай инихъ иесивилин гъил хкIун тахвунвай еке кIвалер ичIи, ламу ва серин тир. Гь. М. Хуьре.

МУСИБАТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра. уьмуьр, яшайиш четинардай са вуч ятIани (дуьшуьш, кар). "Я паб, им аял туш, мусибат я хьи, им чна инсанриз гьик къалурда, гъваш чна идан чуруяр, чинал алай чIарар твада", -лугьуда. Ф. КьепIина тур фекьи. Аквазамач мирзе Гьасан, Им хупI мусибат хьана хьи. Е. Э. 1877 - йисан бунтариз. Яз Аллагьдин кьадар я хьи, Ам мусибатар хьана. Е. Э. Гьинава? Им мусибат хьана еке, ЧIур мийир тун на чи уьлкве... С. С. Къафкъаз. - Дустар! Чаз хьанвай мусибатдин кьил-тум авач. А. М. Самур. Синонимар: бахтсузвал, бедбахтвал, гуж.

МУСУРМАН¹ араб, сущ: ; - ди, -да; -ар, -ри - ра ислам диндихъ инанмиш кас, ислам дин кьабулнавайди. [Бурясали] - Валлагь, къе а вини мискIандал Вердихандин гадади газет кIелзавай... Гъиндистанда авай мусурманриз гзаф еке зулумар ийизва, лугьузвай. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Акахьнава къе мусурман, чувуд, Динар чара яз, сад хьанва умуд. М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша. Ахпа лугьуда, туш зун мусурман. Б. С. Килигда пака. Табасаранар, аварар ва даргияр са мусурманар тушни? С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МУСУРМАН² прил. ислам дипдиз талукь, ислам диндихъ инанмиш. Къазимегьамед, вуна мусурман диндиз, тариатдиз акси крар гзаф авунва. З. Э. Къазимегьамед. Ахпа ада чун мусурман миллетдин даях тир туьркверин гъилик акахьун лазим я Иттигьад партия мусурман миллет патал алахънавайди ва чун вири гьадаз гьахьун имамди чаз меслят къалурна. А. И. Самур. Шелдин накъвар къалурун мусурман стхадиз зайифвилин лишан яз ва Аллагьди авур кардал наразивал яз гунагь тиртIани, и туькьуьл хабарди къванеризни кваз шел гъидай таъсир авунвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МУСУРМАНВАЛ сущ.; - или, -иле мусурман диндихъ инанмишвал. - Динни иман квадарайбур вагьши жезвайди я, хан. А ксарив, заз чиз, мусурманвал гумач. З. Р. Гьажи Давуд.

* мусурманвал авун гл., ни мусурман диндин истемишунар кьилиз акъудун. - Я залум лагь, вичиз чидайди гьа кьве гаф ялдани? Аллагьди гайита, ам чна мусурманвал ийизвай къайдайрал рази тушиз, маса муршидривай тарсар къачуз-хуьквез, халкьар рекьяй акъудиз алахьнава. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МУСУРМАНВИЛЕЛДИ нар. мусурманди хьиз, муеурмандиз талукь тирвал.

МУТIЛАКЬ¹ прил. жуван ва масадбурун чарасуз кар кьилиз акъудун патал ' харж(ар) ийиз такIан. Синонимар: къаних, гъил кIеви, минтIикь, мискьи, мишекъат. Антонимар: заха, гъил ачух.

МУТIЛАКЬ² араб, сущ.: ' ди, -да; -ар, -ри, -ра гзаф къаних кас, гъил кIеви кас, мискьи кас; масадаз хатур тийидай кас, мишекъат кас. Жегьеннем мутIлакьдаз жеда хас, Гьамамда къум вид я, инсан. А. Гьажи. Инсан. Акуна заз дишегьлияр - мутIлакьар, А. С. Дагъларин адетар. Заз лап хьсан чизва, мутIлакьдин хва мутIлакь, дуьз лагь, чувуддин папа хьиз, шумудавай къимет ужузарун патал тIалабна? Гьикьван пул ви жибинда амукьна? Н. И. Гъакимрин лапар. Синонимар: къаних, гъил кIеви, минтIикь; мискьи, мишекъат. Антонимар: заха, гъил ачух.

МУТIЛАКЬВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера мутIлакь гьал, мутIлакь хесетар квай гьал. Синонимар: къанихвал, гъил кIевивал, минтIикьвал, мискьивал, мишекъатвал. Антонимар: захавал, гъил ачухвал.

* мутIлакьвал авун гл., ни мишекъатвал авун. Амма гъвелни ганачир Лап мутIлакьвал авуна. А. Ал. Къаних Мередин кьецIи чIагъ. - Кесиб хьана лагьана инсанар агъуз жедайди туш. Усман. Кесибвал ам девлет аваз, гъил ахъагъиз мутIлакьвал авун я. С. Ярагъви ашукь

МУТIЛАКЬВИЛЕЛДИ нар. мутIлакь тир амалралди, мутIлакь тир рекьералди. Синонимар: къанихвилелди, мутIлакьдаказ, гъил кIеви, минтIикьвилелди, мискьивилелди, мишекъатвилелди. Антонимар: захавилелди, гъил ачухдиз.

МУтIЛАКЬДАкАЗ нар.; мутIлакь тир амадар хас яз. Синонимар: къанихвилелди, гъил кIеви, минтIикьвилелди, мискьивилелди, мишекъатвилелди, мутIлакьвилелди. Антонимар: захавилелди, гъил ачухдиз.

МУФТИЙ араб, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са тайин чкадин мусурманрин кьиле авай кас. Атана жаллатIрин башчини Хъвер ийиз мили; Гьам фалчи чирзавай гъетерин теспягь, Гьам муфтий тупIара цIразвай теспягь... А. Ал. Пуд хали

МУФТУЛ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, - ра гьулдандин яцIу симерин цIил.

МУХ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара 1) кьил гъидай, твар авай гатфарин магьсул. Ахьтин затI жеч и дуьньяда: Рипе мухни санал неда. С. С. Кьве кIвачел къекъведай лам. - Кеф чаз, - лагьана ада, - куьне учетар тухузва, кесибри чпихъ амай-амачир белгемарни са тагъарда авай мухахъ, цуькIуьхъ маса гузва. Абуру чпин кьил пака гьикI хуьда? З. Э. Муькъвел гелер. Са сеферда Ахцегьрин гьафте базардиз атана хъфидайла, Гьемзетаз Смугъулрин патав гвай мухан никIе юкь агъузна, мукалдалди гвен гуьзвай Бедирнисе аквада кьван. Я. Къафаров. Юристдин дафтардай. 2) вичикай гъуьр, чIахар ийидай гьа магьсулдин тварар. Акьулди гьакI кьатIуналди, Чарасуз вуна тIуьналди, Вун аш ийиз гатIуналди Мухакай дуьгуь жедайд туш. С. С. Ахмакьвал пис четин тал я. Йис четинди, бегьер тахьайди хьуниз килигна, Кеферпатан Кавказдин крайкомди. Дагъустандиз цадай къуьл, мух, гъажикIа ахъайна. Гь. Къ. Четин бахт.

* мухан фу сущ. 1) мухакай чрай фу. 2) кесибивилин лишан. Заз авайди мухан фу я, регъуь туш заз суфрадикай Жуван зегьмет ширин я, дуст, гьарам шербет аваз къекъуьнлай. З. Р, Къекъуьнлай.

МУХАММЕС араб, ктаб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра гьар бенд вад цIарцIикай ибарат тир шиирдин размер. Етим Эмина Ярагъдал кIелдай йисарани азербайджан чIалалди "Ухшар туш зи ярдиз' варсагъи ва "Акунач " мухаммес, къушмаяр ва герейли кхьенай. К, 1971, 7. ХII.

МУХАтIИЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. –ра вилин къебекьдал акьалтдай, экъечIдай твар хьтин затI. Гададин вилел мухатIил экъечIнава. Р.

МУХБИР араб, сущ.; ди, -да; -ар, -ри, -ра газетриз, журналриз кхьена хабарар ракъурзавай, макъалаяр кхьизвайди. Гьа и араба Аслан атана акъатна, ада вичин газетни вахчуна. Аслан газетдин мухбир тир. А. Ф. Газет. 1875 - йисуз Бакуда акъатай "Экин. жи" газетдин активный мухбиррикай сад хьайи Гьасан Алкъвадариди вичин хциз веси авунай: "Эй жегьил. Гьахъ ва дуствал гьамиша вине яхъ". М. М. Виш йисарин имтигьан. "Азербайжанда Русийа анклава", "ГъвечIи Русиядиз чи рехъ" государстводин къене государство, ( девлет ичерисинде девлет) ва хейлин маса кьилер гана, мухбир Зульфия Агьмедлиди и Азербайжан Республикадин чилел чи хуьр хьуникай къалабулух кваз кхьизва. Д. Шерифалиев. "ГъвечIи чилин" чIехи къазаяр 7 ЛГ, 2000, 6. V. Синоним: корреспондент.

МУХБИРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мухбирдин пешекарвал. 1969 - йисуз Ленинградда военный мухбиррин мектеб, 1975 - йисуз Азербайжандин гъукуматдин университетдин журналистикадин факультет яру дипломдаяди акьалтIарай Муьзеффера "Къизил Къусар", "Советский моряк", "Совет кенди", "Гьаян", "Алпан" газетрин редакцийра мухбирвиле, отделдин заведишвиле, редактордин заместителвиле ва редакторвиле кIвалахна. С. К.

* мухбирвал авун гл., ни мухбир тир пешекарвал кьилиз акъудун

МУШАНБАКЬ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра мум янавай парча, чар.

МУШТУКI урус, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра чIугвадайла пIапIрус твадай, вичяй гум кьенез чIугвадай гъвечIи турба, луьле.

МУШТУЛУХ фарс, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хъсан хабар. Согъратлдай хтайбуру гъазаватдиз эвер гузвайдакай муштулухар хкизвай. С. Ашукь ярагъви Уьзден. 2) хъсан хабар гьайидай гузвай затI. Зелфи кисиа адан гарданда гьатна. Надежда Михайловнади Зелфидин кузвай хъуькъвез темен гана. - Селим ваз -муштулух заз, - лагьана Надежда"Михайловнади. А. А. Умуд. Гъеле "Муфтали ваз, муштулух чаз", -лугьуз зи яб кьурбурни хьанва. Н. М. Жандар Магьамай: - Севзихан халу хтанва! Муштулух! Муштулух зиди я! – гьарайнай магьледин гъвечIи гадайрикай сада. М. В. Гьарасатдин майдандал. Адет яз, шад хабаррин муштулухар гана дустарин рикIер шад ийидайди я. А. И. Къиргъин.

* муштулух гун гл., ни низ шад хабар агакьарун. Ханума ам акъвазарна, лугьуда: "За зи гъуьл хтана кьуьл ийизва, руша вичиз муштулух гана лагьана, гьамбалди вичин пул гьат хъувуна лагьана, кьуьлер ийизва, вуна вучиз кьуьл ийгава?" Ф. Гьамбал. Муштулух це чи дидедиз сада, кали ханва лагь са кьашкьа дана. А. Мут. ВикIегь Расул. - Гьаяман, ~ лагьана Уьздена, - вун заз муштулух гуз атанвачтIа. Инал акьёаз. За ваз муштулухдай са жибин ацIай кIерецар кьванни гун. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МУъМИН араб, приа. 1) Аллагьдихъ агъунавай. Салам-дуьа лагь вира чи халкьариз, Муъмин стхайризни, "муъмин вахариз. А. Гьажи. Хабар це. Гзаф камаллу кас тир. Дуьньядик кьуд кьиликай хабар авай, гзаф чидай, Аллагь рикIел алай, муъмин инсан тир. М. В. Гьарасатдин майдандал' Абдуллагь буба хуьруьн муъмин ва савадлу ксарикай тир. С. К. Негь. 2) михьи, пак.

МУъМИН² дин, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) Аллагьдихъ агьунвайди. Муъминрихъ бес ихьтин еке чIуру тир къастар жедани. Е. Э. Хъсеназ. Гьуьрмет ава ви шейхвилиз, Терикьат гуз муъминариз, На фасикьар авуна дуьз, Я шейхерин шейх Мегьамед. Х. Къ. Шейхерин шейх. Пайгъамбарар? Акьрабаяр? Муъминар? Куьн гъим ятIа? Вуж ятIа? А. Къ. 2) (чIехи гьарфуналди - М) итимдин хас тIвар: Муъмин - а, -а; -ар, -ри, -ра.

МУЪМИНВАЛ сущ.; -ила, -те; -тер, -алери, -илера муъмин тир гьал.

МУЪМИНДАКАЗ нар. муъмин лишанар хас яз.

МУЬГЪ сущ.; -къуь, -кьве; -кьвер, -къвери, -къвера. вацIун, кIамун, ракьун рекьин и патай а патаз элячIун патал туькIуьрнавай имарат. - Ам, муькъвелай вацIуз аватна, батмиш хьана. Муькъвер расда лугьуз кIвалер чукIуриз гъварар дашмишна. И. В. Чирхчир. За вавай муькъуьхъ цлар чIугун са шумуд сеферда тавакъу авунай, а чIавуз зи рикIе элдин, хатур авай. Элдин хатурдай и чка хатасуз хьунухь зи мурад тир. А. А. Умуд. Ви рекьерал дуьшуьш жедай гьар вацIал муьгъ эцигда за. А. С. Ахцегьви руш. ЧIехи вацIаллай муькъвел агакьайла, Хелеф халу михьиз дегиш хьанай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

МУЬГЪЕР араб, сущ.; -ди, -да алакьун, мумкинвал.

МУГЬЛЕГАТ араб, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин хесетар, амалар хас инсанрин кIватIал. Адан вилери гузвай жени, чина авай биришарни, адан мецелай алатай гафарни маса жуьрединбур тир, Москвадин базардин муьгьлегатдинбур тушир. А. Омаров. Жуванди.

МУЬГьЛЕТ араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра вахт, са квез ятIа герек вахт, са кардиз лазим вахт; са нин куьн ятIа ихтиярда вугузвай вахт. Алад, юлдашар, са сят вахт квез муьгълетI Са сятдилай куьн вири так гьазур хьун лазим я". Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Я стха, а мугьман зи кIвализ атана, баяадик акатнавайди я, вуна ам са 23 йикъан муьгьлетдалди заминда ахъая. Ф. Далалубегьли. Алим огьли Муртуза гила вичиз мугьлет тIалабна. З. Э. Муькъвел гелер. Кьве югъни анатна, ганвай муьгълет куьтягь хьайила, Сурхай хандин кьушунди Худат къеле кьуд патахъай элкъуьрна кьуна. З. Р. Гьажи Давуд.

МУЬГЬТеЖ араб, сущ.; - ди. -да; -ар, -ри, -ра чарасузвал, лазимвал. Захъ, ЦIийи кIуртунихъ муьгьтеж хандин кIвализ къведай рикI амач лагь. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* муьгьтеж хьун 'гл., вуж нихъ-квехъ чарасуз хьун( лазим хьун. Муьгьтеж хьана, стIал цихъ, Накьвар незвай гьайванри. Ф. Къванцин гада. Гьар са чIехи вакъиа адан гьакъикъат, адакай авай еке метлеблувал Гуьрчег чIаларалди къалуриз. алакьдай ашукьдихъ муьгьтеж я. З. Э. ЧIехи шаир. Чуьнгуьр хъсандиз ядай алакъунар авачтIани. вахъ абур ийидай устадвал ава. Вун хьтинбурухъ чи лезги эллер мугътеж я. С. Зазни хуш я ви шаламар. Гзаф дар, са гъапавай гъуьруьхъ муьгьтеж хьанвай вахтар тир. А. Эсетов. Мегьарамдхуьр - зи рикIий сир.

МУЬГьТеЖВАЛ сущ.; -или, иле; -илер, -илери, - илера муьгьтеж тир гьал. Къвердавай артух жез, вири беден бушарзава. РикI муьгьтежвилив ацIурзава. Сурия муьгьтеж я, М. В. Гьарасатдин майдандал. Дагъустандин халкьдин шаир Ханбиче Хаметовади... вичин яратмишунрин бинедиз инсаниятдин чеб са чIавузни къуьруь тежедай, гьамиша важиблу, гьамиша чпихъ гереквални муьгътежвал авай месэлаяр къачунва. "Самур" журн.. 2003, № 23. Синонимар: чарасузвал, кьитвал, дарвал.

* муьгьтежвал авун гл., ни нихъ-квехъ муьгьтеж тир гьал арадиз гъун. Цавдара, лув хана ажуз хьанватIани, инсанрин ягьанатринни зарафатрин харарик акатнатIани, лекьвал квадар тийиз, гайи затIни тинез, садахъни муьгътежвал тийиз, сабурлувилелди вичин такабурлувал хуьзвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

МУЬГЬУЬ сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра хуьруьз мукьва гьар йисуз цазвай ник. Виликдай и хуьруьхъ хъсан никIер, муьгьуьяр авай. ЛГ, 1993, 23.I.

МУЬГЬУьББАТ туьрк, шиир, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) садаз са нихъ-квехъ ятIани авай ва я жедай кIанивилин гьисс. ГъвечIи хци башламишна секиндиз: Муьгьуьббатни, Берекатни куьмек я, Зи кьатунрай, кьвезвайвал зи зигьиндиз, Виридалай Гьуьрмет, буба, герек я. М. Б. Гьуьрмет. Муьгьуьббат са бахтлувал уьмуьрдин, Муьгьуьббатди лувар гуда инсандиз, муьгьуьббатди мукьвалда чаз цаварни. И. Гь. Заз ахварай на гъил чIугваз пелелай... Гьеле кIуьд лагьай класеда кIелдай чIавуз ада рушаз чинебан чарара муьгьуьббатдикай шиирар кхьидай. А. М. Киф атIайди. Синоним: кIанивал. 2) (чIехи гьарфуналди - М) дишегьлидин хас тIвар. -а,-а. Муьгьуьббат бадедихъ бахтавар йикъарни тIимил хьанач. С. К. Хьилерин баде.

* муьгьуьббатдин лирика лит., сущ. шаирди вичин хсуси рикIин гьаларихъ галаз алакъалу тир муьгьуьббатдин гьиссер къалурдай эсерар. Лезги шииратда муьгьуьббатдин лирика яргъал девиррилай инихъ яшайишда дишегьлидин гьалдиз килигна, адахь галаз авай рафтарвилериз килигна арадал атана. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. III кл.

МУЬГЬУЬББАТЛУ прил. муьгьуьббат хас тир, кIани. Икьван муьгьуьббатлу гъуьл авай ам бес бахтавар туширни; А. А. Лезгияр. Къени ва муьгьуьббатлу хизанди Даир мадни руьгьламишзава. А. Гьамидов. Инсанрин даях, СтIалрин дамах.

МУЬГЬУЬББАТЛУВИЛЕЛДИ нар. муьгьуьббатлувал хас яз. Зи дидени буба гзаф муьгьуьббатлувилелди яшамиш хьана. ЛГ, 2004, 17. VI.

МУЬГЬУЬР туьрк, <, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. - ра са чарчел кхьенвай гафар гьахълубур тирди махсус идаради шагьидвалзавай кхьинар алай гъвечIи, элкъвей кIумп. Са тIимил йикъарилай никIин кагъаз кхьена, шагьидрини къулар чIугуна, мягькемади муьгъуьр эцигна, фекьидин дафтардиз яна. А. Ф. Бубадин веси. Синоним: печать.

МУьгьУЬРАР сущ., гзафв. кь.; -ри, -ра ципицIрин сорт.

МУЬЖУЬД числит.; -а, -а; -ар, -ри, -ра иридалай гуьгъуьниз, кIуьдалай вилик къвезвай гьисабдин гаф. Муьжуьд сят юкъуз Крар вилик тухуз, Герек туш ялгъуз, Кесибдиз - калхуз ХупI ярашугъ я. С С. Квез вуч ярашугъ я. Адан дидеди дояркавализ Муьжуьд йис кьван тир, чи колхозда дуьз. А. Мут. ВикIегь Расул. Ви рикIел чи мектебдин муаллим, ваз тарсар гайи Таня муаллим, Антонина Николаевна, аламани? Вичин итим, чи хуьруьнви Агъасидихъ галаз хтана, хуьре кIвалахни авуна, муьжуьд аялни хана чIехини авуна, лезги чIал-адетни чирна, Агьасидин бубадин чкIай кIалубрикай чIехи кIвалер-юрдарни авуна. М. В. Гьарасатдин. майдандал.

* муьжуьд-муьжуьд нар. кьадарар гьар санал муьжуьд алаз, муьжуьд яз.

МУЬЖУЬДРА нар. муьжуьд сеферда.

МУЬКУЬ прил. сад хьтин са шумудакай маса. Им муькуь шарагдиз килигайтIа, амани са жунгав кьванди я, ибур кьведни санал хутхуз жедайбур туш Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Хтул гимида акьахна, гъуьлерилай тIуз муькуь пачагьлугъдиз фена. Ф. Халуни хтул. Муькуь рушаз са тIимил утанмиш хьана. А. А. Лезгияр. ЯцIу руфун алайда, ам къужахламишиз ахьайиз, вичин гьяркьуь ванцелди зил кьазвай. Муькуь кьвед рахазвай са квекай ятIани. А. Исм. Алукьдай ахвар.

* муькуь югъ сущ. рахазвай вахтунилай са югъ алатай вахт. Муькуь йикъан экуьнахъ диде Эслидин патав, ам авай кIвализ фена. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

* муькуь юкъуз нар. рахазвай вахтунилай са югъ алатайла. Муькуь юкъуз адан суракь лап яргъарай гуда. Р. Гь. Лацу' цавун кIаник.

МУЬКУЬНАГ сущ.: ни, -на муькуь чка. Санаг Гьажи Нуьзуьран, муькуьнагни Кавха Къафаран кIвал я. Сана ислягьвиликай, гьахъ кьилел акъудуникай ихтилат физва, муькуьна мадни ивияр авадрун, араяр какадрун патал цIийи планар туькIуьрзава... Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

МУЬКУЬР кил. МЕКИР.

МУЬКЪВЕР, МУЬКЪВЕРИ муьгъ существительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. МУЬГЪ.

МУЬКЪУЬ, МУЬКЪУЬЗ муьгъ существительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. МУЬГЪ.

МУЬКIУЬ прил. тади къачун тийидай, секин. Вуч тади ква - туьгьметзава вирида. Вуч муькIуь я -лугьузва кар чирида. П. Ф. Рубаияр. Синоним: сабурлу.

МУЬКIУЬВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, илера муькIуь гьал. -Самолёт. жен, амма вичик икI муькIуьвал жен? И. Гь. Рубаияр. Синонимар: секинвал, сабурлувал. Антоним: теспачавал.

МУЬКIУЬВИЛЕЛДИ нар. муькIуь гьал хас яз. Абаса вичин амай-амачир кьве сасунин арадай мецик тIуб кягъиз, ам кьежириз, муькIуьвнлелди чарар алчудриз, мукьуфдивди гьар са чина вил экъуьрзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: муькIуьдаказ, секинвилелди, секиндаказ.

МУЬКIУЬДА гьал. муькIуь гьалда ава. Рукъия бажи, ваз муькIуьда, гьахьняй на авур дулма кIуьда. С. С. Дулма уькIуь авур къари. Синоним: секинда.

МУЬНУЬГЪ сущ.; - ди, -да: -ра, -ри, -ра кIуф шуькIуь къалин векъи чIар, гзаф пи алай кубут вагьши гьайван. Муьнуьгъдиз ~ фур, лекьрез - цавар, Пеленгдиз - там, гъуьлягъдиз - чуьл. А. С. Муьнуьгъдиз - фур... Севрелай тафаватлу яз, муьнуьгъ гагь-гагъ чладай экъечIда, вичин суьрсетрикай са вуч ятIани тIуьна, чладиз гьахь хъийида. 3. К. ТIебиат чирун.

МУЬРГУЬ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ахвар, ахварин гьал. Мирзе Кафи гафарин устIар тир. Адан скьал келимайрихъ, милайим ванцихъ яб акалай касдик, дидедин лайладик къведай ахвар хьиз, муьргуь акатда. З. Р. Гьажи Давуд. Ракъурна вун акваз-акваз муьргуьдиз... И. Гь. Ярашугъ.

* муьргуь авун гл., ни кьезил ахвар авун. -Ваъ, галатнава, са геренда атIа кIвализ фена муьргуь авуртIа, зи дарихвал алатун мумкин я». Н. М. Къизилдин хтар.

* муьргуьдиз фин гл., вуж кьезил ахвариз фин. Синоним: суст хьун.

МУЬРУЬД араб, сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дкндин рекьяй вичин устIардиз, муршиддиз муьтIуьгъ кас, кIевелай диндин рехъ гвайди. Фагъирдиз гьуьрмет, Муьруьддиз хелвет... ХупI ярашугъ я. Е. Э. ХупI ярашугъ я. Маншаллагь, на авур гуьмбет, гьар уьлкведай муьруьдар къвез, Ви бубадин сурап ишез, Я шейхерин шейх Мегьамед. Х. Къ. Шейхерин шейх. Анжах вини магъледа авай муьруьд Усмана вичин аялриз цIегь ягъиз туначир. З. Э. КУТВ-диз фена.

МУЬРУЬДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера муьруьддин рехъ кьилиз акъудунин гьал, тегьер.

МУЬРУЬДИЗМ урус, сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мусурман диндиз талукь рехъ. XIX- асирда Дагъустандин сад лагьай имам Ярагъ Мегьамеда мусурман диндин цIийи илим - тарикьат ва цIийи гьерекат - муьруьдизм яратмишна. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

МУЬРХЪ сущ.'; - уь, -е; -ер, -ери, -ера ламу гьава галукьайла, ракьунал жедай рагъул яру лакIар, куьлуь руг хьтинди. Машиндилай ширедин хъитрепIар алатна. Марфадини, живедини адаз инсаф ийизвачир. Шир алатай чкайриз муьрхъ яна. З. Э. Зулун пеш.

• муьрхъ(уь) кьун гл., вуч са куьн ятIани винел патал муьрхъ хьун. Гьулдандин симери памувал себеб яз муьрхъни кьада. С. Ярагъви ашукь Уьзден, Слесарвиле кIвалахдайла, зи нера акьван муьрхъуь кьунвай ракьун ни гьатна хьи, ам гила маса са нидивайни нерай акъудиз жезвач. Р. Гь. Зи ирид стха. [ЦIарцIар баде]. Вучдай лезгиди а хъемедикай, къакьара муьрхъ кьунвай? Ф. Б. Филиал.

МУЬСКУЬ || МУЬСКIУЬН фарс, прил. перишан, язух къведай.

• муьскуь хьун || муьскIуьн хьун гл., вуж перишан, язух къведай гьалдиз атун. - Ам на зал Гьалчзавай гаф яни? За, угъривал авуртIани, хуьруьнбурук хуькуьрзавач. Гъуьрч патара ягъзава. - Муьскуь хьана, Межид, кисна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. КIалубсуз кас вакай муьскуь, Хьун тавурай, аман-минет!. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Дуьньядикай муьскIуь жемир,. жумарт хьухь вун, мискьи жемир, А. Мир. Гъезелар.

МУЬСкIУЬВАЛ || МУьСкIУЬНВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера муьскуь тир, муьскIуьн тир гьал.

• муьскIуьвал (муьскIуьвал) авун гл.. ни [Селим]. Муьскуьвал ийимир, чан руш. Рагьметлу дидедиз акуначтIани, ваз цIийи, азад уьмуьр аквада. Б. Гь. Большевикдин руш,

МУЬСКУЬВИЛЕлДИ нар. муьскуьвал хас яз. Вун тефизвай чкаяр, ваз ван тахьай хабарар авайди туш! - муьруьд муьекуьвиле. пди рахана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МУЬТХьВЕР сущ.; ~ди, -да; -ар, -ри, -ра Рехи кIунтIал наз къалуриз Къацу муьтхьвер тар жеда. И. Гь. Рагъ аваз.

МУЬТIУЬГЪ араб, прил. масадаз табий, масада лагьайвал ийидай, масадаз яб гудай, масадан чIала авай. Дагъдин лекь, гьикьван кьефесда туна, чIалаз муьтIуьгъ ничхир ийыз кIан хьайитюни, кIвачихъай еб галатнамаз, кьакьан цавуз хкаж хъхьана, азаддаказ лув гуз ада гьерекатда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. [ЦIацIамур]. Чи ЧIехидаз жибинда пул, чина Хъвер авай, чебни муьтIуьгъ ксарикай хуш къвезвайди я. Ф. Б. Филиал. Синоним: табий. Антоним: азад.

* муьтIуьгъ авун гл., ни вуж-вуч масадан чIала авай гьалдиз гъун. Кесибдин зегьмет гьавайда Ракъурун тир пачагьд къайда, Вичиз муьтIуьгъ ур чкада Тарашиз девлет, Дагъустан. С. С. Дагъустан. Синонимар: муьтIуьгъарун, табий авун. Антоним: азад авун.

* муьтIуьгъ хьун гл., вуж-вуч низ масадан чIала авай гьалдиз атун. Хьана кьван, хьанач кьван са заманада Къагьриман лугьудай са кесибдин гада. Им гьич хандиз муьтIуьгъ хьанач... Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Ада хандиз хаин тир крар ийиз, яни харж гумир, хандиз муьтуьгъ. жемир, гьамани чун хьтин Аллагъди халкьнавай инсан я, вич'ини кIвалахиз, вичин гъилералди фу тIуьрай, лугьуз хьана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Ам муьтIуьгъ жеч, эхир жув вердиш жеди. С. С. Пис папаз. Маса чара авачир, буйругъдиз муьтIуьгъ хьана кIанзавай. З. Э. Муькъвел гелер. ЯтIани, кас, зун гъамуниз МуьтIуьгъ жезвач, вун умуниз. Х. Х. Машмаш тарак. Гацум хьанвай метIер муьтIуьгъ яз амукьдач. Абур чеб чпелай зурзада. М. В. Гьарасатдин майдандал. Чуьнгуьр иесидиз са акьван муьтIуьгъзамачирди вирида гьисс ийизвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МУЬТIУЬГЪАРУН гл., ни вуж-вуч - да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; муьтIуьгъар авун, муьтуьгьар тавун, муьтIуьгъар тахвун, муьтIуьгъар хъийимир 1) жуваз кIандайвал ийиз тун. Дегь заманайра лезгийрин чилерал душманар атанай. Абуруз азадвилел рикI алай игит халкь чпиз муьтIуьгъариз кIан хьанай. З. Гь. Лезгийрин ризаят. 2) гъилик кутун, жуванди яз авун. Къудух къе терсинал элянава. ТахьайтIа, ам вавай муьтIуьгъариз жедач. М. М. Гьарасатдин майдандал. Куьн шагьид я, муьтIуьгъарна вири чил, душман хьанач къедалди зав акъажай... М. Б. Веси. Синонимар: жуван гелез гъун, гъилик [пацук кутун, табиарун.

МУЬТIУЬГЪВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера муьтIуьгъ гьал. Ам вин асланрин аслан, жанавуррин жанавур я. Амма адаз муьтIуьгъвал, чIалаз килигун гьар сад патал мергьаматлувилинни замин я. А. Исм. Эхиримжи къув. Синонимар: табийвал, аслувал. Антоним: азадвал.

МУЬТIУЬГЪВАЛУН гл.', ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; муьтIуьгъвал авун, муьт'уьгьвал тавун, муьтуьгъвал тахвун, муьтIуьгъвал хъийимир муьтIуьгъвал хас тир гьалдиз атун, муьтIуьгъ тир амалар авун. Зи халкь! Заз вун чир хьана, чир. Вун садрахъни икI хьаначир, МуьтIуьгъвална лук хьаначир, Ажузвална кьил хвеначир, Буьркьуьвална вил кьуначир, Усалвална чил ганачир... Жувал хъша, жувал, халкь! М. М. Жувал хъша.

МУЬтIУЬГЪВИЛЕЛДИ нар. муьтIуьгъвал хас яз. МуьтIуьгъвилелди кьве гъилени авай ичер терездал эцигна. А. А. Лезгияр. Ам жаза гуьзлемзавай тахсиркар хьиз, муьтIуьгъвилелди гъуьлуьн вилик акъвазнава. В. М. Гьарасатдин майдандая. Синонимар: муьтIуьгъдаказ, муьтIуьгъдиз.

МУЬТIУЬГЪДАКАЗ нар. муьтIуьгъ тирвал хас яз. Синонимар: муьтIуьгъвилелди, муьтIуьгъдиз.

МУЬТIУЬГЪДИЗ нар. муьтIуьгъ яз. Надежда Михайловна, ученица хьиз, муьтIуьгъдиз ацукьна. А. А. Умуд. Синонимар: муьтIуьгъвилелди, муьтIуьгъдаказ.

МУЬФТе фарс. нар. са вуч ятIани гун, къачун патал лазим тир пулунилай лап тIимилдиз. Гарарин вилик тахьайтIа пару, Вари зегьметар фида ви муьфте. А. Ал. Гару гъайиди... Синонимар: бада, гьавайда.

МУЬФТеХУР фарс, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра чарадан зегъметдал яшамиш жезвай кас.... милицидин кIвалахдикай бязи малуматар захъ авазвай. Халкьдин саламатвал, пачагьлугъдин мал-девлет хуьн, угъридин, хулигандин, муьфтехурдин аксина женг чIугун... З. Э. Кек галкIизва. Къен ацIанваз кIвалахзавай Холодильник акуна, Муьфтехуьрди Вичи-вичик Ихьтин фикир авуна; «Булдалди къене недайди авай, КIвалах тавуртIа жеда мад вавай». Ж. Холодильник ва муьфтехуьр. ☼ М. М. Гьажиева мифтехур {кил. М. Г. РЛС, с. 158, дармоед), Б. Б. Талибова муьфтехур ва мифтехур ( кил. Б. Т., М. Г. ЛРС), 1964 - йисалай орфографиядин норма муьфтехур яз кьунва. Чи фикирдай, гьар вариантдихъ вичин лайихвилер ава, амма норма яз сифте словарра гьатай вариант хвенайтIа, хъсан тир.

МУЬФТЕХУРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера муьфтехур гьал. Мисалрай халкьди зегьметдиз гьикьван фикир гузватIа ва, аксина, темпелвал, муьфтехуьрвал гьикI пислемишзаватIа ачухдиз аквада. "Самур" жури., 2003, № 23. Синоним: фукъиранвал.

* муьфтерхурвал авун гл., ни муьфтехуьр пешекарвал авун. Амма контроль зайиф хьайи бязи чкайра зегьмет чIугун тийиз муьфтехурвал ийизвай тарашчиярни кими туш. И. В. Чирхчир. Синоним: фукъиранвал авун.

МУЬФТеХУРВИЛЕЛДИ нар. муьфтехурдин гьалда аваз, муьфтехурвилин рекьелди. Гьанлай инихъ ГьажикIани Тагьиров танишар я. Чпин «пешедин» - угьривилин юлдашар я. Халкьдиз зарар гуз, гагь алишвериш ийиз, муьфтехурвилелди яшамиш жезвайбур я. З. Э, Кек галкIизва. Синоним: фукъиранвилелди.

МУЬХкIУЬТ кил. МЕХКIУЬТ

МУЬХЦ сущ.; -уь, -е; -ер, -ери, -ера алафар (векьер, самар, нагъвар) хуьдай къав алай еке тевле. - Муьхцер кузва! - гьарай акъатна. КилигайтIа Махсудан муьхц кузвай. З. Э. Муькъвел гелер. - Икьван геж са вуж ятIани инжиклу ийидалди, са нагъвар авай муьхце йиф акъудайтIа, хъсан я. Къ. Къайибханов. Далдамчийрин гьахъ. Пуд лагьай йикъан нянихъ алафар гъиз, фейи - Мухлисатаз яргъа амаз муьхцуьхъай са къаралту акуна. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.* кацин мензил ратIралай муьхцел кьван я.

МУЬШКУЬР сущ.; -ди, -да; ар, -ри. - ра Самур вацI Каспи гьуьлуьк акахьзавай кьилихъ галай дуьзенлух лезги чил(ер), хуьрер. Муьшкуьрдиз тухванвай вахан кьилив хъфеналда. Пака экуьнахъ Султан зи патав акъатнай, кичIез~регъуьз. М. Б. Спелар,

МУЬШТЕРИ араб, сущ.; - ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) шей маса къачузвайди. Эмира алцумай кIерецар муьштеридин ценцик эчIарна. И. В. Чирхчир. - Мадны кIелин: «Базар галачиз шегьерэгьли бажагьат яшамиш жеда. Амма муьштеридив мал гьи жуьреда агакьзава? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Бязи йикъар жеда - кефияр ачух. муьштерияркъалин. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) куьч. руш кIандайди, къавум. - Вун це лугьуз муьштерияр атанвай, Вун кIанибур хуьруьн къене ацIанва. Ви сив такунмаз, чан зи руш, завайни Муьштерийрив вугуз хьанач са гафни. Х. Т. Нигара яр хкязава.

* муьштерида авай руш сущ. яшар тамам хьана гьуьлуьз гузвай руш. ~ Я руш, кIвалин-къан хьанвай дишегьлидикай тIапIахъан тахьана, муьштерида авайди жедани, мегер. З. Э. Арифдиз ишара. Синоним: агакь(нав)ай руш.

МУЬШТЕРИВАЛ суй}.; - или, -иле; -илер, -илери, - илера муьштери тир гьал.

МУЬШТЕРИВИЛЕЛДИ нар. муьштеридин амалралди. Ахпани кьий, пакани лагьай фикирдал лагьай конференциядин иштаракчийри вири тадаракриз муьштеривилелди килигун къетI авуна, са шумуд турба брак авуна, абурун резбе чIур хьанвай. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов, Туьквенчи адаз муьштеривилелди килигиз хьана. ВучатIани яц жедай жунгав я, - фикир авуна ада вичи-вичикди ва лезги чIалалди жузуна: - Я бала, вуна гьина кIвалахзава? З. Э. КУТВ-диз фена.

МУЬШТЕТАР сущ.; -ри, -ра ципицIрин сортунин тIвар.

МЭР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шегьердин кьил. Къенин мэрни мягькемвилиз Хва я ханвай уьтквемвилиз! М. Ж. Махачкьаладиз гимн. Париждин мэрди мугьмандиз атун лазим тир Жаклиназ алмасда тунвай сят гьазурна, X. Шайдабегова. "Кафтардиз " элкъвей "гьуьруьпери". Пуд шегьердин мэррихъ сада-садавай тежриба къачудай крарни ава. ЛГ, 2004, 17. VI.

МЯГКИЙ: * мягкий знак сущ. урус гафара сесинин хъуьтуьлвал ( дал - даль, взят - взять), лезги кхьинра вичелай вилик квай гьарфунихъ галаз кьилдин са сес къалурдай ( гам - гъам, кам - кьам) лишан - ь.

МЯГЬКЕМ¹ араб, прил. 1) кIеви.... фена устIардин кьилив, лагьана: „ На гуьрз гзаф бушдиз расна. Идан къимет пуд виш манат ятIа, ма ваз вад виш манат, заз са вад виш пут къведай цIийи, мягькем са гуьрз раса!". Ф. Шарвили. Амма а шуькIуь гардан я накьв, я шим тушир, ам гьа кьилеллай къванцелайни мягькем затI тир. Гь. М. Хаяр. Дагъларин мани, дагъларин чIал сад я: дагълари хьиз, такабур уьмуьр твах, дагълари хьиз, жуван чил хуьх, дагълар хьиз, мягькем хьухь, дагълари хьиз, живни эхи ая харни, марфни... вири, амма чиликай кIвач хкудмир. М. Гь. Им къван, имни терез.... вич адетдин гьулдандикай гьазурна анжах раствор фидай тIеквенрин винел патал титандикай, вольфрамдикай, ванадийдикай гъазурнавай мягькем къаришмадалди ( вакардалди) кIеви авуртIа жедачни? Я. Ш. Гьахъ квахьдач. 2) чIуриз тежедай, къадиматлу. Мад сеферда рикIел хкин: Кавказдип Албаниядин девирда эрменийринни лезгийрин алакъаяр сихбур ва мягькембур хьана. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар 3) куьч. сагълам, гужлу, Юкьван буйдин, кIвач-кьил мягькем, Гужлу, гьяркьуь тир къуьнер, Ацукьун, къарагъун уьтквем, Хъуьрезвай ири втер. А, Ф. -Зарбачи Гьасан. Чи литературадин и мягькем алакъа ва мукьвавал ада халкьдин интересар патал женг чIугуникай, халкьдин яшайиш дуьздаказ ва тамамвилелди къалуруникай арадиз къвезва. А. С. Жегьил шаиприн яратмишукин бязи месэлайрикай. Эхь, ина исятда виридалайни вилик герекди коммунистрин мягькем организация, тешлкилатчи тир. М. Гъ. Гезентидин эхир. 4) куьч. залан, алат тийидай, зурба Рекьидалди алат тийир хажалат Ви далудал кIеви, мягькем пар жеди. Е. Э. Кьве паб. 5) хийирлу. Адан тухумди вичин гележег патал са мягькем чка кьуна мягькем бит кутунач. М. Б. Балаш бубадин азан. 6) куьч. фикирдал кIеви. Мягькем динегьлийрихъ адан гьакъиндай чпин фикирар авай. Гь. М. Хаяр. Гужлу, камаллу касдихъ мягькем хесетар, гуьзел къилихар жеда. Къ. М. Манияр, манияр.

* мягькем авун гл., ни вуч мягькем тир лишандиз гъун. Са карни за виликамаз лугьун ваз, урус гьукуматдиз Ирандихъ галаз авай вичин дуствилин алакъаяр мадни мягькем ийиз кIанзава. З. Р. Гьажи Давуд. Заз чиз, къенин гуьруьшмиш хьун Самурдин ва Куьре лезгийрин стхавал мягькем авунин къиметлу межлис хьана! Къ. М. Манияр, манияр. А программадин кьилин метлеб - дуствал мягькем авун тир. Дуствал, кIвале, дуствал хуьре, дуствал миллетрин арада, дуствал вири чи Советрин Ватанда мягькем авунин чIехи метлебдиз бахш авунвайди тир. Къ. М. Экуь инсан.

* мягькем ибара граммат., сущ. кьве ва я са шумуд гафуникай ибарат хьанваз рахунра, кьилдин гафар хьиз, тикрар жедай чIалан уьлчме, месела: яб гун, рикIелай алатун, тум-кьил авачир къван, рагьметдиз фин ва мсб.

* мягькем хьун гл., вуж-вуч мягькем тир лишандиз атун. За сифте макъалада къейд авурвал, азерайжан ва лезги халкьарин арада авай дуствал виш йисарин имтигьанрай акъатнава ва. кIеви алакъайралди мягькем хьанва. М. М. Кьибле пата гурзава. Кесибрин рикIера лагьайтIа, и хиял кьвердавай мягькем жезвай. М. Б. Салманакай гьикI хан хьана. Чи гьисабрай, мягькем жеда авуртIа, цIерид вилин муьгъ. М. Б. Муьгъ.

МЯГЬКЕМ² нар. авай лишан, Гьерекат масадавай дегиш тежедай гьалда. Куш1 унна далудал мягькем халкьари Хажалатдин пар хьайи кас жедачни? Е. Э. Заз сабур гуз. Акьулдиз вич хьана лап кем, Ахмакьвилиз пара уьтквем. Вичин акьул кьуна мягькем, Зерре мад гъуьргъуьз жедайд туш. С. С. Бязи къаиба гурар кIане. Пелекай гьякъ шткиз вичин, Кардал мягькем алахъда. А. Ф. Зарбачи Гьасан. Ша майдандиз экъечIин чун мягькем яз, Тухудай кар кьиле тухун уьтквем яз, Эренлер чи руьгь я, рикIер зегьем яз, Пак ракъиник квай хуьр - Миграгъар. А. С. Миграгъар. Синонимар: кIевиз, мягькемдиз; кIевидаказ. Антонимар: бушдиз, зайифдиз.

МЯГЬКЕМ³ туьрк, куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьахъвал, батIулвая тайинардай гьукуматдин махсус идара. Са тIимил йикъарилай никIин кагъаз кхьена, шагьидрини къулар чIугуна, мягькемади муьгьуьр эцигна, фекьидин дафтардиз яна. А. Ф. Бубадин веси. Ялцугъ хуьруьн кьилихъ галай мезреда мягькемадин къази Севзиханани адан чIехи хва Эмина чпин туьрез язава. Гь. Къ. Дили дуьньядин чирагъ. Синоним: суд.

МЯГЬКЕМАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир мягькем гьалдиз гъун. Учителъницади 4~классра урус чIалан тарс гузвай къайда чирун ва 5-7 классрин пргдметрихъ галаз алакъа мягькемаруп кьетI авуна. А. А. Умуд. Урус чIал халкьарин дуствал мягькемардай, милли чIалав девлетлу ва жанлу ийидай алат хьанва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Чун "Самур" журналдин дустари гележегда мадни чахъ галаз чпин алакъа яр артух мягъкемардайдахъ кIевелай инанмиш я. "Самур" журн., 2002, № 23. Гьайиф хьи, лезги музыка арадал гъизвайбурун алакъа яр чеб-чпихъ галаз зайифбур я, санал тупламиш хьана искусстводин и хел мягъкемарун адет хьанвач, - лугьузва Халил Халилова. Кард," журн., 2004, №5.

МЯГЬКЕМВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера мягькем гьал. Мягькемвилиз ам, гъелбатда, Тамам са Хейбар хьана хьи. Е. Э. КьепIир Алидин кIвалерин тариф. Мегъуьн тарнидуьньяда чайгъунни тIурфан, марфни хар акур тарцин серинни, адан далдани, адан мягькемвал накьни къе шуьмягърикай хьанвай тIваларивай эвез ийиз жедач эхир, я Сираж. Гь. М. Хуьре.... рехи касдин куьруьз тванвай кьилин чIарарни ва ченедал нур гузвай чуруди адан чIарарикни гьахьтин гьулдандин рангни мягъкемвилин тав кутунвай. М. Гь. Гезентидин эхир. Синонимар: дурумлувал, кIевивал, лигимвал. Антоним: зайифвал.

МЯГЬКЕМДАКАЗ нар. мягькем тир лишан хас яз. Синонимар: гужлуз, кIевиз, къадимлуз, мягькемдиз. Антонимар: зайифвилелди, зайифдаказ, зайифдиз.

МЯГЬКеМДИЗ нар. мягькем гьалда. Мягькемдиз акIурна Чпичпин къуькекъуьнер, И девлетдин юкьва инсан Галатдани, дустар, мягер! А. Ф. Зарбачи гьакI хьайила, А. А. Жданова къейд авурвал, «гьакъикъи яшайиш къалургупин рекьел мягькемдиз акъвазун» чарасуз я. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Пакадин йикъалай мягькемдиз кутIунна Зуьгьре Эмеди вичин юкьва шал. К. К. КIел Ибрагьим дидедин. Синонимар: гужлуз, кIевиз, къадимлуз, мягькемдаказ. Антонимар: зайифвилелди, зайифдаказ, зайифдиз.

МЯГЬКЕМСУЗ¹ прил. мягькем тушир. Синоним: зайиф. Антонимар: гужлу, кIеви, къадимлу.

МЯГЬКЕМСУЗ² нар. мягькемвал авачиз, кIеви тушиз. Синонимар: зайиф, зайифвилелди, зайифдаказ, зайифдаз. Антонимар: гужлуз, кIевидаказ, кIевиз, къадимлувилелди, къадимлуз, къадимлудаказ.

МЯГЬКеМСУЗВАЛ сущ.; " или, -иле; -илер, -илери, -илера мягькемвал авачир гьал. Синоним: зайифвал. Антонимар: гужлувал, къадимлувал, кIевивал, мягькемвал.

МЯГЬКЕМСУЗВИЛЕЛДИ нар. мягькемсузвал хас яз. Синонимар: зайифдаказ, зайифдиз, мягькемсуздиз. Антонимар: кIевидаказ, мягькемдаказ, мягькемдиз.

* пис-хъсан сущ. са вуч ятIани авай гьал. Заманадин ужуз, масан Чазни чида чи пис-хъсан. С. С. Синоним: гьакъаикъат.

МЯГЬКЕМСУЗДИЗ нар. мягькемвал авачиз. Синонимар: зайифдаказ, зайифдиз, мягькемсузвилелди. Антонимар: кIевидаказ, мягькемдаказ, мягькемдиз.

МЯГЬЛЕ кил. МАГЬЛЕ.

МЯГьТеЛ араб, прил. ажайибвилин, аламатдинг, гьейранвилин гьиссерив кьаз гадай. Мягьтел инсанар я и лезгияр. Абуру чпелай алакь тийидай са корни авачирди успат ийида. Маншаллагь стхайриз! С. Ярагъви ашукь Уьзден. Зарафатдин чIалар лап Мягьтелбур жеда: "Самур" журн., 2002, № 23.

* мягьтел авун гл., ни-куь, вуж мягьтел жедай гьиссерив кьаз тун. Уьзденан ширин сесини, устадвилелди чуьнгуьр ягъиз кьисаяр ахъагъуни мягьтел авур са ашукьдивайни инал чеб алай чка къалуриз алакьнач. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* мягьтел хьун гл., вуж нел-квел гьейран хьун. Мягьтел хьана зун а папал: Заз гьадан зегьмет акуна. С. С. Заз Инжиханан зегьмет акуна. Акурла, мягьтел жеда вун, Лап шегьердаз ухшар ава. X. Т. Ахцегьар. [Али]. Якъадаш, мягьтел жедачни вав гвай ихтилатар акурла. Вун ихьтинди тушир эхир._; Н. И. Гьакимрин папар. Заз акI я хьи, гуя зал сифте яз чан акьалтзава, жуван бедендин нукьтIаяр гьикI аян жезватIа кьатIузва... М. В. Вацран ягъун. ЦIелхем, хьайи кардал Мягьтел тиртIани, винел акъуд тийиз, секинвал хуьзвай къайдада, инихъ-анихь вил ягъиз акъвазна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

МЯГЬТЕЛАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; мягьтелар авун, мягьтелар тавун, мягътелар тахвун, мягьтелар хъийимир мягьтел жедай гьалдиз гъун. Къадир Шихкеримаз килигна. Адаз чизвай и гафари ам мягьтелардайди. М. Садикь. Дуст.... эхиримжи нумрадиз ганвай ДаркIушрин хуьруьн школадин муаллимдин чарчи ва и месэладай редакцияди кьунвай бейтерефвилини мягьтеларна, ЛГ, 2004, 12.11

МЯГьТЕЛУВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера мягьтел гьал. Сулейман кьадарсуз мягътелвал, шадвал, бенд хьунухь, вири акваз кIандайди тестикьарзавай вилерай хейлин вахтунда тамуз килигна, гьа килигна, къанихвилелди килигна! Къ. М, Рекьин риваятар. Чун лезги чIалалди рахаз акур абурувай чпин мягьтелвал ва шадвал чуьнуьхариз жезвачир. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур.

МЯГЬТЕЛВИЛЕЛДИ нар. мягьтел яз - Чаз вун устIарвиле тайинариз кIанзава. - ГьикI? Гьина? -садлагьана вири фикирар рикIелай алатна, мягьтелвилелди директордин чиниз килигна Камал. Б. Гь. Вили вилер. Рушар мягьтелвилелди сифте чеб чпин ва ахпа сакIани чпелай алат тийизвай гададин чипиз килигна. Б. Гь. Вили вилер. - Вуч кафандин агъ? -мягьтелвилелди суална жерягь Элдера. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

МЯДЕН араб, сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чиликай менфятлу затIар (къванцин цIивин, ракь ва мсб) хкудун патал туькIуьрнавай имарат ва абур хкудзавай гьа чка. - Ахцегьви. шаир Гьажини Баку да нафтIадин мяденра фяле тир. М. М. Гь. ЧIехи шаир. И уьлквейрин чилер девлетлу я, и уьлквейрин вацIар, гьуьлер, абурун чилерик тай мяденар девлетлу я. Къ. М. Рекьин риваятар. Хуьпуьхърин мяденда зани кIвалахайди я, -лагьана Абдухелила. - Четин жеда... Гь. Къ. Яру мяден. Лезги чилерив чIуру ниятривди эгечIнавайбуру чпин крар къени давам хъийизва. 1989 - йисуз курортдин зона тир Набранда са ихтиярни авачиз къванер хкудда; мяден ахъайна, са шумуд гектар чилер барбатIна. М. М, Лезги тIвар алатIа. 2) куьч са затI гзаф авай чка. Ахиегьар ичерин мяден я. Р.

МЯМЕЛИЯР сущ.; -йри, -йра маса гудай куьлуь-шуьлуь затIар.

МЯРЕКАТ араб, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра 1) са вакъиа къейд авунин, кьиле тухунин серенжем. # еке ~, гуьрчег ~, хуьруьн ~, аялрин ~; ~ тухун, ~ гежел вегьин, ~ къейд авун; ~дик экечIун. Яран суварин мярекат кьиле тухузвайда виридаз гатфарин и гуьзел сувар тебрикна ва ам арадал атуникай куьруь суьгьбет авуна. Н. Меликов. Яран сувар меркезда. Классдилай къецепата тухузвай гьар са мярекатди аялрин чирвилерин, кьатIунрин, жуван чIал ва халкь кIан хьунин дережа артухарзава ва абурук чIехи-гъвечIидаз гьуьрмет авунин гьиссер кутазва. X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. Жемиятдин гьар йисуз "Афардин чиф", "Дагъустандин шадвилер", "ХинкIардин йиф"хьтин мярекатар кьиле тухузва. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.I. X. Халилов кьиле авай коллективди республикадин мярекатрани сифте чкаяр кьаз хьана. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор. 2) куьч. безеклувал. Масан тир учитель ва буба Мегъамед!. Чи чIал мярекат авур Вун сагърай. М. М. Гаджиев. Из лингвистического наследия. – Ашукь халкьдихъ рикI кудай^ч кас я. Уьзденаз кIанзавай кар сад я. Межлисрал мярекат гъун. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* мярекатдиз экъечIун гл., вуж важиблу кар авунив эгечIун. Гъенел акъвазарайла, машиндин вилик кьилел папа гъана са купI эцигна, вили ягъ тавурай лагьана тир жеди. "Вун вуч гваз мярекатдиз экъечIнава, кIвал чIур хьайиди... " - гафарик кваз къачуна гадаррай куьп Агьмедан гададин кьиле акьуна. М. Б. "Жигули".

МЯСЕРАР фарс, сущ.; -ри, -ра кьезил, хъуьтуьл чекмейрин жуьре кIвачин къапар. Вири тамам михьи либас гъайила, Тевриз тумаж мясерар тахьуй. Е. Э. Къавумдиз, Яваш жеч зун Туьхуьдалди ЦIай къене авай - Са мясерар кукIварайтIа Жеда къе завай. А. Ал. Ягъа гопак! Зи гъиле чарчик кутунвай са кала мураба ва мясерар авай. З. Къ. ШейтIандий веледар.

МЯТЯГЬ нугъ., сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра дишегьлийриз герек шей, перем-партал. Инаг дишегьлияр патал мятягьар авай чка тир. Плащ-палтуни, булушкаярни, кIаникай алукIдай вахчаг-перемни, хуруйрал алукIдай къалпагъарни, гуьлуьтарни... ина вири гъиле гьатдай. А. А. Пад хьайи рагъ.

МЯТЕЖ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра гъиле яракь аваз гьукуматдиз акси къарагъун.

МЯВ! || МЯУ! межд. кацин гьарайдин сес. И санихъайни я кицIин ав, я кацин мяв агакь тийидай, я... аялрин ванер агакь тийидай баябанлухда адаз вуч кIанзавай? А. Исм. Эхиримжи къув. Вуч ван жезва япариз зи? Кацин мяу, кIекрен уь-уь, А. Ал. Эфирда. Пуд югъ тир адан япарив я кицIин амп, я кацин мяв агакь тавуна. А. Исм. Эхиримжи къув.

МЯФЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьейиди сурал тухудай тахтайрикай раснавай махсус затI. Гуя адаз аквазва: ясдин лал кьенвай куьчейрай жемятди мяфе тухузва. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Вири рекье зи гъил акъуд мяфедай: Къуй чир хьурай, акурай гьар инсандиз, Зун гьикI кьена хкизватIа дяведай... М. Б. Веси.

Н

Н [эн] урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра алфавитдин къад лагьай гьарф. Нагагь, нур, нер эн ( н) гъарфарилай башламиш жезва. Р. Навруз. Набат, Насир хьтин хас тIварара эн гьарф чIехиз (Н) кхьида. Р.

Н¹ 1) талукьвилин падежда авай существительнийрин эхир: клвали - кIвали -' н, каци - каци - н, къуьре - къуьрг «н…. лгзги чIалан къуруяушдиз хас тир - х инфикс, глаголдин ачух сесер галай инкарвал къалурзавай т префикс ва талукьвилин падеждин - н эхир чара ийидай мумкинвал жезва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъула рдай грамматикадай материалар, 2) инсанар чеб-чпиз мукьвавал къалурдай гафарин актив падеждик эхирдихъ акал хьана, рахазвайди нихъ галаз алакъаламиш жезватIа. Гьам вичин багъри тирди къалурда. Гила, халадин, ваз зи Уьмуьр хъсандиз чида. Ш. И. Устулдаллай чIагъан хьтин.

Н² масдардин (къачун, тухун, фин) ва буйругъдин наклоненидин сад лагьай касдин формайрин эхир: къачун, тухун, фин.

НА¹ вун тIварцIиэвездин актив падеждин рахунрин форма. Кил. ВУН.

НА^Х эхир глаголдин алатай вахтунин форма арадиз гъизвай эхир: гатаз - гатана, хаз ~ хана, хъваз ~ хъвана. -

НА³ эхир глаголдин деепричастидин форма арадиз гъидай форма: гатаз - гатана, хаз - хана, хъваз - хъвана.

НА⁴ фарс, преф. са бязи прилагательнийрихъ акал хьуналди мана дегишардай префикс: гьахъ - нагьахъ, рази - нарази.

НАБАТ араб, сум.; - ди, - да 1) шекердин са жуьре. Идан ширинвилин кьадар гьич шекер, набат "акурд туш, С. С. Консервийрин завуд. Хьана зи рикI шад, Чан Самурдин яд, Набатдилайни ширин я ви дад. Х. Т. 2) (чIехи гьарфуналди: Н) дишегьлидин хас тIвар - Набат - а, - а.

НАБАТАТ араб, сущ,; - ди, - да; - ар, - ри, - ра чиликай ва гьавадикай чпиз менфятлу затIар къачуналди уьмуьр гьалзавай, чиляй экъечI завай затIар (векьер-кьалар, кул-кус ва мсб). Адаз набататрин гзаф хесетар, абур пайда хьунин, чIехи хьунин, тумламиш хьунин гзаф къайдаяр чир хьана. А. А. Умуд,… чи чIурара менфятсуз са пабататни экъечIнавач… ЛГ, 2002, 15. V. Набатат тумуникай икI арадал къвезва: тум, чIварах галай цIир - са шумуд пеш алай набатат чIехи хьана, цуьк авунвай набатат, емиш алай набатат. З. К. ТIебиат чирун.

* набататрин дуьнья ктаб., сущ. набататрикай гегьенш малуматар. Школадиз хъфидалди лап августдин эхирдалди ада Мичуринан ктаб кьиляй-кьилиз кIелна, гзаф чкаяр кьвед-пуд сеферда тикрар хъувуна. Ктабди Селимаз икьван гагьди малум тушир набататрин дуьнья ачухна. А. А. Умуд.

НАБАТАТЧИ и!., сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра набататрин пешекар.

НАБАТАТЧИВАЛ сущ,; - или, - иле; - илер, - илери, - илера набататчи тир пешекарвал. Стандартдин калерин тевлеяр эцигна, амма гьайванриз механический къайдада яд гунин, калер ацунин ва тевлеяр фитерикай михьи авунин, набататчивилин кIвалахар механизмламишунин серенжемар бегъемвилелди кьиле тухванач. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

НАБЕЛЕД фарс, прил. гьакъикъат тийижир, гьакъикъатдикай хабар авачир, гьал гьикI ятIа тийижир. Акьуллуда вичин велед ± ъич Кьуьзуьдаз пабвиле гуч. Нагагь хьайтIа гъам набелед, Эхир пашман жез я гъам вуч. С. С. Кьуьзуьдаз руш гун.

НАБУТ фарс, прил.,; - ди, - да; - ра, - ри, - ра бедендин са гьихьтин ятI ани кимивал, нахушвад (кьецIивал, буьркьуьвал ва мсб) квай. Папа жаваб гудалди набут мет кьуна. вин кI вачел къарагъна, кI вале инихъ-анихъ килигна. А. А. Пад хьайи рагъ. Адилан Къабила заз къаст ийидай. Зун рекьидай, я набут яз амукьдай. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Вичин машинда акьахай пассажиррин кефи хун тавун, яшлу, набут инсанриз герек атай куьмек гун Мегьамедаз адетдин кар я. ЛГ, 2004, 12.II. Синонимар: нахуш, сагъсуз, шикеста, юхсул. Антонимар: кIубан, сагъ.

НАБУТАРУН гл., ни-куь вуж; - да, - на; - из, - зава; - а, - ин, - рай, - мир; набутар авун, набутар тавун, набутар тахвун, набутар хъийимир набут тир гьалдиз гъун. 1992 - йисан 26-февралдиз эрменийри ина [Хожали шегьерда. - А. Г.] 613 кас, гьакIни битав хизанар, яна кьена. 1725 кас есирвиле кьуна. 1000 кас набутарна… "Самур" газ. 2005, 25.II.

НАБУТВАЛ сущ.; -или, - иле; - илер, - илери, - илера набут гьал, сагъсуз гьал. Синонимар: нахушвал, сагъсузвал. Антонимар: кIубанвал, сагъвал.

НАВРУЗ фарс, сущ.; -ди, - да; - ра, - ри, - ра 1) 21 -мартдиз, къейд ийидай ЦIийи йисан югъ, Яран суварин югъ. 2) (чIехи гьарфуналди - Н) эркекдин хас тIвар: Навруз -а, - а. Аламатдин кар я: сенфиз чи Жабраилан гада Навруз кIвализ хтанач. Ф. Шагьмар.

НАВРУЗБЕГ сущ., шиир, - ди, - да; - ар, - ри, - ра 1) свас гъизвай (гъанвай) гада. Чи свас атай яргъал рекьер Дагъдин кукIвал табарак хьуй. Тахтунавай я наврузбег, Ваз цIийи свас мубарак хьуй. Ф. Гададиз мехъер мубарак авун. - Гила наврузбеген нубат я, - лагьана малумарна ада. Максуд къуьлуьник экечIна… Пуд йикъуз давам хьайи мехъер наврузбегдинни сусан къуьлуьналди куьтягь хьана. З. Э. Муькьвел гелер. Синоним: чам. 2) (чIехи гьарфуналди - Н.) эркекдин хас тIвар: Наврузбег - а, - а.

НАГАГЬ фарс, союз са кар кьилиз акъатунин. са зуч ятIани хьунин шартI къалурдай гаф (шартIунин табий предложение кьилиндахъ галаз алакъаламишдай гаф). Нагагь кватIа закни тахсир, Ая кван успат, гуьзел яр. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Нагагь чи арада халис Кьвед-пуд эркек аватIа, чнани къисас вахчуна кIанда. А. А. Пад хьайи рагъ. Аял чIавуз сифте акур Цуьквер физвач рикIелай. АхквадайтIа нагагь абур, ЦIар илитIдай чилелай. М. Б. Сифте цуьквер.. Синоним: эгер.

НАГАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тапанчи. Къаюм къудгуна, ада хъуьцуьгандин кIаник квай наганар къачуна. З. Э. КУТВ-диз фена.

НАГРАДА урус, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри. -йра еке маналу теклиф вахтунда ва тамамдиз кьилиз акъудайдаз кIвалахдилай виняй яз гудай къимет. Ада рабочийриз наградаяр хиве кьуна. З. Э. КУТВ-диз фена. ЧIехи наградайргаъ галаз санал Дербент район гьакI зур миллион манатдин пулдин премиядизни лайихлу хьанва. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: пишкеш.

НАГЪВ сущ.; -къвади, -кгьвада; -къвар, -къвари, -къвара вилерай къведай кIуь дад авай жими яд хьтинди. Куьз шеда, яр, чапла виле нагъв аваз? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Кесиб-куьсуьб физ авайдан гъенелай. Тахсир квачиз вилерал нагъв гъайила, Накьварикай хар жедайди чидачни? А. С. Беневша алкIанва, адан яхун къуьнер, шуькIуь гъшер зурзазва, вилерилай накъварин курумар алахьзава... Гь. Къ. Магьини Дилбер. Нагъв вилел татай инсан Дуьньядал бажагьат ала. "Самур" газ., 2005, 24.05.

* накъвари чиляй тIекв - акъудун гл., ним гзаф шехьун.

НАГЪВ² сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара юг гатана техил хкудайла, малариз тIуьн патал амукьдай куьлуь самар. Вилик нагъвар эцигайла, Атанач ваз дад, Яру яц. Е. Э. Яру яц. Инсанар жеди вал пехил, Мишекъат яз кIеви тир гъил, Гьелбет, вав вахкудай техил Еке пай нагъвар, рамагбан. С. С. КIандатIа ваз гьалалгьахъ. - Икьван геж са вуж ятIани инжыклу ийидалди, са нагъвар авай муьхце йиф акъудайтIа, хъсан я. Къ. Къайибханов, Далдамчийрин гьахъ. Гишин хьайила, мумкик я, вуна нагъварни кваз тIуьн. С. Гь. КIири Буба.

* нагъвар чараданбур ятIани, муьхц жуванди я мисал незвай хуьрек чараданди хьайитIани, руфун види я. вавай ам эхиз жедай кьванди неъ' манадин мисал.

НАГЪД араб, прил. гъиле авай, гъиляй гъилиз гуз жедай, гьазур. - Нагагь цIинин йисуз гьар са йикъан къимет къад манат хьайитIа, за ваз нагъд пулунай къанни вад гуда. А. А. Лезгияр. Нагъд пулдихъ ая. А. А Пад хьайи рагъ.

НАГЪИЛ || НЕГЪИЛ фарс, сущ.; -ди, -да: -ра, -ри, -ра 1) вичин бинеда гьакъикъат авачир къундармишнавай мах. Лезги чIала «негъил», «нагъил» вичин бинедик гьакъикъаш квачир, хьундармишай мах ( хкет) я, «кьиса» вичин дибдик гьакъикъат квай, хьайи кардикай, агьвалатдикай ийидай ихтилат я. М. М. Гь. ЧIалан гьакъиндай И. В. Сталинан произведенияр фикирда кьуна килигайла, лезги литературадин чIалан бязи месэлаяр. Синоним: мах. 2) къундарма, жува-жувалай туькIуьрзавай кьалп ихтилат. - За гайи суалдикай вуна инал негъил авуна, Уьзден. С. Ярагъви ашукь Уьзден. [Али]: Заз Сунаханум тIвар алай дишегьлини чидайди туш. Вуна нин негъилрихъ яб акалнава? Н, И. Гьакимрин папар.

НАГЪИЛЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра нагъилар ахъайдайди.

НАГЪМА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра музыкадин садвал арадал гъидай чеб-чпихъ галаз кьадайвал сад-садан гуьгъуьнал акъатзавай сесер. Шумудни са нагьма кIелда ви назди, гьар са тегьер рахаз гьар са аваздив! Е. Э. Билбил Инсанар кефкефиятда ава. НуькIвери ширин нагьмайрал илигнава. Къ. Къ. Гьарам. Синонимар: гьава, макьам, мани.

НАГЬАКЬ || НАГЬАКЬА нар. герек авачиз. Нагьакь масдан кIвалер чIурдай - Гумир яб, макьам хъсан туш. С. С. Михеннат. Зун иниз нагьакь атанвайди я. Заз амайди элкъвена хьфин я. З. Э. Муькьвел гелер. Бигердик, налогдик кутаз нагъакьа... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Куьне нагъакьа завай тIалабунар ийимир. З. Э. Муькъвел гелер. - Вуна кьилин фикир масанихъ элкъуьрна. Нагьакь. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: гьавая, чIагьнакьа.

НАГЬАКЬАН¹ прил. хъсан тушир, герек тушир. Лукьманакни анжах са нагьакьан хесет ква... са бубат цIалцIам дишегьли акурла, адан яргъани шей акахьда. З. Э. Рамзият. Дуьз лагьайтIа, хуьре нагьакьан рахунар гьатнава... А. Р. Кьве чин. [Али]. -Ваъ, Анжелла, итим кIвале авачтIа, гьич ихтилатни герек туш. Вакай нагьакьан ихтилат авун заз хуш жедач. Н. И. Гьакимрин папар. Синонимар: пис, чIуру, вижесуз, татугай.

НАГЬАКЬАН² нар. хъсан тушиз, герек тушиз. - Агъ, Сайд Алиевич, вуна захъай нагьакьан чуьнуьхзава. Заз чизва, дидеди акьван цуьквер гьич къачуч. А. М. Мурх ракъини цIурурда,

НАГЬАКЬАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера гьахъсуз кар арадиз гъидай гьал, нагьакьан гьал. Вири жемятдик ажугъ кутадай нагьакьанвилиз рехъ гана. Р. Меликова. Садбур - дуьадал, масадбур - межлисдик. Сес хкажна, ачухдиз лугьуз жеда хьи, туьхкIуьриз тежгзвай чIурувилар, нагьакьанвилер Эвелни-эвел уьлкведин иесивал ийиз алакь тавунилай аслу, я. И. Мурадов. Къайдасузвиликай къанун хьайила. Синонимар: писвал, вижесузвал, татугайвал. Нагъакьанвал ваз такурай, ЧIуру кардин душман я зун. М. Садихов. Я дуст кас.

НАГЬАКЬДИ кил. НАГЬАХЪДИ.

НАГЬАКЬАНВИЛЕЛДИ нар. нагьакьанвал хас яз. Синонимар: писвилелди, писдаказ, угърашвилелди.

НАГЬАР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пакамъан тIуьн, пакаман хуьрек. - Ингье, - лагъана ада, - нагъардин вахтни куьтягь хьана. Гила квевай занятийриз хъфейтIа жеда... А. Къ. Фу гадарунин буйругъ. Лекьре цавай вил вегьезва дагъардиз, Фагьумзава. вичин къурбанд нагъардиз... Ш. Агъакеримов.

* нагьар авун гл., ни 1) пакаман хуьрек тIуьн;... сержантри ( офицерар чахъ галачир: ништа, абуру Гьина кефер чIугвазвайтIа), чун тепедин серин хура, къуза пата ацукьарна. Чпи, лагьайтIа, пачагьрин саягъда нагьар ийиз башламишна. А. Къ. Инсандин ажузвал. Къецихъ вавай вири алай чкадал нагьар ийиз жедай... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) хуьрек тIуьн. Пака няниз, югъ йифекай чара жедайла, хипер ацукьарна, галатна юргъун хьанвай чубанар нагьар ийиз ацукьна. А. Э. "Са гаф зани лугьун..."

НАГЬАХЪ¹ фарс, прил. гьахъ тушир, дуьз тушир. Арза кхьиналди вич гьахъ тирнп, нагьахъ тирни? А. А. Пад хьайи рагъ. Эгер гуьзел къвезватIа гьар гуьруьшдиз, Вири нагьахъ, тек гуьзел гьа керчек я. М. Б. Вуж ваз даим юлдаш ятIа рекьера. Синонимар: батIул, тахсирлу.

НАГЬАХЪ² нар. са делилни авачиз, нагьакьдиз, гьавая. Кьве сят кьена - нагьахъ алахъна... А, Ал. Век маса гузвайди. [3фекьи]. Эхь, рахана. Амма нагьахъ, артухан вуч лагъана? Сад ава хьи, вижесуз са гаф лугьун, кьан тийидай, татугай. Масад ава: рахай гафар дуьзбур хьун, якъинбур хьун. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават.

НАГЬАХЪ³ сущ,; -ди, -да... зун тарихчи алим я, за гьакъикъат ахтармишзава. Ахтармишдайла, заз гьахъни нагьахъ малум хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. И чIал кхъей Муграгь Салахъ Акур кас я гьахъни нагьахъ. М. Салахъ. Бутаяз. Чаз Аллагьди ганва вилер, Гьахъни нагьахъ акун патал, С. А. Аламат я зун. Антоним: гьахъ.

НАГЬАХЪАРУН гл., ни вуж -да, -на, -из, -зава: -а, ~ин, -рай, -мир; нагьахъар тавун, нагьахъар тахвун, нагъахтар хъувун нагьахъ яз акъудун, нагьахъ яз гьисабун. тахсирлу авун. Адет яз, дишегьлийри чпичеб гъахъарда. Ажма Зара ваха сив квай дишегьли нагьахъарзава ЛГ, 1999, 23.I. Синоним: батIуларун. Антоним: гьахъарун.

НАГЬАХъВАЛ сущ.; -гиги, -иле: -илер, -илери, -илера нагьахъ гьал. Синонимар: батIулвал, гьахъсузвал, тахсирлувал. Антонимар: гъахъвал, гьахълувал.

НАГЬАХЪВИЛЕЛДИ нар. нагьахъвал хас яз. Инсанри квел фу незва? Нагьахъвилелди яни, гьахъдалди? А. А. Пад хьайи рагъ. Синонимар: гьахъсуз, нагьахъдаказ, нагьахъдиз.

НАГЬАХъДаКАЗ нар. нагьахъ яз, батIул яз. Синонимар: гьахъсуз, нагьахъвилелди, нагьахъдиз.

НагьахъДИ сущ.; -а, -а гьахъ туширди. Гьахъ нагьахъдан вилик гьакьван уьзуькъара, шанкIал. хьанва. Х. Х. Жуван хайи ватакдай. Синонимар: батIулди, гьахъсузди. Антоним: гьахъди.

НАГЬАхъДИЗ нар. са делилни авачиз. Зун нагьакьдиз футерадик кутунва. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Синонимар: гьахъсуз, нагьахъвилелди, нагьахъдаказ.

НАДИНЖ* фарс, прил. санал акъваз тийидай, ахлакьдин, адетдин тIалабунар чIурдай, женжелвилер ийидай. Мегьамедрасул гзаф надинж, лавгъа са гада тир. А. И. Самур. За надинж амалар ийидайла, бубади, чин чIурна хьиз, зун алай чкадал дидедиз лугьудай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Мад чаз и Максим кьван надинж аял авани? Авач. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Антоним: секин.

НАДИНЖ² сущ.; а, -а; -ар, -ри, -ра санал акъваз тийидайди, адетдин, ахлакьдин тIалабунар чIурдайди. Сада-садаз гьуьрметзавай, куьмекзавай, векьи гаф ишлемиш тийизвай, рикIивай зегъмет чIугун, масадалай аслу тахьун инсандин кьилин винизвал яз гьисабзавай хизандай темпелар, явакьанар, надинжар акъатдач эхир. ЛГ, 2004, 28. II. Синоним: женжел.

НАДИНЖВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера надинж гьал, динж тушир гьал. - Аялар я, пагь, надинжвал, Я лагьай гафунин ван кьведач. З. Гь. Бубадин кIвал. Синоним: женжелвал.

НАДИНЖВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; надинжвал авун, надинжвал тавун, надинжвал тахвун, надинжвал хъийимир надинжвал авун, надинж кIвалахар авун. Синоним: женжелвалун.

НАДИР араб, прил, 1) тек-туьк гьалтдай ва къиметлу еридин. Сулейман вич лезги накъвадал арадал атай ва Виридагъустандиз, иллаки лезги миллетдиз тикрар техжедай кесерлу, надир шаир я. А. Гьажимурадов. ЧIехи шаир. Самурдин тама хьайи вирибуру ам надир чка тирди къейдзава. ЛГ. 2003, 22.II. 2) (чIехи гъарфуналди - Н) эркекдин хас тIвар: Надир -а, -а, Ам Надир тир гурцIул гвай. Х. Х. Талан дуст. Бубадин кар къе адан хва Надира давамарзава. Р. Исаев. Хуьруьн тIвар вине кьуна...

НАДиРВАЛ цI.. сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера надир лишанар хас тир гьал. Надирвили гьамиша кесер хкаждач. Р.

НАЖАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са патал мурз атай, муькуь, пад. техв тир, кIарасдин тум галай кIарасар хун патал адат. "Гъваш нажах, чна кьепIиниз къадар жервал атIуда" Ф. КьепIина тур фекьи Тум кIарасдинди туширтIа, нажахди кIарас атIудачир. Ф. Эй Сулейман! Заз чиз, анжах, Бязи гьайванд кьилиз - нажах. С. С. Бязи къанба. Тум галачир нажахдиз Ажугъ авай тамукай: «Яраб атIуз жедач жал, А куь кьилер, цавук квай?» Ж. Там ва нажах. Къелемдал авур кхьинар нажахдивайни алудиз жедач. А. А. Пад хьайи рагъ.

НАЗ фарс, сущ.; -ди, -да дамах, вичин амалралди, парталралди бегенмишариз алахъдай хесет; вичи-вич багьа ийидай хесет. Акьван наз гвай вун хиве кьаз, Кьегьал ятIан зун дили туш. Ф. Вавни жеда еке дамах, наз, гуьзел. Е. Э. Зав рахамир. 2) (чIехи гьарфуналди - Н) дишегьлидин хас тIвар: Наз -а, -а; -ар, -ри, -ра., Анжела, и партада Ацукьда вун Наз галаз. Ш. Къ. Кстах.

* наз <маса> гун гл., ни низ дамах авун, багьавилер авун. [Шагьламаз]. - Гьан, гьан. Гила наз маса гуз акъвазмир. Садра лагь. Лагь, лагьайла, вунани дамахзава. Лагьа кван. Гь. Гь. Колхоз. Магьамедсалегьа, рушари лугьудайвал, наз маса гана... А. А. Лезгияр. Аданди кьуру наз гун тушир. З. Э. Кек галкIизва. - Зи хатурдай ятIа, хуьквемир гьа, - гада акурла, наз гузва Назаниди. Б. Къ. Къарачи.

НАЗАНИ фарс, шиир., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) гуьрчег дишегьли. Заз, Эминаз, кIан я, валлагь, Таб ваъ, гьахъ-дуван, назани. Е. Э. Назани. - Назханум, я назани, хийирдиз хьурай. Вуна ашна къаршиламишзавай тегьер аквазва заз. З. Э. Арифдиз ишара. Султан армиядай хтуник кваз, мехъерарнай бубади адаз. Гилан назанияр, ваз чида хьи, апай, къари няналди кьена кIани миллет я. М. Б. Спелар. 2) (чIехи гьарфуналди - Н.) дишегьлидин хас тIвар: Назани. Синоним: гуьзел.

НАЗАР араб, сущ.; -ди, -да дуьньядиз килигунин тегьер, рафтарвал. Пис гунагьар кIула аваз, чуьллеравайд сиягь хьана. Ви назардик квазваз умуд, аман, мубарак Исмаил. Е. Э. Мубарак Исмаил.

* назар авун гл., ни вили ягъун. Синонимар: вили ягъун, назарун.

* назар тахьуй! межд. 'вил ацукь тавурай' мана авай мягькем ибара. Хьанва гъакIни - тахьуй назар! Захъ туькIвей хизан. А. Ал. Лацу лифер.

НАЗАРУН гл, ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; назар авун, назар тавун, назар тахвун, назар хъийимир вили ягъун. ВацIар къван вахь мшлетар - назармир... А. С. Урусат, ви вили ранг - умуд я... Зейнаб, вун заз чап-чап килигмир, чан вах, зи велер цIарубур туш. За мад назардач. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Синонимар: вили ягъун, назар хьун.

НАЗБАЛИЧ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ацукьайдан кIаник кутадай кьелечI хъуьцуьган. Мугьманрин кIанерик багьа назбалачир квай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

НАЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера наз гвай гьал, жува жув чIагурун. Гузеларик назвал тIимил дерид туш, Бес хьуй, гьуьжет на чIугуна, севдуьгуьм. Е. Э. Севдуьгуьм.

НАЗВИЛЕЛДИ нар. назвал гваз, дамахар гваз.

НАЗИК фарс, прил. 1) кIанивал гвай, таваздиз хвенвай. Сад Аллагьди чпиз гайи багъдай... Мерд Адамни назик Гьава катдачир... З. Къ. Ама захъ... 2) рикIиз хуш, таза. ... абурун [ученикрин. -А. Г.] назик чинриз шуьткьверар акъатзавай, рацIамар агаж жезвай. А. А. Умуд. 3) зайиф..... вилери назик экв са уьтнери кьатIана. М. В. Вацран ягъун. 4) векъи тушир, хъуьтуьл. Элжекрава назик гъилер, кIевирнава шалди чIарар. Ш-Э. М. Зулун эхир.

* назик хьун гл., вуж-вуч зайиф хьун.... кимел фекьи Сийид, яргъи Къафар ва са кьве кас мад, назик хьанвай кIарабриз ракъини чим гуз ацукьнавайла, а патахъай чпихъди къвезвай Уьзден акуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

НАЗИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера назик тир гьал. Амма и регьимлувач, рикIин назиквал, инсанрихъ галаз мегьрибанвал, юмшагъвал ада гьар низ хьайитIани багъишнач. М. М. Гь. ЧIехи шаир, Назиквални эркеквилиз элкъуьрна бирдан, Алчахвилиз ва теквилиз кIирнач на гардан. Х. Х. И кIанивили адаз секинвал, умунвал, назиквал, чимивал, жегьилвилин къуват... багъишнавай. X. Шайдабегова. Ева Браун.

НАЗИКВИЛЕЛДИ нар. назиквал хас яз. - Хьанач, кIусни хьанач. Назиквилелди рахух, лугьудай гаф инсандин рикI цицIи ийидайди хьана кIанда З. Э. Арифдиз ишара. Синонимар: назикдаказ, назикдиз.

НАЗИКДАКАЗ нар. назик лишан хас яз. Куьгъне заманада чина ихьтин адет авай, - жаваб гана СтIал Сулеймана назикдаказ ва хушвилелди... З. Э. СтIал Сулейман. Адан чIулав гъакьекьри хьиз нур гузвай вилер хушдаказ ва назикдаказ вичин рикI алай гададиз килигзавай. Н. А. Кьве рикIин хиялар. Синонимар: назиквилелди, назикдиз.

НАЗИКДИЗ нар. назик яз. Гатфари къацу авунвай тарари чпин таза пешерив назикдиз вешрешарзавай... А. Р. Кьве чин. Синонимар: назиквилелди, назикдаказ.

НАЗИР араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) пачагьдин меслятчи, къуллугъчи. Пачагьди вичин везирризни, назирризни эвер гана, шадвилин межлисар къурмишун буйругъ гана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Пачагьдин кIвализ фейила, гьейран хьайи лам гвайди, фена чIехи назирар, везирар ацукьдай чкадал ацукьна. Ф. Далалубегьли. 2) (чIехи гьарфуналди - Н) зркекдин хас тIвар - Назир -а, -а, Эхь. Зун шаир я. Зи тIвар Назир я. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. СтIал Сулейманни Гьажибег Гьажибегов, чпин яшара еке тафаватлувал авайтIани, халисан дустар тир. Абурун арада авай гъуьрметдикай чаз Назир Агьмедова ва Зулейха Султановади къиметлу малуматар тунва. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди.

* назир-везир рах., сущ. пачагьдин къуллугъчияр санлай. Гила хабар нивай гун? Хабар мад руш квахьнавай Хинкар пачагъдивай. Мад ада вичин фекьи-фахрадиз, назир-везирдиз эвер гана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман.

НАЗЛУ туьрк, прил, 1) къилихралди, парталралди вич бегенмишариз алахъдай. Эмина ваз лугьузва: назлу сархуш, Вун акурла, зи чандиз хупI жеда нуш. Е. Э. Севдуьгуьн. Дуьшуьш жеда къуьр, гьакI назлу миргер. Мешебегини акъатда вилик. Ш-Э. М. Пагь, тамун гьава...2) (чIехи гьарфуналди - Н) дишегьлидин хас тIвар - Назлу -ди, -да. Назлу къари кучудиз фидайла ам сагъзавай. Са шумуд сятинин къене чатухъан азарди акIажарна. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав.

* назлу дилбер сущ., шиир. наз гвай, дамах гвай дишегьли.

НАЗНАЗИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дишегьлийрин кьилел алукIдай кьелечI ипекдин фите.

НАЗНАЗУН рах., гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; назназ авун, пазназ тавун, назиаз тахвун, назназ хъийимир дамахарун. Ичкиди кам вегьена, Бирдан хак хьиз акъвазна: - Межлис ава, декIена, - Лугьуз меци назназна. М. Ризаев. Ичкидинни пIапIруедин гьуьжет. Синоним: наз масса гун.

НАЗХАНУМ сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра; 1) чIагайвилер авунвай дишегьли. 2) куьч. чалкечир дишегьли... амма са кар ава, гъуьлуьн вилик пад гьа сифтедилай атIана кIанда. ТахьайтIа, къене авай назханум викIегьни жеда. В. И. Гьакимрин папар.

НАИБ араб, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра виликдай тайин са чкадин инсанар ва абурун яшайиш идара ийизвай къуллугъчи. Шумуд -наиб, шумуд кавха Сад садалай хьанай лавгъа, Арзачийриз лугьуз "кьей хва", Куь гъиле майдан хьана хьи. С. С. Килиг гьа, найибни зун жедайди я. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Фетали ханди вичин наибар тир Къубар бегдални, Ягьия бегдал Шамахидиз къвезвай урус савдагарар яшамиш хьун патал са карвансара эцигун тапшурмишнай. ЛГ, 2003, 14. VIII.

НАИБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер; -илери, -илера наиб тир къуллугъдин пешекарвал.

* наибвал авун гл., ни наибдин къуллухъ кьилиз акъудун. Наибвал ийиз алакъа йдавай пачагьвални жеда. Р.

НАКИР кил. МУНКАР.

НАКЛОНЕНИЕ урус, граммам., сущ.; -ди, -да; -яр, - йри, -йра са кардикай гузвай хабардин жуьре къалурдай глаголдин категория. Масдар, причастие, деепричастие квачиз глаголдин амай вири формайри гьерекатдинни гьакъикъатдин рафтарвал ( отношенияр) къалурда. Ихьтин рафтарвилер къалурдай ва сад масадаз къарши эцигиз жедай формайриз наклоненияр лугьуда. Р. И. Гайдаров ва мсб. Лезги чIал. Педучилище патал учебник. * буйругъдин наклонение, гимандин наклонение, къаршивилин наклонение, суалдин наклоенение, хабардин наклонение, эмирдин наклонение.

НАКЬ нар. къенин йикъан вилик квай юкъуз. Накь алахьна гуьлуьшан я, Вай къе вуч -тIурфан акъатна. Е. Э. ТIурфан акъатна. Ви кьилив за накь итим ракъурначирни? С. С., С.М. СтIал Саяд. Накь зал са чидайди гьалтншай Н. И. Гьакимрин папар. Антоним: къе. 2) алатай йикъара. ТIебиатдин къанунар аку гьа; накь чахъ галаз санал кIвалахай, санал хъуьрез-рахай инсанарни инсафсузвилелди къакъудзава. ЛГ; 2002,26. ХII.

* накь кьейиди хьиз (кьейивал] нар. фадлай кьенвай гьалда авайди хьиз. Атана килигайтIа, кьаравулчи, накь кьейиди хьиз, кьенва. И. В. Чирхчир. ДакIардин хел ачухна килигайтIа, КIири Буба, накь кьейивал кьена, куьчедин юкьвал ярх хьанва. Къ. Къ. КIири Буба.

НАКЬАЛАЙ нар. накьан йикъалай. Накьалай инихъ сиве затIни тун тавунвай зи руфуни кьуркьурар ийизвай. 3.3. Зулун пеш. За накьалай инихъ Ольгади са вуч ятIани гуьзлемишзавайди, адан рикI секинсуз тирди, адаз са вуч ятIани къе иллаки герек тирди кьатIана... А. М. Мурк ракъини цIурурда.

НАКЬАЛДИ нар. накьан югъ алукьдалди.

НАКЬАН || НАКЬАНАН прил. алатай йикъан; алатай юкъуз хьайи. Накьан йикъалай кьулухъ адан са вуч ятIани дегиш хьанвайди хьиз ава заз, амма вуч ятIа чидач. М. Б. Спелар. Антоним: къенин. 2) куьч. мукьвал алатай вахтунин. - За квез ам вуж я лугьун: накьан зи ученик, къенин зи неченик. З. Э. Муькъвел гелер. Накьан "дустар" катна "дуствал" атIана. А. С. Вилик жерге. Накьан хуьчебан хузаин я къе. М. Ж. Чунни икI рекьич. Накьанан командирди муаллимвилин пеше хкяна. "Самурдин сес" газ., 2005, 19.III.

НАКЬВ сущ.; ~ади, -ада; -ар, -ари, -ара 1) чил; чилин винел патан къат, # пурупу ~, хъипи ~, чIулав ~, ~адин кIунтI, ~адин ранг. Ина накьв квай чка авач, гьанрай жегъидатIа аку, - гьарайзава за Рехидаз. М. Б. За бананар недач. ЦIийи муькъвел рехъ туькIуьриз, Тракторар гъайила, Дуьздал хьана куьгьне сурар, Садра накьв гваз фейила. М. Б. Мугъу сурар. - Са сеферда, зун булахдилай хтайла, аялдин кьепIинин къвалав заз кIанел накьвар алкIанвай калуш акуна... Ж. Гь. Жанавур. 2) чилин гъвечIи кIусар, паяр, руг. РикI секин яз кардив эгечIай Рамазана, вили шимни чIулав накьв какахьна, чIахар хьиз лопаткадилай авахьзавай руг акъудиз саламатдиз а патал вегьез. эгечIна. А. И. Вацран мичIер. 3) ери, ватан. Лезгистандин пак тир накьвар гьакI Каспий гьуьлуьн вили лепейри чуьхуьзва, адан гуьрчег ва девлетлу тамара билбилрин ван ава. А. С. Хуьруьг Тагьир. Чи накьвадиз, чи девлетдиз нетIешри кIур гун, чун икI вара-зара авун чна эхдач. Гь. Къ. Четин бахт. Дагъустанда са шумуд стха миллетар ава. Чи диде-чил, накьв сад я. Чав алай девирда гвай динни сад я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* накьв [руг] гун гл., ни накьвар вегьин (цIийи кIвалин къавал)

* накьв гьялун гл., ни са вуч ятIани цун патал накьв кьайдадик кутун. Кьилин образование авай багъманчиди ( ада хуьруьн майишатдин институт куьтягьнава) вичин усадьбада кьуд сотых чил чара авуна, хъсандиз накьв гьялна, ана къелемлух кутунва. ЛГ. 2004.21.02.

НАЛБЕКИ || НАЛБЕК фарс, сущ.; -ди, -да; -яр|| -ар, -йри||ри, -йра||ра стакан, сукIра эцигдай чайдин къаб. ИстикIан кьуру хьайила, ам, лезгийрин адет тирвал, са кIвалахъ налбекда къаткурна. А. А. Ирид цаварик Самурдин ван. Синонимар: чайдин бушкъаб, чайдин къаб.

НАЛОГ (НАЛУК рах.)урус, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра гьукуматди инсанрилай ва карханайривай кIватзавай, къачузвай пул, харж. # ~ар кIватIун, ~ар гудайбур, ~рин барадай, ~рин орган, -рин организация, ~рин система. Бигердик, налогдик кутаз нагьакъа... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Администрацияди налогар вахтунда кIватIзава. ЛГ, 2000, 20. VI. Налогар вахтунда ва тамамвилелди гун гьар садан гражданвилин буржи я. ЛГ, 2004, 6. V. Гьар юкъуз гьаятдал, гьарай къачуна, налукар кIватIдайбур къведай, чIем, какаяр, хамар ва маса затIар налукрай гана кIанзавай. З. Ф. РикIелай фидач.

НАМАЗ фарс, дин, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мусурманри дин хуьналди суткада вад сеферда кьилиз акъудзавай истемишун. Синоним: капI.

НАМЕРД¹ фарс, прил. 1) алчах 2) вафасуз. Гьар намерддив хьунухь ара, Эхир кефи хун я, валлагь. С. С. Несигьатар.

НАМеРД² сущ.; -ди, -да. 1) вафасуз кас, хаин амалар квайди. "Ламран хва, за вичиз аш нез ша лугьузва, вич, намерд, катзава", - лагъана гачала, ацукьна амай ашни тIуьна. Ф. Савдагардинни фекьидин папан кьиса. Гьар намерддиз гуналди пул Дережа гьуьндуьр жедайд туш. С. С. Къара пулуниз. Гьар намерддив хьунухь ара, Эхир кефи хун я, валлагь. С. С. Несигьатар. 2) гзаф къаних, минтIикь кас. Недай чкадал намердни мерд жеда. Ф. Ква вак кьетIен гьерекат: мерддазни намерддазни сад хьиз Пайзаван нур-берекат. Къ. Р. Ракъиникай хиялар. Мерд инсандиз намерддин кIвал такурай. Е. Э. Шеда зун. Антоним: мерд.

НАМЕРДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера намерд хесет, алчахвал, къанихвал. Кьве шиирда Сулеймана бязи инсанрин ахмакьвал, намердвал, „михеннатвал", кьуру лавгъавал ва ихьтин маса айибар пислемишзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Владимир тажуб хьанва инсанрин Намердвилел четин юкъуз катзавай... А. С. Вилик жерге. Атайбурук парталар дегишарна чир тежедай гьалда аваз Ачидарни квай. Адаз Мегъамедрасулан намердвиликай хабар авай. А. И. Самур. Чи махара квекай суьгьбет физ хьайитIани, адет яз, гъахъ гьахъсузвилел, мердвал намердвилел, акьул ахмакьвилел гъалиб жезва. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Антоним: мердвал.

НАМЕРДВилЕЛДИ нар.. намердвал хас яз. Антоним: мердвилелди, мерддаказ, мерддиз.

НАМеРДДАКАЗ нар. намерддин хесетар кваз. Синонимар: намерддиз, хаинвилелди, къанихвилелди. Антоним: мердвилелди, мерддиз.

НАМЕРДДИЗ нар. намерд яз. Синонимар: намерддаказ, хаинвилелди, къанихвилелди. Антоним: мердвилелди, мерддаказ, мерддиз.

НАМУМКИН фарс, прил. мумкин тушир, мумкин тежер. Гьикьван чIугуртIани, норма аскердие агакь тийидайди, недай-хъвадай шейэрив мукьва инсанри абурулай чпиз пай-кIус алуд тавун намумкин тирди къалурун патал ада аскерриз жергеда акъвазун эмир авунай. А. А. Лезгияр. Ватан патал чна гайид я чанар, Намумкин я къурбандарин гьисаб кьун. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Писателдин, шаирдин пешекарвилин устадвиликай дуьз гаф лугьун чи литературада авай кар туш, гьакI хьайила, чи арадай машгьур инсан вилик акъатун намумкин кар я, играми дустар. Р. Гь. Алирза Саидова суьгьбетзава. Гьелбетда, ихьтин вакъиайрилай гуьгъуьниз хуьре яшамиш хьун намумкин кар тир... ЛГ, 2003, 2. Х. Антоним: мумкин.

НАМУС араб, сущ.; ~ди, -да,; -ар, -ри, -ра масадбурун вилик жув жавабдар тирвилин гьисс, дамах авуниз лайих инсандин, ахлакьдин ери, лишан. Ваз минет хьуй, къамир вуна гъейри яр, Намус, гъейрат вачни ваз, невжаван. Е. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет. Жуваз ар, айибни, намус Тийижир авам хъсан туш. С. С. Михеннат. Чи лезги халкьдикай рахайтIа, ам чуьнуьхун, тарашун тачиз, намус, ватанпересвал вине кьуна яшамиш жезвайди я. ЛГ, 1992, 31. Х. Тарихда халкьдин марифат, намус, къанажагъ, адетар, къилихар,. ацукьун-къарагъун несилрилай несилралди амукьда. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь. Синонимар: виждан, гъейрат, ягь.

* намусдик хкIун гл., ним рахазвайди агъузардай, ам виляй аватдай гаф лугьун, кар авун. Инсанарин са пайинкай ибарат тир дишегьлийрин намусдик хкIадай, абур алчахардай шариатдин къанун - гзаф папар къачун - Эмина са шумуд чкадал ирониядалди, айгьамдалди, пислемишнава... М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941). - Я Жами дах, -лагьана ада зурзун кваз. - Ви намусдик хкIадай за вуч авуна, мегер? З. Э. Муькъвел гелер.

НАМУСДАЛДИ нар. михьивилелди, гъейратлудаказ, намуслудаказ. Чир хьухь: руьгьдин ва чандин михьивал намусдалди къазанмишай фалай аслу я, ~ гьавая лугьузвач. Вири динра чарадан шейиниз хиянатвал авун къадагъа ийизва. Къ. Къ. Гьарам.

НАМУСЛУ прил. намус авай, жуван намус хуьдай. Вичин ашкъидин шиирра ада дишегьли вафалу, намуслу, винихъ галаз дерди-гьал ийиэ жедай дуст яз къалурзава. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. Гьи кас маса къачуз жедачтIа, Сурхая, агъзур уюн акъудна, намуслу касдин кьилел са завал гъизва. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Винел гиф гуьрчег я лугьуз гьар куьниз хъсан лугьумир, Вичин гъейрат маса гайдаз, намуслу инсан лугьумир. З. Р. Лугьумир. Гъатта сатирадин шииррани шаирди намуслу зегьметдин тарифзава, намуссуз зегьметдин эхирпехир жедайди лугьузва, саймаз гьалда чIугвазвай зегьметдал ам хъуьрезва. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. Куьз я а-ярни бе-яр? Зун муаллим тиртIа, за сифтени-сифте рушариз намуслу дишегьлияр жез, гадайриз намуслу итимар жез чирдай. З. Къ. ШейтIандин... Синонимар: гъейратлу, гьакъисагъ, къанажагълу. Антоним: гъейратсуз, намуссуз.

* намуслу хьун гл., вуж намус хас тирди хьун. Дишегьли алдатмишун регьят кар я, - ада итимдал ихтибарда, инсандин гьиссериз лап еке къимет гуда, адаз вири намуслу хьана кIан жеда. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Жув къарагъай хур гьамиша керчек я, Инсанриз хьиз, манийризни виринра Эхирдалди намуслу хьун герек я... М. Б. Манидиз буйрутъ. Синонимар: гъейратлу хьун, къанажагълу хьун. Антоним: гъейратсуз хьун, намуссуз хьун.

НАМУСЛУВАЛ сущ. -или, -иле; -илер, -илери, -илера намус, ягь авай гьал, намусдин жигьетдай михьивал. Антонимар: гъейратсузвал, намуссузвал.

НАМУСЛУВИЛЕЛДИ нар. намуслувал хас яз. Чи газетдин чкайрал алай мухбирри халкьдин майишатдин жуьреба-жуьре хилера намуслувилелди загьмет чIугвазвай инсанрикай гзаф кхизва. Зегьметчи инсаидиз баркалла || ЛГ, 2000, 22. VI. Ам Абасан буржы тушир. Ада анжах а Имандин вилик вичин буржи намуслувилелди кьилиз акъудиз хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ада [X. Тагьира. - А. Г.] яргъал йисара кIалахзавай Рутула ва райондин амай хуьрерани инсанрин патай лугьуз тежедай кьван еке гьуьрмет къазанмишнавай: рикIин, гафунин михьивилелди, намуслувилелди, регьимлувилелди, К. К. Зун гьеле сагъ я. Синонимар: гьакъисагъвилелди, гьакъисагъдаказ, намусдалди, намусдивди, намуслудаказ. Антонимар: намуссузвилелди, намуссуздаказ.

НАМУСЛУДАКАЗ нар. намуслувилин лишан хас яз. Синонимар: намусдалди, намусдивди. намуслувилелди. Антонимар: намуссузвилел­ди, намуссуздаказ,

НАМУССУЗ¹ прил. намус авачир. - А намуссуз кIвалах чи хуьре ийиз хьун эх тежедай кар я! - лагьаналда Агъа магьлеви Кьадиди. С. Ярагъви ашукь Уьзден. - Намуссуз куьпеюгъли, заз гила чир хьана вун итим туширди, вун нин дуст я! С. Гь. КIири Буба. За вун дугъри, намуслу инсан я лагъанай, за вал ихтибарнай, амма вуна вун ихтибардай авудна, вун намуссуз хьана. Р. Гь. Шагь Абасакай риваят. Гьатта сатирадин шииррани шаирди намуслу зегьметдин тарифзава, намуссуз зегьметдин эхир-пехир жедайди лугьузва, саймаз гьалда чIугвазвай зегьметдал ам хъуьрезва. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. Антоним: намуслу.

НАМУССУЗ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра намус авачирди, ягь авачирди, арсуз. [Кукул-Дайи]. - Ви намус гъиниз фенва, намуссуз, гъейратсуз, тфу. Гь. Гь. Адетдин къармахра. - Чи арада Ражабар хьтин намуссузар лап тIимил ама. Б. Гь. Кек галкIизва. Намусдикай жезмач рахаз, Намуссузар хьанва пара, Инсанрини квадарзава Акваз-акваз чпин арха. Мегь. А. Намусдикай жезмач рахаз.

НАМУССУЗВАЛ сущ.'; -или, -иле; -илер, -илери, -илера намуссуз тир гьал. Им Икьван гагъди хьана, гила уях хьанвай куьгьие душмандин кIвалах яни, тахьайтIа гьакIан са алчахдин намуссузвал яни? А. А. Пад хьайи рагъ. Вучиз чаз, дишегьлийриз, рикIин тIарвилер, чандин азабар, беябурчивилер жезва, вучиз садани эркекрин, папар авай гъуьлерин вафасузвиликай, намуссузвиликай лугьузвач? А. М. Киф атIайди. Вафасуздаз халкьнавай туш лезги чIал! Лайихсуздаз халкьнавай туш лезги тIвар! Намуссузвал халкьнавай туш лезгидиз! Гардан кIириз халкьнавай туш лезгияр! К. М. Ахварайни. Бязибуру ви намусдал хабарсуз Хуш налук хьиз, намуссузвал вегьезва. Заз инсанар, къизилдихъ хьиз, са юкъуз Намусдихъни тамарзлу жез кичIезва. М. Б. Заз кичIезва. Антоним: намуслувал.

НАМУССУЗВИЛЕЛДИ нар. намуссузвал хас яз. Синоним: алчахвилелди, намуссуздаказ. Антоним: намуслувилелди, намусдалди, намуслудаказ.

НАМУССУЗДАКАЗ нар. намуссуз тир лишан хас яз. Синонимар: алчахвилелди, намуссузвилелди. Антонимар: намуслувилелди,.. намусдалди, намуслудаказ.

НАПАК фарс, т-б, прил. хесетриз, жув масадбурун арада тухуниз михьи тушир. Кьуьзуь кьилихъ буба, диде техвена, Ажайиб напак хьана ви хцикай. А. Гь. Пис хциз. Кьабулна напакрин гьавани, Ниятсуз амалар гъиликна. Т. А. Бачханов. Пак я лугьуз, напаквилер житIдани? М. Ж. Вун мусибат... Синонимар: алчах, мурдар, намуссуз,. ягьсуз. Антоним: пак.

НАПАКВАЛ сущ.; -или. -иле; -илер, -илери, -илера напак тир гьал.

НАПРАВЛеНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са чкадай маса чкадиз кIвалах ийиз ракъурдай документ. - Заз чи райондиз направлениени ганва. КIвал-югъ, хизан авай жуван хуьре муаллимвилин пешедин кьил кьун за фикирнавай. Я. Я. Са фурун вакIар.

НАР¹ кил АНАР.

НАР² фарс * нар деве т-б, сущ. еке, жинсинин деве. Наши кьасабдиз нар деве КIвачин кьилел тукIваз кIанда. Еке санкьу кьуна сиве Кьилди вичиз жакьваз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда.

НАРАГьАТ фарс * нарагьат хьун гл., вуж секинсуз хьун. ЧIулав халкьди, нарагьат яз, Ораторрихъ акална яб. А. Ф. Дяве. Чилин циф къалин хьунивай серкер нарагьат хьана, А. И. Самур. Хуьруьз хабарар чкIайла, кавхани нарагьат хьана. Ада идан патахъай фяледиз эвериз туна. А. И. Самур.

НАРАГЬАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера секинсуз тир гьал. Вичин суалдин къаршида Сарухана вичиз вахкай суалдиз адавай жаваб гуз хъхьанач, нарагьатвал кваз кьил элкъуьриз акъвазна. А. Ф. Риза Синоним: секинсузвал.

НАРАГЬАТВИЛЕЛДИ нар. секинсузвал хас яз. Сарухана вичив вахкай суалдиз адавай жаваб гуз хьанач, нарагьатвилелди кьил элкъуьриз акъвазна. А. Ф. Риза. Синоним: секинсузвилелди.

НАРАЗИ фарс, прил. рази тушир. разисуз, разивал авачир. Антоним: рази.

* нарази авун гл., вуж; никай-квекай рази тушир гьалдиз гъун. Синоним: бейкефарун.

* нарази хьун гл., вуж рази тушир гьалда хьун. Инсан квекай гьич нарази тахьурай... Е. Э. РикIел гьваш. Рехъди физ. хквезвайбур нарази жезва. И. В. Чирхчир. Абур са квелай ятюни нарази я. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: рази хьун.

НАРАЗИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. рази тушир гьал, нарази гьал. И наразивал, шел-хвал, гъам, хажалат, дерт кьилди Эминанбур туш, гьа заманда вира халкьдинбур яз хьана. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). КIвализ кIуфук милаим хъуьруьн квай Марьям ва чина са гьихьтин ятIани наразивал авай Зелфи гьахьна. А. А. Умуд. Къвезвай душман вердишарнавай, къайда авай кьушунар авайди я, - лагьана ада вичин наразивал малумарна. А. И. Къиргъин. Ада, белки, сифте сефер яз, вичин рикIе кIватI хьанвай кьван разивилерни наразивилер... халкьдиз ачухарна. Гь. Къ. Къурухчи. Синонимар: разисузвал, шел-хвал. Антоним: разивал.

НАРАЗИВИЛЕлДИ нар. наразивал хас яз. - Инани? - ЦIару наразивилелди сифте председателдин чиниз, ахпа агъадай виниз яшахдиз килигна. - Ваъ, ина абур герек авач. Б. Гь Заз эвера Надиршагъ виккгъ эмирдин чиниз наразивилелди килигна. З. Р. Гьажи Давуд. «Жанавурар амач. АмайтIа, абуру и гиликьайдан дуван аквадай, - наразивилелди мурмурзава ада. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: бейкефдаказ, бейкефдиз наразидаказ, разисузвилелди.

НАРАЗИДАКАЗ нар. разивал авачиз, нарази гьалда бейкефдаказ. Гьуьсейнова юзана наразидаказ яргъи шуькIуь кьил галтадна. А. А. Умуд. Синонимар: бейкефдаказ, бейкефдиз, разисузвилелди, разисуздаказ. Антонимар: разивилелди, разидаказ.

НАРАТ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра. шуькIуь рапар хьтин пешер атай тар.

НАРГИМИШ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра медицинада, техникада ишлемишдай гзаф зегьерлу дарман; агъу. Са кIус за авуна дадмиш: Яд тахъвайтIа, жеда бамиш. Туькьуьлвилиз лап наргимиш. Им кьифрен дарман хьана хьи. С. С. ГьажикIа

НАРДАР сущ.; -ри, -ра зарар вегьез, кIватяй кIватаз тIамаяр тухуз къугъунин тIвар. Къван къугъвазвайди кьван гъилемаз, нард къугъвазвайди зар гъилемаз. къумар къугъвазвайди чар гъилемаз, гьакI къах хьана, сив ахъаз, адаз яб гуз амукьна. Гь. М. 'Хуьруьн муьфтехуьр. Синоним: шешбеш.

НАРЕЧИЕ¹ урус, гром., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра. кьиле физвай гьерекатдин, авай гьалдин саягь, тегьер прилагательнийрин ери, дережа къалурдай гаф. Глаголдапди ва прилагательнидалди лугьузвай кар ачухардай, ам жезвай жуьреба-жуьре гьалар къалурдай дегиш тежедай гафариз наречияр лугьуда. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика 1962.

НАРЕЧИЕ² урус, гром., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сад хьтин са шумуд диалект акатзавай диалектологиядин уьлчме. Са чIалан чеб-чпиз мукьва кьве диалектди ва я гзаф диалектри са наречие арадал гъида. Р. Гь. Лезги диалектология. Лезги чIала пуд наречие ава: Ахцегь наречие, Куьре наречие, Къуба наречие. Р.

НАРКОБИЗНЕС цI., урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра наркотикар къачуз хугуналди ийидай къазанжи. Наркобизнесдал машгъул жезвайбурун, наркотикар ишлемишзавайбурун ЧIехи пай жегьилар хьуни иллаки къалабулух кутазва. А. Гьамидов. Зарафат туш, тIегъуьн я || ЛГ, 2004, 8. VII.

НАРКОМАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра наркотикар ишлемишзавайди. Аналитикрихъ авай делилрай аквазвайвал, 500дав агакьна дагъви дишегьлияр наркоманар я. А. Гьамидов. Зарафат туш, тIегъуьн я || ЛГ, 2004, 8. VII. Йикъандивай кьуз наркоманрин, пиянискайрин, угърийрин, къачагърин, куьчебасанрин, чалкечиррин... кьадар артух жезва. Ж., 2004, 16. ХII. Алай девирда, капитализмди арадал гъанвай кьван террористар, терактар, наркоманар, рэкетирар, вагьабистар, экстремистар, инсанар чуьнуьхзавайбур, кIвалер атIузвайбур, чалкечирар... вуч я! Р. Исаев. Гьакъикъатдиз дуьздаказ килигин || ЛГ, 2005, 14. IV.

НАРКОМАНИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -р, -йри, -йра наркотикар (анаша) ишлемишунал рикI хьун, гьамиша абур ишлемишун. Яшамиш жедай рекьерихъ къекъвезва, ахьтин рекьерни пиянискавал, наркомания, чуьнуьхун, тарашун, къакъудун жезва. ЛГ, 2000, 2. Ш. Наркомания зарафат туш, тIегъуьн я. ЛГ, 2004, 8. VII.

НАРКОТИКАР урус, сущ.; -ри, -ра нервийриз гужлуз таъсир ийидай, инсан жувалай ракъурдай, тIарвилин гьисс квадардай затI (анаша ва мсб.).

НАРМАЯР сущ.; -йри, -йра ципицIрин сорт.

НАСиБ || НЕСиБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ра 1) кьисметдай къвезвайди. Несиб, кьисмет вичин кар тир, Дердинин дарман, алагуьзли. Е. Э. Алагуьзли. Яр яз жуван, несиб тахьун я бала... Е. Э. Эй гуьзел. ☼ Орфографиядин словарда. (2001 -й) норма яз насиб къалурнава, амма "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" (1966-й.) ва кхьинра несиб гьалтзава. Чун несиб вариантдин терефдар я. Синоним: кьисмет. 2) (чIехи гьарфуналди - Н) эркекдин хас тIвар: Насиб а, -а.

* насиб (несиб) хьун гл., низ вуч кьисмет хьун. Ватан маса гайидаз Вотан несиб жедайд туш. А. Мирз. Гарун мани. Хъсанвилер хьуй ваз несиб, Уьмуьр хьуй ваз гатфар, стха. М. Салахъ. Бутаяз.

НАСИБВАЛ || НЕСИБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера насиб гьал. кьисмет жедай гьал. Ашкъи хьана им несибвал галачир. Е. Э. Эй гуьзел.

НАСИГЬАТ || НЕСИГЬАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра, са низ ятIа хъсан крар, амалар чирунин, ам дуьз рекье тунин меслят. Ада Далалубегьлидин "Мугьмандиз фейила, жуван чка чирна ацукь" лагьай несигьат рикIел хканайтIа, ам сифтедай ракIарин сиве ацукьдай. Ф. Далалубегьли. Къабулна за насигьатар виридан. А. С. Дагъларин адетар. Адан бязи шииррин гьар кьве цIар, гьар са куплет тамам поэма я, несигьат я. А. Гьажимурадов. ЧIехи шаир. ☼ Орфографиядин словарра, 1964 - йисалай башламишна, норма яз насигьат къалурнава, амма "Урус чIалани лезги чIалан словарда", "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" несигьат ва кхьинра гьам насигьат, гьамни несигьат (гзаф сеферра) гьалтзава Чун несигьат кхьинин терефдар я.

* насигьат гун || несигьат гун гл., ни низ дуьз рекье фидай меслятар гун. Нагагь ваз гуз кIан хьайитIа несигьат, Гумукьич вав гьич шериат, я терикъат. Е. Э. Гьая тийижир наб.... азербайжан чIалал туькIуьрнавайбурани шаирди гагь виридаз чизвай, ашкара тир гьакъикъатар тикрар ийизва, гагь ахмакьриз, гъавурдик квачирбуруз несигьатар гузва М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар.

НАСИГЬАТЧИ || НЕСИГЬАТЧИ сущ.; -ди, -да; - яр, -йри, -йра насигьат гудайди. Гзаф йисара уста Нуфталидихъ галаз кIвалахзавай, вичин несигьатчидивай камалдин ибрет къачунвай жегьил яваш-яваш уькIуь-цурудан гъавурда акьуна. Гь. Къ. Четин бахт. Абур куьтягьайбур еке тежриба, 1-2 классдин дережа авай водителрин-насигьатчийрин гъилик вердишарзава. ЛГ, 2003, 13. ХI.

НАСИГЬАТЧИВАЛ || НЕСИГЬАТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера насигьатчи тир гьал. Мехъерар йикьериз элкъуьрун гзафни-гзаф жегьилрихь галаз тербиядин, несигьатчивилин кIвалах гъиляй вегъинлай аслу жезва. ЛГ, 1992, 31. Х.... анжах абурун тешкилатчивилин, насигьатчивилин таъсир екеди, гайи тарсари ери кьакьанди хьуникди абурун гзаф тербиячийрикай уьмуьрда аквадай хьтин чкаяр кьунвай, лайихлу ксар хьанва. ЛГ, 2004, 8. VII.

НАСОС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са квяй ятIани чIугуна, фитIинна жими затI акъуддай ва я са квез ятIани цадай машин.

НАТАРАЗ фарс, прил. еке кIалубар авай. Зун кабинетдиз гьахьнамазди... са акьван яш тахьанвай натараз итим, пIузаррал хуш хъвер алаз, зи къаншардиз атана. Ш. Ю. Заз Лезгинцев гьикI "жагъана»? Синоним: зурба.

* натараз хьун гл. чIехи хьун. Пурцух аял итим жеда, натараз. И. Гь. Ярашутъ.

нАФАКЬА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са касди масад тIуьн-хъун гуналди хуьнуьх.

* нафакьадал алаз хьун гл., вуж нин-куьн кIвалах тийизвайди (кьуьзуьди, аял, азарлу ва мсб) лазим затIаралди таъминарун. Уьзуькьара я зун, уьмуьр, вишк ви, Гилани ви нафакьадал алазва..., А. Ал. Уьзуькьара я зун... Нафакьадал хьун - им вири патарихъай хуьн, куьмек авун, яшамиш хьунин дибдин гъамишалугъ такьат хьун лагьай чIал я, ЛГ, 1994, 10. VI.

НАФТ урус, сущ.; -тIади, -тIада; -тIар, -тIари, -тIара вичикай маса затIар (бензин ва меб.) хкуддай ягь квай чIулав жими затI. Гьич са буругъдивайни Нафт гуз хьанач и тегьер. Х. Т. ЧIулав къизил.... Гуя немс халкьдиз яшамиш хьун патал бес тежезвай мулкарилай гъейри, Германиядиз Бакудин нафтни кIанзавай. А. А. Нажмудин Самурский. Уьзденакай нафтIадин буругъда фяле хьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Гьеле XX асирдин сифте кьилера ( 1905 - йис) Ж. Эфендиеван баркаллу хуьруьнвийри: Идрис Шамхалова, Гьасан Кисриева, Шамсудин Мусаханова, Сефербег Агъабалаева Бакудин нафтIадин мяденра лезги фялеяр патал гьевескар театр тешкилнай. А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев. * лацу нафт, чIулав нафт.

* нафтIад ичер сущ. яру-мичIи рангадин ичерин сорт.

НАФТАЛИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра техникада ишлемишдай ва гъуьчIер кьин патал ишлемишдай туьнт ни галай кьел хьтин затI.

НАХА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра масадбур кваз такьадай. анжах вичин авайвилихъ гелкъведай. Чара атIай агъайри, Руфун харал нахайри... Тапарарни гьиллеяр авуналди фялеяр Секинарна вахтунал Х. Т. Дагьусгандин баркаллу рухваяр. ТIач хьтин рагъул цикай мукьвал-мукьвал нала балугърин кьилер, гамишрин далуяр хъиз зурба къванер, тарар, кIанчIар хкатиз ахкатзава. Гь. Къ. Четин бахт,

НАХУТI фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра харарин са жуьре. Дидеди нахутIар кваз кьуру якIукай шурпа авуна... А. А. Пад хьайи рагъ. Са гирвенка лапагдин як, са гъапа авай нахутIар, кьве картуф, са чичIек кутуна пити ргана. 3.3. КУТВ-диз фена.

НАХУШ фарс, прил. сагъ тушир. Мад са югъ фена, булут хьиз бум-буш., Беден хьиз юргъун инсандин нахуш. Х. Х. 2003 - йисан 12-сентябрь.

* нахуш хьун гл., вуж сагъсуз хьун. Машмаш тара кушкушзава: - Инсан, вун куьз нахушзава? Х. Х. Машмаш тарак. Синонимар: азарлу хьун, кефсуз хьун, сагъсуз хьун. Антонимар: сагъ хьун, къумбар хьун.

НАХУШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера нахуш тир гьал. Синонимар: азарлувал, начагъвал, сагъсузвал. Антоним: сагъвал, къумбарвал.

НАЦI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара къен буш кIеви тандин це ва я уьленда битмиш жедай набатат. - АкI яд хъвана виже къведачI - лагьана абуру нацIарай хьун меслятна. А. И. Самур. Булахдин яд гьакI хъваз жедайди тушир. Ам булахдин кьилел алай нацIунай хъвана кIанзавайди тир. А. И. Къиргъин. Виш йисан кьуру кIарасар я. Къаварикни нацIар ква. А. А. Пад хьайи рагъ.

НАЧАГЪ фарс, прил. азарлу. Начагъ юкъуз аватда вун къиметдай. И. Ш. Кьудар. Цифедикай хкатда рагъ, Начагъ инсан хъижеда сагъ. Ш-Э. М. Агь, Жегьилвал. Уьлкведин президент ахлакь кас ята, Адаз сесер гайи халкьар начагъ я. И. Ш. Кьудар. Синонимар: сагъсуз, нахуш. Антоним: кIубан, сагъ.

* начагъ хьун гл., вуж-вуч сагъ тушир гьалдиз атун. КичIе жемир ваз, начагъзавай дуст, Сагъ хъижеда вун, алач инал шак. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Са сеферда Абас начагъ хьана, рекьидай чкадал атайла, ясин кIелун патал хуьряй ам кIелдайдаз эвердайвал хьана. С. Муслимов. ЦицIигъ наме.... Агъакерим начагъ хьана, жегьилзамаз рагьметдиз фена. К, 1991, 17.I. ГьикI ятIани садра и Шагь Абас начагъ жеда. Р. Гь. Шагь Абасакай риваят. Тухдалди я фу авачиз, я партал гвачиз, мекьи хъуьтIуьн шартIара гзафбур фад начагъ жезвай. ЛГ. 2003, 25. ХII. Синонимар: сагъсуз хьун, нахуш хьун. Антоним: кIубан хьун, сагъ хьун.

НАЧАГЪВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера начагъ гьал, сагъсуз гьал, сагъсузвал. - Эхиримжи вад вацран къене начагъвал къати хьанвай. С. К. Кьегьал ксар рекьидачI Синонимар: азарлувал, нахушвал, сагъсузвал. Антоним: сагъвал, къумбарвал.

НАЧАГЪДАКАЗ нар. начагъ гьалда аваз. Синонимар: начагъдиз, сагъсуздиз. Антоним: сагъдиз.

НАЧАГЪДИЗ нар. начагъ яз. Садни авач начагъдиз, - Туна хъуьтуьл, секин мес, ЭкъечIнава къучагъ хьиз, Кьилел алаз литин фес. А. Ал. ЦIийи йис. Синонимар: нахушдиз, начагъдаказ, сагъсуздиз. Антоним: сагъдиз.

НАЧАЛЬНИК. урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра низ-квез ятIани регьбервал ийизвай кас, са вуч ятIа идара ийизвайди. Вуч лагьай чIал я кьван, Куьре округдин начальникди са КIири Буба ягъун патал вишералди къазакрин кьушунар тIалабзава. Къ. Кь. КIири Буба.

НАЧАЛЬНИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илерц, -илера начальник тир къуллугъ. Ахпа подполковник Шайдаев... Махачкаладин военный училищедин политотделдин началъниквиле тайианрна. Гь. Къ. Дирибаш командир.

* начальниквал авун гл., ни начальниками къуллугъ кьилиз акъудун. Начальниквал ийидайла, инсанвал рикIел хуьх. Р.

НАШАР¹ фарс, шиир, прил. пис мурадар авай. Гафар хъсан, амал нашар, Гьелбетда гьайвандиз ухшар. КIелиз кIанда инбугьажар, Элиф, бей, тарих тийижиз. С. С. Вич яцIуз кьадай авамдиз. Синонимар: нагьакьан, эдебсуз, гьаясуз, пис, чIуру.

НАШАР² шиир, нар. бине авачиз, гьавая. Нагагъ са затI вичиз къаншар ТахьайтIа, ав чIугвач нашар. Тумун кIвенкIвел аламач чIар – йифди-югъди гъуьрчевайди. С. С. Заз акуна сад.

НАШАТЫРЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра медицинада ва техникада ишлемишдай лацу кьел хьтин затI; адакай хкуднавай спирт.

НАШИ араб, т-б, прил. 1) тежриба авачир, чирвал авачир. Наши кьасабдиз нар деве КIвачин кьилел тукIваз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. Хвани хьана михьиз биши, Тежез ванер сусан наши... ЛГ, 1992, 4. VII. 2) кутуг тавур, намуслувал авачир. Селим, кьил хкажна килигайтIа, чпин кьилихъ чина туькьуьл ранг аваз ва кIуфук наши хъуьруьн кваз Гьуьсейнов акъвазнава. А. А. Умуд. Мад ихьтин наши кар мийир. Е. Э. Мугьман кIвале тун тавур папаз. «Чан» лагьай гаф, белки, адай, теспачавал акатна, акъатнай, я туш а гафуналди адаз минет ийиз кIан хьанай. Анжах «чан» лагьай гафуни зи гьиссер, наши гьассер гена къизмишарна. З. Къ. ШейтIандин веледар. 2) эдебсуз, абурсуз. Селим, кьил хкажна килигайтIа, чпин кьилихъ чина туькьуьл ранг аваз ва кIуфук наши хъуьруьн кваз Гьуьсейнов акъвазнава. А. А. Умуд. 3) усал, виле таквадай. Наши парча... гъиз тахьуй. Е. Э. Къавумдиз.

* наши хьун гл., вуж наши тир гьалдиз атун. Гагь акьулдиз жеда наши, Гагь вун аял жеда гъвечIи, Япар аваз жеда биши, Гагь жеда чIехи, Дагъустан. С. С. Дагъустан.

НАШИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера наши тир гьал. Гьа и арада, машиндин лап мукьувай, адан муькуь патахъай са ни ятIани нашивал кваз угьуь яна. А. А. Лезгияр. Синонимар: авамвал, гьаясузвал.

НАШиВИЛЕЛДИ нар. наши тир гьал хас яз. Синонимар: авамвилелди, гьаясузвилелди, нашидаказ, нашиз.

НАШИДАКАЗ нар. наши тир лишан хас яз. Синонимар: авамвилелди, гьаясузвилелди, нашиз.

НАШИ3 нар. гьаясузвилелди, алчахвилелди, нагьакьанвилелди. Филдилай вич кьуна чIехиз, Тежер пурар кIулал эхиз, Рахадай гафар нашиз, Акьул икI дерин жеда кьван. С. С. Жеда кьван. Хуьре нашиз гьисабзавай АнтIила са сеферда кимел вичелай акьуллу кас авач лагьана, паб тIалакьдин ва кьуд каламдин кьин кьуна. Къ. Къайибханов. АнтIилан кьин. Синонимар: авамвилелди, гьаясузвиле­лди, нашивилелди, нашидаказ.

НАшРАВ фарс, сущ.; там. Зун пенжердай килигайла, Циф ацукьай нашравдин яд... Ф. Ашкъидикай ва дердиникай манияр.

НЕ туьрк. т-б, кIус асул падеждин существительнидихъ галаз ишлемишнавайла, тамамдаказ ам авачирди къалурдай гаф. Билбил са кьуш я, ажиз тир зайиф, Цуькверин дердина не югъ авач, не йиф. Султан Гьажидин. Билбил (1927). Синоним: я.

НЕБГЕТ¹ прил.,; -да; -ар, -ри, -ра акьул авачир, хъсан хесетар квачир. Небгет къунши жедалди, тахьайтIа хъсан я. Р.

НЕБГЕТ² араб, сущ.; -ди, -да; -ар; -ри, -ра акьул авачирди, хъсан хесетар квачирди. "Руфуна са небгет ава лугьуз, кIан хьайи-хьайи шейинал гъил яргъи ийидани, я чан вахар?!" - лугьудай гьар са камуниз. Ж. Гь. Жанавур. - Вуч ятIани чал небгет гьалтна. Им жедай кар туш, - рахана Кьембер. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

НЕБГЕТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери небгет тир гьал. Жуван небгетвал жуваз чир жедайтIа, хъсан тир. Р.

* небгетвал авун гл., ни небгетдин амалар авун.

НЕБГЕТВИЛЕЛДИ нар. небгетвилин амал(ар) хас яз. Небгетвилелди яшамиш жедалди, еб туьтуьниз вегьин хъсан я. Р.

НЕВЕ фарс, сущ: ; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чIехи бубадиз адан гададин ва я рушан велед. ЦIай яна, вун кана, душман, Ви невеяр хьурай пашман! Ви невеяр хьурай пашман, Ирандихьай атай гьайван! Ф. ЦицIигъа къазияр Муртазалидин ва гьадан амледин хва Мегьамедан хизандай, КуркIурхуьрел Девришбеган хизандай... Хпюхъа Якьубхандин невейрикай жедай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Адан ата-буба Челеб эфендини вичин девирда машгьур алим ва шаир хьайиди малум я, неведизни, акунрай, адакай пай атана жеди. А. Шагьмарданов, Жамирзе. Синоним: хтул,

НЕВЕГЬ(АР) т-б, <. сущ.; -ри, -ра рахазвайдаз мукьвал тир чка(яр). - Дуьз пудра са6рани кIватIна, - гъич райкумди меслят къалурнавай кас кьиле тухуз хьанач: калхузчийри ам невегьривни гутунач. Б. Гь. Къарид руш. Ихьтин рикI ачух халу мадни атурай лугьуз, абуру и невягьра авай кьван булахрин, къубуйрин, кIунтIарин, синерин тарифарзава. Б. Гь. Иварун стха. - Яда гьей, некIед сив! - чап-чап гададиз килигна ЦIару, - ваз Зун, югъди маймунар къугъурзавайди хьиз, ви гъиляй ажуз хьана кIанзаван? За, валлагь, аламай няналди и невягърай ви ни-ял квадарда. Б. Гь. Заз эвера

НЕГЪИЛ кил. НАГЪИЛ.

НЕГЬ араб., т-б, прил. намус авачир, алчах хесетар хас тир. # ~ хесетар, Аллагьдиз ~ ксар. Синонимар: кфир, алчах.

• негь авун гл., ни вуж лянетламиш авун, лянет гун. Зи гъуьрчерикай ваз гайитIа, гъуцари зун негь ийида. Ф. - Къариди тадиз цуру некIер~затIар гана кьутармишна. ТехъайтIа... низ чида, зи кIарабри Гьинай гьарайзавайтIа. Къедлай кьулухъ за а самагун лугьудай зегьримар негь авуна. Б. Гь. Къарид руш. Лезги халкьди негь авунвай са шумуд хесетди ина агъавал ийизвай. Угъри-къачагъвал, таб ва гьилле ва масабур... С. Ярагъви шаир Уьзден. Худадин вилик чун негь мийир. М. В. Гьарасатдин майдандал.. Хиве кьадач талакьдай кар, Алчахри негь тавун патал, С. А. За инсандал ийидач хъвер... Синоним; негьун.

• негь хьун гл., вуж-вуч низ лянетламишнавай гьалдиз атун. Жемятдин фу тIуьн регъят я, жемятдиз фу гун четин. Жемятдиз негь хьун регьят я, жемятдиз кIан хьун четин. И. Гь. Рубаияр. Нефескаррин нефс нифретдай ният це, Къуй негь хьурай муьтIуьгъбур курумриз. М. Б. Бубадин сурал.

НЕГЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера лянетламишнавай гьал. Абурун [лезгийринни татрин. - А. Г.] арада кьве терефдинни ругьанийри тунвай зидвал, сад-садаз негъвал-душманвал амач лагьайтIа, жезва. Къ. М. Рекьин риваятар.... вилик квайдаз, негьвилив ацIанвай вилерай килигна, са геренда нефес акъадарна хьиз давамарна... Къ. М. Душмандин тум.

НЕГЬУН гж., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а|| -ая, -ж, -рай, -мир; негь авун, негь тавун, негь тахвун, негь хъийимир лянетламишун. Гьахъ кIевиз кьуна, негъа нагьахъди. Л. Агьмед. Хдиз насигьат. Зун инсанрин юкьваз элкъвез хуьквезва, Шад жез - негъиз, ферикъат жез - къалзава. М. Б. Зун инсан я. Дагъларин мерд кфил масан Негьнавайни чубанди? Негьнавайни надир дарман Гьелягь кьуна заманди?. Т. А. Фу квахь тавурай. Синоним: негь авун..

НЕДА, НЕДАЙ тIуьн глаголдин фрмаяр. Кил ТIУЬН.

НеДАЙДИ сущ.; -а, -а тIуьн патал тирди (гъуьр, техил, къафун - вири санлай). - Недайдини алукIдайди садрани залан жедач, - рахана Сефер буба, чи вилик кумай фан, нисидин ва якIун кIусар чантада хутуна. Б. Гь. Гъетер.... недайдини куьтягь жезва, амма садани къайгъу ийизвач, чими йикъар къумарал къугъваз акъудна. Н. Шихнебиев. К Хвалив референдум. [НацIамур]. Аскервиле кьил хуьн Дербенда кьил хуьнилай виш сефер регьят я: недайди гьавая, алукIдайди гьавая! Ф, Б. Филиал.

НЕЖЕС араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра тIуьр хуьрекдин ери дегиш хьана инсандин къеняй акъатдай чиркин затI. Мислиматаз вичин гъил нежесда акьурди хьиз хьана. П. Ф. Жуван руг. Синоним: пухъ.

НЕЗ тIуьн глаголдин мураддин форма. Кил. ТIУЬН.

НЕЗЕР кил. БЕЗУЬР.

НЕЗУЬР || НЕЗЕР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вил, килигун Квез мад сеферда пара сагърай лугьузва. Куьн ва куь хизанар бахтлу хьурай, куь кIвалера берекат хьурай, куь кьилел гьамиша Аллагьдин незуьрар алаз хьурай¹ . ЛГ, 2003, 4. ХII. - Эй, Судами! Вакай са чара. Ви незуьр алай гъиликай са чара!» - дад-бидадзавай абуру. М. В. Гьарасатдин майдандал. Вирибур кIватI хьайидалай кьулухъ. Надира, адет тирвал, ацукьнавай ксарин суфатра вичин хци незерар къекъуьрна хьиз лагъана... З. Р. Давуд Гьажи. Абур вири санал вич галайнихъ икI шаклу незерралди килигуни, жегьилдик кьалабулух кутуна. З. Р. Гьажи Давуд. Надир-шагь, са легьзеда кисна, акъвазна. Ахпа ам садлагьана кьулухъ элкъвена ва са къадар береда синемишзавайдан незердалди хцин чиниз дикъетдалди килигна. З. Р. Гьажи Давуд.

* незерда кьун гл., ни вуж-вуч фикирда кьун.. Надир-шагьди, инал алайди вичин чIехи хва яни, цегв яни_г гьич незерда кьазвачир. З. Р. Гьажи Давуд.

* незердай аватун виляй аватун.

НЕИНКИ туьрк. союз 'анжах и', 'са и ваъ' манадин гаф. Неинки колхоз кIаняй акъудиз гьазур тир кулакар, амма абурун барбидихъ яб акалзавайбурни ина кими тушир. З. Э. Муькъвел гелер. Аниз [жегьеннемдиз. - А. Г.] аватай неинки инсан, къван хьайитани, са къадар цава амаз кана, куьтягь жеда. Гь. Къ. Гьарам. Княздиз неинки Надиран къенин ва пакагьан планар, адаз гьакIни адан вад йис идалай кьулухъ авуна кIанзавай крарни гиламаз чириз кIанзава. З. Р. Гьажи Давуд.

* неинки... гьакI союз 'лагьайдалай гъейри мад' манадин гафар.... ана неинки сар твадай, чIемер хкуддай, гьакI багъларинни бахчайрин емишркIватI хъийидай, мурабаяр, чехирар гьазурдай майишатарни жеда. Гь. М. Им къван, имни терез. 1823 - йисуз Ермолов еке кьушун галаз, неинки муьтIуьгъ тахьанвайбур терг авуналди, гьакI кьадарсуз еке харэю вегьиналди, ислягъ агьалийрик кичI кутаз, Куьредиз гьахьна. ЛГ, 1992, 25. IV. Цени, къураматдани яшамиш жедай абурув (хъиперив. - А. Г.) неинки куьчеяр ацIанва, гьакI абур кIвалеризни къвезва. ЛГ, 1992, 25.1 V. КIарабдин мефт дегишарунин цIийи къайдади Ленинграддиз неинки Россияда, гьакI дуьньядани машгьурвал гъанва, вучиз лагьайтIа им ивидин азарар сагъардай виридалайни хьсан къайда я. ЛГ, 2003, 13. ХI.

НЕК сущ.; -кIеди, -кIеда; -кIеда; -кер, -кIери, ~кIери, -кIера 1) дишегьлидин хурара ва нек хъвадай гьайванрин мамара жедай чпин балайриз тIуьн тир лацу жими затI. Дидеди ваз нек ганани, Зун дердини кьадайвал? А. С. Дагълух чили... КичIе жемир, ракъини ваз чим гуда. Нек гуда ваз хур ахъайна дидеди. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 2) тIуьн патал калерикай, цIегьерикай ацадай гьахьтин жими затI. Хуьре авач базар са, Гьинай гъида нек, къатух? Ш. Кь. Перт кьуьзуьбур. Шад я чун гьар нянихь кални хтунал, Ада чи аялриз нек гъида лугьуз. И. Ш. Кьудар. Гила адакай, Аллагьди хуьй, армияда къуллугъдай хва хьанва. Антер бадеди хвена чIехи авуна ам, цIегьрен нек гуз... М. В. Гьарасатдин майдандал. * цан цайидаз - цуру нек, тIамбул ягъайдаз - фири некI фири нек, цуру нек, чиг нек.

* нек алахьай къари(яр) хьиз амукьун гл., вуж хьайи кар, кьилел атай дуьшуьш акурла, вуч ийидатIа тийижир гьалдиз атун. Гарнизондин начальник адан офицер, нек алахьай къарияр хьиз, сад садаз килигиз амукьна. Къ. Къ. КIири Буба. Пагъ, бубадин, квез абурун чинар акунач а макъамда, кьведни, нек алахьай къарияр хьиз, амукьнай. М. Б. Спелар

* нек атIун гл. нек, цуру хьана, кIвегьедизни шур хьтин затIуниз элкъуьн.

* нек квай кал сущ. гзаф нек гудай кал,

* некIедиз мая гун гл., ни фири нек къатухдиз элкъуьрун (цуру авун) патал адак мая кутун.

* некIедин сас сущ. аялдиз ругуд йисалай экъечIдай сас.

* некIедин стха сущ. са дидедин аялар тушиз, са хуралай нек хъвана чIехи хьайи эркек. Гьа куьрпе ханзада ада нубатдалди вири хуьрера къекъуьриз ва хурудихъ аялар галай дишегьлийрикай вирибурукай адав кьве хупI нек хъваз туна. ИкI гъвечIи ханзада вири хуьреравай рушаринни гадайрин некIедин стха хьана. З. Р. Гьажи Давуд.

* некIедин тах атIун гл. вичикай куьлуь цуру шейэр хкудна ширинвал квадарун.

* некIедин хуьрекар сущ. некIедал гьазурнавай хуьрекар. НекIедин хуьрекар алаз хьиз тIуьртIа, кальцийдин къадар кьадардиз хкведа. Дагъустандин дишегьли, № 7.

* некIедин хъчар сущ. хъипи цуьквер жедай, тум туьк хьтин цакара жедай хъач. Чи багълара акъатзавай некIедин хъчарикай ( одуванчик) инсанриз дава-чара жедайди гзафбуруз малум я. ЛГ, 1999, 23. IX.

* некIед(ин) чар сущ. къапуна туна хуьзвай некIедин винел патал жедай кьелечI перде.

* некIедихъ галай прил. мам хъвазвай (аял). Синоним: мамунихъ галай.

НЕКЯГЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри диндин адетразди эвленмиш хьун тестикьарун. Битмиш тавуртIа на нагагь, Пара жед куь дяве, дезгягь, АтIуч вичин рушан некягь, Гуч хийир, бегьер къавумди. С. С. Инсафсуз къавум. Куьн некягьрикай, суьннетрикай, сив хуьнрикай, капI авунрикай рахазва. Абур, заз чиз, зиян авай кIвалахар туш. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери. Некягьдилай гуьгъуьниз 40 сятина. яшамиш хъхьай Гитлеранни Евадин мейитар... бункердай жагъанай. Х. Ш. Ева Браун. -Огьо! АнтIил! Ви кьин вахъ галукьна. Гила ви паб ви некягьдикай хкатзава. Къ. Къайибханов. АнтIиман кьин.

* некягь авун гл., ни вуж низ эвленмиш жезвайбур пабни гъуьл тирди тестикьарун. Фена, фекьи галаз хтана, некягь ийиз туна, ибур ина секин хьана, кваташни дакIарда эцигна. Ф. КIватIаш. Некягь ийиз йиса виш паб, кIватIдайд я манат и фекьи. С. С. Фекьи. За вавай ийидай са тIалабун авай... Баш сагъ хьуй... Чна кьил некягь авуна кIанзава. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Синоним: некягьун.

НЕКЯГЬУН гл., ни вуж низ; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; некягь авун, некягь тавун, некягь тахвун, некягь хъийимир эвленмиш жезвайбур пабни гъуьл тирди тестикьарун, къанунламишун. Гьа икI, са жуьре меслятар авуна, стхайривайни разивая къачуна ( диде-буба абуруз амачир), шариатдалди некягьна, далдам-зуьрне алаз, Бединигье Гьемзетаз гъана. Я. Къафаров. Юристдин дафтардай. Синоним: некягь авун.

НЕКЬИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра цуьквер лацу, хъсан ни галай, ширин, чуьлда дигмиш жедай яру емиш. Ада гъулцин пеш атIана, чIутхардик кутуна чуьхвена. Ахпа ада ам гагъ вичин яру некьияр хътин пIузаррал эцигзавай, гагь лацу жив хьтин сарара кьазвай. З. Э. Булахдал. Муфрудин Тагьировичан... аял, жаван вахтарни гьа ина акъатна. Тамариз, чIурариз физ, некьияр, кицикар, чуьхверар, кIерецар кIватIиз, Чирагъ вацIа чуьхуьнариз, диде-бубадиз куьмекар гуз ва школада хъсандиз кIелни ийиз. ЛГ, 2003,13. ХI.

НЕКIЕГЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нек юзурдай хъенчIин квар; хкя некIедикай дуьдгъвер санихъ, цуру нек санихъ хкуддай хъенчIин квар. И кIвале къенин аямда жегьил несилриз чпин тIварарни течизмай затIар: гъуьр ва я къуьл хуьдай кьве канду, эвянавай сар хуьн патал нацIарикай хранвай, жуьреба-жуьре къен авай пуд къужгъур, некIегъан, гьатта пачагъдин девиррилай амай ирид-муьжуьд литрдин птулкаяр авай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

НЕКIеДА, НЕКIЕДИ нек существительнидин падежрин формаяр. Кил. НЕК.

НЕЛ вуж тIварцIиэвездин чкадин I падеждин форма. Кил. ВУЖ.

НеМЕЦ || НЕМС урус, сущ.; -ецди || -ди, -ецда || -да; -сер ||ер, -сери || -ери, -сера || -ера Германия уьлкведин миллетдин векил. Немсери патав гвай вирел кас ахъайзавач, аквадай гьаларай, абуруз кьарих хьуникды аскеррин къуват зайиф жедай хьиз я. З. Гь. Залан кам. - Са цIувад йис идалай вилик, чан бала, чи ватандал душманри, немсерин чапхунчийри, вегьена... Гь. Къ. Магьини Дилбер. Ада жемятдин вилик немсерин чапхунчийрин ниятар винел акъудзава... А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев.

* немец (немс) чIал сущ. Германия уьлкведин миллетдин чIал. Дяве куьтягь хьанвайтIани, немс чIални чизвай дирибаш офицер 1947 - йисалди армиядин жергейра къуллугъ ийиз туна. Гь. Къ. Дирибаш командир.

НЕР¹ сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра инсаидин чинал алай, сив акьалнавайла, нефес чIугвадай орган. Вири инсанрин суфатдал алайди кьве вил я, са нерни сив я. А. А. Пад хьайи рагъ. Б. Исмаилова кIватIай малуматралди, рекьидай кьиляй Эмин кьурай якIарин, кьакьан буй авай, са тIимил кьван винелди экъисай нер алай, чIулав чIарар алай ва яргъи спелар авай итим тир тир. Н. А. Етим Эмин. Японияди вичин мергъяматлувал къалурун яз 400 йис идалай вилик кьиле фейи дяведа есирда кьур Кореядин аскеррин атIай 20 агъзур нер Кьиблепатан Кореядив вахкунин къарар акъуднава. ЛГ, 1992, 5. XII. 2).

НЕР² сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера инсандик чинал алай нефес чIугвадай органдай авахьдай чирк. Бес чна вучта, суалдиз суалдалди жаваб гана ругуд йис хьанвай Муслима, фиртI ийиз нер чIугунивди. 3.3. Муькъвел гелер.

* нерин кIаник нар. лап мукьув. Американвияр чпин лап нерин кIаник Азадвилин остров пайда хьуни эсиллагь шадарзавачир. ЛГ, 2005. 9. VI. Синонимар: патав, къвалав, мукьув.

* нерин тар сущ. нерин кьакьандин кIараб. АкI гьалч хьана хьи, нерин тар хана, гъил кьуьняй акъатна. З. Ф. Элясна фимир.

* нер(ин) хел сущ. нерин кьакьандин кьве патахъай авай тIеквен(ар).... гзаф дуьшуьшра уьлквейрин кьиле акъвазнавайбур тенбек гъуниз акси экъечIиз хьана: Америкада абуруз кьиникьин жаза акъудзавай.... Россияда 60 сеферда паядалди дабанар язавай, тенбек маса гузвайбурун «нерин хилер къазунзавай ва я нерар атIузвай». ЛГ, 2005, 5. VШ.

НЕРВ урус, сущ.; -иди, -ида; -ияр, -ийри, -ийра кьилин ва кьулан тарцин мефтIедилай къвезвай инсандин жендекдин ва ахлакьдин кIвалах идара ийизвай шуькIуь чIун(ар) ва а кIвалах, тайинарзавай къайда. За духтурди лагьайвал авуна. Ингье алай вахтунда захъ ацIанвай шешел кIула кьадай хьтин сагъвал хъхьанва. Нервиярни зи лап хъсан къайдадик акат хъувунва. З. Ф. Тутаралди сагъарун Нервийрин азар квайла, ишлемишдай дарманрикай менфят къачунни зиян я. А. Гьамидов. Зарафат туш, тIегъуьн я.

НЕРВНЫЙ урус прил. фад хъел къведай, вичивай вич хуьз тежедай. Нервный дидейриз нервный аялар жеда, Р.

* нервный хьун гл., вуж рикI секин тушиз фад-фад хкIадай, хъел къведай тегьердиз атун. Жезмай кьван жув нервный хьуникай хвена кIанда. Р. Яргъал уьмуьр кIандатIа, нервный жемир. Р.

НЕРеЧI¹ прил. 1) гьамиша нер авахьзавай, нер михь тийидай. ~ аял, ~ кьар. 2) яш тахьанвай, гъвечIи. Жамалдинан хизанни чуьлда авай. КIвале амайди са къарини кьве неречI аял тир. М. В. Гьарасатдин майдандал. 3) са кар кьиле тухуниз виже текъведай, кар алакь тийидай. И агьвалат ван хьайи хуьруьн жемят хъуьрезвай. «НеречI гада» - Нурали Вичин сусахъ шехьзавай.. Ш. Т. А зарафат амай туш.

НЕРЕЧI² сущ. -а, -а; -ар, -ри, -ра 1) гьамиша нер авахьзавайди. Жуван нер михь, я нерёчI. Ф. 2) яш тахьанвайди, гьвёчIиди. - Вун зи патав неречI я, зун валай гьич тахьайтIа, кьве йисан чIехи я. Р. 3) са кар кьилиз акъудун патал зайифди, виже текъведайди. Ветегадиз герекбур вун хьтин неречIар тут. Ана ви кар авач, - лагьана имиди. Вун ана къай фена сафра жеда. З. Э. КУТВ-диз фена.

НЕСИБ кил. НАСИБ.

НЕСИГЪАТ та. НАСИГЬАТ.

НЕСИЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са девирдин инсанар, са яшарин инсанар. За акушеркавилин диплом, вуна агрономвилин диплом къачуда, ахпа чун цIийи яшайиш туькIуьрунив ва цIийи несил тербияламшиунив эгечIда. З. Э. Муькъвел гелер. Несилрилай несилрал, сиверай сивериз къвез, идет хьанвай къайдайра ва кIалубра хуралай ва гуьрчегдиз туькIуьр хьанвай, дерин манадин эсерриз халкьдин сивин яратмишунар, яни фольклор лугьуда. Гь. Гь. Гайдаров. Несилар фенва къе шумуд патаз, Хуьр ялгъуз туна мерд бубайрин кI вал. Х. Х. 2) мукьвабур. Къуй ви несилни къенибур, бахтлубур хьурай, Аким муаллим, X. Шайдабегова. Чирвилери инсан бахтлу ийида.

НЕТ сущ. -тIре, -тIре; -тIер, -тIери, -тIера инсанди, гьайванди вичин бедендин михьивал тавурла, адан бедендал жедай лувар квачир иви хъвадай гьашарат. Са суьруь инсанар са казармада авай; вири къацIана, чиркин хьана, нет акьалтна жедай. А. Ф. Бубадин веси. - За вири уьмуьр эцигна къуллугъзавай инсанрикай нетIерин гьамбарарни вагьшияр авур касдихъ галаз зун кьейитIани туькIуьн хъийидачI. Къ. М. Кьашкьа духтур. * къуьлуьн нет.

* нетIрен киле сущ, гзаф нетIер квайди, чиркин кас.

НЕТИЖА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри,. -йра тамамардай кIвалахдикай хкатзавай эхирдин мана, хийир, кьадар. И вацIуд юкъуз вичиз гьикьван четин хьанатIани ( аялрин гъалатIар гьисабун чуьруьк кIвалах я эхир), кардин нетижа малум хьайила, адан рикIелай вири четинвилер алатнава... А. А. Умуд. Республикадин ракьун рекьерин работникрин са дестедиз 2000 - йисан нетижайрай. виниз тир наградаяр гана. ЛГ, 2001, 15.II. И референдумдин нетижайри чун секинарнач, гена рикI тIарна. Н. Шихнабиев. Референдум.

* нетижа хкудун гл., ни квекай къейд авун, менфятлу фикир хкудун.

* нетижа кьун гл., ни 1 } хийир гьисабна куьтягьун. 2) къейд, эхирдин куьруь фикир.

НЕТИЖАДА нар. -1) виликдай авур са квекай ятIани хкатзавайвал, абурун макьсад яз, абур гьисабун яз. Олигархринни нефсер къати чиновникрин кIеретIди уьлкве, кIус-кIусна, вара-зара авуна куьтягьзава. Нетижада государство промышленностдин тамам са паюникай магьрумнава, хуьруьн майишат барбатIнава. Ш. Шихмурадов. Россия четинвилерай экъечIун лазим я || ЛГ, 2001, 15.II. 2) са кар хьуникди, са кар себеб яз. Аквадай гъаларай, куьгьнг тарихда ( мумкин я, Кавказдин Албаниядин девирдал аватун) эрмени ва лезги халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чIала эрмени чIалай къачунвай гафарин ва гьакIни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Синонимар: себеб яз, ужунда.

НЕТИЖАДИН: * нетижадин придаточный предложение сущ. кьилин предложенида къалурнавай кардин нетижа къалурдай придаточный предложение. Нетижадин табий предложенияр гьамиша кьилиндалай кьулухъ жеда, кьилиндавай абур запятойралди чара ийида. Р. И. Гайдаров, М. А. Алипулатов. Лезги чIал.

НЕТИЖАЛУ прил. нетижа авай, нетижа жедай, менфятлу. Эгер лезгийрин тарихдикай ва адан милли экономика, меденият ва литература арадал атуникай икьван чIавалди авай малуматар са акьван нетижалубур тушиз гъисабзавайтIа, гьарда вичин фикирар ачухдиз лугьуз хьайи девирда и месэладизни гьакъикъи терефдихъай килигунин чарасузвал ава. Н. Абдурагимова. Азербайжандин Кьиблепатан Дагьустандин хсуси тIварар ва абурун тарихдин чешнеяр. Синоним: нетижасуз.

НЕТИЖАЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера менфатлувал, нетижа жедай гьал. Антоним: нетижасузвал.

НЕТИЖАЛУВИЛЕЛДИ нар. нетижа аваз, нетижа къачуз жедайвал. Синонимар: менфятлуз, нетижалудаказ нетижалуз. Антоним: нетиж­асузвал.

НЕТИЖАЛУДАКАЗ нар. нетижалу лишан хас яз. Къуй мадни гьевеслудаказ, нётижалудаказ кIвалахдай квез чандин сагъвал хьурай. ЛГ, 2004, 15.II. Синоним: нетижалувилелди. Антоним: нетижасузвилелди, нетижасуздаказ.

НЕТИЖАСУЗ прил. нетижа авачиз, нетижа тежер. Гьар йикъан везифа нетижасуз кIвалах нетижалу кIвалахдт элкъуьрутжай ибарат хьун лазим я, А. Гьажимурадов. Лезги чIалан антонимрин словарь. Синоним: менфятсуз. Антоним: нетижалу.

нЕТИЖАСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера нетижа тагудай гьал, нетижа хкудиз тежедай гьал, менфятсузвал. Синоним: менфятсузвал. Антоним: нетижалувал.

НЕТИЖАСУЗВилелди нар. нетижа авачир гьал хас яз. Синоним: нетижасуздаказ. Антонимар: нетижалувилелди, нетижалудаказ.

НЕТИЖАСУЗДАКАЗ нар. нетижаяр авачиз. Синоним: нетижасузвилелди. Антоним: нетижалувилелди, нетижалудаказ.

НЕТIЕР, НЕТIеРИ, НЕТIеРИЗ нет существителънидин падежрин формаяр. Кил. НЕТ.

НЕТIЕШ в, сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра ваякьан кас, келлегуьз. Чи накьвадиз, ни девлетдиз нетIешри кIур гун, чун икI вара-зара авун чна эхдач. Гь. Къ. Четин бахт.

НЕТIРе, НЕТIРеЗ нет существительнидин падежрин формаяр. Кил. НЕТ.

НЕТIРеШ || НЕТIРУш в., сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра 1) гзаф чиркинди, вичик гзаф нетIер квайди. 2) куьч. акьалтIай кесиб. - Играми пачагь, зун вучиз ажуз хьуй, - лугьуда Беден мармара. - Заз чун санал хьана кIанзавай, амма а нетIруьча и кар кьабулзавач. Гила вич тIарам акъвазрай! Ф. Шарвилидинни иланрин уьлкведин пагьливандин акъажунар. - Вуч, вуч? КIвалик рухни квачир Хидир? Ам хуьруьн кьиле акъвазаруниз кIусни лайих авайд туш. А нетIреш гьа нетIреш яз амукьдайди я. З. Э. КУТВ-диз фена.

НЕФеС араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кислород къачун ва газ ахъаюн патал инсанри (гьайванри) къенез къачузвай ва къецел акъудзавай ял, гьава. # рушан ~, гададин ~, аячдин ~; чими ~, къайи -, хур ацIай ~; ~ къалин хьун. Селим Зелфидиз мукьва хьана. Рушан чинихъ гададин нефесдин чими гъем галукьна. А. А. Умуд. Ахьтин чар акурвалди, гъасятда чинавай рангар атIудай, чеб-чпелай фена, инсанар, нефес амачиз, чилел ярх жедай. Н. М. Жандар Магьамай. 2) инсан. Вад-ругуд виш нефес авай хуьруьз дуьгуьдин ашар гана кIанзавай. А. Ф. Бубадин веси. * эхир нефес.

* нефес акъатун гл. 1) нефес чIугун; 2) рахун, вич вичел хтун.

* нефес галай ван авай сес ктаб., сущ. ачух тушир сесерин жуьре. Нефес галай ван авай сесерик ихьтинбур акатзава: [б, г, д], Р. Гафунин эхирда авай ван авай сес, а гафунихь ачух сесиналди башламишзавай эхир акал жедайла, ван авачир смычно-гортанный сесиниз элкъведа. Месела: кьеб-кьепIер. Р. И. Гайдаров. Лезги чIал. I пай. Фонетика, графика, орфография.

* нефес галай ван авачир сес ктаб., сущ. ачух тушир сесерин жуьре. Нефес галачир ван авачир сесерик ихьтинбур актзава: [пк, кк, тк]. Р. Гафунин эхирда авай ван авачир нефес галай сесер, гафунихъ ачух сесиналди башламишзавай эхирар акал хьайила, ван авачир смычно-гортанный сесиниз элкъведа. Месела: нек-некер, вирт виртIер Р. И. Гайдаров, Лезги чIал. I пай. Фонетика, графика, орфография.

* нефес галачир ван авачир сес ктаб., сущ. ачух тушир сесерин жуьре. Нефес галачир ван авачир сесерик ихьтинбур акатзава: [пп, кк, тт]. Р. Гафунин эхирда авай ван авачир нефес галай сесер, а гвфунихъ ачух сесиналди башламишзавай эхирар акал хьайила, ван авачир нефес галачир сесиниз элкъведа. Месела: чит - читтер, чил - чиллер, хак-хккар. Р. И. Гайдаров. Лезги чIал. I пай. Фонетика, графика, орфография.

* нефес квай балкIан сущ. жигердин сагъсузвал себеб яз, четиндиз нефес къачудай балкIан.

* нефес къачун {чIугун] гл., ни-куь гьава кьенез тухуз, къецел ахъаюн. ЦIай чкIизвай чилериз, Нефес къачуз жезмачир. Ф. Къванцин гада. Зи къаршидал алай кравутдал къатканвай, чинал халис дагъвидиз хас кIалубдин нер алай, пIузарар мичIи-вили рангунин тавдиз атанвай, четиндаказ нефес къачузвай азарлудан чина жизви шадвилин хъвер гьатна. А. Эсетов. Шаирдин тарсар. Вуна нефес чIугу! Ни чукIурнава дагъдиз и атирар? Ни хъуьтуьларнава икьван и гьава? М. Б. За бананар недач

* нефес кьун гл., нин-куьн гужуналди нефес акъудун.

* нефес нефесдихь татун [агакь тавун] гл., нин 1) кIвалахуникди, къекъуьникди галатна нефес къачуз четин хьун. Бязи чIавуз нефес текъвез нефесдив Гваз хтана чуьлдай цацар, цуьлерни. Л. Нямет Явакьдиз лянет. МичIи гъаятда, нефес нефесдихъ агакь тийиз, кьур галай патахьди вичи вич гадриз, цавариз акъудиз, кицI элуькьиз кьиткьинна физва. В. М. Гьарасатдин майдандал. 2) сагъсуз яз четинвилелди нефес къачун. Садлагьана гзаф цIай кьур лампадин багъ агъузна, нефес нефесдив текъвезвай къариди адан кьилел шуьше гьалдзава. Ж. Гь. Ихтилат. Синоним: ял ялцихъ текъвез.

* нефес хьун нугъ., гл. балкIанрин нефес къачуз четинвилин азар (ФАГ, ОЛЛЯ. ч. 78).

НЕФИНЖ прил. сагъ тушир. Эхирни ингье иниз акъатна. Яшар тIимил яз, кьуьзуь яз аквазвай, къуват ацIанваз, нефинж тир, кIвачер сагъ яз, кьекьвезни кIанз амачир къамба яз. А. Исм, Эхиримжи къув. Синонимар: нахуш, сагъсуз, уьзуьрлу. Антоним: кIубан..

* нефинж хьун гл. сагъсуз хьун. Синонимар: нахуш хьун, сагъсуз хьун, уьзуьрлу хьун.

НЕФИНЖВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера нефинж гьал, нахуш гьал, сагъсуз гьал. Синонимар: нахушвал, сагъсузвал. Антоним: кIубанвал..

НЕФИНЖВИЛЕЛДИ нар. нефинж яз, зайиф яз, нахуш яз.

НЕФРЕТ кил. НИФРЕТ.

НЕФС араб, сущ.; -ини, -та; -ер, -ери, -ера масадан затI жуванди хьун кIан хьунин гьисс; къанихвал. Залумдин нефс хупI екеда... Е. Э. Гьарай эллер. Эй, залум нефс, ви гъиляй зун аэкиз я. Е. Э. Нефсиниз. Ибурун [шииррин. - А. Г.] арадани фекьийрикай пис ягьанат ийизвай, абурун питан вязер, абурун нефсинин азгъунвал, кьве чин алайвал ва ихътин маса мурдар хесетар пислемишзавай шиир ава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Гьар са халкьдихъ кьетIен адетар ава. Лезгийрихъни хъсан, къени адетар авачиз туш - зегьметдал рикI хьун, мердвал, гаф чинал лугьун, кьуьлун гзаф кIан хьун, нефс тахьун ва масабур чаз хас къилихар я. "Самур" газ., 2002,21. XI.

* нефс авай прил. темягькар. Синонимар: азгъун, кIеви, минтIикь, мутIлакь, тух тежер, шкьакь. Антонимар: гъил ачух, жумарт, заха, мерд.

* нефс акъатуй (акъатрай)! межд. 'пуч хьуй, кьирай!' манадин мягькем ибара. Бесар ая атIун тарар! Чун рекьизва, кьуна нефес. За кхьизмач мад квез чIалар, Мус тух жеда? Акъатрай нефс! С. А. Куьгьне мани.

* нефс хуьн гл., ни масадан' шейиниз темягь тавун. Секин туш куьн чилел атай йикъалай. Нефс хуьх, за гьар касдиз бахтунин гъед гун! И. Ш. Кьудар.

* нефсинал ял алайди сущ. еке нефс авайди, къаних инсан;

НЕХВ сущ.; -уь, -ве; -вер, -вери, -вера винел хъуьруьш алай къуьл; къуьлуьн са жуьре. Нехв лагьайла, заседанида авайбур рази хьана. З. Э. Муькъвел гелер. - Чина нехв гатфарин къуьлелай гзаф менфятлу я. З. Э. Муькъвел гелер.

* нехв хьиз нар. булдиз.

* нехуьн чIахар сущ. нехуькай авунвай чIахар. Дустунин кайваниди чаз нехуьн чIахарин аш авуна. Р.

НЕХИР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) еке карч алай гьайванрин десте, кIватIал. Рагъни экъечIна, нехирарни фена, зи ЦIелхем месяй юзанач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Нехирри, суьруьйри фадлай чуьллера архайиндиз векь незва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьулухъ элкъвезвай кьушундин гуьгъуьнал сан-гъисаб авачир кьван мал-къарадин нехирар, хиперин суьруьяр, балкIанрин рамагар алай. З. Р. Гьажи Давуд. * калин нехир, гамишрин нехир 2) куьч. са низ, квез ятIани тамамдиз муьтIуьгъ хьанвай инсанар. КIани рекьиз гьал ийидай гила чакай нехир хьанва. Е. Э. Алкьвадар Гьажи Абдуллагь эфенди кьейила. Синонимар: геллегь, суьруь.

* нехирдив фин гл., вуж карч алай гьайванар юкъуз чуьлда хуьдай пешекар хьун. Эхир ЦIицIалидиз чара хьанач, - ам пака къуз нехирдивни фенач, пулунин къайгъуда хьана. Ф. ЦицIали. Нехирдив фейидалай гуьгъуьниз Чигалидин ахвар секинсуз хьана. Б. Гь. Заз эвера.

НЕХИРБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра маларин нехир хуьзвайди. Хьана-хьанач кьван ча нехирбан, и нехирбандиз са пабни аваз хьана. Ф. ЦIицIали. Нехирбанни чубан хьайла дустар,... чан я дуьньяда. Е. Э. Дуьнья гургьагур. Мурад я дуьньяда кIани рушни гада. Нехирбандиз чанта, УстIардиз кIута ХупI ярашугь я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. Куьчейра гьатнавай етим аял, данарбан, сана нехирбан, - къе колхоздин биргадир. А. Ф. Риза.

НЕХИРБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -мера нехир хуьдай пешекарвал, пеше нехир хуьн тир гьал.

* нехирбанвал авун гл., ни нехир хуьдай пешекарвал кьилиз акъудун. Гьажимета уьмуьрлух чубанвални нехирбанвал ийизвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Нехирбанвал, чубанвал хъийиз кIамачир, абур чеб патал усал ва кутуг тавунвай пешеяр яз гьисабиз хьана. А. Эсетов. «Чи хуьруьз хъша!»

НЕХИШ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жуьреба-жуьре рангарин, цIарарин суьретрин садвили арадал гъизвай инжил. Эхь,: и устIаррин и манияр чир хьайила, заз жуван манияр,... нехишар алачир гъвечIи къапар хьиз акуна... Къ. М. Экуь инсан. Пакаман аязди шуьшедал ахьтин гуьзел нехишар атIанвай хьи, Миграгърин халичаяр храдайбурун нехишар ибурун патав затIни тушир. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Ахпа ада мад сумкада гъил хтуна анай къизилверекьдин гъаларалди нехишар авунвай яру чивекарни акъудна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

НЕХИШЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на, -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; нехишламиш тавун, нехишламиш тахвун, нехишламиш хъийимир нехишралди чIагурун, нехишар ягъун. Бадедихъ винел пад ракьун зуларалди чапдаказ нехишламишнавай са сандух авай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар

НЕХУЬ нехв гафунин актив падеждин форма. Кил. НЕХВ.

НЕЧ тIуьн глаголдин инкарвилин форма. Кил. ТIУЬН.

ВЕЧЕ туьрк, тIв-эв. са шумуд, кьадардиз гзаф. Аваздалда къведа нече мин инсан, «Мубарак хьуй!» -лугьуз ваз, наиб Гьасан. Е. Э. Алкьвадар Гьасан Эфендидин цIийи кIвалериз.

* нече-шумуд <нече са шумуд> числ. са шумуд, шумудни сад, са гьикьван ятIа (гзаф). Нече-шумуд югъ я, хан, зун Мажнун хьана чуллераваз. Е. Э. Гъазанфар бегдиз. Махачкаладин духтурханадай хтайдалай кьулухъ нече са шумуд йикъар алатна, амма седри Мегъамедсалегьан къайгъуда авач. А: А. Лезгияр. Зи гаф ужуз кьамир вуна, Нече-шумуд кар акуна. Зегьметчияр чуьлда кьена, АлтIушна кIвагъар, рамагбан. С. Рамагбандиз.

НЕЪ тIуьн глаголдин буйругъдин форма. Кил ТIУЬН.

НИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра нерин гьиссдалди къецел патай кьабулзавай нин-куьн ятIани лишан. Казарма михьдачир, гьамиша кьацIана, ни ацалтна жедай. А. Ф. Бубадин веси. Тахтайрихъ гьеле шуьмягъдин, къарагъаждин ниэр галама. А. А. Лезгияр. Куьчеда мангъалрал чразвай къавурмайрин ни, кьуд патахъ чкIанва. З. Э. Муькъвел гелер. Байилдин кьилел акъатзамазди нафтIадин ва газдин ниэди кьил гижи ийизвай. З. Э. КУТВ-диз фена. Слесарвиле кIвалахдайла, зи нера акьван муьрхъуь кьунвай ракьун ни гьатна хьи, ам гила маса са нидивайни нерай акъудиз жезвач. Р. Гь. Зи ирид стха. ЧукIулдихъ агалтнавай ни галудун патал адалди са шумуд сеферда ицIи газар атIана кIанда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000. Абаса тембекдин ниэдихъ къарихвал гьиссна. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ 1964 - йисалди ни существительнидин гзафвилин кьадарда кьве форма - нияр ва ниэр - нормаяр яз кьабулнавай ( кил.: М. Г. ЛЧЮС). 1964-2001 йисара акъатай орфографиядин словарра анжах нияр кьабулнава. Литературный чIалан бинеда авай нугъатра ниэр вариант гилани ишлемишзава. * балугъди кьилелай ни къачуда, къамишди -дувулдилай; вичиз вичихъай ни атун.

* ни агалтун гл., нихъ-квехъ чIур хьана пис ни акатун.

* ни акъатун гл. куьн нихъ-квехъ ятIани галай ни чукIун.

* ни атун гл., низ-квез никай-квекай, нин-куьн нив-квев ятIани ни агакьун. Са тIямни галачир, са нини текъведай яру-цIару турбайра аваз подвалдиз зирзибил гадардай кас тахьайла, кач зирзибилрин гьамбарар кIватIзавай чкадал фидай. А. Исм. Эхиримжи къув. Хуьрекдин ни атанвай кицIи вичин пIузариз мез гузва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* ни галаз хьун гл., нихъ-квехъ нин-куьн ятIани лишан галаз хьун. Беневшайри кьве сеферда црвк акъудда: гатфариз ва гатуз. Гатфарин цуьквер ирибур. гуьрчегбур ва атирдин ни галайбур жеда, амма тум гъидач. Гатун цуьквер куьлуьбур, рангсузбур ва ни галачирбур жеда, амма тум гъида. А. С. Беневшайри кьве сеферда...

* ни чIугун гл., ни-куь никай-квекай вичиз ни къведайвал нерай къенез гьава чIугун. КицIер гзаф алай хьтин чкадал фена, идахъай, адахъай ни чIугваз, ада виридан фикир вичел желбдай. А. Исм. Эхиримжи къув. Гурцулдин амалри гьич кIусни гьяз тагай кицIини адан хер алай япукай ни чIугуна. А. Исм. Эхиримжи къув.

* ни ягъун гл., куь гьерериз, кьунариз хиперихъ, цIегьерихъ фидай вахт алукьун.

* нида гьатун гл. гел жагъурун, кицI гъуьрчен гелехъ къекъуьн.

НИ² тIв-з, вуж гафунин актив падеждин форма. Кил ВУЖ.

НИ³ союз са жинсинин членар ва сложносочиненный предложенидин паяр галкIурдай чIалан уьлчме. Кални жагъун тавуна, галатни хьана, хъел кваз хквезвай адавай хуьруьнвийри са-сада... хабар кьада: .. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Виридахъ галаз Чигалини рушаз килигзава. Гила адаз ам садрани тахьай кьван гуьрчегдиз аквазва. Б. Гь. Заз звера. Составной числителънийра союз-кIус ни вилик квай гафуник кикIана кхьида... «Самур» газ., 2003, 31. V.

нИ⁴ кIус суал гудай ва гужлу ийидай кIус. Селим бубадиз винелди хкажнавай гъил акуна: - ГьикI хьана, хтул, рахаз кIалзавани? Б. Гь. Заз эвера. - Къеле Гиреянни Алипашадин гъиле амазма? Тушни? З. Р. Гьажи Давуд.

нИВ, НИЗ, НИН вуж гафунин формаяр. Кил ВУЖ.

НИГЪНИГЪ прил. са куьнални рази тежедай,. шел-хвал ийидай, герек авачир тIалабунар гвай. Вун вуч нигънигъ аял я! Р.

НИГЪНИГЪЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са куьнални рази тежедайди, гьамиша шел-хвал ийидайди. Наш къачуна адахъ галтугна, - вун хьтин нигънигъчийрикай заз гьаз къведайд туш! - уьфтни агалдарна. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

НИЗАМ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са вуч ятIани дуьз, вирида амал ийидай къайда, авай гьал. МичIи чкада эмирри чпин дестейриз низам туькIуьрдалди, лезгийри хурук акатайди кьена, чадурайриз цIаяр яна. З. Р. Гьажи Давуд. Хуьре къайда, низам, адалат мягькемарун нин хиве ава? Ф. Маликова. Садбур - дуьадал, масадбур - межлисдик || ЛГ, 1999, 25.II. Гъуьрметлу дагъустанвияр! Ша чун, гъвечIи-чIехиди, итим-дишегьли талгьана, Дагъустанди къайда, низам чIурзавайбурухъ галаз акси женгиниз экъечIин, С. Рамазанов. Дад-бидад я, бес хьурай тIун! || ЛГ, 1999, 25.III. Синоним: къайда 2) жерге, тайин къайда хвенвай инсанрин жерге. 3) (чIехи гьарфуналди - Н) эркекдин хас тIвар: Низам.

НИЗАМЛУ прил. низамда авай, низам хвенвай, низамда тунвай, тербиялу. Чи кьифле аскеррин низамлу дестедиз ухшар тушир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Са зеррени дамах гвачир низамлу дуст, бажарагълу ва машгьур художник Имамалиди гъил хкажна... А. Э. Зунни къецел экъечIдани? Антоним: низамсуз.

НИЗАМЛУДАКАЗ нар. низамлу гьал хас яз.... Ризакъулидиз лагьана; - Кьушунар низамлудаказ кьулухъ чIугун хъувурай! З. Р. Гьажи Давуд. Е. Агьмедова 30 йисуз Ватандиз низамлудаказ къуллугъна. ЛГ, 2003, 4. IХ. Антонимар: низамсузвилелди, низамсуздаказ.

НИЗАМСУЗ прил. низамда авачир, низам гвачир. Нагьакь ерда къалмакьалун адет туш, А арада ам низамсуз кар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. [Рукъужат]. Эхь, зун женотдел я, зун и куьне авур низамсуз крар ахтармишиз атайди я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синоним: къайдасуз. Антоним: низамлу.

НИЗАМСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера низам авачир гьал, низам гвачир гьал, тербиясуз гьал. Низамлувал зегьметчидин, низамсузвал темпелдин пайдах я. А. Гьажимурадов. Лезги чIалан антонимрин словарь. Синоним: къайдасузвал.

НИЗАМСУЗВИЛЕЛДИ нар. низам гвачиз, къайдасузвилелди. Синонимар: къайдасуздаказ, низамсуздаказ.

Антоним: низамлудаказ.

НИЗАМСУЗДАКАЗ нар. низам авачир гьал хас яз. И патахъай абуруз килигна чи кьушунни низамсуздаказ дагъларихъ катиз башламишна. З. Р. Гьажи Давуд. Душман низамсуздаказ катзавайди кьатIай Ризакъулиди, абурун вилик пад атIун патал, чапла патан жигъиррай са десте кьушун ракъурна. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: къайдасуздаказ, низамсузвилелди. Антоним: низамлудаказ.

НИЙИБ кил. НАИБ

НИК сущ; -кIи, -кIе, -кIер, -кIери, -кIера техил цун патал хкянавай, техил экъечIнавай чил. къуьлуьн ~, цуькIуьн ~, мухан ~, чIуру ~; - цун, ~ гуьн; бубадин ~, къуншидин ~. Алахъна кар вилик тухуз. Цазва векь, ник, кесибар. С. С. Агъа СтIадрин колхоз. НикIин муькуь, инсанар гзаф кIватI хьанвай, патахъай уьфтинин ван атана. А. А. Лезгияр. - Мурсалагъади, куьне вичин гьалал ник цазва, исятда фена абур никIяй чукура лагьана... А. И. Самур. Жанавурдин рангар яна никIериз: Комбайн вегь - кIантIа пака -къуьлериз. И. Гь. Рубаияр.

НИКОТИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тенбекдик, туьтуьндик квай зегьерлу затI. Тенбекдин гумадик виридалайни хаталуди никотин я... ЛГ, 2005, 5. VIII.

НИНИ¹ || НИНЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьар жуьре рангарин пердедай вилин къенез экв ахъайзавай тIекв. Яваш-яваш агъуз эвичIиз ракъинин ишигъ атана, Зелфидин вилерин нинийрал акьалтнавай накъварал ацукьна: лацу къашар акIурнавайди хьиз, вилери гуьзел ишигъ гана. А. А. Умуд. Тарихди субутзавайвал, чи чIал къадим чIални я. девлетлу чIални. Лезги чIал ва культура бубайрилай чаз амай чIехи аманат я. Чна и аманат вилин нине хьиз хвена кIанда. М. М. Кьибле пата гурзава. Ада, кIуф курунай акъуд тийиз, ихтибарсуз вилерин нинеяр касни авачир тевледа экъуьрзавай. А. Исм. Эхиримжи къув.

НИНИ² фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра аялар къугъун патал инсандин, гьайвандин, къушран кIалубда аваз парчадикай цванвай, раснавай затI. Рушарин дестедин вилик нини хьиз безетмиш хьанвай Ширин акъвазна. А. И. Къиргъин. Руша, кIвач кьуна, расу чIарар алай нини галтадзава. М. Б. Зун кьенвач.

НИСИ сущ.; -ди, -да, -яр, -йри, -йра кьетIен жуьреда мая ганвай некIедикай (иллаки хипен) хкудзавай недай хъуьтуьл затI - Им цIвегьедик рганвай хипен ниси я. За адак эферрю ухшар авай са жуьре хъчарни кутунва. Пудра неъ. Б. Гь. Заз эвера. Са шумуд сятда некIеда туртIа, кьуранвай ниси мад хъуьтуьл хъижеда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 30. III.

НИСИНАЛДИ нар. нисинин вахт алукьдалди. Рекьин парталар алукIна, самолетдиз хкаж хьайи Сулейман нисиналди дагъдиз агакьна. З. Э. Кек галкIизва.

НИСИНИ сущ. йикъан са пай алатай вахт; адет яз, йикъан сятдин 12; рагъ цавун кьулаз агакьай вахт. Са вахтунда нисини жез-тежез къуьр асландин кьилив атана. Ф. Къуьрни аслан. Эгер нисини жедалди иви алат тавуртIа, мад вуна зун гуьзлемишмир, захъай вил атIутI. Ф. Гьуьлуьн руш.

* нисин хийир(ар)! межд. сад-садал нисинихъ гьалтайла, гудай салам. - Александра Степановна, нисин хийир! - Абат хийир, юлдаш Бегов. А. А. Пад хьайи рагъ.... буба ва адан метIел аял акурла, Асваран пIузаррик хъвер акатна: - Нисин хийирар, буба! - Нисин хийирар, - жаваб гана кьуьзуьда. С. К. Негь.

* нисинин фу [хуьрек] сущ. йикъан нисини хьайила, недай хуьрек. Камала и гьал армияда нисинин хуьрек тIуьрдалай гуьгъуьниз жедай ял ягъунин сятдихъ галаз гекъигэавай ва ам и сят гьикI куьтягь жеда лугьуз килигиз акъвазнавай. Б. Гь. Вили вилер

НИСИНИЗ нар. нисинин вахт алукьайла, югъ нисини хьайила. - Байрам, адалай гъейри, накь нисиниз инлай винел фидайла, вуна гьаятдиз кIапни гадарначирни. Гадарнай... М. В. Гьарасатдин майдандал.

НИСИНИЛАЙ нар. 1) нисинин вахт алатайдалай кьулухъ. Нисинлай геж хьиз серин кьавахдик ял яна хтай рабочияр помидорар атIунив эгечI хъувунвай. А. М. Мурк ракъини цIурурда. 2) куьч. геж, са кар кьилиз акъат тавуна алатайдалай кьулухъ.

* нисинилай атай ракъини чими ийидач мисал 'вичин вядеда тахьай карди са менфятни гудач' манадин мисал.

НИСИНИХЪ нар. нисинин вахт алукьдайла, алукьайла. Пакамахъ, нисинихъ ва нянихъ самовар эцигдай. ЛГ, 2002, 15. V. Жерягь йикъа пуд сеферда: экуьнахъ, нисинихъ, нянихъ Аллагъдиз ибадат ийизвай кас тир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

НИФРЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гзаф такIаивилин, душманвилин гьисс. ГьакI хьайила, адан рикIе сакIани табийиз тежезвай и халкьар такIан хьунин нифрет авай. З. Р. Гьажи Давуд. Пачагьрин ва абурун гъилибанрин инсафсузвилер, халкьдин патай абуруз авай нифрет, такIанвал сатирадин махарани къаравилийра мадни дериндай ва хцидаказ ганва. Гь. Гашаров. Сифте гаф. - Агь, гурцIул, - тажуб жезва цIийи таниш. - Яраб им вуна зун бегенмиш хьана ийизвай кар ятIа, я тахьайтIа, нифрет яз, ягьанат яз ийизвай кар? А. Исм. Эхиримжи къув. Кимел кIватI хьанвай инсанрин чинар нифретдин гьиссерив ацIанвай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* нифрет авун [гъун] гл., ни низ гзаф такIанвилин, душманвилин гьиссер лугьун. «Эхь, захъ рикI ава. Ада ваз уьмуьр амай кьван нифрет, ахпа лянет ийида, Къ. М. Экуь инсан. Ахцегьви шаир Малла Нуриди вичин «Судуяр» шиирда нифрет гъун дуьшуьшдин кар тушир. ЛГ, 2002, 15. V.

НИФРЕТЛУ прил. гзаф такIан жедай, акунани такIан жедай

НИФРеТУН гл., ни низ; -да, -на; -а || ая, -ин, -рай, -мир; нифрет авун, нифрет тавун, нифрет тахвун, нифрет хъийимир Гьанлай кьулухъ шаирриз нифретзава хахайри... А. С. Хандин буйругъ. Чарадан тIал течирди. Пай недайди гъейридан, Пашман жеда эхирда, Нифретда агл вирида. А. Ал.

НИЧИДА || НИЧТА || НИШТА (>низ чида) рах., кIус 'тIвар кьур, ихтилат физвай кардикай тайинвал авач' манадин гаф. - Ваъ, - лагьана Сираж бубади пурпудаказ пIузарикай гапIал-гапIал гум акъадарна. ~ гьакI фенач, чан хва. ана ничида ГьикI фенатIа... М. Гь. Буржар хьайитIани, алатда хьи... Заз чидай гьалда, ам жуну хьанвай, ам уьмуьрди, а куьгьне -иски яшайишди сефигь авунвай. Ничида, ада гьикьван дагъларни дуьзенар вичин уьмуьрда алиумнатIа! Ничида, ада гьикьван хъсанни пис, гуьлуьшанни къаранлух гьисс авунатIа? М. Б. Балаш бубадин азан. Туш., почтальон къведай вахт хьанвач, - лагьана Сефербега, - ништа, ам киркиви Мислим яни, вуж ятIа? А. Ф. Газет. - Гьей. - кьил инихъ-анихъ элкъуьрна Селимата, - лугьун вуна гьакI ийизва, амма, алатай йисара хьиз, ничта, отпускайриз вун гьинихъ акъатдайди ятIа... Я. Я. Са фурун вакIар. Легьзеда гадади вичин иви къвезвай гъил кьатIана. Аквадай гьалда, алукьайла, ништа, кве акьунатIа. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Ваз ам акунайтIа! ГъвечIи чIавуз гьахьтинди, чIехи хьайила, ништа. ада вучзавайтIа. М. Б. Зун кьенвач. Синоним: низ чида.

ниЧТкил. НИЧИДА

НИЧХИР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вагьши гьайван ва я къуш. КIанзава ваз, ацукь цуьквер тахтунал Амай ничхиррин из дуван, бахтавар. Е. Э. Билбил. КичI акатай ничхирри къал къачуна, кул-кусрай къуьрер, маса гьайванар инихъ-анихъ чкIана. А. А. Лад хьайи рагъ. Тамара гьар жуьре вагьши гьайванар. ничхирар бул тир. А. И. Къиргъин.

НИШРАВ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьз хьана хкатзавай цин хвал.

НИШТIЕР(АР) фарс, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра кьве ва я гзаф хилер алай, акьализ ахьайиз жедай жибиндин чукIул. Мукьвара ваз мугьманарни атун мумкин я. Абурув и ништIерар жеда, - лагьана жибиндайни акъудна вичин чукIул къалурна. З. Э. КУТВ-диз фена. Гьамиша адан жибинда ништIер жедай... А. Фет. Кьерен къванер.

НИЯТ араб., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са вуч ятIани кьилиз акъудунин фикир. [Регъуьхбан]. Заз и ксариз тикрарна лугьуз кIанзава: Эй бейниванар, вири дуьнья уях хьанва, бес куьн мус уях жеда? «Садвилиз» садни чара ийидай, пайи-паяр ийидай ниятар авач. «Садвал» хайи лезги халкь сад ийиз алахънава. М. М. Кьибле пата гурзава. Бязи ксариз тарихда хьайи крарикай хуш къвезвач. Абурухъ тарих чпиз кIандайвал туьхкIуьрдай ният ава. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Дуьзгуьн тухуз жува сифте, Михьи ният аваз рикIе, Камар вегьиз гьахълу рекье, Шукур гъида Худадиз за. М. Алпан. Шукур. Синоним: фикир, къаст.

* ният авун гл. 1) къаст авун. Ният уна вун базардиз фейила, Хъсан затI хьуй, а къиметар гайила. Е. Э. Къавумдиз. 2) мусурманди сив хуьда лагьана кьетI авун ва и кIвалах кьиле тухуз куьмек хьун патал дуьа авун.

НОВЕЛЛА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьикаятдин гъвечIи эсер. Куьруь рассказ ва я новелла кIелзавайдаз са истикан яд я. Ам ада са нефесдай хъвада. А. Фатуллаев. Къурбан Акимов.

НОГЪАЙ (НУГЪАЙ) сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, ~ йра Кеферпатан Кавказда яшамиш жезвай туьрк халкьарик акатзавай миллетдин агьали.

НОГЪАЙ прил. ногъайрин, ногъайдин; ногъайриз талукь. Далуйрихъ лацу сиргъаяр авадарнавай дарги кьуьлерал, келегъаяр алай лезги, пара серес бапIахар алай ногъай, тандал яру-цIару булушкаяр алай урус дишегьлияр,. кьилел жижам ва бухаридин барманар, тандал ~валчагъар алай дагъви итимар, дамахдивди алукIнавай маса гьевескарар аквазвай инсанрин гуьгьуьлар гьасятда ачух жезвай. Н. Меликов. Яран сувар меркезда || ЛГ", 2000, 29. Ш.

НОЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра математикадин илимда авачирвилин лишан тир гьакъикъи число. Эгер вахь авачтIа кIвал, мал ва девлет. Тек са нолририкай я ви къимет. С. А. Рекьерин дафтардай.

* нолдилай башламишун гл. ичIи чкадилай, затIни авачир гьалдилай, сифтедилай башламишун.

НОМЕР || ( НУмРА рах.) урус, сущ.; -ди, -да, -ар ( яр), -ри (-йри), -ра (-йра) 1) сад хьтин еридин затIар сад-садавай чара авун патал кьадар къалурзавай гаф. Адан ["Дуствал* альманахдин. - А. Г.] 1952 - йисан кьуд нумрадиз жегьил шаиррин пудкьадав агакьна иширар акъуднава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Багъишламиша, им вад лагьай купе тушни? - ракIара кьилелай чIар фенвай, яцIу якIарин жегьил итим акъвазнава. Заз нумра чизвач. М. Б. Зун кьенвач. Ахпа ада заз фу тIуьн теклифнай. Вич авай нумрада. Мугьманханада. З. Къ. Зун текдиз кIвале къатканвай. 2) мугьманханада авай кьилдин кIвал. - Къуллугъ буйругъ я, дайи, -лагьана мили хъвер авур ам са гьиниз ятIа рекье гьатна. Зун номердиз хъфена. Б. Гь. Кек галкIизва. Ял язавай сифте кьилера, санаторийдин къаршидал алай микрорайондай кIани-такIан къачуна. са куьникайни хабар авачир зун, рекьелай элячIна, нумрадиз хквез кIанзавайла, кьве зирпиди, къамалай кьуна, акъвазарнай. А. Э. Квак.

НОРМА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) къанундалди тайинарнавай вирида кьабулнавай къайда. Ада [Гьасан эфендиди. А. Г.] шариатдин нормаяр вичин девирдихъ галаз. кьадайвал туьхкIуьрунин месэла вилик эцигнавай. '"Самур" журн., 2003, № 23. 2) са куьн ятIани юкьван гьисабдалди кьадар, уьлчме. Ам чи управленида авай вири крановщикрилай векIегьди ва кар алакьдайди я. Адан йикъан норма пуд виш процент я. Б. Гь. Вили вилер Яз и кIвалахдин норма бригадади 130-140 процент тамамарзавай. Амма кардин гьарфуна гьатнавай абуру гила ам тIимил яз гьисабзавай. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. Гъардаз гьар йикъан норма ганвай, ни вуч кIвалах авунватIа чириз дуьм-дуьз гьисабар тухузвай. ЛГ, 2003. 25. ХII. Синоним: кьадар 1).

НОСИлКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра залан затIар ва я сагъсуз инсан санлай масанал кьве касди гъилераллаз тухун патал туькIуьрнавай алат. Эцигунардай чкадиз атанмазди, чи гъилера лопаткаярни носилкаяр вугана. Б. Гь. Вили вилер Чи техника гьелелиг лопатка, пер, носилка ва гъилер я. Т. ВинистIалви. Жегьилвал.

НОТА¹ урус, сущ.; -ди. -да: -яр, -йри. -йра музыкадин сес махсус лишанралди кхьена къалурун ва а лишан вич. - Ма, и нотаяр кхьидай дафтар муаллимдив вице. Р.

НОТА" урус, сущ.; -ди. -да: -яр. -йри, -йра са гьукуматди маса гьукуматдиз тайин са месэладай кхьена ракъурзавай чар. Къатхьухь фена дипломатрин столдал, Зи гьиссерин аксивилин нота хьиз. М. Б. Манидиз буйругъ.

НОТАРИУС урус, сущ.: -ди, -да -ар, -ри, -ра 1) жуьреба-жуьре документар туькIуьрдай, тестикьардай ихтияр ганвай ва а кIвалахар тамамарзавай кас. 2) гьа кас ва я гьа идара авай чка.

НОЯБРЬ урус, суш.; -рди, -рда; -ирар. -ирри, -ирра йисан октябрдилай кьулухъ. декабрдилай вилик квай цIусад лагьай варз. Гьа и 1920 - йисан ноябрдин 13-да юлдаш Сталина Дагъустандиз советрин автономия гунин ва Дагъустандин Автономный Советский Социалистический Республика тешкилунин гьакъиндай деклерация малумарнай. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Гьа икI ноябрни акъатна, Зи умуд атIана. А. М. Мурк ракъини цIурурда. 28 лагьай ноябрдиз Республикадин цIийи Милли библиотекада лезги халкьдин чIехи шаир Алирза Саидован 70 йис тамам хьунихъ галаз алакъалу яз ам рикIел хкунин мярекат тешкилнавай. "Самур" журн.. 2003..44- 45.

НУБАТ|| (НУбА рах.) араб, сущ.: -ди, -да; -ар. -ри,~ ра 1) вужар-вучар ятIани сад-садан гуьгъуьнал хьунин къайда. - Ягъа, душман, эвел нубат види я, -лагьана Магъшлада. Ф. Ирирд юкI алай Магьамад пагьливан. Пенсионерри кIуфук хъвер кваз, сада-садав нубат вугун тийиз рахунар ийизвай. З. Э. Зулун пеш. Вуч жеда кьван, туьквендай як маса гузва. За нубатни кьунва. К., 1988, 2. ХI. 2) гьахьтин къайдада, цIарцIе чка. За зи нубат ваз гузва. Р. Синоним: учир.

* нубат алаз нар. 'гьакI хьана кIанзавайди тир, тахсир види я' манадин ибара. Синоним: кьилеваз. Антоним: нубат алачиз.

* нубат алачиз нар. кутуг тавунмаз. Синонимар: ихтияр авачиз, алазни-алачиз. Антоним: нубат алаз.

* нубат атай чкадал нар. лазим тир чкадал. Нубат атай чкадал кичIени хьана, жуван чан гана кIанда. Къ. Къ. КIири Буба.

* нубат атун гл., куьн, вуч ийидай гл. са карда нубат хьун. Руш пияла пайиз эгечIна; са арадлай нубат хтулдал атана. Ф. Ирирд юкI алай Магьамад пагьливан. Мелез атайбуру хкетар ахьайиз башламишна. Нубат къари дидедин рушал атана. Ф. Далалубегьли. Гила, зи хва, атанва ви нубатар Пай кутадай техилдикни, чIалакни. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ам деведин цацар квай ргай яд тир. Гадайри гьарда, вичин нубат атайла, адан кIуфукай яргъалди сив хкуд тийизвайди акурла, ам анжах Земзем булахдив гекъигиз жедай. А. Къ. Инсандин ажузвал. Са йикъалай, вичин нубат атайла, Исмаил Къизтамаман кабинетдиз гьахьна. Гь. Къ. Къацу цуьквер.

НУбАТДАЛДИ || НУБАТРАЛДИ нар. нубат-нубатда, нубат хвена. Абуру галатайла, нубатдалди акьахун патал,. мискьи Мегъамедан хвар кирида кьунай. З. Э. Муькъвел гелер. И суфрадихъ ирид итим, дагъ хьтин, Шадзава къе нубатдалди кьуьлериз. А. С. Вилик жерге. Гьа куьрпе ханзада ада нубатдалди вири хуьрера къекъуьриз ва хурудихъ аялар галай дишегьлийрикай вирибурукай адав кьве хупI нек хъваз туна. З. Р. Гьажи Давуд. ХъуьтIуьн яргъи йифер кечирмишун патал кино, радио, телевизор авачир хуьре жегьилар, гадаярни рушар, нубатдалди гагь садан. гагь масадан кIвализ "хуьруьк фидай" адет авай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Балугъар авай рюкзак нубатралди кьадай меслят хьана. М. Б. За бананар недач.

НУБАТДИН прил. нубатдай тир. Файзуллагьди, нубатдин собранидал вичин стхади доклад авуна куьтягьна, суалар авани лагьана хабар кьурла, гъил хкажна суш гуда: С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. РакIариз тIампIни ягъ тавуна, Абдул Раджабовичан кабинетдиз нубатдин азарлуди атана. А. Эсетов. Куьзуь кьун. Чаз нубатдин ял ягъиз ацукьай чкадал, рекьин къерехда, кхьинар алай сурун къван акуна. М. Б. За бананар недач.

НУБАТРАЛДИ кш. НУБАТДАЛДИ.

НУБАТСУЗ нар. 1) нубат авачиз, нубатдилай къецяй. 2) себеб авачиз. Нубатсуз гьакI авуна къал. Е. Э. Дуьньядикай кеф тахай кас. ГьакI нубатсуз экъисиз кьам, Чидач ваз рахадай макъам. С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. Нубатсуз дирибаш жедалди, Эхир кьил яваш жедалди, Эвелдай тирвал хъсан я. С. С. Итимвал хъсан я. Иер фагьум ая вуна, Нубатсуз луькIуьн хъсан туш! С. С. Хъсан туш. Вичин кицI нубатсуз элуькь тийидайди чизвай Аслан къудгунна къарагъна. З. Э. Булахдал. Ам нубатсуз гьуьжетунардай кас туш. З. Э. Булахдал. Синонимар: бинесуз, гьавайда, гьахъсуз, нубатсуздаказ.

НУГЪАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са тайин тир чкадиз хас халкьдин рахунар. Абур са чIалал рахазва, амма нугъатар тафаватлу я, сад масадан гъавурда са гужуналди гьатда. А. А. Пад хьайи рагъ. 2) диалектология илимдин уьлчме. Наречияр диалектикрикай жеда, диалектар - нугъатрикай. Р.

НУКЬСАН араб, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра са нин-куьн ятIани еридик квай кимивал. Мегьамедкъуьлуьдик кьве нукьсан ква, чан хва! Сад лагьай нукьсан: адан акьул куьруь я, мез яргъи. Акьул даязди гзаф рахада. Кьвед лагьай нукьсан: адаз тIимил чирвал ава. М. Ш. Нукьсанар. ТуькIуьр хьунин рекьяй поэмадик са бязи нукьсанар кватIани, идеядин рекьяй чаз авторди (Х. Тагьира. - А. Г.) неинки са лезгийрин, гьакI вири Дагъустандин литературадани, саки сифте яз,... халкьдин векилрин ва урус инженердин зегьмет къалурзава. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. Кьилин нукьсан - им. школадин вири аялар дидед чIаларин тарсарал желб тавун я. Х. Ш. Дидед чIал чируниз артух фикир. Машгьур тийин крар хъсан, Дуьздал ийин нукьсанар. Т. А. Фу квахь тавурай. Синонимар: айиб, кимивал, эксиквал, рехне, синих.

НУКЬТIА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кхьинра хабардин предложенидин эхирда эцигдай лишан. 2) куьч. бицIи леке. Лап яргъалай пароход чIулав нукьтIа хьиз аквазвай. А. Р. Салам, эллер! Зи дуьнья, вун са нукьтIа я картадал, Ам абад яз хьайила, кIвал варлу я. М. Агьмедов. Зи дуьнья. Синоним: точка.

НУМРА кил. НОМЕР.

НУНУШ¹ прил. нерай рахадай. Нунуш рушал дамахарзава. Р.

НУНУШ² сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра нерай рахадайди. Нунушар артух жезва. Р.

НУР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) экв гузвай затIунилай къвезвай экуьнин шуькIуь зул.... гевгьер жибиндай акъудзамаз, и кIвал экуь хьана, нурдив ацIана. Ф. Гьуьлуьн руш. Ракъинин нур йигин жезва. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Цав циферикай михьи хьана. Ракьини вичин нурар гьарниз чукIурна. А. Б. Кьуьгъуьрни къиб. Вуна дакIар ахъайна - нур аватна. И. Гь. Рубаияр. 2) кьуватлу экв. Килиг, гьикьван гуьзелдиз Нур гьатнава живедин. Ш-Э. М. Кьуьд. Ацукьнавайбур сифтедай хъвайи чехирди ачухарнавай, абурун чина Хъвер, вилера нур ва гьар сада вич и берекатлу суфрадихъ галайбурун къакъуд тежедай хьтин са чIук яз гьиссзава А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: ишигъ, цIарцIар, экв. 3) куьч. лап багьади, играми инсан. 4) (чIехи гьарфуналди: Н) эркекдин хас тIвар - Нур а, а.

* нур гун гл., куь 1) къати экв гун. Гаф сивемаз фонарри гьар са патахь нур гана. А. Ал. Экв халу. 2) цIарцIар гун. И арада рагъ гьатнавай Селиматан чини акI нур гузвай хьи, ам Ахцегьрин яру-цIару ичиниз ухшар жезвай... З. Э. Арифдиз ишара. Ванна гьамиша нур гуз амукьдайвал, ам вахт-вахтунда са шумуд стIал нашатырный спирт квай къаришмадай жезмай кьван векъи пекиналди михьда. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 20.1 V. 3) гуьрчегдиз хьун. И тариф за ваз лугьуда, къаш-къаматди нур гуда. Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр авурай. Акъудайла багълари цуьк, Акъвазда нур гуз Ахцегьар. Х. Т. Ахцегьар. Дишегьли, кIвале столдал алай электрикдин лампа хьиз, нур гуз хьана кIанда. З. Э. Арифдиз ишара. Синоним: цIарцIар гун.

НУРЛАМИШУН гл., ни-куь вуч; -да, -на, -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; нурламиш тавун, нурламиш тахвун, нурламиш хъийимир нурарив ацIурун, гзаф экуь авун. Вуна дуьнья нурламишна, ви нурни зияд авурай. Е. Э. Мубарак Исмаил. Гьам шариат, гьам тIерикъат, Ачух я ваз дуьз гьакъикъат, Нурламишна руьгьдин къамат, я шейхерин шейх Мегьамед. Х. Къ. Шейхерин шейх. Синоним: ишигъламишун.

НУРЛУ туьрк, прил. 1) экв гудай. Варз нурлу я! Ада тIебиатдин чиниз экв чукIурзава, ада рехъ алатнавайбуруз рехъ къалурзава... Я.Ш. Гьахъ квахьдач. 2) цIарцIар гудай. [Гуьлханум]. Вун залай квелди усал я? Вижевай къаш-къамат, нурлу вилер, темягь ракъурдай пIузарар, амай чкайрикай зун рахунни ийидач. Н. И. Гьакимрин папар. Совхоздин директордин кефини цуру хьана, адан нурлу еке чинни агаж хьана... А. Фет. Кьерен къванер.

НУРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера нурлу тир гьал. Пелен юкьвал аквазва нурлувал. Е. Э. Заз булахрал яр акуна.

НУРЛУДАКАЗ нар. нур гудай лишан хас яз. Анжах чIулав вилер къалин биришрай жегьил яз, нурлудаказ килигзавай. М. Гь. Гезентидин эхир.

НУТIУФА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIерецдин хехверикай, виртIедикай ийидай ширин нямет. Хъархъун тарар кваз кьаз амач. Гзаф тарар пуч хьанва, кIерецрихъ, лагь, куьз наз амач: Нутуфадиз вуч хьанва? Квез кан туштIа нутуфа нез, Зун квехъ галаз рази туш. И. Гь. Багъ.

НУФУЗ араб, сущ.; -ди, -да гьуьрмет, маналувал. Гъазидиз Ярагъ Мегьамед акьван еке нуфуз тир хьи.... А. А. Ярагъ Мегьамед. Ихътин дуьшуьш рани нуфуз авай илчи герек я. А. А. Пад хьайи рагъ. Суфрадихъ тамададикай ачухдаказ вил къязавайбур аквазмачир, вучиз лагьайтIа тамададин жерме, яни хъвайидал алава яз са ацIай карчни ичIи хъувун, кьабулиз гила абуруз регьятни тир, хушни тир ва ихьтин гурлу макъамда жерме къазанмишуни чпин нуфузни вини кIарариз хкаждай хьиз авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: авторитет, кесер.

НУФУЗЛУ прил. са низ квез таъсир ийиз жедай, эсер ийидай, таъсирлу. Синоним: кесерлу.

НУШ фарс прил. хъсан затIарикай, фикиррикай шадвилин гьисс.

* нуш хьуй (хьурай)! межд. недай, хъвадай шейэр теклифдайла, гудайла, лугьудай гафар. | Анжелла]. Башуьсте. ( Шкафдай герек затIар гъана столдал эцигда, рюмкадиз коньяк цада, чIехидав вугуда) Нуш хьуй ваз, Али Бабаевич. Н. И. Гьакимрин папар. Шишни кабаб суфрадалла, Дад аку фад, нуш хьурай, Чехир авай челег, дустар, Жезмай кьван фад буш хьурай! Ж. Им вуч хесет я.

* нуш хьун гл. лезетлу хьун, хуш хьун, кеф гун. Акунариз, пагь, ажайиб хуш я вун, Гуьгьуьлдизни, кьадар авач, нуш я вун, Ам гъейратдиз, валлагь-биллагь, буш я вун, Дамах кутаз гьар ник хьайтIан, кьизил цам. Е. Э. Къизил цам. - Михьивални гуьрчегвал инсандин рикIиз я пара хуш. Вун зи рикIиз я пара нуш. З. Э. Арифдиз ишара.

НУЬГЕД(ИН): * нуьгед(ин) ич сущ. ичерин са жуьре. Нуьгед ич хьиз гъилиз атай, Вун ахьайиз дили яни? Ф.... вич тек амукьнамазди, цавун ранг алай вилер, ракъинин ранг алай чарар ва яр гекъифнавай нуьгедин ич хьтин чин атана адан вилерик акъваззавай. Б. Гь. Вили вилер

НУЬКЕР фарс, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра хандин, пачагьдин къуллугъдал алай яракьламиш хьанвай аскер. Дев акурла, вири беглер, нуькерар катна, хан текдиз амукьна. Ф, Агьмеди Хандин гъвечIи хва. Гьасятда, юргьа балкIанрал акьахна, фейи нуькерри, рекьин юкьвал са дерин фур эгъуьнна, аниз яд ахьайиа. Ф. Акьуллу данарбан. Вич атун лазим я лугьуз Уьзденан патав нуькер атана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

НУЬКЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера нуькердин пешекарвал. Гьа и парталар авачиз завай хандин нуькервилин къуллугъдани акъвазиз жезвач. Ф. ХъуьтIуьн тум яргъи я, гьанивни агакьда зун. Ина и гада са тажирдин патав нуькервиле акъвазна. Ф. Гьуьлуьн руш.

* нуькервал авун гл., ни нуькердин пеше кьилиз акъудун. Гзафбуру нуькервал ийиз кьил акъудзавай. Р.

НУЬКI сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера 1) чIулав цIакулар алай макьамар ядай гъвечIи къуш. Хьана кьван, хьанач кьван са нуькI. Гуьзел багъларани кьакьан дагълара къекъвез, манияр язавай и нуькIрез дуьньядин дерди-гьалдикай, азият-зегьметдикай хабар авачир. Ф. ЦIингил-цIингил нуькI хала. Белки пешер аватзава тарарлай, НуькIер хъфин себеб яз?... М. Б. Вуж ваз даим юлдаш ятIа рекьера. Фан гъвел незва нуькIре рагъул, Гишилавай етимди хьиз. Ш-Э. М. Зулун эхир. Заз виридалайни атIа цавун ранг алай нуькер хуш я. С. К. Яран сувариз. 2) (чIехи гьарфуналди - Н) инсандин лакIаб: НуькI. Лезгийри лакIабрикай гегьеншдиз менфят къачуда, Чна Нурмегьамедаз Нут. Мирземетаз Мизет. Ямуддиназ МутI, Пирмегьамедаз Шит, Абдуселимаз Дуц, Багьауддиназ Багьат, Шихмегьамедаз ШихетI, Кевсераз Ксе, Нуржагьаназ НучI, Нуриятаз Нуьк, Жариятаз, Жижиц Шаперидиз Шап лугьуда ва икI мад. «Самур» газ. * девдев нуьк, хуьруьн нуькI, чIулав нуькI.

* нуькIериз тIегъуьн атайла, кьиферикай хьун, кьифериз тIегъуьн атайла - нуькIерикай гл. кьве чин алайдан амалралди вичин кьил хуьн. Гила са къаридини, къуллугъдал алай са кьамацди нур къурвах авунва; гъилер хъуьчуьк кутуна акъвазмир, гьукуматдивай халкь паталди герек тир затар талаб ая. "Бес "халкьди" вичи вучиз тIалабзавач", -лагьайла, турутум акатна абурухъ, гьасятда кьил къакъудна. Кьукьмада акьуна чунни: ихьтин ксар кьаркьулув хьиз я; нуьквериз тIегъуьн атайла, кьиферикай жеда, кьифериз тегъуьн атайла -нуькверикай. "Самур" газ., 2005, 26.I.

* нуькIни цуькI хьана квахьун гл., вуж-вуч гьикьван къекъвейтIани, гьат хъувун тавун. КилигайтIа, пакамаз чарчик кваз кьацIал эцигай зур гирвенка гьерен як амач. Къаюм къекъуьн тавур чка амукьнач. Амма а як, нуькни цуьк хьана, квахьна. З. Э. КУТВ-диз фена. Са нивай ятIани ван къведа. Бес афлан руш сада чуьнуьхналда. Са кьве йикъалай гада, гьахьтин тарам руш туна, нуькни цуькI хьана квахьналда. З. Къ. ШейтIандин веледар,

* нуькIрен вилер сущ. чуьлдин вили рангунин цуьквер. Чна абуруз "нуькIрен вилер" лугьуда. Артух фикир тагудай касди абур вили цуьквер я лагьана тада. Б. Гь. Гъетер.

НУЬСРЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра 1) куьмек; са низ ятIани кар кьилиз акъудиз жуван иштараквилелди гузвай регьятвал. 2) (чIехи гьарфуналди: Н) эркек инсандин хас тIвар - Нуьсрет; -а, -а. * Аллагьди нуьсрет гуй!

* нуьсрет атIурай (атIуй)! 'Аллагьдин патай куьмек тахьурай манадин ибара. Имамди, вяз акъвазарна, кафиррин нуьсрет атIурай, туьрквериз нуьсрет гурай лугьуз, дуьаяр ийиз туна. А. И. Самур.

* нуьсрет гун га., ни-низ куьмек гун. Ирид цифер, ирид марфар, Алатна чил чими тушни, Мукьтадираз нуьсрет гайи Чи жемият мани тушни? Ф. Чидай касдиз муьгьуьббатдин ширинвал Нуьсрет гуда цаварини чилери. А. С. Белки, шаир тир жеди? Адалайни кьилинди, Шейхди вичи нуьсрет гунуг лазим я. А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гьазават.

* нуьсрет гурай (гуй)! межд. 'Аллагьди куьмек гурай' манадин ибара. Имамди вяз акъвазарна кафиррин нуьсрет атIурай туьрквериз нуьсрет гурай лугьуз дуьаяр ийиз туна. А. И. Самур.

НЯМЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) недай жуьреба-жуьре затIар. Зи хва, чилел ала зурба няметар: Сад техил я, муькуьдни - чал инсанрин. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Стха Усман, дувулар ви дерин хьуй. Атана ваз ярар-дустар къалин хьуй! Вирибуруз ви няметар ширин хьуй. Дуьнья ачух, чандин сагъвал гурай ваз! С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) куьч. са нин патай ятIани ядигар. Дуствал ахьтин нямет я хьи, вири Халкьадин ата-бубайри гележегдин несилриз ам вилин нини хьиз хуьн веси ийидай. М. М. Виш йисарин имтигьан. РикI капа вичин пайиз няметар, Артухар ийиз чилин девлетар. Б. С. Сагьиб лугьуз. 2) (чIехи гьарфуналди: Н) эркекдин хсуси тIвар - Нямет -а, -а. Няметан руш Бахтавар кIвалахдилай хтана. Ф. Ирид юкI алай пагьливан Магьамад. Пенжердай килигайла, Надежда Михайловнадиз акурбур, устIардиз. мешать ийизвайбур, колхоздин председатель Келентаров Нямет ва чупур чин алай са маса итим тир. А. А. Умуд. И йисара чавай... Лезги Нямет, Алирза Саидов, Шамсудин Тагьиров, Загъидин Гьасанов. Акиф Алиханов ва маса юлдашар къакъатна. Самур, 2002. №23.

НЯНЕ || НЯНеТ араб, сущ.: -ди, -да; -яр.-ар, -йри, -ури, -йра||ра са низ ятIани авунавай агь, къаргъиш. Документарни квадарна, жибинарни ни ятIани ичIи авуна. Им вири гадайрал атанвай няне я. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: лянет.

* няне [нянет] авун [гун| гл., ни низ са низ ятIани агь, къаргъиш авун. Гьавиляй бубади абуруз ахварайни нянеяр гудай. З. Гь. Бубадин кIвал. И агъвалатдикай виридаз хабар хьана, вирида фекьидиз нянет авуна. Ф. Фекьини чубан. Ахпа марфадилай гуьгъуьниз чилер регъ жез башламишай няни мукьвал хьайила, рекьин юлдашри йикъан эхирдиз нянет ийиз эгечIна. Гь. М. Хаяр. Синоним: нянеламишун.

* нянет хьуй (хьурай)! межд. 'виридаз виляй аватрай' къаргъиш.

* нянет хьайиди обр. 'виридаз виляй аватайди' манадин къаргъиш. Бирдан къаншардиз гургур алатна атай «ракьун балкIанди» Жаватан 6алкIанар кхурна са кьерехдиз акъудна. «Тфу, нянет хьайиди, гьинай акъатайди тир!» - Жаватаз рикIивай хъел атана. Гь. М! Хаяр. Купул, нянет хьайи купул. Алай чкадилай чIарни юзаз тежез, зегьримарди, вин душмандилай алат тавурай, зун михьиз кьена ман. Н. М. Жандар Магьамай.

НЯНЕЛАМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; нянеламиш авун, нянеламиш тавун, нянеламиш тахвун, нянеламиш хъийимир нянеяр авун. Къуй гьар сада къанлудиз, чIуру ният авайдаз няне гурай. Писвал нянеламишиз, Адалат рикIел алай гьар сада, къванциз икрамрай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: няне авун [гун].

няни фарс, сущ.; -яр, -йри, -йра югъ куьтягь хьана, йиф алукьдалди вилик квай вахт. Рагъ акIана. Амма вили атIласдин ранг алай цава гьеле нянин ярари нур гузма. И. Къ. Фетуллагь. Пакаман ярари нянин хурушумар эвеззавай, нянин хурушумри - пакаман ярар. Р. Гь. Лацу. Антоним: пакама.

* нянин хийирар! межд. нянинихъ салам гудайла, лугьудай гафар. - Ваз нянин хийир! -лагьана, адан гъил ваъ, гардан кьуна. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

* нянин хийирдилай пакаман шийир хъсан я мисал 'ийидай гьар са кIвалах пакам кьиляй авун хъсан я' манадин мисал. Пака чна ваз хъфидай ихтияр гузва. ваз машин ацIурдай ксарни жеда, рехъни экуьди жеда. Нянин хийирдилай пакаман шийир хъсан я, - лагьана тамадади. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* нянин тIуьн сущ. нянихъ недай хуьрек. Гьабибуллагь халудин хизан нянин тIуьн нез суфрадихъ ацукьнавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* нянин хийирдилай пакаман шийир хъсан я мисал 'ийидай кIвалах пакамалай башламишун хъсан я' манадин гафар. Де бес я, зи хва, ксана кIанда! Нянин хийирдилай пакаман шийир хъсан я, пакамахъ вуч жедатIа, чун килигда. А. Р. ЦIайлапан.

* няни хьун гл. нянин вахт алукьун. Югъ яваш-яваш няни жезвай Няни хьайила дустагъханадин гьаятда мад ванер гьатна. А. И. Самур. Пакама гьеле ахъа тахьанмаз, билбилди мани лугьузва. Няни жезмазни, мад билбилди вичин авазрал илигзава. Гь. М. Ирид къаш.

НЯНИЗ нар. нянин вахтунда, нянин вахт алукьайла Пакамахъ лаз гузвайла, башламишзава, няниз лап мичIи хьайила, кIвализ хквезва. С. Мингьажев. Ялавлу уьмуьр. Няниз татай акьул вуна [йикъа -А. Г.] пакамахъ гъида. А. А. Пад хьайи рагъ. Пакамахъ лаз гузвайла, башламишзава, няниз лап мичIи хьайила, кIвализ хквезва. С. Мингьажев. Ялавлу уьмуьр. Антоним: пакамаз.

НЯНИХЪ нар. югъ мичIивилихъ, йифехъ элкъвейла. Ада нянихъ разведкадин группа хтай рехъ экв жедалди амай са тIимил вахтунда мад са сеферда ахтармиш хъувуна. И. Къ. Фетуьллагь. Шад я чун гьар нянихъ кални хтунал, Ада чи аялриз нек гъида лугьуз. И. Ш. Кьудар. Гьар са касди йикъа кьве сеферда -пакамахъ ва нянихъ сарар чуьхуьн лазим я. ЛГ, 1994, 1. IV. Гьар са касди йикъа кьве сеферда - пакамахъ ва нянихъ сарар чуьхуьн лазим я. ЛГ, 1994, 1.1 V. Пакамахъ, нисинихъ ва нянихъ самовар эцигдай. ЛГ, 2002, 15. V. Антоним: пакамахъ.

НЯС араб, прил. 1) бедбахтвал гъидай, эхир пис гьалдиз гъидай. Кьеженвай сумкани къван хьиз гъиликай куьрс хьанва. ХупI няс вахт хьаначни. З. Гь. Лезгийрин риваят. Ам няс руьгьерин пис лишан я. Ада ви пачагьлугъдиз бедбахтвал гъида. Адан кьил галудун лазим я. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) пис хесетрин, масадаз яб тагудай. # ~ инсан, ~ аял, - руш, - велед.

* няс хьун гл. чIуру гьалдиз атун. Ибур булахдлай яд хъвана хъфидайла, гададиз гъил вегьена лацу жейрандин кIвач кьаз кIан хьана. Кар няс хьана, идан гъиле чIулав жейрандин кIвач гьатна. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан.

НЯСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) няс гьал, бедбахтвал гъидай гьал. 2) писвал, пис хесетар хьун.

НЯСВИЛЕЛДИ нар. нясдиз, няс краралди, писвилелди. Синоним: нясдиз.

НЯСДИЗ нар. няс краралди, писвилелди. Синоним: нясвилелди.

.

О

О [о]урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра алфавитдин къанни сад лагьай гьарф.... о, щ, ы гьарфарни чна анжах урус чIалай къачунавай гафара кхьизва. Месела: стол, пионер, комсомол, ящик, ямщик, щётка, выставка, вожатый ва икI мад. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М, Алкадарский А. К.... ё, о ва ы гьарфар урус чIалай атай гафара кхьида. Месела: ... объём, октябрь, пионер, комсомол, пальто, общество, посылка... М. Г. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС.

ОБЕД урус, сущ.; -ди,. -да; -ар, -ри. -ра 1) нисинин хуьрек. 2) нисинин хуьрек недай вахт. - Мерзият, бес бузбаш гьикI хьана? - жузуна са ни ятIа. – Бузбаш ахпа обеддиз гъидайвал я. З. Э. Булахдал.

ОБЛИГАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра гьукуматди маса гудай къиметлу чар (ам къачурдаз йисан къене тайин кьадар пул гуда ва я, хийирдин тираж хьайила, са хейлин пул акъатун мумкин я). Синоним: заём.

ОБРАЗ урус, ктаб., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра художественный эсерда къалурзавайди (инсан, къуш ва мсб). ТIебиатдин шикил ва инсандин гьал сад-садаз къарши яз, я сад садав кьадайвал гуналди, бендинин метлеб гзаф таъсирлуди ва образар шикиллубур жезва. Гь. Гашаров. Сифте гаф. - Багъишламиша, - лагьана пенсионерди адан гаф атIана, - Вавай революционеррин хуьруьн образ яратмишиз жедани, яни скульптурадалди. З. Э. Скульптор.... эхиримжи цIар «Вири яшда чирун патан са вун за!» - КIелунни, садлагьана, цIай галукьай барут хьиз, ялавди кьазва, и куни маса фикир, цIийи образ арадал гъизва. И фикирди образдин гъаятар сергьятсузбур я. З. Къ. Мердали Жалилован 60 йис...

ОБРАЗОВАНИЕ урус, сущ.; -ди, -да пешекарвилин чирвал. Педучилище куьтягьай адаз виниз дережадин образование авай учителрин арада, вични шегьерда, гьелбетда, чка хьанач. З. Э. ' Рамзият. * кьилин образование.

ОБСТОЯТЕЛЬСТВО граммат., урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра предложенида мус? гьикI? гьина? суалриз жаваб гудай кьвед лагьай дережадин член. Сказуемодалди ва я предложенида авай глаголдин маса формадалди лагьанвай кар, гьерекат кьиле физвай гьалар ( саягъ, вахт, чка ва мсб) къалурдай аслу члендиз обстоятельство лугьуда. Р. И. Гайдаров, СА. Селимов. Лезги чIал. III. * кардин тегьердин обстоятельство, вахтунин обстоятельство, чкадин обстоятельство.

* обстоятельстводин табий предложение сущ. сложный предложенидин кьилин пай ва я адан са член гьикI, гьи саягъда жезватIа, хьанатIа къалурзавай предлдожение. Обстоятельстводин табий предложение са шумуд жуьредиз пай жезва: вахтунин, гекъигунин ва дережадин, кардин тегьердин, себебдин, къаршивилин, мурадвилин, нетижадин, шартIунин, чкадин. Р.

ОБщЕЖИТИЕ урус, сущ.; -ди. -да; яр. -йри, -йра санал кIвалахзавайбур, кIелзавайбур яшамиш жедай дарамат, чка. Эхир ам Айнадин общежитидин гьаятдиз акъатна. З. Э. Муькъвел гелер. Зунни Буба са общежитида санал алай. ЛГ, 2002, 15. V. Чахъ я хизандин, я кьилдин ксар патал са общежитие къени хьанвач. ЛГ, 2003, 13. ХI.

ОБщЕСТВО урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са уьлкведин халкь. Зун аскервилиз фидайла акур обществодинни гилан обществодин арада лап еке тафаватар хьанва. М. Ж. Шиирдин мана метлебдикай хкатзавайвал, шаирдивай вич обществодилай вилик эцигиз хьанач. Р. Къадимов. Етим Эминан айгьамдин ва зарафатдин шиирар. Драмади обществодин хци месэлайрихъ ялайди я ва ам вичин гуьзел чешнейралди халкьдиз мукьва хьана... Ф. Асланова. Ханбиче Хаметовадин драматургиядикай. Синоним: жемят.

ОГЬО! межд. гуьзлемиш тавунвай суал, гьейранвал къалурдай гаф. - Огьо! Зун квез герек яни? А. С. Жуваз душман жемир вун.

ОДЕКОЛОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хъсан ни атун патан алукIдай парталдиз ядай жими затI. Синоним: атир.

ОДЕЯЛ(О) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ксанвайла мекьи тахьун патал винел вегьедай махсус гъаларикай хранвай ва къене сар, памбаг, митил авай затI. Садлагьана кIвачери галатун гьисс авуна, кьил йикъан къизгъин кIвалахрикди дакIунвай, гьавиляй ам, кроватдилай аладарнавай вили одеялдин пIипI хкажна, адал экя хьана. А. А. Умуд.... тадиз чпив гвай одеял а тарцин сериндик экIяйна, абур кIвачер гадарна архайиндиз ацукьна. Б. Гь. Вили вилер. - Чаз ахъайзавай кьван простынар, хъуьцуьганрин чинар, дасмалар, одеялар вичин кIвализ тухуз, чакай ягъанатарни хъийизва. Ш. Исаев. Завхоз.

ОКЕАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къураматдин материкдин къерехар элкъуьрна кьунвай ва я къерехра экIя хьанвай дерин ятар. ЭкъечIа гьар имтигьандай, гимичи хьиз океандай, Хифет хьанватIан гъавалат, икI амукьич! А. Мир. Гъезелар.

ОКОП урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хъиткьин жедай яракьдикай ва я гуьллейрикай чуьнуьх хьун патал чиле эгъуьннавай чка. Окопдин къерехдал ацукьна Къаюма вичин шаламдиз кукIвал хъиязавай. З. Э. КУТВ-диз фена. Къалурнавай пуд фронтда вири йифиз офицерарни солдатар ксанач Пехотади чпин окопар мягькемар хъийизвай ва чпиз бес кьадар патронар кIватIзавай. И. К. Фетуьллагь. Суьрсет са мус ятIани гьакIан ученияр патал эгъвенвай, амма гуьгъуьнлай аскерри чуьлдин гьажетханадиз элкъуьрнавай окопдиз гадарна. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ.

ОКРУГ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са тайин сергьатра авай чилер. - Ингье, - лагьана ада, -им чи округдин чилерин карта я, ибур чна и мукьвара тухун лазим тир къубуяр я. З. Э. Муькъвел гелер. Куьре округда муаллимар тIимил авай. ЛГ. 1992, 29. VIII.

ОКТЯБРЬ урус, сущ.: -ди. -да; ар. -ри, -ра 1) сентябрдилай гуьгъуьнин ноябрдилай виликан варз. Етим Эмин 1884 - йисан октябрдин вацра кечмиш хьайиди я. Э. Меликов. ДатIана рикIе авай кас || "Коммунист", 1988, 16. ХII. 2) 1917 - йисан октябрдиз гьукум фялейринни лежберрин гъиле вугай яшайишдин дегишвал. Ленинакай рахазва зун, Октябрь зи рикIева. Зи девирдин яшайиш, бахт Октябрдин рекьева. А. С. Октябрдикай фикирар.

* Октябрдин <социалист> революция сущ. 1917- йисан октябрдиз гьукум фялейринни лежберрин гъиле вугай яшайишдин дегишвал. Ахпа са арадлай дуьньядин чарх са маса патахъ, элкъвена, Октябрдин социлист революция хьана. А. Ф. Риза. Дугъриданни, Октябрдин революциядалди зегьметчийрин аялриз са экуь югъ акунач. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

ОЛИГАРХ урус, сущ.; -ди, -да; -ар -ри. -ра уьлкведа пулунинни промышленностдин девлетар гъиле авайбурукай сад.

ОЛИМПИАДА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра спортдин, музыкадин рекьяй гьуьжетар кьадай сувар яз кьиле фидай мярекат,

ОМОНИМ урус, граммат.. сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра сад. хьиз кхьидай ва я сад хьиз сивяй акъатдай, амма чеб манайралди чара тир чIалан уьлчмеяр. Омонимар словарра цифралди чара ийида, месела: кар¹ ва кар² . Р. Гьар са чIалаз омонимрин кьилдин словарарни ава. Р.

ОБЕЛИСК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра виняй шуькIуь кьуд синен дестекдин шикилда аваз эцигнавай къванцин имарат. Вири хуьрера, посёлокра, шегьерра дяведин къурбандриз обелискар хкажун - им гьуьрметдин кар я. М. Ж. Стхаяр-Аминовар

ОБЛАСТЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра сад тир политикадинни майишатдин тайин сергьятра авай чилер. Россиядин Федерациядин республикадик са шумуд область акатзава. Р.

ОПЕРА урус, сущ.: , -яди, -яда; -яр, -йри, -йра къугъвазвай артистри чпин гафар, фикирар музыкадихъ галаз манийралди лугьудай театрдин тамаша. Лезгийрихъ гьеле опера авач. Р. Дагъустандин сифтегьан операдин эсер кхьейди Готфрид Гасанов я. Р.

ОПЕРАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра бедендин азарлу чка атIудай мярекат.

* операция авун гл. ни вуж бедендин азарлу чка атIудай мярекат кьилиз акъудун. -ТIазвай чка аватIа лагь. За исятда операци ийида. З. Э. Арифдиз ишара. КIан-пун чирна, ахпа вичин къарар кьабулай ада дустунин вилик къетIи теклиф эцигна: садра за операци тавунамаз ам фад я. З. Э. Арифдиз ишара. Ам духтур я, вичин яшда уькIуь-цуру акунва, Лап агъа кIан виш лезгидиз операци авунва. М. Б. Автограф. Абдулкъадирован къайдадикай менфят къачуна, кIарабдин мефт дегишаруниз талукь яз хейлин клиникайра агъзурралди операцияр авунва. ЛГ, 2003, 13. ХI.

ОПРЕДЕЛЕНИЕ урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра предложенида существительнийрикай хьанвай членрин лишан къалурдай гаф. Определение гзафни-гзаф прилагательнийрикайни, причастийрикай ва гьакIни числительнийрикай, тIварцIиэвезрикай жеда. Р. И. Гайдаров, С. А. Селимов. Лезги чIал. Ш.

* определенидин табий предложение сущ. сложный предложенидин кьилин пай ва я адан са член сифетламишзавай табий предложение. Определенидин табий предложенийри гьихьтин? гьи? суалриз жаваб гуда. Р. И. Гайдаров, С. А. Селимов. Лезги чIал.

ОРАТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра халкьдин вилик экъечIна дилавардаказ речь рахадай кас. ДАССР-дин Верховный Советдин Президиумдин член, "Правда" колхоздин председатель хьайи Жафарова Зарбаф хъсан тешкилатчи, ялавлу оратор, активный общественник, фронтдиз еке куьмекар гайи дирибаш дишегьли тир. ЛГ, 2004, 22.I.

ОРГАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) бедендин са тайин везифа бегьемарзавай са пай (мез, рикI ва мсб). 2) идара. Лезги агьалийри республикадин органривай халкь лезги чIалал райондин газетар ахьаюн тIалабнава. Гьелелиг халкьдин мурадар кьилиз акъудзавач. М. М. Кьибле пата гурзава. 3) гьукуматдин идаради акъудзавай журнал, газет. Чи республикадин печатдин органриз илимдин бине авачиз акъатзавай маса макъалайрини кIелдайбурук гьахълу къалабулух кутазва. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Дагъустандин писателрин Союздин орган тир литературно-художественный ва общественно политический "Литературадин Дагьустан" журналар вад чIалал - авар, дарги, къумукь, яхул ва лезги - акъатзава. "Самур" журн., 2003. 4) милиция. Яшар яхцIурни цIудав агакьайла, адет яз, органра кIвалахзавайбуру яваш-яваш патара вил къекьуьрда ( и гафарин дуьз манада), вучиз лагьайтIа абуруз гила пенсиядиз экъечдай ( гуьгьуьлдаказ) ихтияр ава. М. Алимов. Гьинай ятIа лагь, вуж ятIа лугьуда.

ОРГАНИЗАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри. - йра са гьихьтин ятIани кIватIалдин кIвалах идара ийизвай тешкилат. Гена шукур, партийный организациди гъавурдик кутурла зи хцин кьили ван авуна. З. Э. Рекьер сад туш. Эхь, ина исятда виридалайни вилик герекди коммунистрин мягькем организация, тешкилатчи тир. М. Гь. Гезентидин эхир.

ОРДЕН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра халкь патал, Ватан патал еке маналу кIвалах авурдаз ам къейдунин лишан яз гьукуматдин патай гудай махсус затI. Халкьдин шаир лагьай тIвар, СССР-дин лап чIехи орден тир Ленинан орден - ибур совет властди, азад халкьдал гьукуматди халкьдин патай шаирдиз лап чIехи къимет эцигунин, гьакъикъатда ам [С. Сулейман. - А. Г.] халкьдин вичин шаир тирвилин лишанар я. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Чна Маскавдиз вун ракъурда, кIвенкIвечи нехирбан! Цавдарни гваз! Хкверла, зи орденни хкваш! М. В. Гьарасатдин майдандал, * Яру пайдахдин орден

ОРДЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гьукуматдин идаради вичин патай гражданриз са кар кьилиз акъудун патал (кIвал гун, складдай техил ахъаюн) гудай чар-документ.

ОРКЕСТР урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -ийри. -ийра санал музыка ядайбурун десте.

ОРОНИМ урус, граммат., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. - ра дагъдин тIвар. Гьайиф къведай кар ам я хьи, лезгийрин кьил акъуддай ксари чи оронимар ( дагъларин тIварар) икьван гагьди хъсандиз ахтармишнавач. Къедалди анжах Шалбуз дагъ, Шагь дагъ, Китин дагъ, Питан дагъ, Сарфун дагъ, Кьелегъ дагъ, Базар дуьзуь, Жалгъан, Яру дагъ, Кьурагь дагълар хьтин тIварар тупIалай авунва. Амма чи халкьдин - лезгийрин тIвар алай оронимрикай гафни лагьанвач. Ихьтин тIварар лагьайтIа Азербайджанда садни кьвед туш. Абур чал са шумуд районда дуьшуьш жезва. Месела, Келбежер ва Гуьйчай районра «Лезги дагъ», Гедебей ва Шеки районра «Лезги къая», Къебеледа «Лезги пел», Дашкесан районда «Лезги яйлах», Огъуз, Шеки ва Къах районра «Лезги Магьле» хьтин тIварар ава. "Самур" газ., 2002, 28. ХII.

ОСТРОВ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кьуд пад яд къурамат чка. 1815 - йисан 8-августдиз есирда гьатай Наполеон Пак Еленадин островдал рекье туна. ЛГ, 2005, 12. VШ.

ОТДЕЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра идарадин, тешкилатдин са хел. И чIавуз идеологиядин отделдин зеведишдин замвиле кIвалахзавай А. Г. Агъаевани заз еке куьмекар гана. "Самур" журн., 2002. А вахтунда председателвиле кIвалахай Ш. Шамхалов, собрание жедалди са шумуд югъ амаз, райисполкомдин коммунальный майишатдин отделдин зеведишвиле тайинарнавай. "Самур" журн., 2002.

ОТДЕЛеНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) вузда, совхозда, фабрикада са хел. Зи фикирдалди Бакудин университетдин филологиядин факультетда лезги чIал чирдай отделение ахъайдай вахт фадлай алукьнава. М. М. Кьибле пата гурзава. Лугьузвай хьи, бес фейи касди, отделениедин агроном Садикьа, овощторгдин кьилевайбурухъ галаз чал садна, тапан актар кхьена, вичиз кьеж хкудна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. 2) армияда виридалайни гъвечIи пай. - Юлдаш, капитан, призывникрин 70 касдикай ибарат десте чкадив агакьарнава. Отделениедин командир сержант Мешков. А. Къ. Аскервал башламишай югъ.

ОТКАЗ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра тавакъудиз, теклифдиз ваъ лагьана гудай жаваб, ваъ лугьун, кьабул тавун.

* отказ авун гл., ни низ тавакъудиз, теклифдиз ваъ лагьана жаваб гун, ваъ лугьун, кьабул тавун. Пакамахъ иниз Тамум хала атанвай. Ада гад кIватI хъийиз. куьмек гун тIалабна Амма ни председателди адаз куьмек гунуг отказ авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Отказ авурди анихь амукьрай, зун гьеле аялри лугьудай хьтин тербиядин гафарихъ яб акалуниз мажбур авуна… А. Р. Кьве чин. Синоним: отказун.

ОТКАЗУН рах., гл., ни; - да, - на; - из, - зава; - а, - ин, - рай, - мир; отказ авун, отказ тавун, отказ тахвун, отказ хъийимир тавакъудиз, теклифдиз ваъ лагьана жаваб гун, ваъ лугьун, кьабул тавун. Са касди референдумдикай отказна. Гьа гъвечIи суса. Н. Ш. КIвалин референдум. Уьлкведин хейлин клиникайра гьавиляй кIарабдин мефт дегишаруникай отказнавай. ЛГ, 2003, 13. XI. Синоним: отказ авун.

ОТЛИЧНИК урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра Школада ам отличник тир чи. Хъсан зегьметни чIугвадай вичи. А. Мут. ВикIегь Расул.

ОТПУСК урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра кIвалахзавайди ял ягъиз ахъайдай вахт. Мехъер авур са вацралай Гуьлзаран отпуск куьтягь хьана. Н. А. Вагьанда къванер. Са вацралай хьиз отпуск куьтягь хьана, Гьамид Мурманскдиз хъфена. А. А. Умуд. - Зун отпускаяр хьайила иниз хкведа, хизанарни галаз, - дидедин рикIиз сабур гун патал лагьана Играмудина. Я. Я. Са фурун вакIар, - Юлдаш отпускда авай. Ам Тамам кьве гьафтедилай хтун лазим тир… З. Къ. ШейтIандин веледар. Синонимар: муьгьлет, рухсат(ар).

ОРФОГРАФИЯ урус, граммат., сущ., анжах текв. кь.; - яди, - яда гафар дуьз кхьинин къайдаяр чирдай чIалан илимдин хел.

ОРФОЭПИЯ урус, граммат., сущ., анжах текв. кь.; - яди, - яда гафар сивяй дуьз акъудунин къайдаяр чирдай илимдин хел.

ОСТРОВ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра гьуьлуьн, вацIун, вирин юкьва авай къурамат.

ОТЧЁТ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра сада вичи авур кIвалахдин, харжидин гьакъиндай вичин идарадиз гудай гьахъ-гьисаб. Гъай аман, юлдаш тракторист, ви отчетдиз кIур гайиди Къурбан яз тахьай гьа! А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Райондин гьакимрин чара атIанвай: кьве йикъалай садра Цавандин рекьин гьалдикай отчётар кхьиз, абур Москвадайни кваз тIалабзавай. М. Б. «Жигули».

* отчёт гун гл., ни низ авур кIвалахдикай, харжидикай, хийирдикай гафаралди ва я кхьена лугьун. Анлай инихъ алатай девирда чна гьар йисуз отчёт гудай ва сечкийрин вахт хьайила, гъахъ гьисабринни сечкийрин собранияр тухузвай. ЛГ, 2005, 19. V.

ОФИЦЕР (ЭФСЕР куьгь.) урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра армияда, милицияда жергедин къуллугъчидилай, солдатдилай ва ва сержантдилай виниз тир чин. Меркездай иниз гъайи офицер кьилел хкаж хьана. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Ташкентда МВД-дин школа акьалтIарна хтай жегьил офицер С. Султанова, Дагъустандин МВД-дин идарайра жуьреба-жуьре къуллугъар тамамарна. "Самур" журн., 2002, № 23.

* офицеррин кIвал сущ. офицеррин умуми уьмуьрдиз талукь мярекатар кьиле тухудай дарамат. Халил Назирович Саратовдин гьавадин Флотдин училищедиз гьахьна. Ина адал офицеррин кIвалин художественный самодеятельностдин коллективдин регьбервал ихтибарна. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

ОФИЦЕРВАЛ сущ.; - или, - иле: - илер, - илери, - илера офицер тир пешекарвал.

* офицервал авун гл., ни офицер тир пешекарвал кьилиз акъудун.

ОФИЦИАЛЬНИДАКАЗ нар. гьукуматдин идарадин къарардалди. Самурдин там официальнидаказ тIебиатдин памятник, милли парк яз малумарнаватIани, ам са къатда тергзава. ЛГ, 2003, 22.II. Гьа и йисан [1945 - йисан. - А. Г.] 28-апрелдин йифен кьудаз 30 декьикьа кIвалахайла, абур [Адольф Гитлер ва Ева Браун. - А. Г.] официальнидаказ эвленмиш хьана. X. Шайдабегова. Ева Браун.

ОФИЦИАНТ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра тIуьн-хъун гузвай чкада къуллугъзавай итим. Официантдиз ада акьална са вил: - Гьерекь, пити ва бузбаш! Башуьсте, ягъ гъил! А. С. Жуваз душман жемир вун. [Керекуьре Пуркурович], Пул гайила, Кускафтарни, Малкамутни ви къуллугъда официантар хьиз акъвазда. Ф. Б. Филиал.

ОФИЦИАНТВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера официант тир пешекарвал.

* официантвал авун гл., ни официант тир пешекарвал кьилиз акъудун.

ОФИЦИАНТКА урус, сущ.; - ди, - да: - яр, - йри, - йра тIуьн-хъун гузвай чкада къуллугъзавай дишегьли. Официантка, эверай ван галукьна, Атана фад, цIай галукьай тегьерда. Б. С. Жувак тахсир хьайила и кас чи официанткайриз вирибуруз таниш тир. А. Э. «За хьун гадарнава…» … и кас чи официанткайриз вирибуруз таниш тир. А. Э. «За хьун гадарнава…»

ОФИЦИАНТКАВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера дишегьлидин официант тир пешекарвал. Адан папа ресторанда официанткавиле кIвалахзавайди тир. А. Э. «За хъун гадарнава…»

* официанткавал авун гл., ни официантка тир пешекарвал кьилиз акъудун.

ОЧЕРК урус, лит., сущ.; - ди, - да, - ар., - ри. - ра са затIуникай. са касдикай кхьенвай литературадин эсер. Вуна заз директордин папакай ваъ, адакай вичикай суьгьбет ая. Вуна очерк адакай кхьизвайди я эхир. А. Р. Къаратикенар. Ина мукьвал-мукьвал Мердалидин тIвар алай фельетонар, очеркар, репортажар, шиирралди кхьенвай тебрикар - гзаф цIийи жанраяр акъатзава. З. Къ. Мердали Жалилован 60 йис.

П

П |пэ] урус, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра алфавитдин къанни кьвед лагьай гьарф. Алай вахтунда и гьарфуни кхьинра кьве сес къалурзава: 1) пIузаррин вансуз нефес галачирди, месела паб, пад, пуд гафарин сифте кьиляй ван къвезвайди, 2) пIузаррин вансуз нефес галайди, месела: пак, перт ( хьун), путул гафарин сифте кьиляй вас къвезвай хьтинди.

ПАБ сущ.; - па, - па; - пар, - пари, - пара 1) эркекдиз акси жинсинин, вичи аялар хадай ва абуруз хурудай нек гана чIехи ийидай инсан. Гьич тахьай кьван гзаф атанвай папар, КIватI хьанай гъвечIи-чIехи ва руш аял. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Къав кIевириз,. шифер ягъиз, Папар жезва кIвал сувагъиз, Залан кIвалах уртах ийиз, Ажеб регьятвилер жеда. С. Лезги мехъер. Синоним: дишегьли. 2) са хизандин кьил кутун патал итимдиз некягьнавай диши инсан. Гьич са касдиз кьве паб тахьуй дуьньядал. Е. Э. Кьве паб. Са паб гъун важиб, герек я бендедиз. Е. Э. Герек туш. Паб кьена ялгъуз хьайила, Виниз кар агъуз хьайила… Межлисда зи тIвар амач кьван. С. С. Марият кьена хендеда хьайила. Айиб туш папахъни тахьайтIа цамар, Айиб я ачух чин, жигер тахьайтIа. А. С. Ша, дустар! Лезгидиз герекди са паб, вад аял, са кесиб кIвал ва са гъвечIи къуллугъ я. 3, Р. Веси. Я паб,… им чIехи мурад тушни, жуваз хва хьана, хва чIехи хьана, адан мехъер, межлис акун. А. Муграгъви. Адалатдин арха.

* паб-аял сущ. са хизанда авайбур вири санлай. Вуна мидя кьуналди къе архадай, Паб-аялдиз къалуруналди буба хьиз, Эхир раиж жеда ви рехъ туба хьиз, Ви хва пака гьи чин алаз рахада? X. X. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал». Ада, виридаз хьиз, Севзиханазни гьа сад хьтин жавабар ганай: «Кеф-гьал пис туш… пабаял вири сагъсаламат я». А. Къ. Нехирбанни лекь.

* паб гъун (къачун) гл., ни низ уьмуьрдин юлдашвиле кIани дишегьли жуван кIвализ гъун. Паб тагъана яшамиш жедайди туш, - атIуз-атIуз лугьузва Гьайваза, вичин стхадин чинилай вилер алуд тийиз. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьвед лагьай паб хкидай ихтияр авайтIа, за ам гьикI хьайитIани жагъурдай З. Къ. ШейтIандин веледар. Бахтсузвал яни, тахьайтIа кьисмет, Гъайи-гъайи паб кьена са касдин, Абурун шалар куьрсарун адет Хьанвай цлакай, лишан яз ясдин. Ирид лагьай паб хкана тадиз, КъекъвезвайтIани гъилеваз кIекIец… К. К. Яд атIай регъв. Синоним: эвленмиш хьун.

* паб-гъуьл сущ. са хизандин кьиле авайбур. Паб-гъуьл хьайтIа, тежез хьайитIа гьуьрметар. Квез герек я мад а мехъер, зегьметар. С. С. Пис папаз.

* паб рахкурун гл., ни паб тир дишегьлидихъ галаз санал яшамиш жез амукь тавун.

* паб тIалакьдин кьил сущ. папал кьадай кьин. Хуьре нашиз гъисабзавай АнтIила са сеферда кимел, вичелай акьуллу кас авач лагьана, паб тIалакьдин ва кьуд каламдин кьин кьуна. Къ. Къайибханов. АнтIилан кьин.

* папаз кIан хьайитIа, ламракай итим ийида мисал 'гъуьл тербияламишунин карда патан къуват еке я' манадин мисал.

ПАБВАЛ сущ.; - или, иле; - илер, - илери, - илера эркекди паб, аялрин диде тир гьал. - Вуна зун гьиниз тухузва? - хабар кьуна гьуьзел руша. - Вун са вил авай шагьдиз пабвиле тухузва ман, ~ жаваб гана гадади. Ф. Гьуьлуьн шив.

ПАБВИЛЕлдИ в., нар. рахазвайдаз, алакъаламиш жезвайдаз кIандайвал ийиз гьазур тирди къалурдай амалралди. Синоним: ялтахвилелди.

ПАГВ сущ.; - куни, - куна; - квар, - квари, - квара юкьван (кьулан) тарцелай хурухъди къвезвай кIарабрикай сад.

* пакун тIвал сущ. инсандин, гьайвандик къвалан кIараб. Ленгердавай пакун тIвал, Енгедиз гуй рикIин тIал. Ф. Ша садра кьван чунни адал хъуьрен. Адан пакун тIваларив гвай пи цIрадайвал. Мез кьадайвал, КIвачер чилик ккIидайвал. Н. И. Сирлу межлис. КIвалахал фидайла, автобусрани троллейбусра дарискъал жез, кIвализ хтайлани пакун тIвалар тIариз рекьизва. Гь. Къазиев. "Гьайиф зи гъуьл".

ПАГУН кил. ПОГОН.

ПАГЬ ме. жд. гьейранвал, мягьтелвал къалурдай гаф. - Пагь, Надя, ваз чидач, муьгьуьббат вуч ятIа. А. А. Умуд. Пагь, ксариз хьайиди вуч уьлуьм я… А. С. Дидедин кьисас. Пагь, гьикьван гуьзел я исятда тIебиат. ЛГ, 1992, 7. III. Рухвайриз чпин диде чпин гъилералди секинарна кIанзавачирни? Пагь, акI кIанзавай хьи. А. Исм. Вацран мичIер.

* пагь атIун, пагь атIана амукьун! гл., вуж са кардал муьгьтел хьана, лугьудай гаф, ийидай кар жагъин тийиз амукьун. Кьуна какур элкъвей карч, Ялна вичел, Гьалчна чилел, Яргъи хьана анал кел. И кар акур инсанар Рушан патав атана. ЦIувад йисан гуьзелди Виридан пагь атIана. Ф. Бахтавар. Пачагь и угъридин гъиляй ажуз хьана, пагь атIана амукьна. Ф. Халуни хтул. Шехьзавай аял къужахда кьунвай свас, гъилер куьрс хьана, вилер чIехи хьана, пагь атIана кьурана, гьакI амукьна. А. М. Самур. Къизилбашрин кьушунар, сел хьиз, шегьердихъ ахмиш хьана. Надир пагь атIана амукьна. З. Р. Гьажи Давуд.

ПАГЬЛИВАН фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра кьакьанда янавай симинал гьар жуьредин гьерекатар ийиз жуван алакьунрал халкь машгъулатардай кас. Зун акурла, къарагъна вун, Экв хьиз зурзаз шеминаллай, Я тахьайтIа пагьливан хьиз, Пайгар гвачиз симиналлай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Пагьливан неинки симинал адав гвай пайгарди, чилел агъзур жуьре кьуьруькар акъудзавай квасади хуьзва. М. Ж. Дарман хьиз герек я. Лезги пагьливанрин устадвилиз мугьманри рикIин сидкьидай капар яна. К, 1991, 22.I. Гила пагьливанар акьван гъиле-вилени амач, чебни тек-туьк гьалтзама. Квахьзава чи куьгьне адетар. М. Б. Футболист.

* пагьливан Магьамад сущ. халкь патал женг чIугвадай, вичихъ зурба беден, къуват авай лезги фольклордин игит. Пагьливан Магьамад, вичин гуьрзни къалхан къвалал вегьена, кварни къачуна, къарини хъуьчIуьк кутуна, яд галай патахь фена. Ф. Ирид юкI алай пагьливан Магьамад.

ПАД сущ.; - та, - та; - ар, - ари. - ара 1) къвал. Кьуранвай гьерен патар кIвализ хкана. М. Б. Катай къах. 2) тереф. Ина я и патаз, я а патаз мейил тийизвай, иллаки са фикирдал алачир хизанарни авай. Гь. М. Им къван, имни терез.

* пад алачир прил. акьуллу тушир, чкадив кьан тийидай. - За ви кьуьзуьвилиз гьуьрметзава. Тавакъу ийизва, мад ахьтин пад алачир ихтилатар тийин. А. И. Самур. Ихтилат чукун патал пад алачир сив квай са кас бес я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* пад жедалди векъи, нар. тух жедалди. Ма, хъухъ пад жедалди, - мурмурзавай ада. З. Э. Муькъвел гелер

* пад квачир сив сущ. сивел атай вуч хьайитIани лугьудайди. Абур, якъадаш, - лагьана ада, ваз хьанвай чIуру авазар я. Вараки, ахьтин пад квачир сиверихь яб акална, жуван кенефдин кьил квадармир. З. Э. КУТВ-диз фена.

* пад кими гафар [ихтилат] сущ. гьакъикъатдив кьан тийидай, ахмакьвилин лишанар квай гафар [ихтилат]. Гьамиша ийизва тикрар Чарада лагьай кьван кими гафар. А. Ал. Туьтуькъуш.

* пад-къерех авун гл., ни са тайин чкадиз фидайла, лазим тир партал(ар) алукIун.

* пад-къерех акун гл., низ уьмуьр акун, тежриба авайди хьун. - Заз квез хьтин дуьньядин крар чидач, заз пад-къерех акурди туш. А. Ф. Лянет. Дагъдин хуьре етим яз чIехи хьайи ва пад-къерех такур ам Димиран кIвале есир ва къаравуш хьанвай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Халкь а къадар нарази тир хьи, и кардин гъавурда анжах Уьзден хътин пад-къерех акур инсанар акьазвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* пад-къерех ягъун гл., ни жуваз паб аваз-аваз, маса дишегьлийрихъ галаз алакъалу хьун. Ваз къацак акатай данаяр акурди яни? Пад-къерех язавай итимарни гьакI я. Н. И. Гьакимрин папар.

* пад (патал) кьун гл., нин нин терефдар хьун. Жемятар, Шидибег хьтинбур чи хуьре мадни ава. Абуру вилериз акваз-акваз Шидибеган пад кьаз, «тапарар я» лугьуз, кхьейдаз нагьакьан гафар лугьудайла, квезни, абур вужар ятIа, чир хьана. А. Ф. Газет. - Шахмарданова пара кIевиз Агьмедован пад къазва. А. А. Лезгияр. Гьажиев учительницадин патал жедайди ашкара тир, гьавиляй ада сив ахъайдалди Гьуьсейнова сарарикай хьиз лагьана: -Ада, гьелбетда, ви пад кьада. А. А. Умуд.

* пад-пад авун гл., ни-куь вуж-вуч кукIварун. Гардан вуна зи атIайтIани, завай аниз физ жедач. Вучиз лагьайтIа гила ада зун къазунда, пад-пад ийида. Ф. Кесибдин хва Къагьриман.... аждагьандин ирид кьилни пад-пад авуна. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан.

* пад-пад (патар-патар) хьун гл., вуч сагъ затI сагъвиляй акъутун, паяриз чара хьун. И арада гуьрз хтана идан кьилел аватна, патарпатар хьана гьарнихъ чкIана. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан.

ПАДЕЖ урус, граммат., сущ,; -ди, -да; -ар, -ри. -ра затIарик, тIварарик акатзавай гафар дегиш хьунин категория.... дибда ( асул падежда) ачух сесер ава я у аваз хьайитIа, актив падежда ва и падеждикай жезвай амай падежра адан эхирда и гьарфунин вилик у гьарф кхьида ( яни икI: -уни ва мсб). Месела: лашуни, лашунин, лашуниз...; туп - тупуни, тупуниз... М. М. Гь. Лезги чIалан орфографиядин словарь.... лезги чIала шумуд падеж ава? - Жува лагь, - гадайри адаз инлай-анлай къуват гана. - Ни цIемуьжуьд лагьайтIани, - ашкъи акатна давамарна Курабега, - адаз, са девирда заз хьиз, грамматикадай къвед! ЦIекIуьд, ава лагь, цIекIуьд Т. А. -Лезги чIала шумуд падеж; ава? - ЦIемуьжуьд. - Ам виликан вахтар тир... Гила чахъ 19 падеж хьанва. Адан тIвар чарасузвилин падеж я. Суаларни ихьтинбур я: вучин? гьикIин? "Самур" газет, 2002, 19. III. * актив падеж, арачивилин падеж, асул падеж, гунугин падеж, талукьвилин падеж, къакъатунин падеж, секинвилин падеж.

ПАДИШАГЬ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гьукуматдин, уьлкведин кьиле авай кас. Ажеб камалэгьли гуьзел жагъана къужахда аваз, Жамали эйш-ишаратда падишагь хьиз чагъда аваз. Е. Э. Хьана Амач лугьуз и падишагь, Заз са хабар ван хьана хьи. С. С. Амач лугьуз падишагь.

ПАДУН гл., ни вуч; -да, на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; пад авун, пад тавун, пад тахвун, пад хъийимир сагъ затI кьве пай авун. Чил кьве падна, ЧIехи вацI авахьиз, Вилери ваъ, вуна заз къалурна. М. Б. КIватIиз тахьай гад.

ПАЁК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вахт-вахтунда садаз (аскердиз) гудай недай ва алукIдай затIар. Хуьре адан руфунин гьунар виридаз чизвай. Армияда ам кьве паёкдал эцигналдай. С. Гьажибегов. Пуд бади.

ПАЖ || БИЖ туьрк, сущ.; -ра||ре, -ра||ре; -ар||ер, -ари||ери, -ара|| -ара 1) дишегьлиди, некягь авунвай ва я регистрация авунвай гъуьл авачиз, хайи аял. ЦIайни гум кьилел алаз, куьчедай хтай дидеди Секинатаз вичин акьалтIай гаф лагьана: - Я жува-жув йикь. ТахьайтIа, за вун рекьида. А паж хамир! З. Э. Кек галкIизва. Хайи чилиз Батан лагь! Батан течир инсанни, диде-буба течир паж сад я! Ф. Б. Миф. 2) векъи масадбур алцурардайди. Гила... а симсил пажра диссертация кхьизвалда. Кхьирай! Гьахьтин гьиллейралди, дережайралди къуллугъар къачузвайбур чина муд хьанва кьван. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. КъарпIузар маса гузвайбур пажар я. - Вуч, вуч я? Гъавурда акьунач Нур. - Бижер я. - Вучиз? Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

ПАЖАЛИСТА урус, кIус са вуч ятIани авун теклифдайла минет авун яз ишлемишдай гаф. Пажалиста. Зи патав ацукь. Ясин вал кьуркьанул гьаким. Им гьа и кьуркьан ваз гьаким я лагьай гаф я. чан руш. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Синоним: буюр.

ПАЙ туьрк, сущ.; -юни, -юна; -яр, -яри, -яра 1) сагъ затI арадиз гъидай ва я ам чукIурайла жедай кIус. || вахтунда жемятдик зурзун акатна, са паяр катиз башламишна. Ф. Ирид юкI алай пагьливан Магьамад. Велиметан утагъдин са илан чIехи са пай адал алкIурнавай яйлухрай ацIанва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Набататрин паяр: дувул, тан, пеш, тум, къене авай емиш. З. К. 'ТIебиат чирун. 2) са гьихьтин ятIани шадвиляй гудай багъиш. Ракъинин гуьмбетдиз лапагар, верчер, гъери, дуьгуь, рангунин литер ва гзаф кьадар маса шейэр паяр яз гъизвай. А. И. Къиргъин. 3) умуми затI талукьбуруз чара авурла, гьар садал гьалтдайди. Бубадин суруз гьуьрметиз тежедай касдиз и кIваляй гьич чат кепекдинни пай жедач. З. Гь. Бубадин кIвал. * стха пай, чIалан паяр.

* пай атIун гл. са кардикай магьрум авун. Аллагьдин мал пай идайла, датIана, гьамиша куьз тада зун пай атIана? Е. Э. Азиз дустар, килигдачни зи гьалдиз? Кесиб кас аквадай бенде жагъич, валлагь, кесибвал кьий. Адан пай тIатIудай бенде жагъич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал кьий. Чи гзаф хуьрера кхьин авачирвал, азадвал анихъ амукьрай, бязи вахтара чи ата-бубайрин тIебиатдин лап адетдин девлетрикай пай атIанва. И. В. Чирхчир.

* пай атIуй! $, межд. дишегьлийрин экъуьгъун.

* пай гун гл. алакьунар, лазим шейэр гун. Сад Аллагьди гана ваз пай... Е. Э. Суна, за ваз лугьун са чIал.

* пай кутун гл., ни квек куьмек гун. Газетрин редакцийри чпин кьвалав литературадин кружокар тешкилуналди, анра юкьван школайрин преподавателрив, партийный, советрин ва маса работникрив лекцияр кIелиз, туналди чи литературадин гележег тир жегьил писателар чIехи авунин кардик лайихлу пай кутада. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

* пай хкатун гл., нин квекай умумивал амукь тавун. Агьузардин ван цавариз акъатна, И гуьлуьшан дуьньядикай пай хкатна. Е. Э. Шеда зун.

* пай хьун гл., вуч сагъ затI кьве патахъ чара хьун. Къазмадивай акьван яргъа тушиз, вацI кьве шакъадиз пай жезвай чкадал, къавахдин са тар пунай акъатнавай З. Гь. Ахварай авудай аваз. Лезгийрин интеллигентрикай гьарма сад анжах вич паталди алахъначиртIа, халкь кьве патал пай жедачир. З. Р. Веси.

ПАЙГАР¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра; пагьливан симинилай фидайла, адан гъиле жедай яргъи, дуьз лаш. Зун акурла, къарагъна вун, Экв хьиз зурзаз шеминаллай, Я тахьайтIа пагьливан хьиз, Пайгар гвачнз симиналлай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Пагьливан неинки симинал адав гвай пайгарди, чилел агьзур. жуьре кьуьруькар акъудзавай квасади хуьзва. М. Ж. Дарман хьиз герек я. Майдандал гъиле яргъи пайгар авай пагьливанни акъатна. К., 1991, 22.II.

ПАЙГАР² прил. лазим тир къайдада авай, хъсан ери авай.... заводди акъудзавай шлифовальный станокар акьван пайгарбур я хьи, абуру рандадай ягъай алатар гезина турла, чIар анихъ амукьрай, гьава фидай чкани амукьдач. З. Э. Кьве фронтдин командир. ЦицIигърин хуьруьн кIватIал санлай Куту-ркюредин наиблухдик акатзавай. Ина цуниз пайгар, хъсан магьсулар жедай чилер лап тIимил авай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. - Уьзден, чаз вахт пара ама. Тади ийидай кар авач. Чун кьисмет хьанвай межлисни пайгарди хьанва. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* пайгар хьун гл. лазим тир къайдада. хъсан ерида аваз хьун. ЦIинин кьуьдни хьана пайгар... С. С. Билбил. Гьар са жендек хьунал кьакьан, Намусдиз пайгар жедай туш. С. С. Вич гумрагь тир бязи тарта.

ПАЙГАР³ нар. лазим тир къайдада... адан са чIиб кьван шапкадикай хкатнавай мег эаз пайгар акунач. И. В. Чирхчир. Агьзур гадни агьзур гатфар ракъурна, Секинарда вун халади пайгар, рикI. И. Гь. Рубаияр. Лугьуз жедач, пайгар аквазвач заз жуван гьалар. И йикъара за Къуръанни кIелна, акьалтарнавайди я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: пайгардиз.

ПАЙГАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пайгар тир гьал. Пайгарвал лайих я жув пайгардаз. Р.

ПАЙГАРДАКАЗ нар. лазим тир къайдада аваз. Синоним: пайгардиз.

ПАЙГАРДИЗ¹ пайгар существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. пайгар.

ПАЙГАР, ПАЙГАРДИЗ² нар. къайдадик кваз. Гьелбетда, гьар гьи кархана къачуртIани, ада пайгардиз, къайдадик кваз кIвалах авун зегьмет чIугвазвайбуруз лазим тир, къулай шартIар яратмишунилай аслу я. ЛГ.. 2003, 13. XI. Синоним: пайгардаказ.

ПАЙГАРСУЗ прил. пайгар тушир. А кьвед лагьай папани са пайгарсуз велед хана заз. А. Къ. Нехирбанни лекь. Антоним: пайгар.

ПАЙГЪАМБАР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) диндин къалуруналди,: чилерал вичин къанунар, фикирар инсанриз чирунва кьилиз акъудун патал Аллагьди хкягънавайди. МискIиндиз физ капIда гьар жуьмядин кьуз, Аллагь, пайгъамбар рикIелай гьич фидач. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Низ чир хьуй, гьихьтин зурба пайгъамбарар и дуьньядал атанатIа, дуьньядилай фенатIа. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) чуьхверрин сорт.

* пайгьамбардин суьруь фейи рехъ сущ. цава куьлуь гьетер гзаф алай чка.

ПАйГЪАМБАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер. -илер. илери, -илера пайгъамбар тир гьал. Амма жуван ватанда чи ивидай Пайгъамбарвал тергнава тир тегьерда. А. Къ. Къара буллах.

ПАЙДА * пайда хьун гл., вуж-вуч гуьзлемиш тийизвай са вуж-вуч ятIани атун. Адан вилик сад лагьана са къаралту пайда хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Са герендилай анихъай къарма-къариш ванер акъатна, ахпа юрта гьатна чукурзавай, къуьне буш кварар авай, гъилерик чайданар, гичинар квай рушарин десте пайда хьана. А. А. Умуд.... Шемерук гвай чIулав кьушун Пайда хьана синерихъай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. КIвалин неси эвичIдалди варцин сиве чубандин акунар алай яшлу касни пайда хъхьана. Б. Гь. ТIварун стхаяр.

ПАЙДАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьушундин, гьукуматдин. идарадин лишан яз яргъи кIарасдихъ акалнавай тайин рангунин гьяркьуь парча. Пачагъди вичин вилаятдин вири чкайрай аквадай са кьакьан минарадин кукIваз чIулав пайдах хкажна. Ф. Нехирбандин хва. Ингье кьезил шагьвардик лепе гузвай яру пайдахар азадвилин муштулухар туширни'. А. И. Самур. Багъларин ара кьуна хуьруьн чIехи майдандал кьведалди рекье халичаяр экIяна. Майдандин кьилихъни варзни гъед авай къацу ипекдин пайдах яна. А. И. Самур.

ПАЙДАХЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пайдах хкажна тухудайди.

ПАйИ: * пайи-паяр авун гл., ни вуч са шумуд патал авун, кIусар-кIусар авун. Кьушун пайи-паяр авуна виже къведач. Вири кьушун санал фирай душмандин винел. З. Р. Гьажи Давуд.... бязи лезги алимри ва интеллигенциядин векилри лугьузва: им кьиле фидай кIвалах туш, им чи республика пайи-паяр авун я. Лезгийриз автономия герек авайди туш ва мсб. М. М. Кьибле пата гурзава. Авуна пайи-паяр адан [шаирдин халкьдин. - А. Г.] чил, Юкьвай тIуз симер тухвана векъи, Гатазва виниз авур касдин кьил, Гьелекзава эл гьакимри пехъи. Б. С. Ават ахварай. Синоним: паярун.

ПАЙИЗ паюн глаголдин мурадвилин форма. Кил. ПАЮН.

ПАК фарс, прил. михьи, къени. Эй алемдин азиз чанар! ТIебиатдин пак мизанар рикIин къене амаз дири, Шаир хьана пашман хьайи инсан акваз кIанзаватIа, Зи кIвализ ша! Л. Н. Зи кIвализ ша! 2) куьч. гзаф играми, чIурун виже текъвер. Чирда за ваз пак адетриз гьуьрметиз... А. С. Хцихъ галаз суьгьбет. Ватандиз ва халкьдиз къуллугъ авун гьар са касдин пак тир буржи я. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Акьалтзавай несилриз чирвилер, тербия гун - им чи пак буржи я. ЛГ, 1992, 1. IX

* пак хьун гл. михьи хьун. Вун са чIавуз тахьайди гьакI... Жене хъвайи кас Сулакдин... - гьа гьахьтин чIал язва заз пак, Экв кутадай ахлакьдин. Т. А. Фу квахь тавурай.

ПАКА' сущ.; -ди, -да алукьзавай югъ.

* пакад(ин) юкъуз нар. алукьзавай юкъуз. Пакадин юкъуз Надежда Михайловнадиз Айша писдаказ начагъ хьанва лагьай ван хьана. А. А. Умуд. ЦIи абур са партадихъ ацукьнавай; и кар фикирдиз атайла, ада геж тавуна лап пакад юкъуз абур сад-садавай чара авун кьетIь авуна. А. А. Умуд.

ПАКА² нар. 1) алукьзавай йикъан вахтунда. Руш пака зи тухуда. С. С., С. М. СтIал Саяд. Жанавур пака къуз сикIрен кIвализ фена... Ф. Ирид юкI алай Магьамад пайгьамбар. Къе агакьнач, пака кьведа зун ви кьилив. И. Гь. Рубаияр. Пака мелез эвериз кIан яни, я туш кIарасар атIуз тамуз тухузвани? М. Садикь. Дуст. 2) гележегда. Кеф чаз, - лагьана ада, - куьне учетар тухузва, кесибри чпихъ амай амачир белгемарни са тагъарда авай мухахъ, цуькIуьхъ маса гузва. Абуру чпин кьил пака гьикI хуьда? З. Э. Муькъвел гелер. Вахт - рикIин мурад патал женгера гъалиб хьунухь я. Пака жув бахт авай кас яз акваз кIанзаватIа, ам къе жагъура. А. Р. Чинебан савкьват. Къе чIал маса гайи касди пака вичин дидени маса гуда... М. М. Лацу лекеяр. Антоним: къе.

* пака лагьай миргихъ тум хьайиди туш мисал 'ахпадал вегьей кIвалах кьилиз акъатдач' манадин мисал. [Жават]. Эхь ман, мирес, гила кIвалах энгел авуна кIандач. «Пака лагьай миргихъ тум хьанача» лугьудай мисалар ава... Р. Ю. Вахтсуз кьиникь.

ПАКАГЬАН прил. 1) алукьзавай йикъан. Пакагьан кар гьакI рикIемаз, Няниз ксун вядедамаз, Фикир ийин фад пакамаз Ахварай ( а)ватун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая. Чун пакамалди къежей парталар алаз мекьила чуьлда амукьна. Иниз килигна завай пакагьан юкъуз кIвачел акъвазиз хьанач. А. Ф. Лянет. Княздиз неинки Надиран къенин ва пакагьан планар, адаз гьакIни адан вад йис идалай кьулухъ авуна кIанзавай крарни гиламаз чириз кIанзава. З. Р. Гьажи Давуд. 2) гележегдин. За квез икрам ийизва, игитар -куьн хьтинбур мад хьурай лугьуз. Куьн амукьзавач,. амма чи дагълара лайлайдин сес гьамиша жегьил я, куь кьепIера авай куьрпеяр пакагьан игитар я... З. Гь. КьепIинин аваз. Антоним: къенин.

ПАКАМ(А) сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къенин йикъалай гуьгъуьниз къвезвай йикъан экв жезвай вахт. Пакам кьиляй заз ахварай зун нардин тварар хьтин сарубугъда гваз регъве аваз акуна. И. В. Теъбир. Самолёт, адет яз, цавуз экъечIдай вахтуншай пуд сятдин геж хьанай. КIуьд стхадин вилаятдин кьилел ам пакаман вахтунда атана. А. А. Пад хьайи рагъ. Пакамалай сифте яз адав ахвар агатиз эгечIна. А. Исм. Эхиримжи къув. Ви гьар са пакама ихьтин рагъ алайди хьуй... Гь. Къ. Дили дуьньядин чирагъ.

* пакам(а|| -ан) [сабагь] хийир(ар)! межд. йикъан экуьн кьиляй сад-садал гьалтайла, саламдин ибара. - Пакам хийир, пакам хийир, инсанар, Хкаж жезвай мубарак хьурай квез! А. С. Пакам хийир, пакам хийир... -Пакам хийирар, Хелеф! - ацIай квар гваз булахдилай баде хтана ахкъатна. А. Къ. Нехирбанни лекь. - Сабагь хийир, дуст кас Генжали! Куьн вуч перишан я?! Къ. М. Рекьин риваятар.

* пакама хьун гл. экуьнахъан экв малум хьун. Пакама жедалди я Салегьа, я Марвара ахварнач... А. А. Пад хьайи рагъ.

ПАКАМАЗ нар. алукьзавай юкъуз. Пакамаз къарагъайтIа Лукьман, цав, чил чIулав хьана ацIанва, чIагъ ацукьайди хьиз, чинеррив. Ф. Пачагьдин мегьтер Лукьман. - Ваз контордай эверзава. Вун пакамаз гьаниз фена кIанда, - жаваб гана устIарди гьуьрметлувилелди. - Вуч хабар ятIа? З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. - Ваз мус кIандатIани! - лап къе. Ваъ, къе ваъ, къе геж хьана. - Пакамаз. Хъсан яни? Б. Гь. Вили вилер. Антоним: няниз.

ПАКАМАЛДИ нар. пакама жедалди. Чун пакамалди, кьежей парталар алаз, мекьила чуьлда амукьна. А. Ф. Лянет. Вичин йикъан кIвалах куьтягьна, рагъ пакамалди ял ягъун патал чуьнуьх хьана. Б. Гь. Вили вилер. - Тамазан, кар акI авуна кIанда хьи, пакамалди ибурукай са тIвар амукьдайвал, - лагьана Кавха Къафара гъиливди къуьлуьн никIер къалурна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Антоним: няналди.

ПАКАМАН прил. йикъан сифте кьилин. Пакаман секинвал са гьихьтин ятIани ванци чIурзавай. А. А. Умуд. Пакаман азан тир, жергежерге хьана дишегьлияр булахдилай хквезвай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Ширин шейэр, пакаман, нисинин, нянин хуьрек жедалди, вилик ишлемишна виже къведач. ЛГ, 1994, 1.1 V. Синоним: экуьнин. Антоним: нянин.

* пакаман [экуьнин] ярар сущ. экуьнахъ цавун кIан яру жедай вахт.

ПАКАМАХЪ || ПАКАМАХЪДИ нар. югъ алукьайла. Ша булахдал гьар пакамахъ, Заз ви къамат акурай, яр... З. Р. Яр. Пакамахъди Волгадиз вун килиг, хва, Авахьзавай ви уьлкведин тарих хьиз. Шамагъаждал явашдиз хъвехъ эциг, хва, Рахазва ам, дуьнья акур ариф хьиз. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Гьар са касди йикъа кьве сеферда, пакамахъ ва нянихъ, сарар чуьхуьн лазим я. ЛГ, 1994, I. IV. Пакамахъ, ниснихъ ва нянихъ самовар эцигдай. ЛГ, 2002, 15. V. Гьар пакамахъ экъечIда зун сердендал Калер ацаз. А. Ал. Гьар пакамахъ сердендал. Синоним: экуьнахъ. Антоним: нянихъ.

ПАКАМАХЪАЙ нар. югъ алукьайла хьиз. Синоним: экуьнахъай.

ПАКАМАХЪДИ кил. ПАКАМАХЪ.

ПАКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гзаф играмивал, рикIелай алудиз тежервал. И къванци, гуя Абас тIилисимда тунва, адаз вичикай хабар амач. На лугьуди, паквал, ядигарвал гакьунва, къужадиз зигьин амач, ам са гьихьтин ятIани чехи гьиссерин дерин дегьнеда цIранва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Зи аял вахтар, хайи хуьр, хайи кIвал, абурун паквал рикIел хкиз кIан хьана. М. В. Гьарасатдин майдан.

ПАКВАР пагв существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ПАГВ.

ПАКВИЛЕЛДИ нар. паквал хас яз. Синоним: пакдиз.

ПАКДИЗ нар. пак яз. Ви ашкь пакдиз хвейи касдин, рикIяй накъвар фейи касдин, Аманат хьиз, кьейи касдин Хуьх и кагъаз, алагуьзли. Ш. Къ. Алагуьзли. Адаз гьикьван хьанвай залан Вич коммунист тахьунни. Коммунист тIвар алай папан Даим пакдиз акунни. Т. А. Фу квахь тавурай. ЧIални чи бубайри пакдиз хвена чав агакьарнавай багьа аманат я. ЛГ. 2004, 12.II. Синоним: паквилелди.

ПАКЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра виче са вуч ятIани туна тухун патал чарчикай, целофандикай раснавай затI. Къачуна буйругъ къуллугъчиди са: «И пакет гваз вун фида виликди...» Б. С. Фикирна кIанда. - Куь сусваз гаф авач. Гьамиша гъилера ацIай пакетар аваз хкведа. Ада квез шегьердай вуч хкизва? - са еке пакетда аялдин пек-лек жеда, муькуьда - вичин дегишлух, перем, тапучка... Пуд лагьайдани - ичIи баллонар, аялдин горшок. Т. А. Девирдин шикилар.

ПАКЛУ прил. пак тир.

ПАКЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера паклу тир гьал. Умуд це заз даим вахь агъадай, Тежервал чи арада шаклувал. За дуьньядал виридан арадай Кьабулзава тек са ви паклувал. М. Б. Бубадин сурал.

ПАЛ(АР) || ПУЛАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра техилдикай гъуьр регъведайла, хкатзавай хъуьруьшар. Гъуьр санихъ авуна, Палар санихъ авуна. Ф. Ирид акадин фар чрана, Паларикай кицIин хапIа авуна. Паларин хапIа ирид чакуна цана. Ф. Анжах лап мукьув Агакьайла, гадади адав гвайди палар квай, аквар гьалда, мухан гъуьруькай ишиннавай тинидин кIвалакI тирди кьатIана. Б. Гь. Заз эвера. Диабет азар авайдаз дуьгуь квай хуьрекар, палар квай фу, салан емишар туьн меслят къалурзава. "Самурдин сес" газ., 2005, 19.III. Синоним: кепекар.

пАЛАН фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кIвалин гьайвандал эцигзавай парцин кIаникай кутадай затI. Эркек ятIа, хкягь. зи хва, женгчивал, ТуштIа, вакай палан ягъай лам жеда. Х. Х. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал. - Я юлдашар, - лагъана Махсуда, план заз чиз гьар са кардиз герек я, амма им инсандин кIулаз ягъизвай палан туш. З. Э. Муькъвел гелер. 2) гьамбалдин далудал жедай затI.

ПАЛАР кил. ПАЛ(АР).

ПАЛАС фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гамарин са жуьре. [Жарият ханум]. Паласар кьве вацралди, халичаяр са вацралди храна куьтягьара лагьана тапшурмишнава за. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ПАЛАСА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дуьзен чилин мезре. МичIивиле виш йисарин Алчудризвай халкьдин кьилер. Кулакрив гвай паласд никIер, Шумуд жуьт гамишар, куьтен... А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Далу квез я, кьулухъ сергьят галачтIа, КIан ятIа вич, паласа кьван фирягь хьуй. Ажуз жеда инсан Ватан авачтIа, КIантIа вич лукI, кIандатIа вич пачагь хьуй. М. Б. Квез я? Лезгийрин хуьрер сувара аватIани, абурун виридаз аранда талаяр, убаяр, папасаяр ава. Ф. Б. Миф.

ПАЛАТА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра больницада азарлубур сагъардай вахтунда яшамиш жедай кIвал. И палатада авай муькуьди уьлкведиз машгьур хьанвай пагьливан Абдурагьман Османов тир. А. Э. Шаирдин тарсар.

ПАЛДУМ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра канабрикай ва я кушуникай хкатай усалбур. Идарадал алтIушнавайбурун гъилера перер, кацаяр, лумар, ракьун тIвалар авай... Сад-кьведан гъилера цIай квай палдумарни пайда хьанвай. А. Фет. Вак хьтин.

ПАЛТА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кIарасдай тIекв акъуддай алат. Синоним: руцIугул. 2) нафт акъуддай къуй эгъуьндайла, ишлемишдай алат. Палта галудна, абуру кьуюдиз турбайрин агъа кьилихъ гилигна вичик гужлу магнит квай «хуьшрекан» тIвар алай алат авадарна. Б. Гь. Вили вилер.

ПАЛТАКЪУШ куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIухлумпIрин са жуьре.

ПАЛЬТО (ПАЛТУ рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мекьи вахтунда чими хьун патал вири парталрин винелай алукIдай партал. Гьажимурадахъ, адан папахъ ва аялрихъ са шумуд къат парталар ава: костюмар, пальтояр ава. З. Э.. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. Пальто аязди тIарамарнавай, амма гила кIвалин чимивили ам юмшагъарзавай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Адал алай еке жибинар квай куьруь, кьелечI пальтони, адакай хкатнавай велюрдин перемни, гардандавай ипекдин яйлухни, нехишар атIанвай капрондин гуьлуьтарни, гъатта метIераллай сумкани чIулавбур тир. А. М. Киф атIайди.

ПАЛТУ кил. ПАЛЬТО.

ПАЛЧУХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чиле авай руквадик, накьвадик яд акатайла, жедай кьежей затI. Ада, къай, жив, марф, палчух талгьуз, гьар сеферда цIувадкъад километрдин рехъ яхдю кечирмишиз хьана. З. Э. Муькъвел гелер. 2) махсусдаказ гьазурнавай кьарадин къаришма.... пакад юкъуз абурун секуьл, гъакIан палчухдикай раснавай кIвализ яргъи спеларни чуруяр квай кьве итим атана. А. А. Пад хьайи рагъ. Кьушун физвай чуьллер, рекьер, муькъвер фит какахьай палчухди кьунвай. З. Р. Гьажи Давуд.

* палчух кутун гл., ни эцигун авун патал накьвадикай материал гьазурун. Селима вичин кар давамзавай, кьве жегьил гадади кIамун муькуь пата цIийи палчух кутазвай. А. А. Умуд.

ПАМАДУР кил. ПОМИДОР.

ПАМаЗИН даус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чIичI алай памбаг парча.

ПАМБАГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) парча храдай цIилер ийидай набатат. Колхоздикай лезги чIалал туькIуьрнавай маса чIалара хьиз, инани шаирди лежберриз колхозда сад хьуниз, ана хъсандиз кIвалахуниз, бул ва хьсан мейвайрин, техилдин ва памбагдин бегьер битмишаруниз эверзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. 2) набататдикай хкуднавай хъуьтуьл лацу материал. Къурмишзавай чаз азад хуьр. Абурун метлеб - хуьруьн халкьар Къекъверагвиляй акъудун, -Чи уьлкведиз бул техилар, Памбаг, дуьгуь, шагьбугъда гун. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Памбагдал пIузарар ивидикай михьна, нерин кIаникай рухул элкъуьрна. А. А. Пад хьайи рагъ.... Айнади аялрин чапла гъилин къуьнелай агъуз хьиз памбагдин кIусуналди спирт гуьцIуьз цIегь ягъиз башламишна, З. Э. Муькъвел гелер

ПАМИДОР кил. ПОМИДОР.

ПАМПАСИ урус, рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къафетрин са жуьре. Я бахтавар къайи булах, Кьилел вершин тарар кIанди, Пампасидвай рикI ягьайла, Ваз са турши анар кIанди. Ф.

ПАМЯТНИК урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) тIвар-ван авай са кас ва я маналу са вакъиа рикIел хуьн патал эцигнавай имарат. Махачкъала. Чун шегьердин багъда, СтIал Сулейманан памятникдин. вилик ацукьнавай. ЧIехи шаирдин къамат чи вилик акъвазнава. З. Э. Скульптор. Машгьур революционеррин памятникар яратмишунин гьакъиндай конкурс малумарна. З. Э. Скульптор. Самурдин там официальнидаказ тIебиатдин памятник, милли парк яз малумарнаватIани, ам са къатда тергзава. ЛГ, 2003, 22. II. 2) са девирдин чIалан, культурадин, искусстводин маналу эсер. Гьазанфар-бегди 1871 - йисуз чап авур «Куьредин жуз» лезги чIалан памятник я. Синоним: гуьмбет.

ПАНАГЬ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са кар кьилиз акъудун патал менфят къачузвай къуват, куьмек. Сулеймана... жезмай кьван шад хьайи дагъвидиз, ханарин, беглерин даях ва панагь хьайи Николай пачагь тахтунай гадарайди лагьана. Къ. М. Рекьин риватар.... лезги чилеринни, дагъларинни, чуьллеринни, яйлахринни, мезрейринни, никIиринни, вацIаринни, булахринни ва абурухъ галаз санал яшамиш жезвай инсанрин и югь хьиз, виридан кьулан тар хьиз, виридан панагь хьиз акъвазнавай дагъ. М. В. Гьарасатдин майдандал. Халкьдин мисалдавай фикир, дугъриданни, гьахълу фикир я. Хийирдинни пашманвилин кардани ви гъалдикай сифтени сифте къуншиди хабар кьада. Къунши къуншидин панагь я. «Самур» журн., 2002, № 5. Синоним: даях, арха. 2) (чIехи гьарфуналди - П) эркекдин хас тIвар: Панагь.

ПАНКЬ нугъ., сущ. къумпара,

ПАНПАСИ урус, рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къафетрин са жуьре. Панпасидивай рикI ягъайла, Ваз са турши анар кIанди. А. Ф. Риза.

ПАПА, ПАПАР, ПАПАРИ паб существительнидин падежрин формаяр. Кил. ПАБ.

ПАПКА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чарар, документар, санал кIватIна, жилдера туна хуьдай затI. Чи гьакимри мукьвал-мукьвал тахсиркаррин, ришветбазрин вилик пад кьада лугьудай къарар кьабулиз, абур авай папкаяр еке тIапIар алай, кIеви шкафра хуьда. ЛГ, 1997, 26. XII.

ПАР¹ [пЪар] урус, сущ.; -ди, -да гьавадиз элкъвенвай яд. Пичинал чайдан ргазвай ва пардал адан къалпагъди хкадарзавай. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Сурияди ивидин ниэрив, пардив ацIанвай гьавадив хурун кьефес ацIурна: «Садра мад!» - ширин тир агь алахьна адалай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ПАР² [шар] фарс, сущ.; -ци, -це; -ар, -ари, -ара санай масаниз тухудай заланвал авай затI(ар). # залан ~, кьезил ~; ~ ичIерун, ~ эцигун, ~ артухарун. И касдин вилик са лам ква, вичелни зурба пар ала. Ф. Далалубегьли. Къуьнел квар алай рушар акурла, гьейран жемир абурал, гадаяр. Гьаятриз яд чIугуникай фикир ая. «Кварце яд къайиз амукьда» лугьузвани куьне? Аваз хьурай кварар кIвалера, кIандайда яд хъурай. Анжах жуван дидедин, жуван сусан; жуван рушан къадир авай касди дишегьлийри ихьтин залан пар ялуниз рехъ гана кIанзавач эхир. С. К. Квар. Ваз гьикьван пул кIан жеда, Дербентдай Штулиз пар хутахиз? - За гьикьван лугьун, кIвал къени хьайи стха, арабадиз ядай парциз килигна. - Лап залан пар ягъайла, вини кьил гьикьван кIан жеда? - Вини кьил вад манат... С. Гь. КIири Буба. Синоним: йуьк.

* пар квай гаф сущ. цIалцIам ва маналу гаф.

* пар чIугвадай машин сущ. заланвал авай затI(ар) тухудай машин. Чун Белиждай Ахцегьиз пар чугвадай машиндаваз хьфизвай. ЛГ, 1992, 31. Х.

* пар ягъун гл., ни квез улакьда пар эцигун.

ПАРА¹ нар. кьадардиз, еридиз кьадардилай артух. Я югъ чидач вичиз, я йиф, Акьулдикай - пара зайиф. С. С. Гьарда вичикай хан ийида. Амма рахунрал пара рикI алачир, собранийра ксана жедай, дишегьлийрин лагълагърикай иллаки гъяз авачир Бвкир чIугуна кIвализ хтана. Гь. М. Им къван, имни терез. Руша багъишай хуш легьзеяр рикIел хквезвай ам пара хушбахтлу я. М. А. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: гзаф, хейлин, цавар-чилер ацIай кьван.

ПАРА² туьрк, т-б., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пай, са пад. - Эренлердихъ чин элкъуьрна, келима шагъадат гъана, бармак хтIунна, пелекай агъуз, нерилай лап спелрив кьван агакьнавай гьекь хилелди михьна, ацукьна ам фадлай чкIана инал аламай Регъуьн къванцин са парадал. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар.

ПАРАГРАФ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра ктабдин текстинин паярикай са пай.

ПАРАД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра халкь, инсанрин кIватIал маналу вакъиадиз талукь яз шадвилелди къекъуьн. Мадни башкъа: сувар юкъуз Хурал нур гуз наградри, Гафун кьилиз «гьурра» лугьуз КIвенкIве жедай парадрин. А. Ал. Крчар алай лам.

ПАРАХ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра малар, лапагар санихъни фин тавун патал хъиядай чка. Карвансара Къуба беглер, Куь парахра ялав ава. Ф. Надир шагь чукуруникай мани. Парахдиз герек я кьуд патайни цал. И. Ш. Кьудар.

ПАРАШЮТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра самолётдай хкадарун патал ишлемишдай, гар гьатна кьилел ахъа жедай таж хьтинди. Камалан рнкIик сифте сефер яз парашют гваз самолётдай хкадарзавайдан рикIик акатдай хьтин, гужлу къалабулух акатна. Б. Гь. Вили вилер.

ПАРГЪА сущ.; -ди. -да; 'яр, -йри, -йра беденда авай иви физвай гъал. Синоним: дамар.

ПАРИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са гьихьтин ятIани мураддалди кьилел алукIдай масадан чIарар.

ПАРИКМАХЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кьил кьадай, чуру твадай пешекар. Парикмахерди авур хер гафуналди хъийиз жеч. Р. Синоним: деллек.

ПАРИКМАХЕРСКИ урус, сущ.; -ди. да; -яр, -йра, -йра кьил кьадай, чуру твадай махсус чка. Кьилел чIарарин кIунтI авуртIа, ви чин каца хьиз аквада... Къарагъ, исятда парикмахерскидиз алад, - теклиф авуна. З. Э. Арифдиз ишара. Синоним: деллекхана.

ПАРК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара инсанри ял ягъун патал тарар акIурна безетмишнавай чка, багъ. Кьулухъ элкъвена килигайла, адаз Розадихъ галаз паркдин пипIел акъвазнавай вичин дуст Вадим акуна. Б. Гь. Вили вилер. Кьвед-пуд югъ идалай вилик зал Эмираслан духтур шегьердин паркуна гьалтна. ЛГ, 1992, 19. IХ. Ахпа зун, мукьув гвай паркуна скамейкадал ацукьна. З. Къ. ШейтIандин веледар.

ПАРКЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин чилиз ядай тахтадин гуьтIуь ва куьруь кIус(ар), материал. Чилиз паркет ягъун модада гьатнава. Р.

ПАРКУТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра авур чIуру кIвалах, ачухдиз лугьун тийиз, амма ам къехуьнардай, чинал гъидай гаф(ар). Адак паркут квайди аннамишнач. Рамиза мадни давамарна: Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. КIвалахзавайбурун арада манийринни хъуьруьнрин, зарафатринни паркутрин гъуьжетар къалин тир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синонимар: талба, къаб алай гаф(ар).

ПАРКЬУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьяркьуь, яргъи пешер жедай чилин набатат. Мерзията къапар чуьхвена патав гвай паркьулрал эцигна. 3. Э. Булахдал. Ахпа а патал хьиз, паркьулрин арадиз аста камар къачуна... А. Исм. Вацран мичIер. 2) куьч. акьулдиз зайиф, вичикай масадаз хийир тежедай инсан. Ахпа ада лугьузвай - а паркьул и дуьньядани эхиратдапи заз гъуьл хьун бес инсаф яни? З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. ХьайитIа тахтуна паркьул, АтIуда ахварар михьиз. А. Ал. Бейнидал хумул.

ПАРЛАМЕНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьукуматдин къанунар акъуддай виридалайни кьилин орган. 1995 – йисан 1 -июлдиз Украинадин парламентди уьлкве аслу туширвал малумарна. ЛГ, 2005, 14. VII.

ПАРЛАМИШУН гл., ни пардик кутун, пар гун.

ПАРНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра салан майваяр мекьи вахтундани битмишун патал винел пад шуьшеяр авай рамкайралди кIевна туькIуьрнавай чка. Гатфарин эхиррани гатун сифтейра, хъсандиз чими хьайила, афнийрин, помидоррин штилар, парникрай акъудиз, салара цада. З. А. К. ТIебиат чирун. Ингье гьамамрал агакьна. Гьамамрал ваъ, кIаник квай парникрал. М. Б. Спелар. Парникрилайна еке хийир къачузвайбур пара ава. ЛГ, 2004, 21.II.

ПАРОВОЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ракьун рекьяй физвай улакьдин келле. Машиндин рекьер авуна, КьатI-кьатI Паровозар элядзава. А. Ф. Дяве. Инин гьава квек ква?! Уф-ф-ф... - куьгьне паровозди хьиз, ял акъадарна. А. Фет. Кьерен къванер. Гьич кIвачин тIубни югъурдай мумкинвал хъхьанач. Гъилерни, къванцик акатай хьиз, гуцум жез, кьилини, паровозди хьиз, гуп-гупиз башламишна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ПАРОДИЯ урус, ктаб, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра литературада садан эсердал кIелзавайбур хъуьруьн патал ягьанат кваз туькIуьрнавай шей. Пародияр кхьихь, амма жуван эсеррал хъуьруьрмир. Р.

ПАРОХОД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цяй пар ва пассажирар тухудай еке улакь. И кьил, а кьил авачир, яргъи, гьяркьуь вили гьуьл, адан винел кьекьвезвай эквер авай пароходар... А. Ф. Бубадин веси. Пароходди ягьизва сиристав. Пристандал алама кьве кас. А. Ал. Эхиримжи сефер.

ПАРС фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара недай хъчарин са жуьре. Кьуьд хъфена гьатна гужа. Сверен патав экъечна парс. А. Ал. Атана кьуьд. Йикъар кIватI жез жезва йисар, Йисарални, парсарал хьиз, пара чIавуз жеда пасар. Л. Н. Зи кIвализ ша!

ПАРТА урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра школада кIелзавайбур классда ацукьдай алат. Гьажиева, гъиле кьунвай мел цIийиз шир янавай партадин пипIел эцигна, пенжердив фена. А. А. Умуд. Анжела и партада Ацукьда вун Наз галаз. Ш. Къ. Кстах. - Гьеле школадин партайрихъ галай чIавуз чаз, дагъустанвийриз, Ахцегьрин къадим тарихдикай малуматар, чирвилер гузвай. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: суьре.

ПАРТАЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсанди вичел алукIун патал парчадикай цванвай затI... электробритвадал чуру туна, парталар алукIна, куьчедиз экъечIиз кIанз рак ахъайнамаз, Ольгадин сес акъатна... А. М. Мурк ракъини цIурурда. Тухдалди я фу авачиз, я партал гвачиз, мекьи хъуьтIуьн шартIара гзафбур фад начагъ жезвай. ЛГ, 2003, 25. ХII. Синоним: гинибаш.

ПАРТАЛАР¹ партал существительнидин гзафв. кьадардин форма. Кил. ПАРТАЛ.

ПАРТАЛАР² сущ.; -ри, -ра гьамилар. Парталрикай лап тIимил жезвайла, рута лугьудай набататдин пешер ишлемишда. ЛГ, 1992, 19. XI.

ПАРТАХАЛ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хъипи рангунин, цурувални ширинвал акахьнавай тIямдин, мандарандилай чIехи, чими уьлквейра жедай емиш. Синоним: апельсин.

ПАРТИЗАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чкадин халкьарикай гуьгьуьллудаказ душмандин далу пата дяведин иштаракчи. Партизанар пуд патахъай шегьердал тепилмиш хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Яда, я ярж алайди, - лагьана Къаюмаз анихьай атай партизанди. З. Э. КУТВ-диз фена. Гьажимурад, Шабан, Багъ, Межид ва яракьлу партизанар, абуруз куьмек гуз, лежберарни къведа. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. * яру партизан.

ПАРТИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) политикадин, экономикадин рекьяй тайин тир мурадар кьилиз акъудун патал арадиз атанвайбурун кIватIал. Ахпа ада чун мусурман миллетдин даях тир туьркверин гъилик акахьун лазим я. Иттигьад партия мусурман миллет патал алахънавайди ва чун вири гьадаз гьахьун имамди чаз меслят къалурна. А. И. Самур. - Ваз зун партиядай акъудна, кIвалахдилайни чукурна, куьчейра гьатна кIанзавани? - лугьуз, ада зав аял чIуриз туна... А. М. Киф атIайди.... ракъарални варцарал, гъетерални хважамжамрал рикI алай инсан ва шаир, зи буба Шихнесир, партиядай акъудна, гьатта зиндандизни вегьез кIан хьанай. З. Къ. Чуьнгуьрдин сим - хьиз рикIин дам атIайла. Гафарни крар дуьз текъвезвайди акурла, Горбачеван девирда ам партиядин жергейрай экъечIнай ва и кар ада делилламишни авунай, талукь ксар адан делилрихъ галаз разини хьанай. ЛГ, 2003, 13. ХI.

ПАРТКIВАТIАЛ куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра партияда авайбурун кIватIал. Эхиримжи сефер ам заз Акуна парткIватIалда. А. Ф.

ПАРТОРГ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра заводда, колхозда, тайин тир карханада партиядин кIватIалдин кьиле авайди. Бейкеф жемир, Мирзали, - парторгдин чинай циф акуна чIехидаз, - партиядин роль чна кIвачерик вегьедач! А. Фет. Кьерен къванер.

ПАРУ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра тайин са чка (кIвал, багъ ва мсб) элкъуьрна къванцивди, ракьувди, тахтадивди кIевнавай цал. Дербентдилай ягъай пару, Сенгердилай кьакьан хьана. Ф. Кьакьан паруяр, жагъунар элкъуьрна кIевирнавай инай экуь дуьнья саки аквазвач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Хьайиди са кар хьана - Кьашкьа машинда амаз яру кирпичдинни лацу къванцин паруяр алай гегьенш гьаятдиз агакьна. А. Исм. Эхиримжи къув.

* пару чIугун гл., ни пару арадиз гъун. Амма адаз абур аквазвачир, вучиз лагьайтIа гадади адал элкъвена тахтайрикайни ракьарикай кьакьан пару чIугунвай. А. Исм. Эхиримжи къув.

ПАРХЪНА нар. гуьзлемиш тавунаваз. Бес пархьна пака кьилел са къаза-бала атайла, ахпа гьикI хьуй? А. Э. Девирдин къуллугъ.

ПАРЧА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра партал цвадай материал. # кушун ~, памбаг ~, пекдин ~, сун ~; вили ~, къацу ~, чулав -~, шуьтруь ~, яру ~; векъи ~, михьи ~, хъуьтуьл ~; ~ къачун, ~ хурун, ~ алцумун; Наши парча, кими либас гъиз тахьуй. Е. Э. Къавумдиз. Парчадиз - гьар ранг, Пурариз - уьзенг, гьар мектебдиз - зенг, Гъуьрчехъандиз - тфенг ХупI ярашугъ я. С С. Квез вуч ярашугъ я. Амай крар гьич, бес туьквен, ана авай парчайриз ва амай шейэриз вуч ийин? А. И. Самур. - Школадиз ахьайнавай пулунихъ къе парчаяр къачузва, бахди заз вичи шалвар йифизни куьдалда... М. Б. Зун кьенвач. Кьилел лацу парчадин титих, вилерални руквадикай хуьдай айнаяр алаз, балкIандал хьиз, яргъи къванцин кIула акьахнавай Абас лап гьа мотоциклистдиз ухшар тир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* парчадиз юкI ягъун гл., ни парча юкIуналди (метрдалди) алцумун. Парчадиз юкI ядайла, ада акI чIугвадай хьи, пуд юкI парчадикай ахпа жериди кьве юкIни зур тир. З. Э. Рекьер сад туш.

ПАС сущ.; -ади, -ада; -ар, -ри, -ра 1) са вуч ятIани куьгьне хьуникди адан винел акьалтдай хъипи руг хьтинди. Багълара пас хъуьтуьл жезвай шефтелдин атир гьатнава. П. Ф. Жуван руг. 2) куьч. куьгьне хьун. Йикъар кIватI жез, жезва йисар, Йисарални, парсарал хьиз, пара чIавуз жеда пасар. Л, Н. Зи кIвализ ша! Синонимар: мурс, муьрхъ, хьахь. * рикIин пас кьин.

* пас кьун гл., куь куьгьне хьун, ишлемишдай гьалдай акъатун. КIири Бубад чамаданда ЯхцIур патрумд пас кьунава. Ф. КIири Бубадикай манияр. Гьар дердинин, гьар уьзуьрдин Дарман чидай ТахьайтIа кас, Уьмуьр жедай чалкечирди, Яшайишди кьадай хьи пас. М. Салахъ. Бажарагълу духтур Рамазанов Мирзегъадиз.

ПАСЕНКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ципицIрин тегьенгар къайдадик кутун патал цементдикай раснавай махсус паяяр. 116 гектар бегьер гузвай жегьил уьзуьмлухар хкудна, анра къуьл, мух цана. Уьзуьмлухра авай кьван пасенкаяр, ракьун тIваларни, симерни маса гана, пулар тIуьна. ЛГ, 2005, 14.1 V.

ПАСПОРТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) инсандин ватандашвал тайинарзавай документ. Зав паспорт гва. Адан винел, Аквадайвал виридаз, Къизилверекь гьарфаралди СССР кхьенва. З. Ш. Паспорт. Паспортдани миллет къейд тийизвай алай девирда дидед чIал чир тавурла, им миллет квахьзава лагьай мисал жезвачни?! Х. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. 2) гьукуматди ва я кьилдин идаради гьазурнавай мал тайинарзавай документ. Холодильник паспорт галачиз къачун хьана. Р.

ПАССАЖИР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра улакьда (автобусда, пароходда, поезда, самолетда) аваз физвайди. Мукьвал-мукьвал дежурный диспетчерди рекье гьатзавай рейсерикай хабар гузва. И чIавуз пассажиррик, тIвал хуькуьрай цекверик хьиз, юзун-гьерекат акатзава. А. М. Киф атIайди. Исятда пассажирар тухудай улакьарни кIамай кьванбур ава. ЛГ, 2003, 13. ХI. Вичин машинда акьахай пассажиррин кефи хун тавун, яшлу, набут инсанриз герек атай куьмек гун Мегьамедаз адетдин кар я. ЛГ, 2004, 12.II.

ПАТА, ПАТАР пад существительнидин формаяр. Кил. ПАД.

ПАТАВ посл. 1) са нин куьн ятIани мукьув. Чарпайдин патав халича экIяна, юкьвал самовар, стаканар ва нисини фу эцигнавай. А. Ф. Бубадин веси. Гьар сеферда ам, дустагъдин патав атайла, гьал дегиш жез, вучатIани лугьуз кIанз мазлум хьиз, рикIе гаф амаз, хъфидай. А. И. Самур. Амма Инкъилабдилай вилик везият маса жуьре тир. Къуба шегьердин патав лезги хуьрер гзаф авай. М. М., Лезги тIвар алатIа_ Аламат жедай кар тир, фашистри чал гьужум авур кьвед лагьай йисан гатфарин кьиляй багъри маканривай хьайи чи хуьруьнвиярни а вацIуз мукьва авай хуьруьз куьчарнай; вични ракьун рекьин патав гвайди тир.,. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) са вуж-вуч ятIани авай чкадиз (ам акун мураддалди). - Яраб, чан балаяр, - лагьана дидеди, -малла Мегьамед-Эфендидин патав фейитIа, чав са кьве рипе техил вугудач жал? А. Ф. Бубадин веси. Сувар, дидедиз гъанвай савкьватарни къачуна, Агьмедахъ галаз вичин дидедин патав фена. А. И. Самур. - Ажеб хьана началъншдин патав зун фена. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: кьилив, мукьув.

ПАТАЛ¹ пад существительнидин чкадин II падеждин форма. Кил. ПАД.

ПАТАЛ² прил. жуванди тушир.... ана чкадин ва патал хуьрерай атана къаткизвай азарлуйриз пулсуздаказ йикъа пуд чIавуз тIуьн-хъунни гузвай... ЛГ, 2004, 22.I. Антоним: чкадин.

ПАТАЛ³ || ПАТАЛДИ посл. 1) асул падежда авай существительнидихъ галаз алакъада авайла, 'са вуч ятIани хьун мурад аваз' мана гуда. Валчагъ патал са 4-5 юкI тамам я. Е. Э. Яру, цIару гуьллуь чит. [Къурбан]. - Мад вучда, хьуй ман. Гила са виш манат паталди Келбихана ракъурай илчияр гьакI дугур хъийич хьи. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Бязибуру тупIалай ийизва накьвар, Якъин ери ахтармишун паталди. А. Ал. Накьвар ва къара пулар. 2) ихтилат, суьгьбет вичин вилик квай существительнидиз талукь тирди къалурдай гаф. Маса пачагь хъжеда вал расалмиш, Халкь паталди хъсан пачагь авайд туш. А. С. Вилик жерге. Лезги итимар са-садахъ галаз гьикI гуьруьшмиш жезватIа фикир ганани куьне? Са-садан сивиз темен гуда са бязи ксари, Лезгияр патал гьич ухшар аквазвач заз и крар. "Самур" газ., 2002, 21 XI. Патал послелогди субъектдихъ галаз авай гьерекат са нин ятIани хийирдиз ва я зияндиз куьтягь хьанвайди малумарда. "Самур" газ., 2002, 28. ХI. Патал ва паталди послелогар тIварарикай хьанвайбур я. Амма патал талукьвилин падеждихь, паталди лагьайтIа асул падеждихъ галаз ишлемишда. "Самур" газ., 2002, 28. XII. Синонимар; паталай, пататахъай.

ПАТАЛ⁴ нар. хайи чкадилай къерехда. Ша, фимир, яр вун паталди, Сабур ая къвер гаталди... Е. Э. Акваз кIан я. Гила патал тефена кьил хуьз жезмач. Р.

ПАТАЛАЙ¹ пад существительнидин къакъатунин И падеждин форма. Кил. ПАД.

ПАТАЛАЙ² посл. 1) са нин-куьн ятIани чкадал. Бес кат куьз ийизва? Ваз ни куьмек гана, ни ви паталай кхьена кIанзава? З. Къ. ШейтIандин веледар. - Куьн паталай хьайитIани бейкеф жез хьана хьуй, гьикI яшамиш жеда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. - Зи тIвар Люся я, юлдашдин тIвар - Надя! - чпип кьведан паталайни жаваб гана са гьина ятIани акур цавун ранг алай вилер авай руша Б. Гь. Вили вилер. 2) са вуж-вуч ятIани авун мураддалди. Идан себеб, заз чиз, тамадади советдин чIехида лагьай гаф кьасухдай, яни вичиз жерме авун паталай ва вичел ацIай карч гьалтун паталай лагьайди кьатIун тир жеди. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ПАТАЛДИ кил. ПАТАЛ^1,2 .

ПАТАН¹ пад существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ПАД.

ПАТАН² прил жуванди тушир. ЧидайтIа квез халкьар вири Вилик. финиз себеб жери, Дидедин чIал туна, гъейри Патан са чIал вуна кьачир... Н. Ш. Гьайиф. Гьар инсандихъ вичин диде-буба авай хьиз, гьар халкьдихъни вичин чIал, вичин тарих авайди я. ГьакI ятIани бязибуру хайи чIал. кваз кьадач. Абуру кьвед лагьай дидед чIал лугьуз. патан чIалар цавун ирид къатариз хкажда. М. М. Лацу лекеяр. Антоним: чкадин.

ПАТАНБУР¹ патан прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ПАТАН.

ПАТАНБУР патанбур прилагательнидикай хьанвай существительное; -у, -а са хизандай туширбур. И кардикай патанбуруз хабар авачир. Мукьва-кьилийризни малум тушир. А. Э. Иншаллагь!

ПАТАХЪАЙ пад существительнидин къакъатунин I падеждин форма.

ПАТАХЪАЙ² посл. 1) са нин-куьн ятIани чкадал. Зи патахъай гъейрибуруз гайила, Вуч лугьуда бес куьне Зулжалалдиз? Е. Э. Азиз дустар, килигдачни зи гьалдиз? 2) са вуж-вуч ятIани мураддалди. ГьакI маргъухъанвилин фурма Аслан хьтин къекъвен сама. Ударник юлдаш я гьама Кар вилик кутун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая. ЯцIу-яцIу ая чикьер Цуьл тIарам кутIун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая. - Килиг, жегьил кас, чна вал гьихьтин гьуьрметлу инсанрин сагъвилин патахъай къайгъударвал ихтибарзаватIа, и везифа вуна уьзягъвилелди кьилиз тухудайдак за умуд кутазва лагьана, зи муаллим палатадай экъечIна. А. Э. Шаирдин тарсар. Синонимар: патал, паталди.

ПАТАХЪАР сущ.; -ри, -ра. 1) ичерин сортунин тIвар. 2) тухумдин лакIаб. Амма бязи тухумрин тIварар абурун векилрин къилихриз килигна эцигнава. Месела, "Патахъар" паталай атайбур лугьудай тухумдиз хуьруьнвийри цIийи лакIаб - "Матишкаяр" - ганва. "Матишкаяр" лугьунин себеб ам я хьи, и тухумдин итимриз чпин дишегьлийрал, папарал, сусарал, матишкайрал хьиз, чIагай парталар алукIиз кIанда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ПАТАХЪАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; патахъар авун, патахъар тавун, патахъар тахвун, патахъар хъийимир патахъ гьалдиз гъун. Эцигзавай цал патахъарна. Р.

ПАТАХЪВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера 1) дуьз цIар хьиз тушиз, патахъ тир гьал. Цлан патахъвал буьркьудазни аквазвай. Р. Синоним: какурвал. 2) лугьузвай фикир къениди тушиз, чIуруди тир гьал. Жуван патахъвални дуьзвал жуваз чир жедач. Р.

ПАТАХЪДАКАЗ нар. патахъ тир гьал хас яз. Къуншидин цал патахъдаказ аквазвай. Р. Синоним: патахъдиз. Антоним: дуьздаказ.

ПАТАХЪДИЗ нар. патахъ яз. КIалин цал патахъдиз эцигнава. Р. Синоним: патахъдаказ. Антоним: дуьздаказ.

ПАТЕНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са касдиз тайин пеше кьилиз акъуддай ва а пешекарвилелди гьазурай затIар маса гудай ихтияр авайди тестикьарзавай чар, документ.

ПАТЕФОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пластинкадал кхьенвай манияр, гафар сесламишдай гъвечIи алат, прибор. Бес гьа ихьтин кIан тахьунихъ галаз, адахлуяр патефондин пластинкаяр хьиз дегишарунихъ галаз женг чIугуна кIандачни? А. А. Умуд. Зарбачи хьана лугьуз, патефон пишкешнай дахдиз, - шад хьурай хизан. Х. Х. Бубадин рекьер.

ПАТРИОТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичин ватан ва халкь кIандайди абуруз вафалу тирди. Юлдаш Темирханова вич Ватандин патриот тирди фронтдани къалурна. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. - Герейханов Юсуф, дустар, Ленинан лигимвал къачунвай большевик, Ватандин халис патриот хьана. Къ. М. Рекьин риваятар. Ватан маса гузвай гьар жуьредин диссидентри -социализмдал, югъ-йиф талгьана, буьгьтенар вегьезва. И чалкечир зибилри уьлкведа патриотар тербияламишунин рекьяй тартибдик квай система чурун патал гзаф кьуватар эцигна. ЛГ, 2004, 26. VII.

ПАТРИОТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера патриот тир гьал. Патриотвал гафаралди ваъ, - краралди къалурна кIанда. Р.

* патриотвал авун гл., ни патриот тир амалар кьилиз акъудун.

ПАТРИОТВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; патриотвал авун, патриотвал тавун, патриотвал тахвун, патриотвал хъийимир патриотдиз хас амалар кьилиз акъудун.

ПАТРИОТВИЛЕЛДИ нар. патриотвал хас яз.

ПАТРИОТВИЛИН прил; патриотвал хас тир. Абур вири гьар жуьредин къилихар авайбур тиртIани, вири колхоздин экономика хкажуна патриотвилин руьгь авайбур, Йиф-югъ талгьана кIвалах тешкилиз ва чеб сифте жергайра акъвазиз гьазурбур тир. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

ПАТРОН (ПАТРУМ рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ри, -ра тапанчидин, тфенгдин, пулеметдин луьледа тунвай гуьлле, къирме авай затI. КIири Бубад чамаданда ЯхцIур патрумд пас къунава. Ф. КIири Бубадикай манияр. Кьуд патахъ агъзур вагон гьар юкъуз физ-хквезва, Недай суьрсет, барут, патрон Тухуз, кьейибур элкъвезва. А. Ф. Дяве. Ам, гъиле авай кIвалахни акъвазарна, къецел экъечIна, тфенгдин луьледиз патрум сухна ва машиндин ван акъатай патахъ гьерекатна, амма машин тамухъандин кIвал галайвал къвезвай. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

ПАТРОНДАШ || (ПАТРУМДАШ рах.). Урус, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра патронар авай чIул. Вич залайни фейи фяле, Къан аваз къекъведа пеле. Акурлахъди фида зегьле, Патрумдаш я хъуьчIевайди. С. С. Заз акуна сад. Адан къуьне кьве патахъ вегьена патрондашар, гъиле карабин, винтовка ава. З. Э. Муькъвел гелер.

ПАТРУЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин са чкада (шегьерда) къайда хуьн везифа яз къекъведай аскеррин десте.

ПАТРУЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера патрул тир гьал.

ПАТРУМ кил. ПАТРОН.

ПАТУШ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра резин, резиндин са жуьре. - Имни атIа сеферда на къачур хьтинди я. Як туш, патуш я. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

ПIАТIНУС урус, рах., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чай, чайдин къапар, ширинлухар эцигдай къаб. Паб хъфена, тадиз гъиле стаканар авай пIатIнус аваз атана, самовардин вилик туна. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

ПАУЗА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра рахунра, кIелуна, мани ядайла ва я музыкада жизви акъвазун, ара гун. Рахадайла паузаяр ийиз вердишармир. Р.

ПАФ прил. ктIай, хъуьтуьл. Касдин мейит са капаш Паф руьхъведиз элкъвена. А. Мирз. Гарун мани.

ПАХЛА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра шуькIуь цана экъечIдай шуькIуь ва яргъи пешер алай набатат ва адан харар хьтин емиш. Майдин сифте пIинияр, Редискани серг, Пахлаярни цирияр - Жемир анжах серт. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ингье пешер авахьна, кьурана авахьнавай пахлайрин турбаяр, чпиз къянавай тIваларикай-шахарикай куьрс хьана, гьакI аламай. ЛГ, 2004, 17. II.

ПАХЛАВА фарс, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра жуьреба-жуьре ширин затIар кваз чранвай бицIи тIунутI. Вири хтана, кIвале суварин паяр - шуьреяр, пахлаваяр, шкалатар… акъудна, чай хъваз ацукьнава, Маратни хтана акъатна. Н. Насруллаев. "Г-о-о-л!"

ПАХЛАХАН сущ.; - ди, - да; - ар, йри, - ра къирхиягъдиз ухшар авай ва вични це яшамиш жедай гьашарат.

ПАХМИЛ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра пиян гьалдай экъечIун патал пакад юкъуз хъван хъийизвай ички. Пахмилдикай магьрум хьана - Чи ван къведа низ… И. Гь. Йифен тIурфандихъ.

ПАХТА куьгь., ист., сущ.; - ди. - да; - яр, - йри, - йра са хуьряй маса хуьруьз фин патал гудай налог.

* пахта ягъун куьгь., ист., гл. 1) 18-19 виш йисара ахцегьвийриз Ахтыпара обществодик акатзавай хуьрериз ша лугьунин теклиф авачизни фидай ихтияр. Ахцегьриз гьакI пахта ядай ихтиярни авай. Им акI лагьай чIал тир хьи, Ахцегьвийриз чпин обществодик акатзавай хуьрериз эвер тавур мугьманар яз фидай ихтияр авай. К, 1990, 23. XII. 2) т-6 чуьнуьхун. Пакамахъ заз гъвечIи кьавахдикай керекулдин леш куьрснаваз акуна. Абур са шумуд и таран кIаникни баят хьанва. Хабар кьун герек авач. Зун гъавурда акьуна. Абур билбилрин мукариз пахта ягъиз: какаяр, ахпа шарагар акъудиз атана. Инсанри къачагърив чпин пай агакьарна. Къ. М. Лезги къавахар.

ПАХТАЧИ куьгь., сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра кьетIен налог кIватIзавай кас. Бес чи пахтачийри гагь Бахцугъар, гагь Ахнигар, гагь Тителер инжиклу ийизвачни?! Гь. Къ. Гьай тахьай гьарай.

ПАХУТАР урус, нугь., сущ.; - ри, - ра усал материалдин кIвачин къапар.

ПАХъАПАХЪ рах., сущ.; - ди, - да; - пахъ-пахъдин сесер. Ана авайди са пахьапахъ я. Р.

ПАХЪАПАХЪ нар. садлагьана, гуьзлемишни тавунваз. Атирди пахьапахъ зи чин яна, гуя сиренди зи инжитмишвал алудиз зи къаншардиз звернай М. В, Вацран ягъун.

ПАЦ сущ.; - у, - а; - ар, - ари, - ара 1) аялдин гъил. Къекъвезва вун пацарапди, Гзафбурун къайда я ам, Адет хьанвай йисаралди. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 2) в. Урус пачагьдинни девлетлуйрин пацукай хкатай халкьариз мад маса залумрин пацук акахьиз кIанзавач. А. И. Самур. 2) тупIар галай кIвач (гьайвандин). ПепIеша атана, пац кутуна иесидин гуьгъуьналлаз рак ахъайна, хьайи арадай кац хьиз цIуьтхуьнна ам куьчедиз экъечIна… М. В. Гьарасатдин майдандал. Бирдан жанавур вилер дишегьлидал алаз са шумуд камунин кьулу-кьулухъ хьана пацарал ацукьна. Ж. Гь. Жанавур.

* пацариз акъатун рах., в., гл., вужар сада-сад гатун, ягъун, сад-садав кукIун. Са кьадар вахт алатна, хъвайиди кьилиз акъатна будала хьайи гадаяр пацариз акъатна, вучиз ятIани. Къ. Къ. КIири Буба.

* пацук кутун рах., в., гл., ни вуж-вуч табиярун. Ада вичин хуьруьнбурун хам хутIунна вири вичиз табий авуна. Идални бес тахьана, кьунши хуьрерни пацук кутуна вичин раят авуна. А. И. Къиргъин.

* пацукай хкатун рах., в., гл., вуж-вуч, нин табийвиляй акъатун.

ПАЦАРАЛДИ нар. гъилер чиле акIурна галч)ур жез-жез. Солдатриз пацаралдини физ чирзава. Р.

ПАЦИ: * паци-пацар авун гл., ни гъилерни кьил чиле акIурна куьлуь-куьлуь хкадарунар ийиз вилик фин.

* паци-пацар хьун рах., гл., вуж сада масад гъилералди гатаз гьерекатар авун. Синоним: паци-пацариз акъатун.

* паци-пацариз акъатун рах., гл., вужни вуж сада масад гъилералди гатаз гьерекатар авун. Синоним: паци-пацар хьун.

ПАЧ: * пач бармак сущ. хъицIикьдин бармак. Пач бармак хъуьчIуьк кьунва. З. Э. Муькъвел гелер. Пач бармакдикайни кваз яд кIвахьиз хьана. З. Э. КУТВ-диз фена.

ПАЧАГЬ фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра 1) са касдин гьукумдал идара жезвай уьлкведин кьиле авайди. # ~ хкягъун, - рахун, ~ кьиле акъвазун; - ди эмир гун, ~ди къул чIугун; - диз бегенмиш хьун, ~диз салам гун; -дин паб, ~дин кIвал, -дин сес, - дин парталар, - дин речь. Вун пачагь я уьлквейрин, Кьушунрин вун сагьиб я! Ф. Къванцин гада. Кьушунарни пагьливанар пачагьдин кIвалерин вилик жергеда акъвазна. Ф. Нехирбандин хва. Дустагъда Къазибега пачагьдиз вичин вафалувиликай кагъаз кхьена. А. А. Пад хьайи рагъ. Шаир къени амазма чи рикIера, Пачагь фадлай гадарнава тахтунай. А. С. Зулумкарди туруналди хел яна… Ажуз жеда инсан Ватан авачтIа, КIантIа вич лукI, кIандатIа вич пачагь хьуй. М. Б. Квез я? 2) куьч. виридалайни чIехиди, камаллуди. За гъисабди пачагьди пачагь валай Хубанарин шагьин шунгьар, Гьалимат. Е. Э. Гьалимат. 3) къумарал къугъвайдай кьуд жергедин чарарикай (гьачайрикай, керпичрикай, пехъерикай, тIветIерикай) гьар садан чIехиди.

ПАЧАГЬВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера пачагь тир гьал. - Жемятар! Икьван гьунарар къалурзавай кьегьал вуж ятIа, мердвилелди экъечIрай майдандиз, за зи пачагьвал гьадаз гуда. Ф. Халуни хтул. Итимвилиз герек авач тарифар, Алчахвилиз пачагьвални куьмек туш. А. С. Итимвилиз герек авач тарифар…

* пачагьвал авун гл., ни пачагь тир къуллугъ кьиле тухун. Синоним: пачагьвалун.

ПАЧАГЬВАЛУН га., ни: - да, - на: - из, - зава; - а, - ин. - рай, - мир; пачагьвал авун, пачагьвал тавун, пачагьвал тахвун, пачагьвал хъийимир 1) пачагьдин къуллугъ кьилиз акъудун. 2) куьч. михьиз, вири патарихъай агъавал авун. - Чир хьухь: Худа ажугълудини, хъел къведайдини я. Ам Агъа я. Ада пачагьвалзава - чилери шадвалрай Ада пачагьвалзава - халкьари шадвалрай! Жув жуваз гьикI кIан ятIа, гьакI Худани кIан хьухь! М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: пачагьвал авун.

ПАЧАГЬДИН¹ пачагь существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ПАЧАГЬ.

ПАЧАГЬДИН² прил. пачагь кьиле авай гьукумдиз хас (тир). И кIвале кьенин аямда жегьил несилриз чпин тIварарни течизмай затIар… гьатта пачагьдин девиррилай амай иридмуь. жуьд литрдин птулкаяр авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Пьесада эцигнавай кьилин месэла - чи халкь пачагьдин гьукуматдин ва чкадин беглерин зулумдикай азад авун я. А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев. 1886 - йисуз Дагъустанда пачагьдин гьукуматди перепись тухвана. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ПАЧАГЬЛУГЪ сущ.; - ди. - да; - ар, - ри, - ра тайин пачагьдин чилер, вилаятар. Хтул гимида акьахна, гьуьлерилай тIуз муькуь пачагьлугъдиз фена. Ф. Халуни хтул. Агъзур путаралди ахъайнавай тумар, идакди кесиб пачагьлугъдиз жезвай зарар, халкьдал алай дарвал, накь Темир-Хан-Шуьреда, столовойда вичи тIуьр хуьрек - са чанга авай кьван ругур къуьл адан вилик акъвазна. З. Э. Муькъвел гелер. Вичин игит зегьметдалди ада чи Ватан вилик фенвай сойиалзмдин къудратлу пачагьлугъдиз злкъуьрна. К, 1983, 22. IV. Урус пачагьлугъдин тахтунал Петрдин стхадин хендеда руш Анна Ивановна атана... З. Р. Гьажи Дауд. Чи эрадин кьвед лагьай виш йисал атайла, чапхунчийри кьиляй-кьилиз чукIурай пачагьлугъ Александр Македонскидин империядик акатзавай девлетлу пачагьлугърикай сад тир. «Самур» газ., 2002, 21.II.

ПАЧКА урус, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) чарчин гъвечIи кьвати. Амма Вагьаба лагьайтIа, жибиндай пIапIрусрин пачка акъудна, анжах гила чIугваз гьазурвал аквазвай. М.В. Гьарасатдин майдандал. Къвердавай за гьар юкъуз чIугвазвай пIапIрусрин кьадар Тамам са пачкадив, гъатта пачкани зуравни агакьиз хьана. А. Р. За пIапIрус гадарна. Заз куьз кичIе жеда кьван, вайнигьал хъуй. вун хьтин райондин центрада Иранвахар авачирбурун: са пачка парашок, са запундин тике гьат тийизвай. М. Б. За бананар недач. 2) чарарин гъвечIи кIватI. Мамеда кьилел алай полкадилай дипломат авудна. Аслана ам ахъайна. Ам сиве-сивди 25 ва 50 манатрин пачкайрай ацIанвай. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ. Бурма чIарарин сагьибди истикIанра эрекь цанмаз, Фахрудина жибиндай са пачка пулар акъудна. М. Садикь. Дуст. Столдин кьулухъ ацукьзава, сейф ахъайна пулар гьисабзава. Адан вилик са хара пул ква. Гьар пачка гъиле кьурла, адан вилери цIарцIар гузва, пачка элкъуьриз, и патаз, а патаз пIагь гузва, пачка вилик эцигиз, адаз портретдиз хьиз килигзава. Ф. Б. Филиал. Синонимар: къундах, туп.

ПАШМАН¹ фарс, прил. шад тушир.... хъуьрез-хьуьрез ая гафар, кьуна хурал жуван чуьнгуьр, пашман мани ямир... З. Р. Жегьил. Са чIулав булут ала цавал къе, Пашман хиялдин лишан хьиз сефил. Б. С. Гьисс. Кагъазар гьар жуьрединбур - шадбур ва пашманбур жезва. Я. Я. Нурар ва хъенар. Синоним: перишан, сефил. Антоним: шад.

* пашман авун гл., ни вуж рикIиз тIарвал гун. Вуна зун икI ялгъуз туна, Мийир пашман, алагуьзли. Е. Э. Алагуьзли.

* пашман хьун гл., вуж 1) шад тушир гьиссери кьун. Пашман я зун, бес ви рикIел ( а)ламачни? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? - Я Агьамет халу! И вине магьледа авай пехил Къуьлуь вуча, ам паишан яз аквазва. Яраб адахъ вуч хьанватIа? М. Ш. Кьве себеб. Са чIаварин дуьз араяр яд жеда: Зун шад тирла, вун пашман я, пашманвал Агатун зав багьна - вун шад жеда. И. Гь. Рубаияр. 2) авур кардин гьайиф чIугвадай гьиссери кьун. Дуст я лугьуз, куьгьне душман Кьамир, ви рикI шад жедайд туш. Эхир са къуз жед вун пашман, -Адакай ваз дад жедайд туш. С. С. Дуст я лугьуз куьгьне душман. Амма, са патахъай, Зелфи вичин суалдал пашман хьанатIани, муькуь патахъай, шадни хьана. А. А. Умуд. Чун, лезгияр, эхир кьиляй Пашман жедай миллет я. Т. А. Фу квахь тавурай. Синонимар: перишан хьун, сефил хьун. Антоним: шад хьун.

ПАШМАН² нар. сефил гьалда аваз. Рахан тийиз, зун туна пашман, алагуьзли. Е. Э. Алагуьзлидиз.

ПАШМАНАРУН гл., аспектив, ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; а, -ин, -рай, -мир; пашманар авун, пашманар тавун, пашманар тахвун, пашманар хъийимир пашман гьалдиз гъун. Паитанарна на ви дустар, Къакъатдани ахьтин устIар?! Х. Х. 12. сентябрдиз. Зун пашманар авурди, руш, вун заз акур гатфар хьана, Мадни мекьи хъуьтIуьн йифиз на заз авур гафар хьана. Ас. М. Синоним: сефиларун, перишанарун. Антоним: шадарун.

ПАШМАНБУР пашман ирилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ПАШМАН.

ПАШМАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пашман тир гьал. И карди Лаламабурун кIвалени пашманвал туна. А. И. Самур. Са чIаварин дуьз араяряд жеда: Зун шад тирла, вун пашман я, пашманвал Агатун зав багьна - вун шад жеда. И. Гь. Рубаияр. Алудиз кIанз ви пашманвал, Ви яманвал, ви яванвал, Агакьариз зи дарман вал, Ийизва за ваз иманвал... М. Ж. Машмаш тарак. Материалдикай ахьтин суьрет туькIуьрна кIанда хьи, герек а скульптура вич рахазваз жен. Адаз тамашзавай касдиз адан характер, адак квай шадвал, пашманвал, ажугъ, рикIин мурад, ада чIугвазвай женг акван. З. Э. Скульптор. Синоним: перишанвал, сефилвал. Антоним: шадвал.

* пашманвал авун |чIугун| гл., ни пашманвал хас тир гьалда хьун. Етимдин кьил гьатна бирдан кьарада, - Гуьгьуьл хайда бес пашманвал идачни? Е. Э. Аман. яр. - Гьахьтин имансуз итимдихъ галаз къавум хьунин пашманвал за гила чIугвазва. З. Р. Гьажи Давуд.

ПАШМАНВИЛЕЛ(ДИ) нар. пашманвал хас тир гьалда аваз Ашурбег гьамиша пашманвилел килигзавай... А. Р. Кьве чин. Пирмурад Абулан тапшуругъдалди кавха Кьафаран кьилив атанвайди чир хьайила, Иширади пашманвилелди кьил юзурна, ахпа, гададин чиниз килигна, секин ванцелди лагьана... Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синонимар: пашмандаказ, пашмандиз, перишанвилелди. перишандаказ, перишандиз, сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПАШМАНДАКАЗ нар. пашман гьалда аваз. Алиди пашмандаказ вичин кьилел атай агьвалат хьайивал хангумдиз ахъайна. Ф. Къази Гьасан ва факъир Али. - Бес вуч ийин? - жаваб гана пашмандаказ гадади. Гьуьлуьн шив. Регъуьз-кичIез зи патав руш атана, Гатайда хьиз пашмандаказ лагьана... Г. Шугаев. Гьайифар. Синонимар: пашманвилелди, пашмандиз, перишанвилелди, перишандиз, сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПАШМАНДИ пашман прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. ПАШМАН.

ПАШМАНДИЗ нар. пашман яз. Къужа пашмандиз и чуьлдиз атана, килигайтIа, - инал са хъсан кIвалер хьанва. Ф. КIватIаш. Акуна адаз са руш. гъиле са кIунчI цуькверни аваз, са гзаф пашмандиз ацукьнава. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. - Башуьсте, пачагь, -лагьана, гада пашмандиз вичин балкIандин патав хъфена. Ф. Гьуьлуьн руш. Зун аял я. Тарсариз физ-хквезва пашмандиз. А. С. Хцихь галаз ихтилат. Инсан кьена, Рагьмет хьурай инсандиз. Сурал алай жемят ава пашмандиз. И. Гь. Рубаияр. - Атана вуч ийида? -рахана пашмандиз Усман? - Кьурай вахт я ман. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: пашманвилелди, пашмандаказ, перишанвилелди. перишандаказ, перишандиз, сефилдаказ. сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПАЮН гл., ни вуч; -йда, -йна; -йиз, -йзава; -я, -йин, -йрай, -ймир; пай авун, пай тавун, пай тахвун, пай хъийимир сагъ шей кьве ва я са шумуд патал авун. Аллагъди инсан инсан яз халкь авурд я, Гьардаз чпин везифаяр Аллагьдилай - акурд я, Абур Айру къабилайриз паюрд я, Вазни течир са къабила хьана вун. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Гьавиляй на хъуьруьнин нур Какахьайвал пайиз тахьуй, КIус паталди агъузиз юкь, Жув ялтахрин тайиз тахьуй. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. * стха пай авун. Синоним: пай авун.

ПАЮНИ' паюн глаголдин масдардин актив падеждин форма. Кил. ПАЮН.

ПАЮНИ² , ПАЮНИЗ пай существительнидин падежрин формаяр. Кил. ПАЙ.

ПАЯ¹ паюн глаголдин эмирдин форма. Кил. ПАЮН.

ПАЯ² фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) яцIу яргъи кIарас. Жемятар паяяр, лашар, турвакьар, вагърамар гваз атана, жанавур гатана-гатана кьена. Ф. Зиянкар жанавур. Пагь, Сефер халудиз кIвалах жедай гьа! Яргъи паядин куьмекдалди керекулар чукуриз, аюхар эцигиз ва ичIи ведре гатаз, ам югъди кIвачел жедай. А. Р. Чинебан савкьват. Ламран рушаз кIаниди са пая гвай итим я, кваз хьиз кьвед галукьардай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) куьч. ахмакь кас.

ПАЯКЬУЛ ц, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бегьемсуз, акьулсуз. - Са паякьул лезги хьанахьанач. Адан папаз, хендеда хьуналди, ферлу итимар гьат техйиз кичIезвани? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: пев, пезенаг, явакьан, ялкъаван.

ПАЯРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; паяр авун, паяр тавун, паяр тахвун, паяр хъийимир сагъ затI гзаф кIусариз чара авун. АкI я хьи заз, вири дуьнья Паярнава сергьятри, Заманаяр пай ийирвал Декьикьайри, сятери. А. С. Вилик жерге. "Чара я куьн!" лугьуз, сада чилерни кваз паярзава. Х. Х. Жуван хайи ватандай... Акъуд мийир на чан жуван, Уьмуьрдин бахт паярзава. С. А. Садаз -хазина, муькуьдаз –тIал-кIвал... Синоним: пайи-паяр авун.

ПЕВ сущ., рах.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кар алакь тийир, дикъетсуз инсан. Синонимар: паякьул, пезенаг, явакьан, ялкъаван.

ПЕГЬРИЗ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра азарлудаз тайинарнавай тIуьнин режим. Синоним: диэта.

ПЕДАГОГ урус, ктаб, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра кьилин мектебда тарс гузвайди. Синоним: муаллим.

ПЕДАГОГВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) мектебда тарс гудай пешекарвал. Педагогвал 19 йисан яшда аваз башламишна. ЛГ, 2005, 9. VI, 2) кьилин мектебда -тарс гудай пешекарвал. Синоним: муаллимвал, учителвал.

* педагогвилин институт сущ. мектебда тарс гузвай пешекарар гьазурдай институт. Педагогвилин институт куьтягьайдалай кьулухъ ада са кьадар йисара муаллимвиле, райондин заведующийвиле кIвалахна. Литературадин хрестоматия. 1988.

ПЕДАГОГИКА урус, ктаб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тарсар гунин къайдаяр чирдай илим.

* педагогикадин институт сущ. педагогика илимдай ахтармишунар тухузвай институт.

ПЕДАЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) велосипеддин чархар элкъуьрун патал адал ацукьнавайдан кIвачер твадай затI. 2) пианинодин сес дуьз акъатун патал музыкантдин кIвач эцигдай чка.

ПЕДИНСТИТУТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра муаллимвилин пешекарар гьазурдай институт.

ПЕДУНИВЕРСИТЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра муаллимвилин пешекарар гьазурдай университет.

ПЕДУЧИЛИЩЕ урус, сущ.; -еди, -еда; -ар, -ари, -ара 1 - 4 классра тарсар гудай муаллимар гьазурдай училище. Педучилище куьтягьай, ам иниз рекье туна, ЛГ, 2000, 20. VII.

ПЕЗЕВЕНГ || ПЕЗЕНАГ сущ., рах.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акьулдиз зайиф, фагьум авачир кас. - Бес зун вутI? - фикир авуна Къаюма. Гьа и арада анихъай атай йифен къаравулди гьарайна адаз лагьана: - Ада, пезевенг, - гет бурдан! З. Э. КУТВ-диз фена. - Ма, килиг, - лагьана за, хиел зи дневникрин са хара, математикадизни, урус чIалазни, маса предметриз талукь дафтарар вугана. - Зун, вун хьтин, пезенаг тушир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: пев, явакьан, явакьул, ялкъаван, пая.

ПЕЙЗАЖ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра эдебиятдин эсерда ганвай тIебиатдин шикил. # дагъларин ~; ~дин гуьрчегвал, ~дин кимивилер, -дин цIарар. Художественный эсерда пейзаж гьакI дуьшуьш яз ганвайди жедач, гьадани эсердиз идеядин метлеб ачухарда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Чи печатдиз жегъш авторри лирикадин, пейзаждин, сатирадин темайрай кхъенвай произведенийяр лап тIимил акъатзава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

ПЕЙЗАЖДИН¹ пейзаж существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ПЕЙЗАЖ.

ПЕЙЗАЖДИН² прил. пейзаж бинеда авай.

ПЕК [ппек] сущ.; -пни, -ина; -ер, -ери, -ера 1) кIвалин майишатда ишлемишдай парчадин кIус. Айнади, айвандик экъечIайла,. жуьреба-жуьре рангарин пекерикай цванвай кьелечI питиган алай стулдал ацукьайла, стхадиз гъил кьуна хвашгелди лагьана. А. Исм. Вацран мичIер. Са арани фенач, пекерикай раснавай туп киме. ч акъатна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) партал. Са юкъуз Касбуба цIару пекер алукIна, чинни чIулаварна, алишвериш авун патал базардиз фена. Ф. Муьштерияр кIватIун патал. Пашади савдагаррин пекер алаз кьве кас векилар ракъурна Астарадиз. З. Р. Гьажи Давуд.

* пек-лек рах., сущ. 1) кIвалин майишатда герек тир парчадин ва маса куьлуь-шуьлуь. КIвалин кIвалахар - аялдиз килигун, хапIа-шурпа авун, мал-къарадиз къуллугъ авун, кIвале пек-лек чуьхуьн ва амай гьа ихьтин крар дишегьлидин хиве авайбур я. З. Э. КУТВ-диз фена. Чпив гвай пек-лек экIяйна, азарлуйри югъ-йиф куьчейра акъудзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал, ЧIехи суса вичин аялдин пек-лек чуьхуьзвай. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум 2) алукIдай партал. Вичел алай пек-лек, уьстуьбаши куьгьне тиртIани, туькIвей къаш-къамат авай жегьил Назанидиз, вичин вил акьунамаз бегенмиш хьанвай. З. Э. КУТВ-диз фена. Москвадай Теджендиз агакьдалди... чпел алай вил хкIадай хьтин пек-лекни маса хгана, хьайи пулни мемекъуьртI хьанвай жегьилар генами гьеле меркезбан уьмуьрдин суьгъуьрдикай хкатнавачир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Синоним: пек-партал. уьстуьбаши.

* пек-партал рах., сущ. парчадин алукIдай партал(ар). За и фикирар ийиз-ийиз, чин-гъил чуьхвена, ахпа жуван пек-партал алукIна куьчедиз экъечIдалди, Ольга, заз хабарни тахьана, вичин кIвалахал фена. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Сусав, аял хьана лугьуз, духтурри, чпи пул кIватIна, са булушкани къачунвай, аялдиз - пек-партални, ширинлухарни ва са чIехи тортни. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. Мектебдиз фидайлани, руфуна тухдалди фу авачир, я тандал бегьем пек-партал алачир ам, вичин таяр-туьшерин кIвенкIве акъваздай. З. Къ. Мердали Жалилован 60 йис... Синонимар: пек-лек, уьстуьбаши.

ПЕК [пhек] кил. ИПЕК

ПЕКАРНЯ урус, сущ.; -иди, -ида; -ияр, -ийри, -ийра жемятдиз фу чрадай махсус чка. Ингье, кьве варзни ахкъатна, хуьре пекарнини агал хъувуна. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр.

ПЕЛ сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера 1) инсандин, гьайвандин вилерилай винидихъ тир ара. Лацу пеле нур авай яр, Илиф захь вахтуна ялгъуз. Е. Э. Вун авачир женнетни кIандач. Адан пелен юкь гьасятда агаж хьана. Рехи рацамар тик акъвазна... М. В. Гьарасатдин майдандал. Адан пелен юкьвалай башламишна, нерин чапла патан агъуз фена, хъуькьвен юкьвал дерин гел куьтягь жезвай. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ. Къедалди вичин пелеллай лекедин иесивал ийиз тахьанвайдавай гьукуматрин иесивал жедайди туш, я Нур. М. Б. ЦIийи мискIин. 2) дагъдин кукIваз мукьва хур квай чка. Ашукь кас я зун и дагъдин пелел, Гъетериз мукьва, ракъариз мукьва. Б. С. Зи руьгьдин даях. Амма инай, заводдилай, аквазвайди тамари кIевнавай пелерни сувар ва гьа и вацIун дар дере тир. А. Исм. Алукьдай ахвар.

* пеле къан авай прил. чин акурла, кичIе жедай хьтин. Вич залайни фейи фяле, Къан аваз къекъведа пеле. Акурлахъди фида зегьле, Патрумдаш я хъуьчIевайди. С. С. Заз акуна сад. ТIимил вахтни фенач, пеле къан авай са шумуд кас, ракIар ахъайна, къенез атана. А. И. Самур.

* пелез кьий! межд. са вуж ятIани (руш, гада, аял) гзаф кIан хьайила, адаз лугьудай гафар. Вун экъечIиз килигиз заз, Ви пелез кьий, лацу кагъаз... Е. Э. Гуьзел за ви тариф ийин. Вун къведач хьи, килигиз заз, Ви пелез кьий, лацу кагъаз. Е. Э. Гуьзел, за ви тариф ийин.

* пелел кхьин гл., нин кьисмет тайинарун. [Хибба]. Мад вучда кьван. Пелел кхьенвайвал жезвайди я. Шумуд югъ я куьн и рекьера аваз? Ф. Б. Филиал.

* пелелай ягъун рах.. гл.. ни вуж гуьлледалди яна кьин. КьейитIани, къуьл тварни гун Къадагъа тир кIевелай. Са мекв къуьл гваз акуртIани, Кьаз язавай пелелай. М. Б. Чавуш.

ПЕЛЕГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра дишегьлийрин кьилин вилик патахъ жедай безек.

ПЕЛЕНГ || ПЕРЛеНГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Индияда ва Азиядин са бязи маса уьлквейра жедай тIехвер квай хам алай лап еке кацин жуьре вагьши гьайван. Муьнуьгъдиз - фур, лекьрез - цавар, Пеленгдиз - там, гъуьлягъдиз - чуьл. А. С. Муьньуьгъдиз - фур... «Гьи касдивай зун пеленгдал акьадриз ХьайитIа, -зун гьа къучагъдин свас жеда!» Лагьайла ви бадеди, уфт аладриз Катнай чамар; «Акьван сефигь кас жедач»» А. С. Белки, шаир тир жеди?.... ам вични, пата-къерехдиз вил ягъ тийиз, сиве гъуьрч авай пеленг хьиз, кьил тик кьуна, дамах гваз цел фидай. Н. М. Жандар Магьамай.

ПЕЛЕШ фарс, прил. шад тушир, сефилвал хас тир. Синонимар: перишан, сефил. Антоним: шад.

* пелеш хьун гл., вуж пелеш тир гьалдиз атун. Аяларни, пелеш хьана, Хъфизмачир ахварал. А. Ал. Зулун этюд. Са циф авай зулун юкъуз зун пелеш яз кIвале авай. Ас. М. Синонимар: тIуьруькьуьм хьун. сугъул хьун.

ПЕЛЕШАРУН гл., каузат., ни-куь вуж-вуч; -да, - на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; пелешар авун, пелешар тавун, пелешар тахвун, пелешар хъийимир пелеш тир гьалдиз гъун. И хабарди ам мукьувай чизвай ксар пелешарна. ЛГ, 2004, 8.I.

ПЕЛЕШВАЛ сущ.; -ила, -иле; -илер, -илери, -илера пелеш тир гьал. Ревизоррин, бухгалтеррин пелешвал, савадсузвал себеб яз къени Мегьарамдхуьруьн райондин Самурдин сельпода агъзур манатралди пулар кIвачихъ атунин кардин кьил кьцлел хканвач. К, 1988, 27. ХI. Синонимар: перишанвал, сефилвал, тIуьруькьуьмвал. Антоним: шадвал.

ПЕЛЕШВИЛЕЛДИ нар. пелешвал хас яз. Синонимар: перишанвилелди, перишандаказ, перишандиз, сефилвилелди, сефилдаказ, сефилдиз, сугъулдиз. Антонимар: кIубандаказ, кIубандиз, шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПЕЛЕШДАКАЗ нар. пелеш гьалда аваз. Синонимар: пелешдиз, перишандаказ, перишандиз сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПЕЛеШДИЗ нар. пелеш яз. Синонимар: пелешвилелди, пелешдаказ, перишандаказ, перишандиз, сефилдаказ, сефилдиз, тIуьруькьуьмдиз. Антонимар: кIубандаказ, кIубандиз, шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПЕЛТЕК кил. МЕЗ: * мез пелтек хьун

ПЕМ: * пем чуькьуьн гл., ни гъиливди ягъун. И бармак гададиз хуш атана.... гъилиз куьс гана, Малла Несрединан кьилиз са пем вегьена... Ф. Пул на вахчу, заз гежзава. - Ма, пул на вахчу, заз гежзава, -лагьана, гъшиз куьс гана, кавхадин кукIваз са пем чуькьвена, вич хъфена. Ф. Пул на вахчу, заз гежзава.

ПЕМПЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хипен йис михьи авун патал туькIуьрнавай алатдин гьал.

* пемпе цавуз акъудун рах., гл., ни нин масадаз тIарвал гун, хасарат авун. - Цавдара бацIийрал вегьейтIа, вуна ам тфенгдай лап яда? - эхирни за рикIе авай суал гана. - Гьун бес! - Ваз зун гьалдай фенвай лахлах хьиз авани? - зарафат кваз лугьузвай ада. - Валлагь, за лекьрен пемпе цавуз акъудда! М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: гатун.

ПЕМПЕЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хипен йис михьи ийидай пешекар.

ПЕМПеЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пемпечи тир гьал.

* пемпечивал авун гл., ни пемпечи тир пешекарвал кьилиз акъудун.

ПЕН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) къугъуна лаш галукьна кIандай чка ва къугъвазвайди хтана акъваздай чка. 2) хипери чпиз ял ядай чка. Суьруьдини яваш-яваш чпиз пен кьуна. А. Ф. Лянет.

ПЕНАЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра карандашар, ручкаяр твадай яргъи кьвати.

ПЕНеК фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра лацу тIехвер квайди. Атана варцарни алатна. Са бязи чкайрал хъуьрдин пенекар аламачиртIа, Сурия михьиз хъсан хьанвайди яз гьисабиз жедай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* пенек-пенек авун гл., ни вуч лацу тIвехер квай гьалдиз гъун.

* пенек-пенек хьун гл., вуж-вуч лацу тIвехер квай гьалдиз атун.

ПЕНЖЕК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пальтодин кIаникай перемдин винелай алукIдай метIерилай винелди яргъивал авай партал. Рак гатай ванци ам уяхарна, Ам къуьнерал пенжекни вегьена дегьлиздиз экъечIна. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Председателди пенжекдин жибинра гъилер туна, са жуьреда юрфар юзурна, кьил агъузна вичин чекмейриз килигиз мурмурна... М. В. Гьарасатдин майдандал. Ам зи рикIел яргъи хилер кьве сеферда къакъажнавай, къуьнтер акъатай пенжекни мет, хъалчах амачир шалвар алаз исятда хьиз хуьквезва. М. Б. Зун кьенвач.

ПЕНЖЕР || ПЕНЖЕРИ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар||яр, -ри,-йри, -ра||йра дараматдиз цлай михьи гьава, экв атун патал гуьзгуьяр рамкада туна туькIуьрнавай затI. Кабинетдин пенжерда авай гуьзгуьйри вувуудин ванер авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Ахъа пенжердай атай гарун чими лепеди адан ипекдин кьезил булушка юзурна. А. А. Умуд. Дидедин гурмагъдай, чIар хьиз, гум акъатиз, пенжердайни зайиф экв аквазвай. А. И. Самур. Гьяркьуь, кьакьан кьве пенжерини ахъа тир А. А. Умуд. Гьуьндуьр пенжерияр квай гегьенш дегьлиз буш тир. А. А. Умуд.

ПЕНКЬВ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери. -ера 1) паркьулдин тан-дувул. 2) куьч. акьулдиз зайиф, кубут кас. Мегер и патав гвай ( яни къунши) кьуьзуь пенкьунилай алакьзавай кар вавай бажармиш жедачни. А. Эсетов. Девирдин къуллугъ.

ПЕНСИОНЕР урус, сущ.; -да, -да; -ар, -ри, ра пенсия къачузвайди. Пенсионерри, кIуфук хъвер кваз, сада-садав нубат вугун тийиз, рахунар ийизвай. З. Э. Зулун пеш.... пенсионеррив пенсияр агакьзавач. ЛГ, 1992, 6. V. ... са тIимил кьванни кьезил хьун патал, халкьдин лап камаллу векилри хьиз, адетдин инсанрини ( кайванийри, лежберри, фялейри, пеисионерри...) чпин рикI чIаларив вугузва. ЛГ, 2003, 4. ХII.

ПЕНСИЯ || (ПЕНСИ рах.) урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра гзаф йисара кIвалах авунай, инвалид тирвиляй, хуьдай диде-буба амачирвиляй гьукуматди гудай пул. # - тайинарун, ~ къачун, ~ агакьун; ~диз ракъурун, ~диз фин; гъвечIи ~, еке ~: - бес тахьун, ~ артухарун, ~ тктиларун, ~ атIун; ~диз фин, -диз тефин., ~дай ~. Ваъ, адаз Мурсая гужуналди пенсиядиз акъудиз кIанзавачир: анжах инсанди ял яна кIанда. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Пенсия къачузвай кьуьзекрилайни кагъазрал вил алай сад - кьве жегьилдилай гьейри и кар садани кьатIанвачир. М. Б. «Жигули». Япариз тIимил, ван къвезвай ва я биши аялар инвалидар яз гьисабзава, гьавиляй абур вахтунда учётда туна кIанда. Абуруз б йис жедалди гьар вацра пособие гузва. 16 йисалай гуьгъуьниз абуруз пенсия тайинпарзава. ЛГ, 2003, 7. VII.

ПЕНЦI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери. ера 1) чекмедин кухунин къеняй къвалав гвай чIул. 2) шапкадин экъис хьанвай къерех. Сурал агакьайла, ада, дуьадиз манийвал тавун патал са гафни талгьана, суруз гьуьрметун яз тим-тик акъвазна, эрчIи гъил фуражкадин пенцIив тухвана. А. Къ, Нехирбанни лекь, - Абаса кьилел алай титIихдин пенцIикай чапрасдиз цавуз са вил яна, ахпа жавабни гуьзлемиш тавуна хабар кьуна. М. В. Гьарасатдин майдандал. 3) винел алай парталдин (шинелдин, пальтодин) далудихъай агажна жедай яргъи чIук.

ПЕПЕ сущ.: -ди. -да; -яр, -йри, -йра чIулав гъвечIи лувар квай гьашарат. РикIел хкиз цIицIни пепе, Тум кьаз гъайи балайриз... Гила буш я зулун гьебе, Ацукь жуваз гьарайриз. А. Ал. Сюита. Я Иминуллагь, а дакIар акьала, пепеяр, чепелукьар кьведа. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Фитедин пепе фитедин винел, Гуя ала шагь тепедин винел: Рази я пепе кьисметдал вичин. Сардар хьиз вегьей къеледин винел. И. Гь. Рубаияр. * шурван пепе.

* пепе-шепе сущ. куьлуь гьашаратар. Гъаятдин са пипIез ракъинин нурар аватдай, анални уях хьайи пепе-шепедик юзун акатдай. П. Ф. Жуван руг.

ПЕР¹ [пhер] фарс, сущ.; -ди, -да къенепатан гьал, бедендин умуми гьал. Ви гъалар гьамиша я хуррам, Захъ даим перишан пер ава. М. Б. Вафалувал. Синонимар: кефи, гуьгьуьл, гьевес.

* пер хун гл., ни-куь нин. нихъ-квехъ ятIани авай хъсан гьиссер тIимил хьун. Гъани хандин дестеяр сад-садан гуьгъуьналлаз вацIун а патаз экъечIнамазди "я Аллагь", "я Аллагь" ванер кьилеллаз абуру дагъвийрал гьужумайла, Сурхай хандин кьушундин пер хана. З. Р. Гьажи Давуд. Пер ханвай Гьайдарбега патав акъвазнавай эмирдиз лагьана: - Экуьнахъ фад чна Ахцегь къеледал гъужум ийида. З. Р. Гьажи Давуд.

ПЕР² (ппер) сущ.; -ци, -це; -ер, -ери, -ера чил майишатдиз гьазурун патал эгъуьндай кIарас тум галай ракьун махсус алат. КIваляй перни къедек квахьна. Е. Э. Къедекни пер чуьнуьхайдаз. Идарадал алтIушнавайбурун гъилера перер, кацаяр, лумар, ракьун тIвалар авай... А. Фет. Вак хьтин. Сенгеррал агъзурралди инсанри лумар, кацаяр, перер гваз кIалахзавай. ЛГ. 2003, 25. ХII. Перцин тум хана, тумунин кьатI тIеквендамаз, кьеженвайвиляй ам акъуд тежез, зун кимел алай чи кIвалерин вилик кIутани гваз алахънавай. Къ. Къайибханов. Йифен ахвар. * яд фидай патахъ пер ягъун.

* пер кваз хьун гл., зараф., нин квек са кардик нин ятIани иштараквал кваз хьун. Амма гьа и хуьре. Асанан перни кваз арадиз атанвай, зегьметчияр патал менфятлу цIийи крар: батрачком, кооператив ва мсб. адан вилерикай карагзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Вирибурукай редакторди вун хкянава. Ина зи перни тIимил квач. Я. Я. Са фурун вакIар.

* пер ягъун гл., ни са вуч ятIани цун патал перцелди чил лазим къайдадиз гъун. чил эгьуьнун. Бязи вахтара дишегьлийри перни язава, кьарада гьахьна кирпичарни атIузва. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери я. Генг майдандиз пер ягъа, Штиларни битмиша... Ш. Къ. Перт кьуьзубур. - Тенфе къаридин салан пипIезни пер ягъун патал Къудрат атана кIанзавай Шагъ-Бубадиз. А. Къ. Нехирбанни лекь. Я Рзахан, вуна салаз пер ягъа тIу! С. М. ЦицIигъ-наме.

ПЕР³ [пhер] фарс, сущ.; -ди, -да къумарал къугъвадайла, сад хьтин чар.

ПЕРВАН фарс, шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лув гудай гъвечIи гьашарат. Синоним: чепелукь.

ПЕРВеРДИГАР фарс, сущ.; -ди, -да алем ва инсаният арадал гьайиди ва абур. идара ийизвайди. Халкь авур Первердигарди Чи уьмуьр абад авурай. Е. Э. Мубарак Исмаил. - Я Аллвагь, вуна абурун рикIериз регьим гъваш, я Первердигар. - лагьана... Седеф халади. З. Э. Муькъвел гелер. Эй сад Аллагь! Первердигар! Уьмуьр гайи заз ядигар! За ваз дуьа ийизва къе, За ваз шазда ийизва къе. А. Къ. Синонимар: Аллагь, Зулжалал, Худа.

ПЕРДЕ фарс, сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра 1) кIвалин цлай, дакIардай авадарнавай кьелечI парча. Ам гьахьай кIвале чимизвай; са цал тамамдиз лацу хунин пердедалди кIевирнавай. А. А. Умуд. Надежда Михайловнади пенжердай куьрсарнавай къирдин перде хкажна.; А. А. Умуд. Нянин къезил шагьвар гумрагь я. Ахъа пенжердай кIвализ гьахъиз, пердейрихъ галаз кьугьваз ада ширин вишришрин ван тунва. М. В. Вацран ягъун. 2) бедендин къенепатан органрин арадажедай кьелечI хам. - Раз... Раз... Раз, - садлагьана акъатай сесини япарин пердейра тIал твазвай. М. Б. ЦIийи мискIин. 3) драмадин эсердин паярикай са пай. Драмадин текст са шумуд чIехи паюниз пай жеда. Ихьтин паяриз перде лугьуда. Пьесадин кьадарриз килигна, ам са пердедикай, кьвед, пуд, кьуд пердедикай ибарат жеда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Вад пердедикай ибарат и тамашадин винел Ж. Эфендиева ругуд йисуз кIвалахна. А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев. Ф. Беделахтулан "Филиал" твар алай эсер кьуд пердедикай ибарат тир сатирадин къемеда я. Р. 4) къалмакъал, гьуьжет алай рахунар. Ана гьихьтин перде хьанватIа, садазни малум туш. С. Гь. КIири Буба.

ПЕРДЕЛАМИШУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; перделамиш авун, перделамиш тавун, перделамиш тахвун, перделамиш. хъийимир 1) пердеяр ягъун. 2) куьч. Гьакъикъат, дуьзвал чуьнуьхун, кIевун.

ПЕРДЕЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къемеда амалар ийидайди. Са яш хьанвай итимар бирдан шапкаяр алаз куьчейриз экъечIайтIа, инсанри абур кимибурай, пердечийрай гьисабда. Гь. Къ. Четин бахт.

ПЕРЕВОД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са чIалан гафарин, текстерин мана маса чIалалди гунуг. Жегьил шаирди сифтени-сифте вичин литературный кIвалах переводрилай башламишна. Н. А. Алибег Фатахов. Синоним: таржума.

* перевод авун гл., ни вуч са чIалан гафарин, текстерин мана маса чIалалди гун. Инал чна азербайжан чIалан вири гафар тир-тирвал перевод авунач... М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Шиир вири, лезги чIалаз перевод авуна, Сулейманан шииррин и мукьвара акъатай цIийи кIватIалда тунва. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. СтIал Сулейманан шиирар, Дагъустандин халкьарин чIалариз хьиз, урус чIалаз ва СССР-дин амай халкьарин чIаларизни перевод авунава. З. Э. ЧIехи шаир. Ясдин марш рягьметлу учитель Абдулкъадир Алкьвадарскийди перевод авурди тир. З. Э. СтIал Сулейман. Синонимар: переводун, таржума авун.

ПЕРЕВОДУН гл., ни вуч; -да, -на; -га, -зава; -а, -ин, -рай, мир; перевод авун, перевод тавун, перевод тахвун, перевод хъийимир са чIалан гафарин, текстерин мана маса чIалалди гун. Синонимар: перевод авун, таржума авун.

ПЕРЕВОДЧИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са чIалан гафарин, текстерин мана маса чIалалди гудай пешекар. Са сеферда машгьур шаир переводчик Липкинахъ галаз суьгьбет ийизавайла, Сулеймана адаз ихьтин суал гана... З. Э. ЧIехи шаир. Арада переводчик аваз Сулеймананни урус мугьманрин суьгьбет башламишна. А. А. СтIал Сулейман. Синонимар: дилмаж, таржумачи.

ПЕРЕВОДЧИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера переводчикдин пешекарвал. Зи стха са шумуд йисуз Парижда переводчиквиле хьана. Р.

* переводчиквал авун гл., ни переводчиквал кьиле тухун.

ПЕРЕДАЧА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра радиодай, телевизордай гузвай хабар, гьар жуьредин темайрай суьгьбет. Телевизор адаз акунвай затI тушир. Ада фикирзавай: гьар няниз зун адан кьилихъай къарагъдач. Адай аялризни передачаяр гудалда, кинояр къалурдалда. З. Э. Рамзият. Дагъустандин радиокомитетда Бубади сифте яз лезги передачайрин редакцияда сатирадин радиопрограмма «Истивут» кардик кутуна. Л1, 2002, 5. V.

ПЕРЕМ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсандин бедендал алукIдай кьелечI парчадин партал. Перемдин хел гьяркьуь имир, Ярдин дуллух атIанава. Ф. Яру къазаб перемдиз я ярашух. Е. Э. Къавумдиз. Зи кьилелни алач, кIвачелни. Тандал алайди метIерал кьван яргъи, са шумуд чкадилай пинеяр янавай трем я. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар.

* перемдин хев сущ. перем алукIнавай гардандал жедай пай. АлукIнавай перемдин хев дуьзарзавай Вагьабан гъилер гьасятда виняй агъуз аватна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ПЕРЕПИСЬ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра уьлкведа ватандашрин кьадар чирун патал тухудай мярекат. Гьа инад заз къейд ийиз кIанзава хьи, переписда чпин паспортда лезги кхьенвайбурун кьадарни бегьем къалурнавач. М. М. Кьибле пата гурзава.... эхиримжи переписди лезгийрин кьадар 467 агъзур къалурнава. Гьа и переписда гьатнавай рекъемрив гекъигайлани лезгияр «гъвечIи халкь» яз аквазвач. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Эхиримжи переписдин ( 2002 - йисан 9-октябрдин делилрал асаслу яз, чи республикада санлай къачурла 2576,5 агъзур агьали, гьа жергедай яз шегьерра 1102,6 агъзур кас яшамиш жезва. ЛГ, 2004, 24. VI.

* перепись тухун гл., ни-куь нин ватандашрин кьадар тайинарун патал гьисаба кьун. 1886 - йисуз Дагъустанда пачагьдин гъукуматди перепись тухвана. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ПЕРЕРЫВ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра кьве тарсунин арада кIелзавайбуру ял ядай куьруь вахт. -Перерыв хьайила, абур куьчедиз фена. А. А. СтIал Сулейман. Гьуьсейноваз Надежда Михайловна хуш тушир, гьатта перерывдин вахтунда са дивандал ацукьунни адаз кIандачир. А. А. Умуд. Синоним: танафус.

ПЕРЕСТРОЙКА урус, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра СССР-да 1986-1991 йисара политикадин, экономикадин, идеологиядин ва къецепатан уьлквейрихъ галаз авай алакъаяр дегишарун патал кьиле фейи серенжемар. - Яргъалди юкIвар-чипIер яна, эхцигиз, хкудна, цIудра алцумна, садра хкатIна, уьлкведа кьиле физвай перестройкадихъ галаз алакъалу яз, майишатда цIийивилер тваз алахънавай совхоздин директор Севзихана собранияр цIийи жуьреда тухудай къарар кьабулна. А. Фет. Кьерен къванер. Вирида фикирзавай: межлисризни перестройкадикай менфят къачун хъсан ятIа? А. Фет. Кьерен къванер.

перж сущ.; -ери, -ера алукIнавай партал, куьгьне хьана, къазуналди арадал атай кIус. Чина руьхъведин ранг авай аялрикай пержерар куьрснава. КIвачин къапарин патар хкатнава. 3. Э. Рамзият.

ПЕРИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гуьрчег дишегьли (кьиблепатан фольклорда). Хъжеч мад вун хьтин пери А. Ал. За ваз гуда 2) (чIехи гьарфуналди -П) дишегьлидин хас тIвар - Пери. * цин пери.

ПЕРИЗАДА фарс, сущ.; 1) лит. лирикадин эсердин жуьре. Лап къадим заманадин лирикадин эсерар халкьдин манияр я. Лайлаяр ва кинер, перизадаяр ва даллаяр, яедин манияр, ватанпересвиликай, гъурбатдикай ва майишатдикай бендер... Н. А. Литературадин хрестоматия,1966. 2) (чIехи гьарфуналди - П) дишегьлидин хас тIвар: Перизада.

ПЕРИШАН¹ фарс, прил. шад тушир, са квекай ятIани гъамлу фикир ийизвай. РикI чIулав я чи и къара, Гьал - перишан, алагуьзли. Е. Э. Алагуьзли. Ада шад мани перишан гьавадал лагьанай. А. А. Лезгияр. Гьамишанда перишан Ханум, нянихъ цел фидайла, Эслидал гьалтна. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: пелеш, сефил. Антоним: шад.

* перишан хьун гл., вуж шад тушир, са квекай ятIани гъамлу фикир ийизвай гьалдиз атун. Гьар са чIавуз вун рикIел ( а)лаз Гьал перишан я, бахтавар. Е. Э Бахтавар.

ПЕРИШАН² нар. шад тушиз, са квекай ятIани гъамлу фикир ийидай гьалда аваз. Уьзденан гьал перишан акурвалди, дидеди лагьана: - Ви чин серин кваз аквазва заз, хьайи кIвалах авани? С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ПЕРИШАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера перишан тир гьал. И перишанвилихъ гъавурда гьатдай себебар авай К. К. Суьгьбетзава Максима. Зун, парталар алукIна, къецел экъечIна. АцIай варз цавун юкьни юкьвал ала. Акьван кьуд пад гуьрчег аквазвай ва гьа и гуьрчегвилихъ галаз санал, на лугьуди, вацран экуьни кьуд патаз перишанвал чукIурзава. З. Къ. ШейтIандин веледар.

ПЕРИШАНВИЛЕЛДИ Синонимар: пелешвилелди, пелешдаказ, пелешдиз, сефилвилелди, сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПЕРИШАНДАКАЗ нар. перишан гьалда аваз. Синонимар: пелешвилелди, пелешдаказ, пелешдиз, сефилвилелди, сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

ПЕРИШАНДИЗ нар. пелеш яз. Синонимар: пелешвилелди, пелешдаказ, пелешдиз, сефилвилелди, сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ; шаддиз.

ПЕРЛЕНГ кил. ПЕЛЕНГ.

ПЕРПИЛ сущ.; -ди, -да; -авр, -ри, -ра тинидикай тупIалди атIана авунвай куьлуь элкъвей кIус. - Ваз лагьайвал, кIвале хьухь, цицIибриз перпилар це, аялриз, салаз килиг. Н. Насруллаев. "Го-о-о-л!".

* перпил хапIа сущ. тинидин элкъвей куьлуь кIусарикай авунвай хапIа.

ПЕРПИЛАГ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къавукай епинихъ куьрсна гьавада галтад жез къугъвадай затI. Хуьре-хуьре яран цIаяр хъувунва, Хуьре-хуьре перпилагар кутунва. Х. Х. Масан баде. Перпилагдиз акьахна, Яна мани ван алаз. Х. Х. БацIияр.

ПЕРРОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вокзалдикай инсанар поездда акьахдай ва эвичIдай чка. Поезд рекье гьат хъувуна. Инсанарни перрондилай хъфизвай... А. Р. ПIинияр.... са гьерекатзавайда, перрондилай элясдайла, вичин чамадан гелягъна. М. Б. Зун кьенвач.

ПЕРС фарс, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера фарс чIалал рахадай иранви. БарбатI хьана персер атай, Чан Шарвили дидедин; Ф. Шарвилидкай риваят.

ПЕРСЕНГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са вуч ятIани (мес, ичер, техил) авай къапунин заланвал. -Ви хъсанвилерин са персенг кьванни завой вахъ ахгакьариз хьанайтIа, заз маса къайгъу авачир, дуст, жаваб хуькведай. З. Э. Зулун пеш. Синоним: тара.

ПЕРСОНАЖ урус, сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра художественный эсерда иштаракзавайди. Шаир вин и эсердай чIехи эдебдин, марифатдин, тербиялувилин чешне яз, «вирт квахьайди» гьа и чешмейрикай магьрумди яз аквазва. Шаир хъсан персонаж я. вирт квахьайди - пис. Р. Къадимов. Етим Эминан айгьамдин ва зарафатдин шиирар.

ПЕРТ: * перт авун гл., ни-куь вуж кефи(яр) хъсан тушир гьалдиз гъун. Алидар сагъ ва саламат яз ярдин дидардихъ агакьна. Ида Мегъамедрасул перт авуна. А. И. Самур. Ша мийир зун перт, перишан, Кумир на зи рикI А. Ал. Кумир на зи рикI. Синоним: пертун.

* перт хьун гл., вуж кефи(яр) хъсан тушир гьалдиз атун. Вири и гьалар аннамшизавай Жегьил михьиз перт хьанвай. З. Э. Мехъер кьуьл туш. Гьикьван гуьзетиз акъвазда. Кар кардай фейила, ахпа тади къачунихъ вуч метлеб амукьда? ~ перт хьана Сувара вичин фикир малумарна. А. И. Самур. Ахьая вуч ятIа ви дерт, акъвазмир икI, хьана вун перт, Лагь ви кьилел вуч атанва, гьуьлуьн кьере авай суна?! А. Мир. Гъезелар.

ПЕРТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера перт тир гьал. - Тади гьиниз ийида кьван? Агакьдачни. - Вагьаба вичин пертвал Магъсудахъай чуьнуьхиз чалишмишвална. А. И. Самур. Ягьуд пачагьдин чин, пертвал. акъатиз, къвердавай атIугъ жезвай. Адан рикI Кисбубадилай нарази тир. М. В. Гьасаратдин майдандал!.

ПЕРТВИЛЕЛДИ нар. пертвал хас яз.

ПЕРТУН гл., ни-куь вуж; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин. -рай, -мир; перт авун, перт тавун, перт тахвун, перт хъийимир перт гьалдиз гъун. Заз чилерни михьи я гьа цавар хьиз, Амма бязи кIвалахри зун пертнава, За хайи чил кьазва жуван сувар хьиз... А. Мут. КIанда заз. Синоним: перт авун.

ПЕРЦИХъАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра перцин тум.

ПЕТЛИ урус, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра рак. пенжер кварцелдик кутун патал ишлемишдай алат. # пенжердин ~, ракIарин.

ПЕХИЛ араб, прил. маса кас авай гьал хъсанди яз аквадай ва адаз писвал хьана кIандай. Вун яр хьана лугьуз тIвар чи хуьре ( а)вай Са пара инсанар пехил язава. Е. Э. Ярдиз. КIелет дагъ Яру дагъдал пехил я, лугьудай чи хуьруьнвийри, гьавиляй ам кьурана чарх-чарх хьанва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Пехил рикIер пад хьурай, Набут рекьер яд хьурай, И дуьньядал гьамиша Шад рикIер азад хьурай. Л. И. Хер алай мани.

* пехил хьун гл., вуж нел-квел масад авай гьал жувандалай хъсан акуна, адаз такIанвал авун. Пехилзава тIавус гьакьекь чIарарал. Е. Э. [ ьалимат. "Чарадан девлетдал пехил жемир вун, Эхирни са къуз жегьеннемдин цIа куда... " А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гьамиша инсаф жедан мегер Акьван пехил хьунухь рикIер? С. С. Фекьияр. Зи ашкъидал пехил. хьанва парабур, Кьун тавурай бедназардин вили вун. М. М. Зун дерт чIугваз бахтлу я.

ПЕХИЛАРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; пехилар авун, пехилар тавун, пехилар тахвун, пехилар хъийимир пехил тир гьалдиз гъун. Вич гъвечIи яз, чIехи тир руьгь Авачни бес туьтегда. Гьеле вичел пехилрай Нуьгь Хеб чкIанвай этегда. Т. А. Таб я...

ПЕХИЛВАЛ сущ.; -или. -иле; -илер, -илери, -илера пехил тир гьал.... инсананвилиз лайих тушир алчахвилер - туькьуьлвал, пехилвал. угьривал, шейтIанвал, тарашун... амачиртIа..., инсанар гатфари чIурал экъечIнавай цуьквер къван гуьзел тир, гуьлуьшан тир... Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* пехилвал авун гл., ни нел пехилвилин гьиссери кьун. Валлагь, якъадаш Селим, - лагьана питав гвайда къуьнуьхъай галатнавай чухвадин пад чIугун хъувунивди, - чибур пехилвал ийидайбур я. З. Э. Муькъвел гелер. Чарадакай рахун, сада садал пехилвал авун кеспи хьанва жемятдиз. Сад кимелай хъфида, амайбур, адан гелез килигиз, гьадакай рахада. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: пехилвалун.

ПЕХИЛВАЛУН гл., ни неяквел; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; пехилвал авун, пехилвал тавун, пехилвал тахвун, пехилвал хъийимир пехилвилин гьиссери кьун. Гадади хияллу яз тIуб тухузва пешерал; «Де гьикI на пехилвалдач цуьквербандин пешедал?!» А. Ал. ЧIехи пишкеш. Цавдарал за пехилвалзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: пехилвал авун.

ПЕХИЛВИЛЕЛДИ нар. пехилвал хас яз. Магьамедсалегь зурба кашканар алай Къембераз пехилвилелди килигна. А. А. Лезгияр. - Им халис кIвалин-къан иеси я, - пехилвилелди фикирна Мадинади. А. Р. ПIинияр. Пехилвилелди вичин чIехи юлдашдиз килигзавай Чигалидин рикIел ада чан алай жанавур гваз хкай вахт хтана. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: пехилдаказ, пехилдиз.

ПЕХИЛВИЛЯЙ нар. пехилвал себеб яз. Пехилвиляй къацу кьве вил Элкъуьрна кьве кьуькуьниз... А. Ал. Билбил. [Керекуьре Пуркурович].... Яраб адаз зун вучиз душман хьиз акваватIа? [ХаназирикI]. Пехилвиляй я, пехилвиляй! Маса вуч себеб жеда?! Ф. Б. Филиал.

ПЕХИЛДАКАЗ нар. пехилвилин лишан хас яз. Синоним: пехилвилелди, пехилдиз.

ПЕХИЛДИЗ нар. пехилвал хас яз. Синоним: пехилвилелди, пехилдаказ.

ПЕХИР туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) химиядин са элемент кислороддик акахьуналди жедай затI. 2) куьч. рехне, нукьсан. Чун кьвед санал, чIемни фу хьиз, Яшамиш жезва. Сада садан пехир михьиз, Гьалал фу незва. Б. С. Хизан. Темпелвилел, чанда рикI тахьунал, кьатIунар тахьунал халкь хъуьрезва ва ихьтин гьаларин пехирар дуьздал акъудзава. "Самур" журн., 2003, № 23. * эхир пехир хьун, эхир пехир хьуй!

ПЕХУЬШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьгьне хьанвай, фер атанвай, ишлемиш тийизмай къаб.

ПЕХЪ сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери. -ера 1) виливални чIулав акахьай рангунин, акатай вуч хьайитIани недай къуш. И чуьлда идал пехъер, чIагъар алтушна, абуру гьарайиз баишамишна: Ф. КIватIаш. Гьа и арада адан япарихъ яргъай хьиз гьарайзавай пехъерин ван галукьна. А. И. Самур. Я бубадиз рагьмет хьайи кас, вуна адакай хуьруьз хутахна вучзава, са кIамуз гадар тавуна, пехъеризни чакъалриз сувар жедайвал. С. Гь. КIири Буба. 2) куьч. ахмакь, тарашчи инсан. Пехъни чIагъни керекулни вал кьведи... Е. Э. Бахтеузвал. Зун хьиз алтIушна пехъери чухвайди... атуй. Е. Э. Веси. 3) къумарал къугъвадай кьуд жергедин чарарикай (гьачайрикай, керпичрикай, пехъерикай, тIветIерикай) сад - Ф. * къалчахдин пехъ.

* пехъре(н) хали сущ. къен пад яру, тIямдиз ширин гатуз кьиблепатан чилера экъечIдай кьендихъ жедай ири кIерец кьван емиш.

ПЕХЪИ прил. 1) вичин (гьайванвилин) тIебиатдиз хас тир вагьшивилин лишанар артух хьанвай. # ~ кицI, ~ жанавур, ~ сев. 2) куьч. инсанвилин лишанар квадарнавай, амачир, вагьшивал хас тир. Сейке итим, чуру рехи, Рахадайла гафар пехъи, Жедайд туш я чинизрегъуь, Адан инсанвилин гьал кьий. С. С. Темпел. Советрин дирибаш халкьди пехъи душман метIерал акъвазарна. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. Гатазва виниз авур касдин кьил, Гьелекзава эл гьакимри пехъи. Б. С. Ават ахварай. 3) куьч. гужлу. - Акъвазара! Акъвазара!! - Сада пехъи ванцелди гьарайна, Къ. М. Экуь инсан.

* пехъи авун гл., ни-куь вуж хъел квай, гьуьрслуь тир гьалдиз гъун. Хъифидай рекье, ажугълувили пехъи авунвай кулакдиз... къуьлуьн твар тухузвай цвег аквада кьван. Къ. М. Дуствилин цIай.

* пехъи хьун гл., вуж-вуч 1) пехъи тир гьалдиз атун. ЦIийи йисан сифте кьилера Европадин агьалийрихъ къалабулух кутунвай месэлайрикай садни пехъи хьанвай калер я. И калерин як тIуьр инсанар пехъи жезва ва рекьизва. "Самур" газ. 2001,18.I. 2) куьч. вагьшивал артух хьун. Пехъи хьанва леш гьатнавай пехъер хьиз... А. С. Дидедин кьисас. Хан пехъи хьана, нуькердал тепилмиш хьана: Къ. М. Рекьин риваятар. Душман пехъи жердавай Къазима гьамеда вичин сая хвални артухарна кIвалах мадни гужлу ийизвай. А. И. Самур. 3) куьч. гужлу хьун. -Самур вацI чидай... Ам гьа эвел хьиз пехъизмани?. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

ПЕХЪИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пехъи тир гьал. Большевик кьунин гьевесди адан вилерик пехъивилинни инсафсузвилин цIай кутуна. А. И. Самур.

ПЕХЪиВИЛЕЛДИ нар. пехъивал хас яз. И кардикай кулакдиз хабар жеда кьван. Ада ажугълувиляй Вичи-вич квадарна. Ам, ракьара тунвай сев хьиз, кIвале пехъивилелди къекъвена. Къ. М. Рекьин риваятар. Синоним: пехъидаказ.

ПЕХЪиДАКАЗ нар. пехъи тир гьал хас яз. Синоним: пехъивилелди

ПЕХЪРеН¹ пехъ существительнидин талукьвилин падеждин форма. ПЕХЪ.

ПЕХЪРеН² прил. пехъериз хас тир. # ~ мукар, ~ какаяр, ~ шарагар. ~ гелер, цIакулар.

ПЕЧ [ппеч] сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера кайи чепедикай раснавай яргъивал авай яд хуьдай къаб. Гзаф чкайра къекъвена къаргъа цихъ, амма яд жагъанач адаз. Эхирдай, гвен гуьзвай таладай фидайла, адаз кIане тIимил кьван яд авай са печ жагъана... Фагьумна къаргъади, фагьумна къаргъади, ахпа ам пичиниз куьлуь къванер вегьез эгечIна. Яд виниз хкаж хьана. Къаргъади тух жедалди вичиз яд хъвана. Ф. Фагьум авай къаргъа.

ПЕЧАТЬ урус, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра 1) Агъамет халудин сивел печатда кхьиз тежедай са пис гаф атанай. М. Ш. РикIел хуьх. Эхиримжи йисара Дагъустандин литературада са жерге цIийи жегьил авторрин тIварар малум хьанва. А тIварарихъ галаз санал чи печатдиз цIудралди цIийи произведениярни акъатнава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. За Писателрин союз вичихъ хсуси печатдин орган авай къуватлу тешкилатдиз элкъуьрна кIанзавайди тестикьарзавай. "Самур" журн., 2003, № 23. 2) чарчел кхьенвай гафарин дуьзвал тестикьардай затI. Коллективди биологиядин муаллим тир Алидараз рикIел аламукьдай пишкеш гуниз талукь профкомдин къарар. Виридал печатарни, къуларни. Н. И. Сирлу межлис. Синоним: муьгьуьр.

* печать ягъун гл., ни квез документ печатдалди тестикьарун. [Керекуьре Пуркурович]. Мад садра къалура кван гьи печатар янатIа? Ф. Б. Филиал.

* печатдай акъатун гл., вуч гъили кхьенвай затI типографиядин махсус аппаратралди кьадардиз гзаф гьалдиз атун.... сад лагьай лезги алифар Къазанфар бегди туькIуьрна ва 1871 - йисуз Темир-Хан-Шурада басма авуна, ахпа 1912 - йисуз «Лезги чIалан букварь» печатдай акъатна. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Синонимар: басмадай акъатун, чап авун.

* печатдиз акъудун гл., вуч гъили кхьенвай затI типографиядин махсус аппаратралди кьадардиз артухарун. Етим Эминанни СтIал Сулейманан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишун..., жавагьирар хьтин эсерар къайдада туна печатдиз акъудун... -ибур вири Гьажибег Гьажибегован гьуьрметлу тварунихъ галаз алакъалу я. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. Синонимар: басма авун, чап авун.

* печатдин орган сущ. басмадал ийизвай кхьинар идара ийидай орган. Чи республикадин печатдин органриз илимдин бине авачиз акъатзавай маса макъалайрини кIелдайбурук гьахълу къалабулух кутазва. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Лезгийрин литературный чал хкягъун, вичин хайи халкьдиз ва табасаранриз цIийи кхьинар яратмишун, печатдин - органар кардик кутун... - ибур вири Гьажибег Гьажибегован гьуьрметлу тIварунихъ галаз алакъалу я. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди.

ПЕЧАТНЫЙ: * печатный лист ктаб, сущ. ктабдин 15-16 чин. Монографиярни кваз, абурун объем 52 печатный листинилай алатзава. А. Фет. Алим, художник, педагог.

ПЕЧЕНИ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ширин тинидикай чранвай бицIи тIунутIар хьтин ширинлух. Мадни са кар ава: избербашвийри акъудзавай къенфетар, печенияр, вафлияр базаррин къиметрилай ужузни я. ЛГ, 2004, 21.II.

ПЕШ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера кул-кусдал, тарарин хилерал гатфарилай зулалди жедай кьелечI хъуьтуьл кIус.... са тIимил вахтар адалай вилик къацу хьана тарарал атласди хьиз нур гузвай пешер гила, хъипи хьана, КIвахьзавай. А. Ф. Бубадин веси. Таму-тара пеш авадарзавай зулун и йикъара СтIалрин булахар мадни гуьзел аквазва. ЛГ, 1992, 31.

ПеШАПАЙ сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра кьурагь вахтунда Худадивай марф къун тIалабдайла. пешерин арада туна хуьре къекъуьрдайди. Пешепайни акъудда марф къуй лагьана. И. Гь. Рубаияр. Лезгийрихъ девлетлу фольклор ава. Ана пешапаярни алапехъер, лайлаярни мехъерин манияр... Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф.

ПеШАПАЙВАЛ сущ.; или, -иле; -илер, -илери, - илера пешапай тир гьал.

ПЕШЕ фарс, сущ.; ~ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) дуланажагъ таъмианрун патал уьмуьрда ийизвай кар, кIвалах. Пеше даим мекин, фитне дяве, къал... Е. Э. Нефсиниз. Чи управленида и пеше чирдай вад вацран курсар кардик ква. ЛГ, 2003, 13. XI. 2) куьч. тIул. Адан пеше масадалай фитнеяр авун хьанва. Р.

ПЕШеКАР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатдин тайин рекьяй пеше гвайди. - Къанни цIуд лагьай йисара, Дагъустанда коллективламишун агалкьунралди кьиле физвайла ва ахпа хуьруьн майишат цIийи къайдада кьиле тухудайла, Россиядин Федерациядин гьукуматди жегьил пешекарар куьниз ракъурнай. А. М. Мурк ракъини цIурурда. 1957 - йис. Жегьил пешекар хуьруьз рекье хутазва. ЛГ, 2003, 13. XI. И кьве чкадани ам, вичин кар дериндай чидай пешекар яз, машгьур тир. «Самур» журн., 2003, № 6.

ПЕШЕКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пешекар тир гьал. Герек, зегьметдин заланвилиз, пешекарвилиз килигна, еридиз ва кьадардиз килигна, гьакъи гудай меслят авуна кIанда, -лагьана. З. Э. Муькъвел гелер. А ва я маса автордин чIалан фонд девлетлу хьун патал ада кьуьзуь ксарин суьгьбетриз гзаф интерес авун, яшайиш акунвайбрун арада гзаф хьун, жуьрба-жуьр пешекарвилерин инсанрихъ галаз алакъалу хьун герек я. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Аскервиле къуллугъ ийидайла, заз четин хьанач. Ана зи пешекарвал генани хкаж хьана. К., 1988, 28. ХII.

ПЕШЕКАРВИЛЕЛДИ нар. пешекарвилин чирвилер аваз. Къе манидив, музыкадив пешекарвилелди, кардин гъавурда аваз эгечIзавай ва дурумлувилелди кIвалахзавай композиторарни тIимил я. ЛГ, 2004, 30. IХ.

ПЕШЕКАРВИЛИН прил. пешекарвилиз талукь тир. Писателдин, шаирдин пешекарвилин устадвиликай дуьз гафар лугьун чи литературада авай кар туш, гьакI хьайила чи арадай машгьур инсан вилик акъатун намумкин кар я, играми дустар. Р. Гь. Алирза Саидова суьгьбетзава. Колхоздин пешекарар ва юкьван звенодин кадрияр чпихъ хъсан чирвилер ва кIвалахдин тежриба авай, саки вири высший ва юкьван пешекарвилин образование авай кадрияр тир. Абуруз колхозчийрин патай авторитет ва гьуьрмет авай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

* пешекарвал авун гл., ни пешекарвал кьилиз акъудун.

ПЕЪРИЯР сущ.; -йри, -йра чуьхверрин сорт.

ПИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра бедендик цIурун тавур затIар сад-садак акахьуналди арадиз атанвай ягълу затI. # ~ акьалтун, ~ цIурун, ~ алажун, ~, цIурурун. ЧIехи бубадиз кIани хуьрекрикай садни лапагдин лекьерикай, къенен пийрикай, рикIдуркIундикай, абур какадарна чранвай къавурма тир. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Руфун пикIда салам ганач, Даях кьуна Руфуналлай пидикай. Х. Х. Вилер алаз макъамдал. Синонимар: макь, хъуцIур.

ПИАНИНО урус, сущ.; -ади, -ада; -аяр, -айри, -аира тупIарал илисдай мецер авай, кьакьандихъ кIвачерал алай музыкадин алат. Пианино анихъ амукьрай, гьич чуьнгуьрни, автомобилдикай рахун тийин, гьич лам кьванни рикIел къведай тегьер абурухъ хьанач. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

ПИАНИСТ урус, сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра пианино ядай пешекар. Композитор Холил Халилов хъсан пианистни я. Р

ПИАНИСТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пианист тир пешекарвал. Хуьруьн аялризни къвердавай пианиствал бегенмиш жезва. Р.

* пианиствал авун гл., ни пианиствилин пешекар кьиле тухун.

ПИВО урус, сущ.; -оди, -ода; -ояр, -айри, -айра тIимил градусар квай ширин тIямдин ичкидин жуьре. - Вири столовойдиз пивояр хъваз фена, ахпа дуьздаказ мад са нин ятIани кIвализ са кIекрен дуван акваз фидайвал хьана... Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр.

ПИкI сущ.; -ими, -ина; -ер, -ери, -ера техил тун патал кIарасдикай раснавай тIимил кьакьан затI.

ПИЛ [пhил] сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера недай хъчарин са жуьре. Вергер, тегьмезханар, кIелен мецер; пилер, сурар, лурсар, шанатар ( пурнияр), цIангурар, эферар, - гьисабна куьтягь жедач. ЛГ, 1994, 14.I.

ПИЛЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кагьул гамишдин лакIзб гаф. ВацIун кьере, гъилериз хьухь гана, шеле экIяна, кIулал къачуна ам, пиле хьиз фуф къачуна, хтана. З. Э. Рамзият. 2) куьч. яцIувал квай, фикир ийиз кагьул инсан.

ПИЛЕК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -рас тIехв.... ам хайила ятахдал кач сад, кицIер самбар алай. Чебни кьилер кIанчIар хьтинбур, къамбадин вичин хьиз,; чIулав чIарчIин хамунал лацу пилекар алайбур. А. Исм. Эхиримжи къув. Акуна заз, им ажеб акунар авай кицI я. Чарарин ранг расу, расу рангунал чIулав яни, шуьтруь яни пилекар алай, кIвачер шуькIуь, амма тапацар еке, гардан куьруь, амма келле зурба са жиж я. А. Исм. Эхиримжи къув.

ПИЛЛАГЬ: * пиллагьни [шумпIни{ тахьун гл., низ вуч эсиллагь бес тахьун. - Вилик гъана эцигай, кьавурма авай, къаб хуьруьн нуькрен вил кьванди тир гьа! Адакай заз са шумпIни хьанач! - фикирар ийизвай гадади. З. Э. КУТВ-диз фена.

ПИЛТЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) къвазвай живедин ири хъуьтуьл кIус. Чи дакIардихъ живед пилте Къугъвазва къе, зул ятIани. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Чилел тади квачиз ири лацу пилтеяр аватзавай. Б. Гь. РикIи чIугурла. Авахьзава алеррай Пилтейрин луж кьилеллаз, ЦIай акъатиз хъуькъверай, Шадвилин нагъв вилеллаз. А. Ал. Акъвазра рагъ, хъфизва.

* пилте-пилте нар. живедин ири хъуьтуьл кIусар гзаф яз. Пилте-пилте къвазва жив, Яргъан вегьез къацарал... А. Ал. Пилте-пилте къвазва...

ПИН [ппи^н] прил. хеси тавунвай.

ПИНЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кукIвар хьанвай чкадиз хъиядай кIус. Валчагъдал гьич кIвенкIв кутадай рапунин Чка аламач, гьамбар хьана пинейрин. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Шалам чилел эцигна, капан юкьвалди ягъиз раб сухиз, тIеквен акъудиз, ахпа сивяй чугур кIвенкI алай еб тваз ада пине шаламдик кукIурзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Зи кьилелни алач, кIвачелни. Тандал алайди метIерал кьван яргъи, са шумуд чкадилай пинеяр янавай перем я. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар.

* пине ягъун гл., ни квез пине алкIурун.

ПИНЕЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кIвачин къапариз пинеяр хъиягьдайди. 2) кIвалахдал жуван чIехидан гафарин гьахъвал, нагьахъвал чир тавуна разивал къалурдайди. КIандай гьар сад, кисна яб гуз, Хьана вичин пинечи. Т. А. Фу квахь тавурай.

ПИНЕЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пинечи тир гьал.

ПИНЕЧИВИЛЕЛДИ нар. пинечивал хас яз.

ПИНТИ¹ туьрк, т-б., прил. михьивал авачир. Синонимар: чиркин, кфир, къеркъетI. ☼ М. М. Гьажиева и гаф пинтIа яз ишлемишзавай {кил.: М. Г. РЛС, ч. 222 - замарашка).

ПИНТИ² т-б., сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра акьулдиз зайиф михьивал авачирди. Синонимар: чиркин, кфир, къеркъетI, япалух.

ПИОНЕР урус, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра уьлкведин мектебра сифтегьан классра кIелзавай аялрин организациядин член. А конвертда чи дередин жегьилри, комсомолри, пионерри Сулейманаз кхьенвай чар авай. Къ. М. Рекьин риваятар. "Алай вахтунда организацияда 33 пионер ава. ЛГ, 2004. 13.III.

* пионеррин кIвал сущ. школада пионеррин тешкилатдин кIвал. Гьуьсейноваз вич абурун хура гьатуникай игьтият авай, гьавиляй ам гагь са, гагь муькуь рак гелягъиз учителрин кIвале, директордин кабинетда къекъвена, пионеррин кIвализни ада вил вегьена - школадин директор адаз санайни жагъанач. А. А. Умуд.

ПИОНЕРВОЖАТЫЙ урус, сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра пионеррин отряддин кьиле авайди. Шаз пионервожатыйди абруз Айшадикай гьа газетда кхьенвай макъалани кIелнай. А. А. Умуд.

ПИП сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера хазари недай, тарал жедай элкъвей кIерец кьван емиш. Гъизва пипер хъалхъамдиз Вичизни пуд хазраз кьван. Ш-Э. М. Хаз.

* пипин тар сущ. цIалцIам ва экуь тан, гьяркьу пешер жедай кIеви кIарасдин тар. Пипин тарал хел алач, Хамунал кьацI, гел алач. Ш-Э. М. Хаз.

ПИПИН¹ : * пипин тар сущ. экуь-рагъул рангунин цIалцIам чкал алай еке тар.

пипин² прил. пипин тарцин кIарасдикай авунвай. Гуьгьуьлрик кIусни шадвал, кьекъуьнрик пакаман дамах ва зиреквал кумачир Насрулагь гьаятда авай пипин кIанчIунал ацукьна. А. Исм. Алукьдай ахвар. Ахпа ада Магьмудаз тамарикай, абурун девлетрикай, пипин кIарасдин къиметлувиликай ва вичиз ван хьайи, институтда чир хьайи гзаф крарикай лагьанай. А. Исм. Алукьдай ахвар.

ПИПIЕ, ПИПIЕР ПИПIЕРИ, ПИПIЕРИЗ пIипI существительнидин падежрин формаяр. Кил. ПIИПI.

ПИПIИ пIипI существительнидин актив падеждин форма. Кил. ШИШ.

ПИПIИШ сущ.; - ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гъвечIи афар; афардин са паюнин кIалубдин афар. 2) шапкадин пел (мез); пелен винелай виликди экъис хьанвай шапкадин пай.

ПИРАМИДА урус, сущ.; -ди, -да; яр, -йри, -йра бине гзаф пипIеринди, къвалар пуд пипIенбур тир гзаф мурцарин геометриядин кIалуб.

ПИРИЦI (ПИРЛИНЦI нугъ.) в., сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра бегьем яшар тахьанвай, акьул татанвай (адет яз эркек) жегьил аял. АтIа нерар яру хьанвай аскерар-пирицIар аку! Абур, къуллугъдин вахт куьтягь хьайила, чпин хуьрериз, шегьерриз хсуси машинра аваз хъфизва. Машинар къачудай пулар гьинай я? гьа и муькъвелай ~физвай лезгийривай, агъулривай, рутулривай, цIахурривай... къакъудзава. Гь. Къ. Завал. Вунни, пирлинцI хьиз, адан гуьгъуьна гьатна, яни, Расул? Т. А. Къазран кака.

ПИРИШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) майвадин винел пад кIевирзавай кьелечI перде. 2) цуькведин, векьин, серкин, хивецIдин пеш. Гарал къугъвазвай мулдин цуькверин пиришрин сес къвезва заз. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Кьурай векьин пиришрин вахрахдин ванер япара гьатнавай Насрулагьаз ада ажайиб крар къалурна. А. Исм. Алукьдай ахвар. Ада гьа пацаризни, тIишезни, ивидай кьацIанвай векьин пиришризни мез гуз эгечIна. А. Исм. Эхиримжи къув.

ПИРЛИНЦI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гуьрцелда авунвай лекъве тун патал ракIарин сад лагьай тахтадин кIвенкI авунвай кьил. Синоним: кукуцIул.

ПИРПИЛ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са бязи тарарал цуькведин чкадал жедай элкъвей яргъи сирсил хьтинди. # хъархъу таран ~, шуьмягъ таран ~, верхьи таран ~.

* пирпил (пилпил нугъ.) хьун гл., вуж марфадик акатна ва я гьекь хьана гзафдаказ кьежин. КIвалах давамардай тегьер амукьнач. Рекьел алай жемят, пирпил хьана, кIвализ хтана. З. Э. Муькъвел гелер. Кьуьлердай кьван «пилпил» хьана. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ПИС туьрк, прил. 1) къенивилин лишанар, хесетар квачир; къени истемишунриз жаваб тагудай. Пис паб гьалт тавурай гьич -са бендедал. Е. Э. Пис папаз. Инсанриз хийир авачир, Хьана пис асир. Е. Э. Пагь, чи уьмуьрар. Чан хва, вуна зун айибмир, заз зи уьмуьрда инсанрай кьадарсуз пис крар акуна А. Ф. Лянет. Пис аял чи пис тербиядин, чи гъалатIрин нетижа я. Р. Исаев. Адан дережадин мертебаяр. Инсанар виринра инсанар я, - лагьана Хелеф халуди. - Писбурни ава, хъсапбурни ава. Р. Гь. Зи ирид стха. 2) кьадардилай артух, лап гзаф къати. А йифиз пис кьай акъатнай. Р. 3) айиб тир, хъсан тушир, инсанри негь ийидай Сатира яшайишдин, инсанрин пис, мурдар, эйбежер гьалар, сифетар дуьздал акъуддай. ва тергун, пислемишун, абурун акъатна женг чIугун патал, абурукай пис ягъанатдин формада, абурал хъуьредай тегьерда туькIуьрнавай произведенийриз лугьуда. Ихьтин произведенияр кхьидайдаз сатирик лугьуда. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Антоним: хъсан.

* пис гафар сущ. 1) хъсан тушир гафар. 2) экъуьгъунар.

* пис кас сущ. хъел къведай кас, ажугълу кас.

* пис-хъсан сущ. са вуч ятIани авай гьал. Заманадин ужуз, масан Чазни чида чи пис-хъсан. С. С. Синоним: гьакъаикъат.

* пис хьун гл. 1) хъсан тахьун. 2) азар къати хьун.

ПИС нар. 1) пис гьалда. - Куьн пис дуланмиш жезва, тушни? Къужадай дериндай агь акъатна, чин захъ элкьуьрна. - Пис дуланмиш тахьана за вучда кьван, за инрай къазанмишай са вад кьарни, жанавурди тIуьрди зи кIвачиз гьисабна, азарди кьейиди зи кIвачиз гьисабна лугьуз иесийри тан хъийизва., А. Ф. Лянет. Чир хьухь: ви абур, ви ахлакь вав эгечIунилай аслу я. Пис эгечда вав - писдиз аквада вун, ви хъсан жигьетарни, акунарни квахьда, хъсандиз эгечIда вав - ви чина ранг, нур жеда. Р. Гь. Шагь Абасакай риваят. Къуллугъ я, къуллугъ вуна, лугьун хьи, писдиз кьилени тухузвач. Амма писдиз тухун тавун тIимил я, хъсандиз тухвана кIанда. И. Гь. Юг. Валлагь рушар, зун кинодиз пис акъатна. Косынка са патал хьанвайди куьне садани заз лагьанач. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Амма директорди, управляющийди ва бригадирди мал иесидив са жазани тагана вахгузва. Чеб хъсан, зун пис къалурзава. Гь. Къ. Къурухчи. 2) вини дережада. Бейдуллагьди вичин цицIибдин хайи кIвач, дарман яна, кутIунна. Ам сагъ хъхьанатIани, цицIибдикай хьайи фереди пис кьецIи ийизвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синонимар: писдиз, нисдаказ. Антонимар: хъсан, хъсандаказ. хъсандиз. хъсанз.

* пис-хъсан Заманда ин ужуз, масан Чазни чида чи пис-хъсан. С. С.

ПИСАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, на, -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; писар тавун, писар тахвун, писар хъувун. 1) пис гьалдиз гъун; ери агъузарун, виже къведайвал тун тавун. 2) такIанарун, са никай ва я квекай ятIани ам такIанардай гафар авун. Брежневаз ва Алиеваз ракъай телеграммайра, абурун вагьши сиясат, лезгийриз дуван кьун, и халкьдиз къарши Азербайжанда кьиле физвай шовинист гьерекат писарна. М. М. Уях хьухь, лезгияр! Антоним: хъсанарун.

ПИСАТЕЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра художественный эсерар кхьидайди. Ахцегь райондин Смугъулрин хуьре са жегьил писатель ава. А. А. Лезгийрин литература. Писатель ина тIебиатдин гуьзелвиликай, ам хуьникай, инсандин хиве и жегьетдай гьатзавай чIехи везифайрикай еке мукьуфдивди рахазава. ЛГ, 2002, 15. V.

* Писателрин союз сущ. тайин вилаятдин, чкадин писателрин икьрардалди сад хьанвай тешкилат. Дагъустандин Писателрин союздин орган тир литературнохудожественный ва общественно политический "Литературадин Дагъустан" журналар вад чIалал - авар, дарги, къумукь, яхул ва лезги - акъатзава. "Самур" журн., 2003, № 23.6. Писателрин союз ибара сифтегьан гаф гъвечIи гьарфунилай, кьвед лагьайди чIехидалай кхьенваз гьалтзава. Им дуьз яз гьисабиз жедач.

ПИСАТЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера писатель тир пешекарвал. Художественный устадвал хкажун - им писателвишн кIвалахда лап чарасуз ва лап четин месэла я А. С. Жегьил шаиррик яратмишунин бязи месэлайрикай. Писателвал, шаирвал Гзаф четин къуллугъ я. И. Гь. Чарчел ахвар.

ПИСБУР пис прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ПИС.

ПИСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) мурдарвал, масадаз хъсанвал тийидай гьал, маса кас пис нетижадал гъидай гьал. «Писвилиз писвал авун нелай хьайитIани алакьда, амма писвилиз хъсанвал авун анжах къегьал инсандилай алакьда!» Гь. М. Са булахдай яд хъвайибур. Хъсанвилин къадир чаз писвал акваз чир жеда. Х. Х. Вири гьар са жуьреда къвезва чилел инсанар. 2) масадаз зарар гудай гьал, зулум кар. Гуя эмирзава: «Акъваз, инсан! Дуьньяда Писвални Хъсанвал, Гьахъвални Гьахъсузвал, Адалатни Адалатсузвал авайди рикIел хуьх! М. В. Гьарасатдин майдандал. Антоним: хъсанвал * хъсанвал жедачтIа, писвални ийимир.

* писвал авун гл., ни низ пис гьал арадиз гъун. - Я чан хва, хъсанвал жезвачтIа, писвал мийир лагьанвайди я. Писвал тавун - гьам хъсанвал я. Гь. Къ. Ракъинин муг.

ПИСВИЛЕЛДИ нар. писвал хас яз. Синонимар: нисдаказ, писдиз. Антонимар: хъсанвилелди, хъсандаказ, хъсандиз.

ПИСДАКАЗ нар. 1) хъсан тушиз. 2) чиркиндиз, намуссуздиз. 3) кичIе жедайвал, эйбежердиз. 4) векъиз. 5) хъел аваз, хъилелди. 6) кIевиз. Пакадин юкъуз Надежда Михайловнадиз Айша писдаказ начагъ хьанва лагьай ван хьана. А. А. Умуд. Синонимар: писвилелди, писдиз. Антонимар: хъсандаказ. хъсандиз.

ПИСДИ пис прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. ПИС.

ПИСДИЗ нар. пис яз. Чир хьухь: ви абур, си ахлакь вав эгечIунилай аслу я. Пис эгечIда вав - писдиз аквада вун, ви хъсан жигьетарни, акунарни квахьда, хъсандиз эгечIда вав - ви чина ранг, нур жеда. Р. Гь. Шагь Абасакай риваят. Синоним: пис, писвилелди, писдаказ. Антонимар: хъсанвилелди, хъсандаказ, хъсандиз.

ПИСЛЕМИШУН гл., ни ву. ж; -да, -на, -из, зава; -а, -ин, -рай, мир; пислемиш тавун, пислемиш тахвун, пислемиш хьувун са никай ва я квекай ятIани ам чIуру тирди лугьун. Сулейманан и кьве девирдин шиирарни инсандин рикIиз тIарвал гудай, инсан пислемишдай шиирар я. М. М. Гь. Халкьдин шаир. Кьве шиирда Сулеймана бязи инсанрин ахмакьвал, намердвал, "михеннатвал", кьуру лавгъавал ва ихьтин маса айибар пислемишзава. М. М. Гь. (СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Гьа икI авторди вичин девир къаб алай гафаралди пислемишзава. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. Синоним; негь авун.

ПИСЛИК прил. айиб тир.

* пислик хьун гл., вуж беябур хьун, русвагь хьун.

ПИСЛИКВАЛ сущ.; -или, -иле, -тер; -илери, -илера пислик кIвалах авурла, виляй аватдай гьал. Чарадан папал писликвал гьар кьве итимдикай сада игитвал яз гьисабда. А. А. Пад хьайи. рагъ. Надиран жаллатIрин аксина гьакI яхулрин феодалрин геллегьрикай, писликвилерикай хуьн патал инал-анал, гапIал-гапIал пай хьанвай магьлеяр сад хъхьана, ибуру са хуьр тешкилна. К. К. Риваятар. Мегер гъвечIи хуьре чIуру кар сир яз яргъалди амукьдани? Вири жемятдиз зи писликвиликай раиж хьана. А. М. Киф атIайди. Синонимар: беябурчивал, намуссузвал.

* писликвал гъун гл., ни нел-квел дишегьли беябур жедай гьалдиз гъун. Адаз Девлетхана руш азад ийиз кIан хьайила, адан кьилел са писликвал гъиз, ам пучиз кичIезвай. А. И. Къиргъин. Салманаз хъел атана. Ада гьелегь кьуна. Серфе акатайла, Рамзиятал писликвал гъун кьетI авуна. З. Э. Рамзият.

ПИСЛИКВИЛЕЛДИ нар. писликвал хас яз. Ада, вичиз хуьруьн ругьанийрикай куьмек кьуна, вичин тахсирар а папай хивез вегьена ам халкьдин вилик беябур авуна, пислуьквилелди рекьиз вуганай... А. Ф. Лянет.

ПИСПИ туьрк, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра. 1) уьфтуьнин хьтин ванер акъудун патал туькIуьрнавай алат. ЦIуьлуьн тIвалуникай гадади писпи авуна. Р. 2) куьч. гзаф рахадайди, пичIи рахунар ийидайди.

* писпияр ямир! межд. гзаф ва манасуз рахамир.

* писпидал кьуьл авун гл., ни нин са нин ятIани гафуна хьун, адаз муьтIуьгъ хьун. Америкадин президент Клинтонан ва адан писпидал кьуьлзавай масабурун вагьшивал ва жавабдарсузвал акурла, инсанрин рикIер еке ажугъдив ацIузва. ЛГ, 1999, 27. V.

ПИСПИС сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къамишдай акъатдай лацу памбаг хьтин кудай шей Руквадикай михьи ийизвайда хьиз, вичи вич кIевиз юзурна, вичяй писпис цавуз акъудна. Пемпешаз гьар югъ гьа икI башламши жезвай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ПИСТОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра патрум акъатун патал адан кIане тунвай хъиткьиндай затI авай къалпагъ.

ПИТИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пахлаяр ва я нахутIар квай якIун хуьрек. Са гирвенка лапагдин як, са гъапа авай нахутIар, кьве картуф, са чичIек кутуна, пити ргана. З. Э. КУТВ-диз фена. Официантдиз ада акьална са вил: - Гьерекь, пити ва бузбаш! Башуьсте, ягъ гъил! А. С. Жуваз душман жемир вун. - Мемед агъа! Квехъ гьихьтин хуьрекар ава? - Са вад-цIуд декьикьадилай дулмани гьазур жеда, питини. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ПИТИК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра. 1) уьзуьрриз, бетбахтвилериз акси къуват яз гьисабдай, инсанрив жедай гьайкал. 2) бязи инсанрин гьисабрай, са вуж ятIани кIанарун ва я тайинарун патал фекьидив, фалчидив кхьиз тунвай гафар авай чарчин кIус. - Им ви жибиндай аватнавайди я е-э! Я сва-ас, вав гвай питик я е-е. Э-эхь, э-эхь, ам Мегьячкъалада, меркездавай чIехи фекьидив кIелиз туна-а!." - кьил калтадзавай апая. Ж. Гь. Жанавур. 3) нугъ джагъа, бубухар. Синоним: запаб.

ПИТиГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин чилел ацукьайла, кIаник кутадай кьелечI хъуьцуьган. Айнади, айвандик экъечIайла, жуьреба-жуьре - рангарин пекерикай цванвай кьелечI питиган алай стулдал - ацукьайла, стхадиз, гъил кьуна, хвашгелди лагьана. А. Исм. Вацран мичIер.

ПИТОМНИК урус, сущ.; -ди,. -да; -ар, -ри, -ра гьайванар ва я набататар битмишардай чка.... абур чпин колхоздин девлет артухариз ва ам, вара-зара тавуна, хуьз чалишмиш жезвай. Парткомдин секретарь X. Къараханов. кьилин бухгалтер Гьажиев Шихрагьим... емишрин питомникда кIвалахзавай Давудов Давуд, Манатилов Къазимегьамед... ва масабур гьа ихьтинбур тир: А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

ПИТIиШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра ацукьнавай нер, нерин кIвенкI авайди.

ПИФ кил. МИРГ. * миргин пифер.

ПИФиН: * пифин хьун гл. хер иринламиш хьана мадни пис хьун.

ПИХ [ппих] сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера, хам кайила ва я гзаф гуьцI хьайила, адал хкаж жедай куркур. Пер ядай кьван гададин гъилерал пихер акьалтна. Р.

ПИЦI [ппицI] сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) руфуна амаз инсандин ва я гъайвандин баладиз ем физвай рад. 2) а рад атIайла, руфунал аламукьдай легьв (аялрин хкаж хьанвай чка). Мисал яз къачуртIа, къвал ( бедендин пай), эчIел, син, тIарих, мих, цIиртI, пицI... эрмени чIалай атанвайбур я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. * са пицIинихъай атIайбур.

* пицIинихъай атIайди сущ. лап мукьва кас.

* пицI вегьедалди нар. тухдалди, руфун дакIвадалди.

* пицI вегьин гл., ни руфун еке хьун, як акьалтун. - Паша, сабагь хийир! - лагьана тешпигъсуз яцIу, пицI вегьенвай есир гвай Долина. И. Къ. Смоленский чилел. Синоним: кьамал кац акьалтун. Антонимар: хамни кIарабар хьун.

ПИЧ урус, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера кIарасар ва я газ куналди кIвале чимивал тун патал, хуьрек гьазурун патал къванцикай ва я ракьукай туькIуьрнавай имарат, затI. # ракьун ~, цлан ~, ~ер кун, -ин чин. Ихьтин школада пичер авач, цларик сувагъар кумач. И. В. Чирхчир. Нажмуддин муаллим стIалвийрин арада къванцин цлан устIар, сятсаз, чатун, пичерин устIар, электрик, харат устIар, яракьар ва пек-партал цвадай машинар туькIуьрдай устад язни чидай. Ж. Гь. Савадлувилин дестек. Хтанва зун хайи кIвализ, Ацукьнава пичинив. Дикъетдивди килигзава диде заз. М. Б. Диде. КIвале ракьун пич, пичинал чайдан ала. ЛГ, 1992, 25.II.

* пичерин устIар сущ. пичер эцигдай устIар

ПИЧIЕК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тинидин чкалдин къене хъчар ва я регъвей як аваз ргана гьазурдай хуьрек. Гъам Балыкесирда, гьамни хуьре лезгийри гзаф дадлу афарар, хинкIар, хешил, пичIекар чразва. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.1

ПИЧIи прил. 1) къен ичIи, къен пад буш. Базардай къачур кIерецрин чIехи пай пичIибур хьана. Р.... ви кьил пичIи я, ви кьилиз къвезвай фикирарни пичIибур я. З. Къ. ШейтIандин веледар. Антоним: къени. 2) куьч. менфятсуз, метлебсуз. Садбурун уьмуьр пичIиди, менфятсузди, садазни хийир тагудайди, муькуьбурун уьмуьр ацIайди, менфятлуди яз физва. Къ. Къ.

* пичIи гафар сущ. са менфят авачир гафар. Низ вуна кхьизвай пичIи гафари, кьуру ихтилатри дад гузва, низ абур герек я? З. Къ. ШейтIандин веледар.

* пичIи вил сущ. къаних кас, тух тежерди. ГъвечIида вичин шегьердай хабар гузвай. ЯтIани Чигалидиз пичIи вилин сирер ачухиз кIанзавачир. Б. Гь. Заз эвера. - Кьей хва, вун амай кьван коммунизм жедач. Вун хьтин иландихъ галаз, ви пичIи вилерихъни ви къаних руфунихъ галаз коммунизмдин ара, авач. - ТIуьрбурни квез бегенмиш туш, нен тийидайбурни. А. А. Лезгияр.

* пичIи вил хьун гл., вуж масадан шей вичиз къачуз кIандай гьиссер хьун. Ваз инсанрин мурдарвал чидачни, а папан рушан гъуьл пара пичIи вил авай мурдар кас тир... АФ Лянет. Лап гъвечIи чIавалай тух тежер нефс, пичIи вил авайвилиз килигна адаз хизанри вирида Нефс алайди лугьуз лакIаб гана. А. И. Къиргъин.

* пичIи кIерецди ван ийида мисал 'акьул авачирди гзаф рахада' манадин мисал.

* пичIи нефс сущ. масадбурун мал-девлет гзаф аквадай, ам вичинди ийиз алахъдай. Девлеткан гзаф инсафсуз, халкьдиз къансузвилер ийизвай, пичIи нефс авай, вил пата авай инсан я. А. И. Къиргъин. Инсанрин пичIи нефсерикай, къанихвилерикай, гьа жуваз чидай сад ахъагъайтIа, пис жедачир, -хъуьрена СултIан. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* пичIи руг сущ. лап куьлуь руг.

* пичIи хьун гл., вуч затI амачир гьалдиз атун. Суриядиз са куьнинни ван къвезмач, гуя япар биши, бейни пичIи хьанва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ПИЧIИВАЛ сущ.; -или, _гте; -илер. -илери, -илера 1) пичIи тир гьал. 2) куьч. манасузвал, бушвал. Къвазва нурар гъетерин. Ладна йифен мичIивал, За кхьизвай бендерихъ Тежедайвал пичIивал. А. Ал. Къвазва нурар...

ПИШКЕШ фарси, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра са низ ятIани гайи савкьват. Ма, къачу туп - чил хьиз элкъвей. Пишкешдиз вун лайих хьана. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Гуьгъуьнлай Хуьруьгрин къени мсемятди халкьдин шаирдиз, пишкеш яз, цIийи кIвалер эцигнай. К. К. Шаирдин килфетар. Синонимар: багъиш, савкьват.

* пишкеш авун гл. пишкеш яз гун. Синонимар: багъишун, пишкешун.

ПИШКЕШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; пишкеш. авун, пишкеш тавун, пишкеш. тахвун, пишкеш хъийимир пишкеш яз гун. И куьгьне хьанвай чIулав яцIу дафтар дустуни заз пишкешна, ваз кIандатIа, тамам кьве йис алатнавай. З. Къ. ШейтIандин веледар.... амма садрани муаллимриз, таяр-туьшериз ада, герек чкадал вичин жибиндиз гъил авуна, кIвализ мугьмандиз теклифна, вичин патай са низ ятIани са вуч ятIани пишкешна акурди тушир. Н. И. Сирлу межлис. Синонимар: багъишун, пишкеш авун.

ПИШТ! межд. кац чукурун патал гудай гьарай. Пишт, ягъи! Р.

ПИЯДА¹ фарси, прил. кIвачи-кIвачи фидай рекьин. Къараханаз Дагьустандиз хъфизвай пияда юлдаш жагъана. М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... Зи пияда рехъни бязи агьвалатар тупIалай ийиз акьалтIна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ПИЯДА² нар. улакьда авачиз. Мугьман пияда хъфена. Р. Синонимар: яхдиз, кIвачи-кIвачи.

* пияда кьушун сущ. пияда фидай кьушундин жуьре (1953 - йисалай мотострелковый кьушун). Ам (3. Эфендиев. - А. Г.) 1919 - йисуз бубадихъ, малла Мегьамедахъ, галаз чкадин агьалийрикай пияда кьушун вичин гьукумдиз табийриз кIан хьайи гарнизондиз акси къарагъна. И. Гь.,

ПИЯЛА фарс, шиир, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) жими затI хъвадай къаб. - Вуна итимриз са жеминай пияла це, ни гъаясузвал авуна, ви гъил кьуртIа, гьадан спелдин хел атIутI. Ф. Халуни хтул. Югъ няни хьанвай, пияла хьвайихъвайиди ахварал физ хьана; руша виридаз пияла гана. Ф. Халуни хтул. Са арадилай ам кофе авай пияла гваз хтана. А. Къ. Фу гадарунин буйруп,. Синонимар: бакьал. истикIан. 2) куьч. Гьа къапуна авай жими затI, ички.... пачагьди вичин рушаз лагьана: „Вуна виридаз са жамунай пияла це, ни, гъаясузвал авуна, ви гъшер кьурт'. а, гьадан спелдин хел атIутI". Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан. Пияла хъухъ, истикIан яхъ, Ви гьа лацу гъилериз кьий! С." Ярагъви ашукь Уьзден. 3) куьч. муьгьуьббатдин гьиссер. Ви ашкъидин за пияла хъсана, яр. Е. Э. Багьалу яр. Ам, - йифизни, кIвалах ама, пакадал вегьез жедач лугьуз, - кIваляй экъечIиз физва. Амма адал шак атун, пак тир кIанивили пияла ганвай Рамзиятан хиялдизни къвезвач. З. Э. Рамзият.

ПИЯН урус, прил. ички гзаф хьуникди кефли: ички гзаф хьуникди вичивай вич бегьем идара тежезвай. 2-ноябрдиз Махачкъаладай Каспийскдиз физвай рекье меркезвиди гьалзавай ВАЗ-21099 автомашиндик Махачкъалада Мурсалован куьчеда яшамиш жезвай агьали акатна, кьена. Шофёр пиян тушир. ЛГ, 2003, 6. ХI. Аламаз чехир хъвайиди кьведра пиян жеда. Мисал. [Шабан]. Пиян кицIеривай кIвачел акъвазиз жезвачир!... Садикьбегдикни Абидбегдик эсиллагь гьал кумачир. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Мус хъфейтIани, туьквендин кьулухъ, контордин вилик са къатдин итимар, жегьилар кIватIал-кIватIал жеда. Чебни пиянбур. Валлагь, къе чIур жезва чи инсанар. Н. И. Гьакимрин папар.

* пиян авун гл., ни-куь, вуж пиян гьалдиз атун. - Ваз зун гьикьван шад ятIа чир хьана кIандай! Къе зун бахтуни пиян авунва. Чир жезвани? А. М. Мурк ракъини цIурурда.

* пиян хьун гл., вуж ички гзаф хьуникди пиян гьалдиз атун. - Ахпа пиян жез тахьуй гьа, халу, лагьана буфетчикди. - Вуна хъванваз аквазва. М. С. Дуст. Диде, заз дикъетдив килигмир: Ви хва къе сифте яз пиян я. М. Б.

ПИЯНАРУН гл., ни вуж; -да, -на, -зава, -из; -а, -ин, -рай, мир; пиянар тавун, пиякар тахвун, пиянар хъувун пиян гьалдиз гъун.

ПИЯНВАЛ сущ.; или, -иле; -илер, -илери, -илера пиян тир гьал. # ~ алатун, ~ алахъун, ~ рикIел хкун, ~ аладарун. Бязибуру зи дустарин синихда, Лугьуда хьи, абурухъ пешекар авач. КIвалах те. жер лацу гъилер, гъамлу чин, Пиянвилер, кьилерани гар ава. А. С. Зи дустар. Жегьил, вичин пиянвал хуьз тежез, са квел ятIани хъуьрезва. М. Б. Шапка.

ПИЯНБУР¹ пиян прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ПИЯН.

ПИЯНБУР пиянбур прилагательнидикай хьанвай существительное; -у, -а пиян инсанар. ХупI бул хьана эрекь, духан. Пиянбурув чун гьикI рахан? С. С. Девлетлуяр, чиновникар.

ПИЯНДИ¹ пиян прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. ПИЯН.

ПИЯНДИ² пиянди прилагательнидикай хьанвай существительное; -а, -а пиян тир кас. Пияндавай яргъаз хьухь! Р.

ПИЯНДИЗ нар. пиян гьалда аваз. Вирибуру гьарайиз, кьил гуз кьуьл давамарда. И арада лухъ пияндиз, беглер атома акъатда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. [Межид]. Кьабандин рухвайрин рикIел къведай крар аку садра!? Пияндиз чарадан дишегьлийрин гуьгъуьниз фин! Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ПИЯНИСКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ички хъунал рикI алайди; гьамиша пиянвилер ийизвайди. -Закати пияниска жедайди я, - лагьана ада Кондрашоваз. А. А. Лезгияр. Адан рушни кьве аял аваз гъуьл кьена хтанвай. Пияниска тир, лугьуда. Н. М Жандар Магьамай. Пиянискаяр, анаша чугвадайбур, кар-кеспидик квачиз ийир-тийир квахьайла, арадал кьвезвайди я. Т. ВинистIалви. Жегьилвилин тах кваз. - Валлагь, паб туш, чан алай кьаравили я. Ихтилатрик квай пияниска хьиз ава. М. Б. ЦIийи мискIин.

ПИЯНИСКАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пияниска гьал. - Чан руш, - лагьана бадеди Рамзиятаз, - вуна гьакIни гьавайда жуван жегьил чан кутIурмир... АвтIанал Салман кек ягъиз акъвазнава. Адак а виликан пиянискавилерни кумач. З. Э. Рамзият. Яшамиш жедай рекьерихъ къекъвезва, ахьтин рекьерни пиянискавал, наркомания, чуьнуьхун, тарашун, къакъудун жезва. И. Мурадов. Къайдасузвиликай къанун хьайила.

ПИЯНИСКАВИЛЕЛДИ нар. пиянвал аваз, пиян яз.

ПКАВУЛ || БУКАВУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мехъерик чамран къуллугъда авайди; чамраз вичин везифаяр чирдай дуст, юлдаш. - Мугьманди хъел авунва! - лугьуз пкавулди хабар гуз, таратI акIурна акъвазнавай мугьманар къаршиламишиз финифар къалин тир. З. Э. Муькъвел гелер. Адан вафалу дуст, мехъерик адан букавул жедай физико-математический факультетдин студент Мирзе. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

ПКАВУЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пкавулдин везифа.

ПЛАВ || ПУЛАВ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дуьгуьдикай ва я чIахарикай кьилел кишмишрикай, якIукай ва мсб. туькIуьрай, чIем квай хуьрек. ТIуьртIа нагагь на аш, плав, Гьамни туькьуьл шур хьана хьи. С. С. Тембекдикай дар хьайила. Девлетлуйриз ийиз пулав, Кесибри лап кьазва ялав. Х. Т. Дагъустан. Синоним: аш.

ПЛАКАТ урус, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра таблигъатдин ва я малуматрин текст галай, цлал алкIурдай, рангарин шикил. Культурадин фондунин куьмекдалди дидедин чIалал плакатар, куьчейрин тIварар кхьин, чи чIехи камалэгьлийрин юбилеяр тешкилун, аялар патал театр яратмишун ва ихьтин маса хийирлу метлебар кьилиз акъудиз жеда. М. М Милли руьгьдин тавхана. Са полигондал Ленинан чIехи суьрет ва адан «Чи мурад коммунизм я» гафар алай ракьун зурба табагъ алкIурнавай ракьун кьве кIвач цементдалди тIарамарна мягькемдиз чиле акIурнавай. Са ни ятIани и плакатдал цацар алай сим элкъуьрнавай. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ.

ПЛАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са чкадин, имаратдин чарчел чIугунвай шикил. 2) са кар тамамардай вахтар, галайгалайвал къайда къалурнавай виликамаз туькIуьрнавай серенжемар. Бегова фикирна хьи, алава планар хивез чуькьуьз кIанзава. А. А. Пад хьайи рагъ. Жемиятдан седри Къадир Эдера ихтилат авурвал, абурухъ гзаф чIехи планар ава, амма гьелелиг пул авачирвиляй са бязи крар кьилиз акъудиз жезвач. Р. Гьасанан, И, Мегьралиев. Яргъа ра авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.I. 3) са вуч ятIани кьилиз акъудунин виликамаз фагьумнавай гиман, ният. Нагагь чна йифиз пердиз ахвар авуна кIанзаватIа. планар ацIура... А. А. Пад хьайи рагъ.

ПЛАНЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьавадилай залай тир, мотор галачиз цавай фидай затI, аппарат.

ПЛАНЕТА (ПЛАНЕТ рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -яр|| -ар, -йри||ри, -йра||ра цава Ракъинал злкъвезвай ва адалай чимивал, экв къачузвай еке гъед. Захъ чIал ава вичихъ хадай Планетар, варцар, гъетер, дагълар, гьуьлер, чуьллер вири. Л. Н. Зи кIвализ ша!

ПЛАНЕТАРИЙ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) цавун бушлухра еке гьетерин гьерекатар къалурун патал туькIуьрнавай, цавун кIалуб хьиз туькIуьрнавай затI. 2) и затIунин кIвалах къалурдай, космосдикай, гьетерикай ва мсб. лекцияр кIелдай чка, кIвалер.

ПЛАНЛАМИШУН гл., ни; -да, -на, -зава, -из; -а, -ин, -рай, -мир; кланламиш тавун. планламиш тахвун, планламиш хъийимир 1) са куьн ятIани план туькIуьрун. 2) вуч ятIани пландик кутун.... абуру 12 юкъуз вири майданрай планламишнавай 1000 тондин чкадал 1135 тонн ракъинин кагьрабаяр кIватIна. К, 1983, 4. Х. 3) фикирда кьун, са вуч ятIани кьилиз акъудун фикирда кьун.

ПЛАНСУЗ прил. план авачир, пландик квачир.

ПЛАНСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера план авачирвал, пландик квачир гьал.

ПЛАНСУЗВИЛЕЛДИ нар. плансуз гьалда, план авачир гьалда.

ПЛАНТАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра хуьруьн майишатдин затIар (месела, прунз, тембек ва мсб) цадай еке майишат.

ПЛАСТИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра жендекдив сад хьиз гьерекат ийиз тунин устадвал.

ПЛАСТИКАДИН прил. са шумуд материалдикай раснавай. Пластикадин ва шуьшедин къапариз минеральный яд цазвай линийрин къуватар са шумуд сеферда артух хьанва: ЛГ, 2004, 21.II.

ПЛАСТИНКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) патефондал эцигна мани ва я кхьенвай текст ванламишдай элкъвей затI. Бес гьа ихьтин кIаи тахьунихъ галаз, адахлияр, патефондин пластинкаяр хьиз, дегишрунихъ галаз женг чIугуна кIандачни. А. А. Умуд. Ольгади кутугай музыкадин пластинка эцигна. А. М Мурк ракъини цIурурда. 2) кIеви металлдин кьелечI чар. Сартанал кьеркьин перем, гапур ва тур жедай. Кьилелни шлем, къуьнтерални гьулдандин пластинкаяр жедай. А. И. Къиргъин.

ПЛАСТЫРЬ урус, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра хамунал, хирел алкIурдай, вичик галкIидай дарман квай пекинин кIус.

ПЛАТИНА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра экуь-рагъул рангунин, цIарцIар гудай, залан, багьа металл.

ПЛАщ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьеж ахъай тийидай винелай алукIдай кьезил партал. Ангье дагъдикай цифни пайда жезва. Вав плащ-затI кьванни гвайди яни? - рахазвайди гададихъ элкьуьн хьувуна. - ГвачтIа, за зи плащ вав тада. Б. Гь Заз эвера. Гагь пальто, гагъ плащ, гагь ботинкаяр, гагь чекмеяр алаз зани хуьруьн кимел абур гъизва. Къ. А. Чна чун!

ПЛЕ кил. ПИЛЕ.

ПЛЕНУМ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тешкилатдин вири членрин иштараквал авай заседание, собрание. Агьмедов, райкомдин плёнумдиз гьазурвал акваз, бухгалтерияди гьазур авур кагъазарни къачуна, кIвализ хъфена. А. А. Лезгияр. Гьелбетда, пленумдал рахадайла, Къияса багълар артухарун твбрик авуна. А. А. Лезгияр.

ПЛЕНКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра махсус материалрикай авунвай и патай а патаз экв ахъайдай кьелечI парча. Гатфарихъ тумар фад цанвай чкаяр, плёнка вегьена, кIевда. ЛГ, 1998, 26. ХI.

ПЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра инсанриз яд тагузвай махарик квай аждагьан. Инсанрин къадир авачир кьадирсузар я куьн. Чир хьанани? Булахдаллай плияр я куьн. Чир хьанани? Б. Гь. Цавун михекар.

* плид-цуф сущ. 1) къене мичIи шуьтруь гъуьр хьтинди авай чIуру къарникъуз. 2) куьч. фад хъел къведайва гаф хуьз тежедай кас.

ПЛИТА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) дуьз кьуд пипIен металлдин, къванцин ва маса затIунин кIус. 2) пичинин чин.

ПЛОМБА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) жуьреба-жуьре хатIарал, товаррал эцигдай лишан, тагъма тир кьелечIарнавай ракьун, кьуркьушумдин ва я маса затIунин кIус. РакIариз пломба янавани? Р. 2) чIур хьанвай сухан тIеквенда твадай затI. Сухвал пломба эцигна рахкурна. Р.

ПЛОТИНА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йра, -йра яд хкаж хьун патал вацIун сив кьунвай материал. Синоним: банд.

ПЛЮС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) математикада эхцигунин лишан - (+). 2) гьавадин чимивал алцумдайла, нолдилай виниз.

ПЛЯЖ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьуьле, вацIа эхъведайбуру цин къерехда (къере) ял ядай, рагъ гудай чка. 1974 - йисан 1 -сентябрдиз зун, жуваз адет хьанвайвая, пакаман сятдин ругудаз Махачкъаладин пляждал эхъвез фена. М. Вагьабов. Вакьуф-буба.

ПОВЕСТКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са гьиниз ятIани эверун, аниз атун теклифзавай чар. Алиханов Эседуллагьни Ибрагьимов Къарахан са яшара авай гадаяр-жегьилар тир. Ибуруз повестка атана, - армиядиз физ рекье гьатна. Шейх Желил буба. И кIвалахар ахтармишун патал силисчи Омара Гьемзетаз повестка ракъурна, вичин патав атун тIалабна. Я. Къафаров. Яргъалай хъсан я.

ПОВЕСТЬ урус, лит., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра игитдин яшайишдай са шумуд вакъиа ганвай, гьикаядилай чIехи, романдилай гъвечIи литературадин эсер. Фатахован «Бубадин весидиз» чавай повесть лугьуз жеда. Ина асул иштаракзавай ксар 23 кас я, асул вакъиани Дадашан хизандин арада жезва. Н. А. Литературадин хрестоматия. Ам гьа чIехи Гоголан «Иван Иванович Иван Никифоравичахъ галаз гьикI хьел хьанайтIа» -повестда авай хьтин кьил кIаник квай турпуниз ухшар тир. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр. «Лацу марал» повесть вич туькIуьр хьунин ва кхьинин жигьетдай, зи фикирдалди, гьеле алай вахтундани лезги гьикаятда текди яз ама. М. Ж. Лезги гьикаятдин «аламат».

ПОВИДЛО урус сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра шекердал ва я метел ргана емишрикай хкуддай ширин затI. # ширин ~, жими ~; - къачун, ~ фал элкъуьрун.

ПОГРАНИЧНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сергьятар хуьдай аскер. Аязрини тIурфанри ваз гудач гьич къурху, Вунни я, дуст, пограничник, Уьтквем ва къацу. М. Ж. Экуьнин гъед. Самур вацIун кьерехра пограничникрин тум-кьил авач. Р.

ПОДВАЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дараматдин сад лагьай гьавадилай агъада авай чка (кIвал). Са герен подвалда секинвал пайда хьана. рахунар акъвазарна. А. И. Самур. Абуру кьведани подвалда авай яракьар, арабада эцигна, векьер гьалдна, кIевна. З. Э. КУТВ-диз фена.

ПОДЛЕЖАЩЕ урус, граммат., сущ.; -иди. -ида; -яр, -йри, -йра предложенида кьилин член. # предложенида - жагъурун, ~дикай цIар чIугун. Предложенида вичикай са хабар гузвай члендиз подлежащее лугьуда. Р. И. Гайдаров, М. А. Алипулатов. Лезги чIал. Педучилище патал учебник. Актив ва асул падежрилай алатайла, маса падежра авай гафар са чавузни подлежащияр жедач. Р. И. Гайдаров, С.А. Селимов. Лезги чIал.

ПОДЛЕЦ урус, рах., векъи, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра алчах. Исятда за а подлецар, иниз хкиз туна, гъилер, кIвачер кутIунна, ви вилик ярхарда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ПОДНОС (ПIАТIнУС рах.) урус, сущ.; -да, -да; -ар, -ри, -ра къапар, хуьрек вилик гъун патал къерехар винелди хкажнавай кIарасдин. ракьун. пластмассадин кьул; кукIва. Садан кьилел кьунвай подносда чайдин стаканри зигъригъарзава. З. Э. Мехъер кьуьл туш.

* пIатIнус(ар) авай рак нугъ., сущ. хунча рак. Гьа и арада кIвачерин ванцел патIнусар авай кьве хилен рак ахъа хьана. А. А. Лезгияр.

ПОДПИСКА урус, сущ.: -ди, -да; -яр, -йри -йра тайин тир муддатдиз газетар, журналар кхьин. Девирдин татугайвилер себеб яз, эхиримжи йисара журналдин подписка кьиле физвай вахтунда гъам чи журналдиз, гьам "Лезги газетдиз" гузвай малуматар ихътин гафарилай башламишзава: "Лезги эдебиятдин чин къалурзавай гуьзгуь тир "Самур." журнал кхьиз рикIелай ракъумир, гьуьрметлу юлдашар!" Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь.

* подписка авун гл., ни вуч жуваз герек газетар, журналар кIвализ хкун патал тайин идарадиз пул гун. ЦIийи йис патал газетар подписка ийидай. ча, чун Къурушрин хуьре кьве сеферда хьана. К., 1989, 1. II. Газетдихъ рикI куз хьайитIа, ам подписка авуна, гьафтеда садра алакъадин отделенидиз фена вахчуртIани жезвайди я. ЛГ. 2004. 8. VII.

ПОДПИСЧИК урус, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри. -ра газет ва я журнал кхьенвай кас. ЧIехи жемят авай хуьге подписчикарни гзаф я. К., 1989. 1.II.

ПОДПОЛКОВНИК урус, сущ.; -да, -да; -ар, -ри, -ра армияда майордилай виниз, полковникдилай агъуз дережадин чин. Адан хва Искендер Къулиев подполковник я. С. К. Хьилерин баде. Ахпа подполковник Шайдаев... Махачкаладин военный училищедин политотделдин начальниквиле тайинарна. Гь. Къ. Дирибаш командир.

ПОДШИПНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра механизмдин элкъведай ва я галтад жедай паюнин даях.

ПОДЪЕЗД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гзаф мертебадин кIвалерин дараматдиз – куьчедихъай гьахьдай чка. 20-майдиз тахминан нянин сятдин 8-даз Алиеван куьчеда, Советский РОВД-дин къаншарда авай 31 -нумрадин кIуьд мертебадин кIвалерин подъезда..., министр Загьир Сабирович Арухов телеф хьана. ЛГ, 2005, 26. V. Са гужуналди къарагъна, патав гвай кIвалерин подъезддиз гьахьна... З. Ф. Элясна фимир.

ПОЕЗД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра машинди гьерекатдиз гъизвай ракьун рекьин вагонрин цIиргъ. Ял ядай йикъан экуьнахъ поезд, вутI-вутI авуна, Махачкъаладин вокзалдал акъвазна. З. Э. Муькъвел гелер. Поезд рекье гъат хъувуна. Инсанарни перрондилай хъфизвай... А. Р. ПIинияр. Поезд Дербентдиз агакьунивай зи секинсузвал артух жезва. М. Б. Зун кьенвач. Чи виридан везифа и рехъ датIана саламатдиз, поездривай физ жедайвал хуьн я. ЛГ, 2003, 13. XI.

ПОЖАР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра еке цIай. На лугьуди, пожар хьйнва... Машин физва, лап гар хьанва. А. Ал: Гатун йиф.

ПОЖАРНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра еке цIаяр хкадардай пешекар. Исятда за пожарникриз хабар гуда. Адан дуван гьабуру аквада. Б. Гь. Вили вилер.

ПОЖАРИНКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера цIаяр хкадардай пешекарвал; пожарар хкадардай пешекарвал.

* пожарниквал авун гл., ни пожарникдин пеше кьилиз акъудун.

ПОЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тахта янавай кIвалин чил. Ялмир, цел хьиз. Зун залан хьанва. Ахъая! Пагь, яда! - кIвачер полдик хкIуник кваз, дериндай нефес къачуна... Б. Гь. ТIварун стха. Шир янавай полди цIарцIар гузвай. Столдин са пад газетри ва приемникди кьунва... З. Гь. Ахварай авудай аваз. Бедендин якIар зурзадайла, кIвалин полди, залзала хьайиди хьиз, чIакьракьар-пIакьракьар ийиз эгечIна. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

ПОЛИКЛИНИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра азарлуяр, больницада авачиз, кIваляй къвез-хъфиз, духтурри сагъар хъийидай махсус идара.

ПОЛИТИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра политикадин рекьяй пешекар. Синоним: сиясатчи.

ПОЛИТИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьукумат кьиле тухунин рекьяй кIвалах. Обществодин экономика, культура, политика вилик финихъ, дегиш хьунихъ галаз алакъалу яз лезгийрин литературадин чIалак урус халкьдин ва бязи маса чIаларикай лап гзаф цIийи гафар акатнава ва идалай кьулухъни акатун лазим я, гафар Халкьди, вичин дидед чIалан гафар хьиз, ишлемишзава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.... алай чалкечир девирда лагьайтIа, журналрин тираж хейлин агъуз аватнава. ИкI хьун журналрин редакцийрин ваъ, алай вахтунинни политикадин тахсир я. "Самур" журн., 2003, № 23. Гьа икI, Алимни Селим кимел ала, политикадин хабарар сивел ала. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. Синоним: сиясат.

ПОЛИТИЧЕСКИЙ урус, прил. ' политикадин, политикадиз талукь.

ПОЛИЦИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьукуматдин къене пата къайда хуьзвай яракьламишнавай къуллугъчи(яр). Халкь тарашна, кашал гъизвай угърашар,.. Кам вегьедач куьне, полиция галачиз. А. Ф. Саккони Ванцетти.

ПОЛК урус, воен, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ра дивизиядин къурулушдик квай кьушунрин еке десте. Полкунай акъатна сесер: «Бес я хьайи нагьакь йикьер!» А. Ф. Дяве. Разведчикрин дирибашвилелай, сабурлувилелай, дурумлувилелай, чкадал муракаб гьаларай кьил акъудиз ва къетIа дуьз къарар къабулиз алакъунилай, чандилайни гъил къачуна, тапшуругъ кьилиз акъудиз алакъунилай полкунин, дивизиядин ва гьакIни фронтдин кьисмет, вишералди, агъзурралди аскеррин, офицеррин кьисмет аслу жезвай. ЛГ, 2004, 22.I.

ПОЛКОВНИК урус, воен., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра генерал-майординни подполковникдин арада авай яракьлу къуватрин чин, дережа ва а чин авай кас. ЧIехи несилдин баркаллу рехъ давамаруналди, Россиядин Федерациядин Яракьлу Къуватра... Чернобылдин АЭС-дал авариядин чIуру нетижаяр тергунин карда иштаракай полковник Багъаудин Гьажиева, подполковник Балакерим Бабаева ва гзаф масабуру къуллугъзава. ЛГ, 2004, 22.I.

ПОЛУОСТРОВ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пуд патахъай яд тир къурамат, чил.

ПОЛЮС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра элкъвезвай Чилин гигинин сад-садаз къарши кьве точка ва а точкадиз мукьва чка(яр).

ПОЛЯРНЫЙ урус, прил. полюсдиз талукь; полюсдал (полюсдиз мукьва) кIвалахар авунихъ галаз алакъалу.

ПОМЕЩИК урус, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Октябрдин революциядилай виликан Урусатда ва бязи маса уьлквейра чIехи чилерин иеси. Капиталистар, помещикар, беглер, ханар амач. Заводар, фабрикар рабочийрин, чилер лежберрин ихтиярдиз вахканва... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Эхиримжи вахтара помещикар кIвачел акьачт хъийизва. Р. Синоним: мулкдар.

ПОМИДОР (ПАМАДУР) рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра адет яз, яру рангунин элкъвей, салан майва. # яру ~, ~ар кIватIун, -ар цун, -ар цик кутун, ~тIуьн. Къвезва чилин няметар: помидор, афни, Хипен ниси, майдин вирт, Гамишдин гъери. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ПОРТ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ра гимияр акъвазун, абуруз пар ягъун ва я абурай парар ичIирун патал туькIуьрнавай вацIун ва я гьуьлуьн къерехда далда чка;

ПОРТФЕЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ктабар, чарар тун патал, адет яз. гумаждикай авунвай, агализ жедай, гъиликай кьадай чанта. || арада ракIар ахъа хьана, учительскаядиз гъиликай чулав тумаждин еке портфель куьрсарнавай Кондакова атана. А. А. Умуд. Мектебдай хтана, портфель кIвалин пипIез гадарна, цIай акьурди хьиз, куьчедиз катна. А. М. Тархсиркар вуж я?

ПОРЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра 1) са куьн ятIани пай, тайин тир кьадар. 2) ресторанда, кафеда са хуьрек, са касдиз тайинарнавай.

ПОРШЕНЬ урус, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра жими затI, газ, пар чуькьведай ва я къецел акъуддай цилиндирда гьерекатда авай яргъ алай пай.

ПОСЕЛОК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шегьердин жуьредин хуьр. За умудзава, Белиж посёлокдин..., маса хуьрерин агъалийри багъри газетдихъ чин элкьуьрда, адан тираж артух хьуник чпин пай кутада. X. Кьасумов. Газетдихъ рикI куз хьайитIа. З. С. Арухов 1960 - йисуз ДАССР-дин Дербент райондин Белиж посёлокда дидедиз хьана. ЛГ, 2005, 26. V.

ПОСЛАННИК урус, сущ.; ~ди, -да; -ар, -ри, -ра. маса гьукуматда пачагьлугъдин посолдилай агъуз тир дипломатиядин векил.

ПОСЛЕЛОГ урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин падеждин формада авай существительнидин мана ачухарун патал адан гуьгъуьнал алаз ишлемишдай куьмекчи гаф. КIвалин вилик, тарцин кIаник, бубадни патав ибарайра вилик, кIаник, патав гафар послелогар я. Послелогрик акатзавай гафари ибарадин ва я предложенидт къурулушдик тай членрин арада авай табийвилин алакъаяр якъинарда, абуруз тайинвал гуда ва лазим тир кIалубда твада. «Самур» газ. 2002, 28. ХII.

ПОСОБИЕ урус, публ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьукуматди сагъсуздаз, диде-буба авачир гъвечIидаз тайи'нарнавай пулунин куьмек. Япариз тIимил ван къвезвай ва я биши аялар инвалидар яз гьисабзава, гьавиляй абур вахтунда учётда туна кIанда. Абуруз 16 йис жедалди гьар вацра пособие гузва. 16 йисалай гуьгъуьниз абуруз пенсия тайинарзава. ЛГ, 2003, 7. VIII. Амма зи хтулдиз я хайивилин гьакъиндай шагъадатнама, я пособие гудай кас авач. ЛГ. 2003, 4, XII.

ПОСОЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра маса уьлкведа са начагълугьдин виридалайни чIехи векил.

ПОСТ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара яракьламишнавай аскерри хуьзвай махсус чка. Кьилин варарал са шумуд кас къаравулар алай. Амай кьве поступал кьвекьве кас къаравул акъвазнавай. А. И. Къиргъин.

ПОСЫЛКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са нив ятIани вугана ва я почтадай ракъурзавай затI. Ви хцелай хтанвай Посылкадин чар я им. А. Ал. Мирдамир.

ПОТОЛОК урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра кIвалин къавуз янавай тахтаяр; тахтаяр янавай кIвалин къав. Пол, потолок акъудна, ракIар, пенжерар хкудна, тевледиз элкъуьрай клубдин дарамат ремонт хъувуна, ана ара физ СтIал Сулейманан тIварунихъ галай лезгийрин госмуздрамтеатрдин тамашайриз килигдай мумкинвал яратмиш хъувунва. ЛГ, 2005, 19. V.

ПОХОД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) ни квез акси кьушунрин гьерекатар. 2) тайин тир мураддалди инсанрин дестедин сейр. # туристрин ~, -~диз фин, ~дай хтун. 3) фадамаз гьазурвал акуна тешкиллувилелди са гьиниз ятIани фин. # музейдиз ~, театрдиз ~; ~ авун.

ПОЧТА урус, сущ.; -ди, -да; -р, ри, -ра 1) кагъаз ар, пул, гъвечIи затIар ва меб. санай масаниз ракъурдай идара ва а идара авай кIвалер. 2) и идаради хканвай, агакьарнавай затIар (кагъазар, газетар, пулар, журналар). Йикъарикай са юкъуз Мирима почтар хкиз КIеледал машиндаваз фин къетIна. М. Б. "Жигули".

ПОЧТАЛЬОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са чкада яшамиш жезвайбуруз масанай хтай почта (кагъаз ар, газетар ва мсб) пай хъийизвай кас. - Чи фикирдивди ам почтальон я. А. Ф. Газет. Почтальон чи рикI алай мугьман я, Мадни азиз тир ам дяве авайла. А. С. Кьеб. И хуьре пуд почтальонди кIвалахзава. К., 1989,1. III

ПОЧТАЛЬОНВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера почтальон тир пешекарвал.... колхоздин шофёрвиле ва ахпа и хуьруьн почтальонвале кIвалахна. ЛГ, 2004, 19. VIII.

* почтальонвал авун гл. ни почтальон тир пешекарвал кьиле тухун. Мирима Цаванда почтальонвал ийиз белки 20 йисалайни гзаф я жеди. М. Б. «Жигули».

ПОЭЗИЯ урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра асул гьисабдай шиирралди кхьенвай гуьзел яратмишунар. Лезгийрин поэзияда рифмаяр сад хьтин ван авай слогрикай ибарат тир гафарикай арадал къвезва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Поэзиядиз буьркьуь къундармаяр кIандач, адан гьар са цIар гъили ваъ, рикIи кхьизвайди ва, инсандал хьиз, чан алайди хьана. кIанда. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Рагьметлу арифдар Агьед Агьаева гьахълувилелди къейднай хьи, маса халкьарин поэзиядилай тафаватлу яз, анжах лезги шииратда 'гъарда вичикай хан ийида" лагьай гафар ава. Ж. Жамалов. Гьуьрметлу жен || ЛГ, 2004, 26. VIII. Синоним: шиират.

ПОЭМА урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра халкьдин уьмуьрда важиблу кардикай, касдикай шиирдалди туькIуьрнавай эсер. Виликдай чи лезги литературада поэмаяр авачир. Сифтени-сифте поэма Алибег Фатахова кхьена. Н. А, Литературадин хрестоматия. Са гьафтеда ада йисди гъил элкъуьриз хьайи поэма куьтягьна ва ам журналдиз рекье туна. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Чи литературада Алирза Саидовани Ибрагьим Гьуьсейнова, Ханбиче Хаметовадини Байрам Салимова поэмадивни баллададив, риваятдивни сонетдив дерин дувулар ягъиз туна. А. Исм. Эмина кутур рекье.

ПРАВОЯР урус, сущ., гзафв. кь; -айри,-айра шофервилин документ. Эхирки хейлин вахт фейила, правояр вахкудай меслят хьана. З. Э. Зулун пеш.

ПРАКТИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са вуч ятIани уьмуьрда ишлемишун патал кIвалах, тежриба. Ада эхиримжи кагъазда кхьей гафар зи рикIелай физвачир: ... зи фикирархиялар практикада кьилиз акъудиз алахъунал зун бахтлу я. А. М. Мурк ракъини цIурурда. 2) са гьихьтин ятIани кIвалахдин вердишвилер, къайдаяр, рекьер. 3) къачунвай чирвилер кардалди мягькемарун ва ишлемишун: Студентар практикадиз фенва. Р.

ПРАКТИКАНТ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра практикада авай кас, практика физвайди.

ПРАПОРЩИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра советрин армияда хьунухьин мажбури вахтуйилай алаваяз къуллугъ ийизвайди. ЛГ, 2005, 12. V.

ПРАПОРЩИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -мери. -илера прапорщик тир гьал. Абдуллаев Талсира РФ-дин кьушундин частара 28 йисуз прапорщиквиле къуллугъна. ЛГ, 2005, 12. V.

* прапорщиквал авун гл., ни армияда хьунухьин мажбури вахтунилай алава яз къуллугъ авун.

ПРЕДЛОГ урус, граммат., сущ.: -ди. -да: -ар, -ри, -ра гафарин арада талукьвилер къалурдай, дегиш тежедай куьмекчи чIалан пай. Предлогар урус чIалаз хас я, чи чIала послелогар ава. Р.

ПРЕДЛОЖЕНИЕ урус, граммат., сущ.; -иди, -ида; -ияр, -йри, -йра грамматикадин ва интонациядин жигьетдай акьалтIай фикир лугьузвай гаф ва я гафарин кIватIал. суалдин -, хабардин ~, эвер гунин ~: - туькIуьрун, ~ кхьин, - кIелун.... Сулейман урус чIалан гъавурда гьатдай ва ада вичин шиирра ясуьребажуьре метлебар патал бязи урус гафар ва предложенияр ишлемишиз хьана. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. ЧIалан паярикай кьвед - союз ва кIус ( частица) -куьмекчи гафар я. Куьмекчи гафарикай предложенидин членар жедач. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика. * простой предложение, сложный предложение.

ПРЕДМЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра илимдин хел. - Ма, килиг, - лагъана за, хцел зи дневникрин са хара, математикадизни, урус чIалазни, маса предметриз талукь дафтарар вугана. - Зун вун хьтин тзевенг тушир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Москвада Сад тир госимтигьан вад предметдай математикадай, урус чIалай, физикадай, химиядай ва биологиядай - вахкуз жеда. ЛГ, 2004, 21 II.

ПРЕДСЕДАТЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера председатель тир гьал.... дяведин йисара республикадин Верховный суддин председателвиле кIвалахай тарихдин илимрин доктор, зи хуьруьнви Алисултан Къулиев хьтин кьегьал рухвайриз кьур гьахъсузвилер гилани чи рикIелай алатзавач. М. М. Лацу лекеяр.

* председателвал авун гл., ни председетель яз къуллугъ кьиле тухун. 1925 - йисалай зун хуьуруьн «Бедняцкий керет» аваз, чна артель тешкилна ва председателвал авун зи хиве вугана. С. Зи Сулейман.

ПРЕДСЕДАТЕЛЬ урус, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) собранидин, заседанидин регьбер, абуруз регьбервал ийизвайди. - Мад алаваяр ва я дегиш хьувунар авани? - жузуна председатель тир Алмасова. А. А. Умуд. 2) тешкилатдин, идарадин сесер гана хкянавай регьбер. - Зелфи! - гьарайна ада гьеле яргъалай. Председателдиз вакай хъел ава!!! А. А. Умуд. Абурун арада "Анжи" клубдин председатель Тагав Тагаев, клубдин кьилин тренер Камалутдин Жамалудинов, спортдин виниз тир нетижаяр къазанмишнавай Сергей Емельянов ва инин къуллугъчи Марзигет Ражабова авай. ЛГ, 2004, 21.I. ДАССР-дин Верховный Советдин Президиумдин член, "Правда" колхоздин председатель хьайи Жафарова Зарбаф хьсан тешкилатчи, ялавлу оратор, активный общественник, фронтдиз еке куьмекар гайи дирибаш дишегьли тир. ЛГ, 2004, 22.I.

ПРЕДСЕДАТЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера председатель тир пеше. - За 16 йисалай гзаф вахтунда, абурукайни 11 йисуз ара атIун тавуна, райисполкомдин председателвиле кIвалахна. ЛГ, 2005, 14. VII.

ПРЕЗЕНТАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра са квехъ галаз ятIани (цIийи ктабдихъ, кинодихъ, шикилдихъ ва мсб) сифте яз танишарун. Къе Президентдин ктабдин презентация хьана. Р.

ПРЕЗИДЕНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра республикадин къайдаяр авай гьукуматдин кьил ва илимдин бязи чIехи идарайрин кьил. Уьлкведин президент ахмакь кас ятIа, Адаз сесер гайи халкьар начагъ я. И. Ш. Кьудар. Америкадин президент Клинтонан ва адан писпидал кьуьлзавай масабурун вагьшивал ва жавабдарсузвал акурла, инсанрин рикIер еке ажугъдив ацIузва. ЛГ, 1999, 21. V. И йикъара Къиргъизистандин парламентди чIалан гьакъиндай кьабулнавай цIийи закон президентди къул чIугурдалай кьулухъ къуватда гьатда. ЛГ, 2004, 21.I.

ПРЕЗИДЕНТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера президент тир къуллугъчивал. 1960 - йисуз Демократрин партияди ам (Джон Кеннеди, - А. Г.) президентвиле кандидат яз къалурна. ЛГ, 2005, 9, VI.

* президентвал авун гл., ни президент тир къуллугъчивал кьилиз акъудун:

ПРЕЗИДИУМ урус, сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра собранидиз, совещанидиз, сечки ийидай ва я илимдин идарадиз регьбервал гудай орган. # собранидин -, -диз хкягъун, -да чка кьун.

ПРЕЙСКУРАНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра маса гудай затIарин къиметар авай ктаб, чар.

ПРЕМИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра важиблу кар авурдаз адан гьевес хкажун патал гудай пул ва я маса затI, пяшкеш. # ~ гун, ~ къачун, ~диз лайихлу хьун, ~дин пул. - Салегь, преми чуьхвена кIанда. Ваз ви игитвиляй са хеб пишкеш авунин къарар акъуднава. А. А. Лезгияр. ГъвечIи гададиз, Мирзеханаз, алатай йисуз кIвалахдилай агъзур манат премия гана. З. Гь. Бубадин кIвал. ЧIехи наградайрихъ галаз санал Дербент район гьакI зур миллион манатдин пулдин премиядизни лайихлу хьанва. ЛГ, 2004, 15. VII.

ПРЕСС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ра вичел илисна ва я чуькьвена са затI гьялдай, дуьзардай алат.

ПРЕССА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тайин вахтара чапдай акъатдай затIар (газетар, журналар). # ~ди кхьизвайвал, -дин векш, -дин кIвалах, чи ~.

ПРЕФИКС урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гафунин дувулдилай вилик квай ва вичи цIийи гафар арадал гъидай гафунин маналу пай. Бязи гафарин дибра дувулдилай вилик префикс жеда, месела: такIанвал, такIан ( хьун), хкIан ( хьун). М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика. Лезги чIала суффикерин, префикерин куьмекдалди цIийи гафар, цIийи манаяр арадиз атунин нетижада гафарин сан артух жезва, ам мадни девлетлу жезва. "Самур" газ. 2001, 18.I. Синоним: приставка.

ПРИБОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са гьихьтин ятIа кIвалахар тухун патал, гуьзчивал ва мсб. патал туькIуьрнавай махсус алат. # алцумдай ~, -къачун, -далди алцумун, -ди къалурун.

ПРИВАТИЗАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра гьукуматдин карханаяр, чилер кьилдин ксариз маса гун.

ПРИГОВОР. урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра суддин къарар. # ~ акъудун, ~ кIелун; суддин ~.

ПРИЁМНИЙ урус, ->, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чIехи дережадин къуллугъчидин кабинетдиз фидайбур кьабулдай кIвал. Пакад йикъан экуьнахъ ам вичин миресни галаз чIехидан приёмнидиз фена. Н. Къарибов. Надо экв дать.

ПРИЁМНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра радиодай гудай хабарар, музыка ва мсб. кьабулдай аппарат. ~ къачун, цIийи -; -дай хабарриз яб гун; -дин кIвалах, -дин ван. Приемникдай къвезва ви ван, Ирандин ван – са - са баяд. Вунни я зун хьтин инсан. А. Ал. Лагь, акъвазмир. Са сеферда Сейфуллагьди вичин чIур хьанвай приёмник хъийиз къунши Играмудиназ эверда. С.М. ЦицIигъ-наме. Шир янавай полди цIарцIар гузвай. Столдин са пад газетри ва приёмникди кьунва... З. Гь. Ахварай авудай аваз.

ПРИЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акьажунра вилик чка кьурдаз гудай багъиш. Гьар сада дад акурай - Лайих жедай приздиз. А. Ал. Къаних Мередни кьецIи чIагъ. Россиядай ва адан патарив гвай уьлквейрайни атанвайбурун арада Саид тафватлу хьана ва ада приздин 2 - чка кьуна. ЛГ, 2004, 8. VI.

ПРИЗЁР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акьажунра вилик чка кьуна багъиш къачурди.

ПРИЗМА урус, геом., сущ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра кьве кьил чеб-чпиз барабар гзаф синеринкъваларин фигура, кIалуб.

ПРИЗЫВНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра аскервилин къуллугъдиз эвернавай кас. ~ атун, ~ хьун.

ПРИКАЗ урус, сущ.; -ди -да; -ар, -ри, -ра гъиле гьукум, ихтияр авай касди, идаради са нив ятIани тайин кар, гьерекат кьилиз акъудиз тадай гафар, теклиф. # ~ гун, ~ тамамарун, -да къейд авун, -далди тайинарун. Им икIа, адалай гъейри округдай приказ атанва, вун гьаниз фена кIанда. З. Э. Муькъвел гелер. - Заз зи вилералди акуна эхир, я итим, приказарни, къарарарни. Мегер ахьтин ксари тапарардани? М. Садикь. Дуст. Синонимар: буйругъ, эмир.

* приказ гун [акъудун] гл., ни приказ кьилиз акъуддай къарар акъудун.... сифте ришвет гана, совхоздин директорди приказ акъуддалди чилер кьунвайбурни гзаф ава. Я. Я. Са фурун вакIар. - Приказ ганачтIани, са йисни зуран вахтунда а чна кьунвай чил секиндиз ишлемишнай. Я. Я. Са фурун вакIар. ЧIехидан кефиниз кIан хьайитIа, муьхцуьз куь аялар ахъайда, кефиниз такIан хьайитIа, гана приказ, илигна чукурда. Б. Ф. Филиал.

ПРИКАЗЧИК урус, куьгь., сущ..; ч)ида; -ар, -ри, -ра фялейри кIвалахзавай чкадин иесидин тIварцIихъай эмирар гузвайди'. - Чи виридан гаф я, ам. Шазимегьамедани лагьана: къудур хьанвай инсафсуз приказчикар кIвалахрилай алудур... Х. Т. Дагъустандин баркаллу рухваяр.

ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ урус, граммат., сущ.; -ниди, -нида; -ияр, -три, -йра затIунин лишан къалурдай ва гьихьтин? суалдиз жават гудай гаф, чIалан пай. Прилагателънийралди ва талукьвилин падежда существительнийралди лагьанвай эпитетри затIунин лишанар къалурда, абурун характеристика гуда; наречийралдини деепричастийралди лагьанвай эпитетри глаголдин метлеб ачухарда, адак эсерлувал кутада. Н. А. Литературадин хрестоматия.

ПРИЛОЖЕНИЕ урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра лишанламишзавай гафунихъ галаз дуьзгуьнвилин алакъада авай, существительнидикай хьанвай определение. Чун, девирдин рекьяй физвай жегьил рушар, Гъазур я чун терг авуниз куьгьне Уьмуьр, куьгьне гьалар (А. Ф.) предложенида рушар приложение я.

ПРИМУС урус сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра багъ авачиз нафтIадалди кудай, хуьрек ийидай алат. Гадади СтIал Сулейманан "Примусдин тариф" устадвилелди кIелна. Р.

ПРИНЦИП урус, сущ.; ~ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са кардин, илимдинасул бине, истемишун. Алай девирда жегьил несилдиз тербия гунин карда чаз Дагъустандин халкьарин этно-педагогикадин принципри, фикирри абурал амал авуниз гзаф куьмек гуда. "Самур" журн., 2002, № 23. 2) асул фикир, инанмишвал, рехъ. Педсоветдал кьве принципдин гьуьжет хьанай. А. А. Умуд.

ПРИНЦИПСУЗ прил. принцип гвачир, къастунал кIеви тушир, инанмишвал гвачир.

ПРИНЦИПСУЗВАЛ сущ. -или, -иле; -тер, -илери, -илера принцип гвачир гьал, инанмишсузвал.

ПРИНЦИПСУЗВИЛЕЛДИ нар. принцип гвачиз, ининмишсузвилелди. Синоним: принципсуздаказ.

ПРИНЦИПСУЗДАКАЗ нар. асул фикир гвачиз. Бязи вахтара майишатра, гьа жергедай яз чи колхоздани, ахьтин дуьшуьшар жедай хьи, райкомдин, райисполкомдин ва производственный управлениедин бязи къуллугъчияр кьилдин месэлайриз, колхозчийрин патай къвезвай арзайриз, щикаятриз, са нин ятIани хатур акуналди, принципсуздаказ килигдай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Синоним: принципсузвилелди.

ПРИСТАВКА урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гафунин дувулдилай вилик квай ва вичи гафуник цIийи мана кутадай пай. Хтун, хъфин гафарин къурулушда -х, ~хь приставкаяр я. Синоним: префикс.

ПРиСТАНЬ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра вацIун ва я гьуьлуьн къерехда гимияр акъвазарун патал тадаракламишна туькIуьрнавай чка.

ПРИЦЕП урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чархарал алай ва я маса вич-вичиз фидай затIунихъ (вагондихъ, машиндихъ ва меб.) галкIурдай вагон, араба ва мсб. # ~ галай трактор; машиндин ~, са - векьер.

ПРИЧАСТИЕ урус, граммат, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра вичик глаголдинни прилагательнидин лишанар квай глаголдин форма. Причастийрин инкарвилин формаяр, адет яз, инкарвилин префиксри арадал гъида. Р. И. Гайдаров. Лезги чIал.

ПРОБ урус, рах., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) ахтармишун, чирун 2) ахтармишун, чирун патал. анализ авун патал къачузвай хуьрекдин ва мсб. кIус, пай.

ПРОБЛЕМА урус, ктаб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) ахтармишун, гьялун лазим тир еке месэла. 2) куьч. са вуч ятIани тамамариз четинди.

ПРОВОДНИК урус, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра 1) рехъ къалурдайди, рехъ чирдайди. 2) поезддин вагонда къуллугъ ийизвайди. § -'дин кIвалах, поезддин ~, кьуьзуь ~. - Ваз вуч аватIа чидани, гражданин? -лагьана проводникди... Э. Капиев. Шаир. Эхирни ам пуд лагьай нумра алай вагондив агакьна ва ам проводникдин вилик, марфадикай хкатнавайди хьиз, михьиз кьежена, акъвазнавай. А. Р. ПIинияр.

ПРОГРАММА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кIвалахдин. кьилиз акъудиз фикирда къачунвай крарин план. 2) политический партиядин, тешкилатдин ва я кьилдин касдин мурадар, абур кьиле тухунин рекьер къалурнавай документ (ктаб, чар ва мсб); # кандидатдин ~, партиядин ~... чIехи Ленин кьиле акъвазнавай Советрин властдин программа - вири са юргъандик кутун туш. Гьар ни кIвалах авуртIа, гьада неда лагьай лозунг кьиле тухун я. З. Э. КУТВ-диз фена. 3) школада кIелдай илимдай гьикьван ва гьикI гана кIандатIа къалурнавай кхьинар; чар. ктаб. # лезги чIалан ~, математикадин ~; - тамамарун; ~дин сергьятра, -див кьадайвал. Гилан программаяр четинбур я, чебни шегьеррин мектебра. А. Къ. Нехирбанни лекь. 4) театрда, концертда, межлисда ва мсб. къалурдай ва я тамамардай затIарин тIварар авай чар, радиодай ва я телевизоррай гудай передачайрин тIварар. # концертдин ~, циркинин ~; ~дин нубатдин нумра.

ПРОДУКТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра продуктар, недай затIар, тIуьниз тир затIар. ~ар къачун, некедин -ар, -ар амач, -ар гъун. Нетижада техил, емишар, салан майваяр, як, нек ва маса продуктар гьасилун аквадайвал тIимил хьунал гъана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

ПРОДУКЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра гьасилзавай затIар вири ва я кьилдин затI. Ина колхозчшри кагьулдиз кIвалахзавай; вучиз лагьайтIа абуруз зегьметдин гьакъи, гьасилзавай продукциядин кьадар ва ери гьисаба кьуна гузвачир. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбепвал гуникай веревирдер. Дяведилай гуьгъуьнин йисара, гзаф четин шартIара, "11 - пятилетка" тIвар алай колхоздин зегьметчийри, вири къуватар эцигна, хуьруьн майишатдин продукция гьасил авун са кьадар артухарна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ПРОЕКТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са вуч ятIани эцигунин, эцигна хкажунин план, шикил. # кIвалерин ~, -дай эцигун, ~ туькIуьрун. 2) тайин тир документами фадамаз гьазурнавай текст. # къарардин ~, икърардин -, - кьабулун. Малум хьайивал, журналистрин... и умуми проект авторитетлу... ксари кьилиз акъудда. ЛГ, 2002, 1. VIII.

ПРОЖЕКТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин тир терефдихъ гужлу экв гудай прибор Балугъчийри Махачкъаладин прожектордин экуьналди сирнавна. Р.

ПРОЗА урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра рифма, ритм авачиз гьар кхьенвай эдебиятдин эсер. Лезгийрин прозада хъсан инсандин гзаф суьретар, мадни дуьз лагьайтIа, гзаф тIварар ава. А. А. Лезгийрин литература.

ПРОЗАИК урус, лит., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра прозадин эсерар кхьизвайди.... чи ' прозаикрин гъикаяяр, навеллаяр, повестар, романар.. сифтени сифте чи журналда чапзава, ахпа абуру ктабханайриз, маса халкьарин литературайриз лув гузва. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь. Лезги литературадин майданда, гзаф лугьуз жедач, са кьадар прозаикри, беллетристри кIвалахна ва квагахзава, абурукай гьар сада вичелай алакьдай эсерарни яратмишна ва яратмишзава. А. Фет. «Нехирбанни лекь» повестдин гьакъикъат.

ПРОИЗВЕДЕНИЕ урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) тесниф; зегьметдин, яратмишунин нетижа. Лезгийрин литературада поэзияди агъавал ийизвава ам гьелелиг поэзиядикай ибарат я. Им, чахъ прозадин ва драматургиядин произвгдениярерли авач, лагьай чIал туш. Ава, амма абур сифте яз кIвачел акьалтзава. А. А. Лезгийрин поэзия вилик тухунин бязи месэлайрикай. Сатира яшайишдин, инсанрин пис мурдар, эйбежер гьалар, сифетар дуьздал акъуддай ва абур тергун, пислемишун, абрун аксина женг чIугун патал, абрукай ягьанат авунин, абурал хъуьруьнин формада туькIуьрнавай произведенийриз лугьуда. З. Э. ЧIехи шаир. Эхиримжи йисара Дагъустандин литературада са жерге цIийи жегьил авторрин тIварар малум хьанва. А тIварарихъ галаз санал чи печатдиз цIудралди цIийи произведениярни акъатнава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Синоним: эсер. 2) матем. са гьисаб масадав зарб авурла акъатзавайди.

ПРОИЗВОДСТВО урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -айри, -айра затIар акъудун ва абур гьасил авунин кIвалах, кар.

ПРОКУРОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьукуматдин законар кьилиз акъудунал гуьзчивал ийизвай. кас. # райондин ~, -дин кIвалах, -дин куьмекчи. Ибуру хуьре авай гьал лап дувулрай дуьздал акъудна. Райондин. прокурордиз хабар гана ва тадидаказ серенжемар акун тIалабна. А. Ф. Газет. 2) гьукуматдин чIурнавай къанунар къалурдай ва жавабдар кас тахсирлу ийизвай кас. Чнани прокурордиз ва силисчидиз ам ягъайди Буба я лагьана шагьидвал ийида. С. Гь. КIири Буба.

ПРОКУРОРВАЛ сущ.; -ил, -иле; -илер, -илери, -илера прокурор тирвал, прокурордин пешекарвал. Зи къуншиди прокурорвиле кIвалахзава. Р.

ПРОКУРОТУРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) законар кьилиз акъудунин винел гуьзчивал ийидай ва тахсиркарар суддиз чIугвадай гьукуматдин идара.2) прокурорвилин кIвалах ийизвайбур.

ПРОЛЕТАР || ПРОЛЕТАРИАТ урус, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра чпихъ затI гьасилдай такьатар ва алатар авачир, гьакъидихъ масадаз кIвалахдай инсанрин къат. Вагь! Гунагьсуз кьве къагьриман кана!. Михьиз дуьньядин пролетаррин рикI къана. «Сагърай куьн, пролетарар!» А. Ф. Саккони Ванцетти.

ПРОМЫШЛЕННОСТЬ урус, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра хаммал гьялдай ва я чиликай менфятлу затIар хкуддай халкьдин майишатдин хел. кьезил ~, залан ~, - вилик фин, -дин зайифвал. Промышленностдин карханайрин коллективра гзаф станокрал кIвалахдайбурун, жуван пешедилай гъейри маса пешеярни чириз чалишмиш хьанвайбурун гьерекатар гегьенш хьана. М. Шайдаев. Далу багълу хьайила || ЛГ,2001,9. V.

ПРОПАГАНДА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра халкьдин арада са гьихьтин ятIани фикирар, чирвилер, илимдин рехъ, идеяяр чукIурун ва адаз абур чирун. # ~дин таъсир, душмандин ~.

* пропаганда авун (тухун) гл., ни халкьдин арада чукIурун. Техникадин кабинет гьеле хьанач, техникадин литература тIимил я, кIвенкIвечи тежриба пропаганда авун патал жуван кино ва радио авач. З. Э. Кьве фронтдин командир. - Ам кьиле тухунин шартIар виликан йисарилай са акьван артух дегиш хьанвач: халкьдин манийрал, макьамрал ва кьуьлерал чан хкун, бажарагъ авай жегьил къуватар майдандиз акъудун ва абур пропаганда авун. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Гьар гьина ва квез талукьарнавай совещание, съезд хьайитIани, шаирдин яшлувилиз ва азарлувилизни фикир тагана адакай советрин цIийи къурулуш пропаганда ийидай кас хьана. С. Зи Сулейман.

ПРОПАГАНДИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пропаганда тухузвай кас; халкьдин арада са гьихьтин ятIани фикирар, чирвилер, идеяяр чукIурзавай кас. # ~ дин суьгьбет, -дин рахунар.

ПРОПАГАНДиСТВАЛ сущ. -или, -иле; -илер, -илери, -илера пропаганда авунин пешекарвал. Гьа са вахтунда вич бажарагълу оратор тир Ж. Эфендиева агитаторвилин ва пропагандиствилин кIвалахдизни еке фикир гузва. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев.

* пропагандиствал авун гл., ни пропагандистдин пешекарвал кьилиз акъудун.

ПРОПОРЦИЯ урус, сущ.: -ди, -да; -яр. -йри, -йра паярин арада тайин тир барабарвал, кьурвал.

ПРОПУСК -урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са гьиниз ятIани фидай ихтияр гузвай чар. # ~ гун, ~ къачун, заводдиз ~, ~ралди ахьаюн.

ПРОРАБ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дарамат эцигунарзавайбуруз регьбервал ийизвайди. - Ам чи прораб я, - лагьана Люся гъавурдик кутуна Розади. Б. Гь. Вили вилер. Чахъ галаз акъаж тавуртIани жеда, хва текьей... Рамизан хъуьтуьл сесни дегиш хьана: - Ваз вун тупIарал кьуна кIанзавани, товарищ лрораб? - Чвак гьаждай кIах нубатсуз кьекъуьрмир... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ПРОРАБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера дарамат эцигунарзавайбуруз регьбервал ийидай пешекарвал. Адаз прорабвал кIан хьанач. Р.

* прорабвал авун гл., ни прорабдин пешекарвал авун. Са кьве вацра прорабвал авуна, катна шегьердай. Р.

ПРОСТОЙ урус, прил. 1) регьят; четин тушир; регьятдиз гъавурда акьадай; туькIуьр тахьанвай. 2) рикIе затI авачир; дамах гвачир. # гьакIан адетдин ~, ~ инсан, ~ кас. СтIал Сулейман атай гаф элкьуьр тийидай, гзаф простой ва кIусни лавгъавал квачир кас тир. З. Э. СтIал Сулейман.

* простой предложение граммам., сущ. тайин са хабар гудай предложение. Чпин къурулушдиз килигна, яни чпе авай предикативный дибрин кьадардиз килигна, предложенияр простояр ва сложнияр жеда. А. Г. Гуьльмагомедов, Гь. И. Мегьамедов. Лезги чIал.

ПРОСТОЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера простой гьал. Шиирда искусственнидаказ эпитетар ва гекъигунар тун Сулейманан рикIи кьабулдачир. Адан фикирдалди, шиирдин лайихлувал, адан простойвиликай ва жезамай кован куьруь хьуникай ибарат я. З. Э. ЧIехи шаир.

ПРОСТЫН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра месел экIядай лацу агъ. - Чаз ахъайзавай кьван простынар, хъуьцуьганрин чинар, дасмалар, одеялар вичин кIвализ тухуз, чакай ягьанатарни хъийизва. Ш. Исаев. Завхоз.

ПРОТИВОГАЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра зегьерлу газрикай, гумадикай хуьн патал кьилел ва чинал акьалждай махсус затI.

ПРОТОКОЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) собранидал, заседанидал, силис тухудайла рахай гафар, кьиле фейи крар кхьенвай документ. # собранидин ~, ~ кхьин, -да кьейд авун. Дугъри я, и килигун силисдин протоколда гьатдач. ЯтIани, адакай еке метлеб ава. З. Э. Кек галкIизва. 2) са гьихьтин ятIани кар, делил тестикьардай документ. Тек са нумра алай чарчин кIусуни вуч чирда кьван! Авай гьал кхьена, протоколдал къулар чIугуна. З. Э. Кек галкIизва. 3) гьихьтин ятIани къайда чIурунин гьакъиндак акт. ~ туькIуьрун.

ПРОФЕССОР урус, ' сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьилин образование гудай заведенийра кIвалахзавай муаллимриз, абурун илимдин дережадиз, агалкьунриз килигна, гудай тIвар ва ахьтин тIвар авай кас. Бумажный ранет ичиниз кIас яна. профессорди лагьана... А. А. Лезгияр. Милли эдебиятда кIвалахзавай писателрин художественный чIалаз талукь месэлайрикай макъалаяр чапдайла, писателри чIал девлетлу авуникай рахадайла. профессорар тир Ражидин Гьайдарова, Агьмедуллагь Гуьлмегьамедова къиметлу теклифар гузва, чIалан патахъай абуру чIугвазвай къайгъударвал аквазва ва журналдихъ галаз, гьа виликдай хьиз, дуствилин алакъаяр гележегдани давамардайдахъ чун инанмиш я. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь.

ПРОЦЕНТ урус, сущ.; -ди, VII. -да; -ар, -ри, -ра гьисабуна вишекай са пай.... дуьзгуьн къайдадик акатдалди райондин гьайванрин 30 процент хкатна. ЛГ, 2004, 15. VII. Агьалийрин къадар 1,5 миллиондив агакьзава: эстонвийрилай алатайла ( 62 процент), ина виридалайни гзаф урусар ( 30 процент), мадни украинар, белоруссар, финнар, чувудар. латишар яшамиш жезва. ЛГ, 2004, 15. VII.

ПРУНЗ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра экъетI тавунвай, сулуфра амай дуьгуь. Виликдай прунз битмишарзавай хирер амай. ЛГ, 1992, 25. IV.

ПРЯНИК урус сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра недай гъвечIи элкъвей ширин затI. КилигайтIа, тIуруна авайди чIемедин кфар тир, винел пряникдал жедай ширин хъиредин къакьанвал аваз чIем экIянавай. А. Э. Кьегьал.

ПСИ рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьифер кьун патал хуьдай кIвалин гьайван. Аку, метIел жеда суст, Хьаначни захъ ажеб дуст. Пси-пси ксана, Псид кIвачер ксана. Х. Х. Тапан дуст. Багьнадихъ къекъвена, кIвалерай катиз. Гьазур тир чIафара сувара гьатиз, Пси хьиз тарарин хилерай кватиз, Мукарай чукурдай нуькIер, каруяр. С. К. Яран сувариз.

ПСИС сущ. гди, -да, -ар, -ри, -ра лампа алачир нафт куналди экв ийидай затI Къулан патав, цлаз янавай кьулуналяай, лупI-лупI ийиз туьхуьз туьхуьн тийизвай псисдин экуьник аялрин чинри шадвилин цIарцIар гана. З. Э. Муькъвел гелер. Гатун йикъар яргъи ятIани, кьатIузни тахьана, акъатда. Ингье гьа ихьтин са гатун югъ, нафт тIимил амай псис хьиз, хкахьзава. М. Б. «Жигули».

ПТУЛ сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра дидедиз, бубадиз вичин хтулдин аял. Тенфе бадедин бицIайриз адан птулар килигзава. БацIаярни, птуларни шумуд аватIа заз чидач. А. Къ. Нехирбанни лекь. Адан хва Бегьраман кIвале кьиле фейи и шад мярекатдиз Керимован 5 хва, 2 руш, 33 хтул, 52 птул, 2 штул кIватI хьанвай.. «Самур» газ.. 2002. 25.I.

ПУБЛИЦИСТ урус, ущ.; -ди, "да, -ар, -ри, -ра политикадинни халкьдин важиблу месэлайрикай кхьинардайди. Писатель ва публицист. Буба Гьажикъулиева литература ахтармишунин рекьени хъсан ирс тунва. ЛГ, 2002,!5. V.

ПУБЛИЦИСТВАЛ сущ.; -или. -иле: -илер, -шери, -илери публицист тир пешекарвал.

* публициствал авун гл., ни публицистдин пеше кьилиз акъудун.

ПУБЛИЦИСТИКА урус, сущ.: -ди, -да политикадинни халкьдин важиблу месэлайрикай кхьинардай рехъ ва кхьинарнавай затIар.

ПУД числ. 1) кьудалай вилик, кьведалай гуьгъуьнай къвезвай гьисабдин гаф. "Пуд паб гъунугъ хьсан кар я" лагьайтIа, Течир гъейри кесибдиз хабар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. Партизанар пуд патахъай шегьердал тепилмиш хьана. З. Э. Муькъвел гелер. 2) мектебда, вузда кIелзавайдан чирвилиз гудай къимет: Заз къвезвай «пудар» хуьруьн мектебда вуна къачур «вадрилай» гужлубур я, - лагьана хци, за дафтарар, дневникар къерехдиз авуна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* пуд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, кьведалай кьулухъ, кьудалай вилик квай. Духтур, дарман авачир ихьтин харапIа жедани, - рахана пуд лагьайди. З. Э. КУТВ-диз фена.

ПУДКЪАД числ. яхцIурни цIудал цIуд эхцигайла. жезвай" кьадардин гаф. Гьар къуз пудкъад цуьлер атIуз, Арабадал хкиз ратIруз, Гатаз хкиз техпл кIатIуз, Заз ихьтин адет акуна. С. С. Заз Инжиханан зегьмет акуна. Лезгийрин халкь жегьил авторрин яратмишунрихъ галаз танишарунин карда «Дуствал» тIвар алай альманахди еке роль къугъвана. Адан 1952 - йисан кьуд нумрадиз жегьил шаиррин пудкъадав агакьна шиирар акъуднава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

ПУДРА¹ нар. пуд сефедра. - Вун стIалжем жеда гьа, - пудра лагьанва папа. М. Б. Футболист. Тарай хуруйрик кваз эвичIиз, чилел за чуьхверар кьватида эцигзавай. Са пудра акьахна-эвичIна, кьвати ацIана. М. Б. Шапка. Гьа икI, Алимни Селим кимел ала, политикадин хабарар сивел ала. И рифма авай цIарарни абуру чпинбур я лугьуз дамахда. Регъверал вегьенва абуру Горбачев пабни галаз, Березовскийдин хам пудра алажна, Ельцин кьейила, садакьа чпи гуда лагьана хиве кьуна. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар.

ПУДРА² урус, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра лацуз акун патал чиниз ядай гъуьр хьтин затI. Пудради лацу авур чин фад чIулав жеда. Р.

ПУДРАТ сущ.; -ди, -да, -ар, -ри, -ра вахтуналди менфят къачуз кьун. Шамила Гьажи Нуьзуьран никIерикай пудратда кьунвай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. 1985 - йисуз ЦIийи Испикрин участокдин А. Жалилов кьиле авай бригадада рабочийри, чпи кьил кутуна, салан майваяр гьасилдай пудратдин звено гьасилна. ЛГ, 1985, 12. IХ.

ПУЗМИШ: * пузмиш хьун гл., вуж-вуч чIур хьун. Кефни хана жуван гьадан хцикай, азар тушиз чанни ви пузмиш жеди. С. С. Мукъаят къваз гьарма жувал, Пузмиш тахьуй гьал фекьияр. С. С. Фекьийриз. Синоним: пузмишун.

ПУЗМИШУН || ПУЗМИШАРУН гл., ни вуж-вуч; -да. -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, мир; дуьз къайдадикай хкудун. Пузмишзава чаравилин атIунар, Яб акализ рикIихъ гьар са бендедин. А. Ал. Шаир. Киснава рагар. Дарих я рагар. Рехи кьилерал цифедин бармак. Пузмишиз лезги чилерин рангар. А. Ал. Киснава рагар... Са шумуд сятинин къене чатухъан азарди пузмишарна. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Синоним: пузмиш авун.

ПУЛ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са затI къачудайла ва гудайла, адан къиметдин уьлчме хьун патал чарчикай ва я металлдикай (ракьукай, гимишдикай) атIанвай лишан. Гимишдин пул дуьзмишна на яхада. Е. Э. Туькезбан. Шумуд агъзур инсан вуна кьена, пул, Шумудахъ на тунач намус, гьая, гьахъ?! А. Ал. Пул. Заводдин гьаятда гьикI ятIани шаирдин жибиндай пул аватзава. ЛГ, 1992, 31. Х. Пул пара, къуллугъ чIехи хьуналди инсандивай гьуьрмет къазанмишиз жедач, герек жува халкьдиз, ватандиз рикIин сидкьидай къуллугъ ийин... "Самур" газ., 2003, 26.1 V.

ПУЛАВ кил. ПЛАВ.

ПУЛАР¹ пул существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ПУЛ.

ПУЛАР¹ кил. ПАЛАР.

ПУЛДИН || ПУЛУНИН прил. пулуналди идара ийидай. [Мегьамедбег]. Чна адаз куьмек гана кIанда. Гьавиляй цIийиз атанвай начаник Чахчабегазни немедленнодаказ чавай народ гъавурда туна, итимрин, балкIанрин, пулдин, яракьдин ва маса куьмекар кIанзава, - лугьузвай. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Гьар йисуз пулдин пишкешар ва чухсагъулар гузва. З. Э. Кек галкIизва. Пулдин такьатар, эцигунардай материалар жагъурна. ЛГ, 2003, 4. ХII. ЦицIигърин жемят вири патарихъай азадди я лугьузни жедачир. Ада ханариз раж, бигер, пулунин налук, Урусатдин пачагьлугъдик акатайла, гьукуматдин хазинадид пулунин налук гузвай. С. М. ЦицIигъ-наме. ГъвечIи гададиз, Мирзеханаз, алатай йисуз кIвалахдилай агъзур манат премия гана, ада пулунин са пай бубадиз рахкурнай, З. Гь. Бубадин кIвал. Фекьи-фахрадиз, сур атIайбуруз гайи пулар... фекьи-фахрадивай, сур атайбурувай чпиз гайи пулунин гьакъиндай лугьузвай распискаяр... рекьин билетар гилигзава). А. Къ. Гилигзава.

ПУЛЕМЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фад-фад гуьллеяр ядай яракьдин жуьре. Эгер адан [цин чешмедин. А. Г.] патав агатиз кIан хьайитIа, немсерин пулеметди инсандикай саф ийида. З. Гь. Залан кам.

ПУЛЕМЁТЧИК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пулемётдай гуьлле гун пешекар тирди.

пулеметчиквал пулеметдал ягъун пешекар тир гьал.

* пулемётчиквал авун гл., ни пулемётдай гуьлле гудай пешекарвал авун.

ПУЛСУЗ нар. пул гун тавуна ва я къачун тавуна. Синонимар: пулсуздаказ, гьавая.

ПУЛСУЗДАКАЗ нар. пул гун тавуна ва я къачун тавуна. Камалаз гаф татун патал абуру, аварияди ганвай зиянар арадай акъуддалди, пулсуздаказ кIвалахун хиве кьуна. Б. Гь. Вили вилер. Зун колхоздин председателвиле хкягъай сифте йикъарикай са юкъуз гьарам шей дакIан, намуслу, хуьруьнвийрин патай пара гьуьрмет авай зи рагьметлу дидеди пулсуздаказ колхоздай са шейни тагъун патал кIевелай таъкимарна. «Самур» жури., 2003, №2. Синонимар: пулсуз, гьавая.

ПУЛЬС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари. -ара рикIин кIвалахдикди иви къекъвезвай дамаррин юзун дамар ягъун. ЧIулав лекь тупIалай авуна, ивидин давление алцумна. А. Э. Хазинадин къаравулда.

ПУН¹ [ппу^н] сущ.; -а, -а; -ар, -ари,. -ара 1) кьакьанвилихъ хкаж хьанвай са куьн ятIани чилив гвай чка. Абас кьве вилни хъсандиз экъисна, къаргъудиз ухшар а инидин валан пуназ дикъетдивди тамашзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Тарцин пуна, цIуьдгъуьн тавун патал къван туна, за Рехидаз гъилин ишарадалди агьадихъ ша лагьана. М. Б. За бананар недач. Зун сифте ракьун чилинин пуна гуькь хьана, ахпа за руфун цавална, жуван пацарни къармахар худда туниз гьазурвал акуна. А. Исм. Чемпион. 2) куьч. мал-девлет. ЦIи абурук пун акатна. Р.

* пун-кьил сущ. бине. Садрахъ архайинвилив жува-жуваз суал це: «Чун вуч ксар я? Чун гьикI эмелдиз атанвайди я? Чи пун-кьил вуч я?» М. М. Чун вуч ксар я?

* пунай акъатун гл. 1) вуч набатат, са патахъ ярх хьуникди, пун алай чкадилай дувуларни галаз чиляй акъатун. Къазмадивай акьван яргъа тушиз, вацI кьве шакъадиз пай жезвай чкадал, къавахдин са тар пунай акъатнавай... З. Гь. Ахварай авудай аваз. 2) вуж авай-авачирдавай хьана, кесиб гьалдиз аватун..

ПУН² [ппу^н] нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ари; -ара дагъда хипер хуьзвай чка. Чун Къабустанбади гьар гатфарихъ, гьар зулуз пунайрал ракъурдай ва чнани чубанриз алакьдай куьмекардай... Р. Гь. Зи ирид стха.

ПУНКТ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара кар-кIвалах кьилиз акъудун патал тайинарнавай махсус чка. Эгер вахтунда чкайрал майваяр кьабулдай пунктар ачухайтIа, абур и инжиклувиликай хкатда. Т. А Мехъер куьтягь тахьанмаз. Дагъустандин ва Россиядин гьакимри Азербайжандин гьакимрихъ галаз кьве патазни хийир жедайвал, икьрардал атана, меслят авуна, чи товар Азербайжандин базарриз ахъа авуртIа, я туш келемар кьабулдай пунктар ачухайтIа жедачни бес? ЛГ, 2004, 5. VШ. Хайи халкьдиз рикIин сидкьидай къуллугъ авур Р. Шихсаидова гзаф лезги хуьрера сифте яз духтурханаяр, фельдшервилинни акушервилин пунктар кардик кутунай. "Самур" газ., 2002, 19.III.

ПУНКТУАЦИЯ урус, граммат., сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра кхьинра лазим тир лишанар (запятая, точка, тире ва мсб) эцигунин къайдаяр, система.

* пунктуациядин лишанар сущ. запятая, точка, тире, кьве точка (: ), точками запятая (;) - вири санлай.... Гьар са чIала дуьз кхьинин къайдайрикай кар алайди пунктуациядин лишанар кутугай чкайрал эцигун я, вучиз лагьайтIа пунктуациядин лишанар мана дегишарзавай такьатрик акатзава. М. Алипулатов. Лезги чIалан грамматикадай машгъулардай материалар.

ПУРАР сущ., гзаф. кь.; -и, -а балкIандин далудал инсан ацукьдайла, адан къулайвал патал эцигдай затI. Къудгъунна ( а)кьах пурариз, 'Элкъвез килиг варариз. Уьзенгда тур эрчIи кIвач, Ахпани вегь чапла кIвач. Ф. свас балкIандал акьахдайла. Пурариз - уьзенг, гьар мектебдиз -' зенг, Гъуьрчехъандиз тфенг ХупI ярашугъ я. С С. Квез вуч ярашугъ я. Ингье адаз виш балкIан Пурар алай гимишдин. Х. Х. Жинсиникай лекьерин. * лам гатаз тахьайла, пурар гатада.

* пурар ягъун гл., ни квез балкIандал акьахна фидайла, адал пурар эцигун. Алашадиз яна пурар, Вун накь вучиз атаначир? С. Вун накь вучиз атаначир. - Хан алаз къекъвей пурар яна маса лежбер итимдивай къекъвез жедач кьван, - лагьана Уьздена. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* пурар яна лугьуз ламракай шив жедач мисал 'са низ-квез ятIани; винел патан гуьрчег лишанар арадиз гьуналди адан хсусивал квадариз жедач' манадин мисал.

ПУРНИ фарс, сущ.; -дм, -да; -яр, -йри, -йра гзаф рекьера (медицинада, тIуьн-хъуна ва мсб) ишлемишдай, вичихъ хъсан ни галай набатат. Чи къурухрин пурнийрайни гъеферрай Сагърай, сагърай зи Ватандин тIебиат. Ш. Э. М. Сагърай ТIебиат. Хурун уьгьуь квайдаз ихьтин настойкади куьмек гуда: 10 чичIек, са кьил серг куьлуь авуна, хъуьтуьл жедалди некIеда ргада ва аниз пурнияр ругур яд ва вирт алава хъийида. ЛГ, 2003. 31. VII.

ПУРПУ прил. къалинвал авачир. Виридалайни тфенгрин сесери дагъларин тим-тик чинриз, рагариз ва чархариз янавай къакьан тарара кIватI хьанвай пурпу живер къарсаламишна. А. А. Пад хьайи рагъ. Гьамиша хьиз, Гъуьлягъ-цин кьилихъ туькIуьрнавай пурпу руквадин фура къатканвай... М. Б. Шапка.

ПУРПУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера пурпу тир гьал.

ПУРПУДАКАЗ нар. пурпу гьал хас яз. - Ваъ, -лагьана Сираж бубади пурпудаказ пIузарикай гапIал-гапIал гум акъадарна. М. В. Буржар хьайитIани алатда хьи. Салан чIулав накье регьятдиз перциз муьтIуьгъ жезвай. Ида пер ягъунин хушлувал артухарзавай. АкI тир хьи, накьвадиз вичин чин кIаник авуникай хуш авай, гьар са чIук, перцелай аватайла, пурпудаказ чкIизвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ПУРТНА нар. пурт сесерни галаз садлагьана, бирдан. Ажугъламиш хьана, виликни вуч кватIа килиг тийиз физвай ЦIарудин кIвач галукьай фартарин кулунин пунай пуртна са къуьр акъатна. Б. Гь Заз эвера.

ПУРФ: * пурф ягъун гл., ни низ-квез сиве авай яд, фан гъвелер къеняй къвезвай гьавадалди акъудун. Седефа адан чиниз цин пурф яна. З. Э. Муькъвел гелер.

ПУРХ : * пурх ягъун гл., ни-куь балкIанди нерай, сивяй къалин нефес акъудун. Пачагьдин хва вичин балкIандиз яд гуз фида вирел. БалкIанди, пурх ягъиз, яд хъвазвачир. Ф. Бибихатун. БалкIандин патав атай Къиличаз ам са жуьрез акуна. Туьмердайла, санал акъваз тийиз, пурх ягъиз лап секинсуз тир. А. И. Къиргъин. Галатнавай балкIандини кьезилвал гьисснаваз пурх яна. В. М. Гьарасатдин майдандал.

ПУРХУН гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а|| ая, -ин. -рай, -мир; пурх авун, пурх тавун, пурх тахвун, пурх хъийимир пуррх сесер акъудун. Виликай балкIанпи пурхдай, леэнрин зингрингрин ванер къвезвай. Гь. Къ. Четин бахт.

ПУРЦУХ: * пурцух аял сущ. ацIай ва сагъ аял. Пурцух аял итим жеда натараз. И. Гь. Ярашугъ.

ПУРЧ нугъ., сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара дараматдин пIипI. Дустуни, адан гъилевайди вахчуна, кIвалин пурчаз гадарна. ЛГ, 2004,17.II.

ПУСПУС рах., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ван алачиз лугьудай чинебан гафар-чIалар. Хуьре гьатнавайди вуч пуспус я. Гь. Къ. Четин бахт.

ПУСПУСУН гл., ни-куь; -да. -на; -из, -зава; -а, -ая, -ин, -рай, -мир; пуспус авун, пуспус тавун. пуспус тахвун, пуспус хъийимир ван алачиз чинебан гафар-чIалар лугьун, акъудун. Дишегьли, помидорарни сумкадиз хъивегьна, эхцигай гъвечIи гирадин къванцизни пIузаррикай са вуч ятI ани пуспусна, хъфена. Т, А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ПУТ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) 16 килодин заланвал. Вад-ругуд виш нефес авай хуьруьз дуьгуьдин ашар гана кIанзавай. Идан патахъай агъа кIан вад-ругуд рипе дуьгуь, са пут кьван гъери, гьакI як, маса затIар лазим тир. А. Ф. Бубадин веси. Виш пут акъудна кIани чкадал са шахтади ирид виш пут акъудна Дашкуьмуьр са фяледи. Х. Т. Темпел ва адан паб. Иранда гьар са агъалидин кьилиз кьве пут, Францияда вад пут емишар гьасил ийизва. 2) терезар. Китдин мецяй пуд тонн къвезва, гзафни... Я жезвач ам путар гъана чIугвазни. М. Б. Тост.

ПУТУЛКА кил. БУТЫЛКА.

ПУФ сущ.: -ди, -да; -ар, -ри. -ра сивяй акъатдай пуф сесерин ван. Гьаятни чпин чкайра архайин хьана пуфдин ван ацалтна гирнагъзавай маларив ацIанвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ада семечкаяр жакьваз къвалахъ пуфзава, ара-ара гьарайзава: «Пуф! Ф. Б.

* пуф авун гл., ни сивяй пуф сесер акъудун. Юуьд балани са жергедаваз, пуф-пуф ийиз ахварик ква. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: пуфун.

ПУФУН гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а, ин, -рай, -мир; пуф авун, пуф тавун, пуф тахвун, пуф хъийимир сивяй пуф сесер акъудун. Ада семечкаяр. жакьваз къвалахъ пуфзава, ара-ара гьарайзава: «Пуф» Ф. Б. Филиал. Синоним: пуф авун.

ПУХЛУ туьрк, прил. чиркин, кьацIай.

* пухлу авун векъи, гл., ни вуч кьацIай. чиркин гьалдиз гъун. Зазни якъин хьанва: гьар са пеше адан векилри пухлу ийизвачтIа, маса садавайни адал леке гъиз жедач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* пухлу хьун векъи, гл. вуч кьацIай, чиркин гьалдиз атун.

ПУХЪ туьрк, сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара 1) инсандин къеняй акъатзавай ишлемишнавай продукт. 2) куьч., векъи къанундив, намусдив кьан тийидай кар.... За вучдай кьван, жуванди маса гудани? Ана са пухъ авайди гьисснай за. М. Б. За бананар недач. 3) куьч., векъи бегьемсуз инсан. - Абур яркIар туш. Абур вужар ятIа, завай хабар яхъ. Заз чизва, абур вуч пухъар ятIа. М. Садикь. Дуст.

ПУХЪАЦ векъи, сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра михьивал гвачирди. КIватI хьанвайбур чкIайла, машин варцел туна, Мирим кIвализ хъфена. Умывальникдал къазан запун акур ада кIвале са тамаша туна: "Пукъацар яз хана - пукъацар яз рекьинни ийида", - секин жезвачир ам. М. Б. «Жигули».

ПУЧ: * пуч авун гл., ни вуж-вуч авачир, тахьай гьалдиз гъун. Ягъанатдин са хъверна, Лагъана: "Вун язва вуч?! КIанда заз вун ийиз пуч! Зун патал вун са тIветI я... Ф. Шарвилидикай риваят. Килиг, техилдикай са тварни пуч ийимир, цIи кьурагь хьана никIер вири хкатзава. А. Ф. Бубадин веси. Аквазва хьи квез, чи авамвили гьикьван жегьил чанар пуч ийизватIа. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

Синонимар: кьин, пучун.

* пуч хьун гл., вуж-вуч чан аламачир гьалдиз атун. Пуд агъзурдалай гзаф. дагъустанвийри и уьлкведа [Афгъанистанда. - А. Г.] чпин аскервилин буржи кьилиз акъудна. Абурукай 128 кас викIегьвилелди пуч хьана. ЛГ, 2004, 22.I. Синоним: кьин.

ПУЧУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; пуч авун, пуч тавун, пуч тахвун, пуч хъийимир тахьай гьалдиз гъун. Вуч авуна за ахьтин куьн хъфидай? Вучиз куьне зи кIвал, зи югъ пучзава? М. Б. Гьуьрмет. Синонимар: кьин, пуч авун.

ПУЬНУЬГЕТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кIвалин къавук жедай гъуьлягъ хьтинди. Пуьнуьгет - гьар са нугъатдал са жуьре лугьуда. Им къавук жедай гъуьлягъ я. И гъуьлягъ кIвалин руьгь яз гьисабдай, ам кьиникь еке къадагъа алай кар тир. ЛГ, 1992, 3. XII.

ПЧИРГЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра балкIанрин кIвачериз акъатдай хер.

ПЬЕСА урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра драмадин эсер. «Къалабулух квай гатфар» пьеса гьукуматдин лезги драмтеатрди сегьнеламишна, халкьди ам гъуьрметдивди кьабулна. Литературадин хрестоматия, 1988.... чи прозаикрин - гьикаяяр, новеллаяр, повестар, романар, шаиррин - шиирар, сонетар, балладаяр, риваятар, поэмаяр, драматургрин - пьесаяр, литературоведрин -критикадин, библиографиядин макъалаяр, рецензияр сифтени сифте чи журналда чапзава, ахпа абуру ктабханайриз, маса халкьарин литературайриз лув гузва. Ж. Лезги эдебиятдин гуьзгуь. Ам [Гь. Гьажибегов. - А. Г.]... лезги театрди эцигай ва кьилди ктабар яз чапдай акъатай кьве пьесадин авторни хьанай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди.

ПI

ПI [пIэ] алфавитдин къанни пуд лагьай гьарф.

<пI> пIузарар ккIана садлагьана акъатдай ван авачир ачух тушир сес-фонема. Гафарин сифте кьиле, юкьва ва эхирда ишлемишда: пIагь, пIуз, пипIиш, вупI, пупI.

ПIАГЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара кIанивилин лишан яз сада вичин пIузарар, масадан бедендин са чкадал эцигна, вичихъ фитIиндай гьерекат. Яр паталди захъ ифинлу пIагь ава, Душман патал - хци турни, балкIанни. М. Б. Зун инсан я. Синоним: темен.

* пIагь гун гл., ни низ-квез кIанивилин лишан яз сада, вичин пIузарар масадан бедендин са чкадал (хъуьхъвел, пIузаррал ва мсб) эцигна, вичихъ фитIинун. Ам, пIузарри пIагь гуз, сарари кIасдайбурукай я. Ф. Марьяма адан кIвенкI атIана, зирек кьурай гъилеривди адан гардан кьуна ва кIуфуз пIагь гана. А. А. Умуд. Ам, гьич муькуь кIвале рушарал кьил чIугун тавуна, абуруз адет яз гьар няниз ийизвай къайдада са-кьве пIагь тагана, вичин кIвализ хъфидачир. А. А. Лезгияр. Хва дивандал ацукьнава, ПIагь гуз пиян кIамашдиз. А. С. Почтадин марка. Зун гьазур туш пIагь гуз къе ви пIузардиз: Къе заз пIагьар гузва рикIин азарди. З. Къ. Синоним: темен гун.

ПIАГЬУН рах., гл., ни кIанивилин лишан яз, сада, вичин пIузарар масадан бедендин са паюнал (пIузаррал, хъуькъвел, пелел ва мсб) эцигна, вичихъ фитIинун. "Чан" -лагъана, пIагьна каци. Е. Э. Къах тIуьр кац.

ПIАКЬРАКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ра пIакьракь сесерин ван.

ПIАКЬРАКЬУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; -рай; пIакьракь авун пакьракь тавун, ПIакьракь тахвун, пIакьракь хъийимир пIакьракь сесерин ван акъатун, акъудун.

ПIАПIИш (БАПIИш нугъ.), сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гъвечIи нуькIверин са жинс. Лекь дагъларал элкъвезватIа, - Серт хьанва цава. БапIиш синел къекъвезватIа, - Умун я гьава. Ч. К. Са луж; пIапIишар лежберрин кьилелай кефердихъ фена... Гъ. Къ. Дили дуьньядин чирагъ. 2) куьч. гъвечIи аял.

ПIАПIРУС урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра тIуб хьиз яргъивилихъ чарчик кутунвай куьткуьннавай тембек ва я туьтуьн. Вердиди кисе акъудна пIапIрус ацIурна, адак цIай кяна са шумуд гум акъудна. З. Э. Муькъвел гелер. Абур, пIапIрусдин туьнт гум туькьуьниз, кIвалериз хъфена. М. Гь. Гезентидин эхир. А вахтунда ичериз, кIвачерилай хтIунна, дишегьлийрини итимри кьуьл гудай. Айиб хьайитIани, гагъ-гагъ итимри чпи чIугур пIапIрусрин кьатIарни кваз гьа чпи кьуьл гузвай ичериз гадардай... З. Къ. ШейтIандин веледар

* пIапIрус чIугун гл., ни цIай янавай пIапIрусдин гум къенез чIугуна сивяй акъудун. Къиримни Гуьлмегьамед кьве кицIни галаз атIа къерехдал ацукьнавай, абуру, пIапIрусар чIугваз, яваш сесинал ихтилатар ийизвай. А. Ф. Лянет. Буба халудин кIвале амукьай крчуникай фикир хьана пIапIрус чIугвазва... А. Къ. Нехирбанни лекь. Жува жуваз пIапIрус чIугван хъийидач лагъана гаф це. ЛГ, 2005,5. УПI.

ПIАРКIВ нугъ., сущ. чинин са пад. Синоним: хъвехъ, хъуьхъвен кьил.

ПIАРЛА фарс, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра къветрен шараг. Лацу катран пIарла я вун. Е. Э. КIан я.

ПIАТI сущ.; - ра, - ра; - ар, - ари, - ара цин винел жедай, куьруь гардан галай лифрез ухшар къуш. Синоним: уьрдег.

ПIАТПIУС кил. ПОДНОС.

ПIИВИТI сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра зуьрнеда уф тун патал сиве кьадай шуькIуь кьелечI затI.

ПIИВУН гл., куь; - да, - на; - из, - зава; - а || ая, - рай, - ин, - мир; пIив авун, пIив тавун, пIив тахвун, пIив хъийимир пIи-и-и-в сесерин шуькIуь ван акъудун…. чан туьтуьниз гъидай ветIерин пIивдай ванериз, завалри цIай илисайди хьиз кIасуниз килиг тавуна, вирин къерехда лабар вегьеда абуру [балугъчийри. - А. Г.]. М. Баламетов. Инаг Гуьлалан я || "Самур" газ., 2002,25.1 V.

ПIИНИ сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра тарцел жедай ширин тIямдин элкъвей куьлуь цилинин емиш. # лацу ~яр, чулав ~яр; ~яр атIун, ~яр кьурурун. РикIел ала пIинидин дад, Абуруз чIахарин, ашдин ва чумаларни пIинияр квай чуькведин къадир авай. З. Э. Муькъвел гелер. ЧIулав спекI чранвай, Рагъ кьугъвазвай булахдин яд, Мулдин атир чкIанвай Майдин сифте пIинияр, Редискани серг, Пахлаярни цирияр - Жемир анжах серт. А. С. Хцихъ галаз ихтилат…. гьаятдин пипIе авай пIинидин зурба тарци… бегьерни гана эхир, чан диде! Гь. Къ. Магьини Дилбер. Дигмиш хьана, хъиткьиниз акъвазнавай помидоррикайни гьим тIуьна, гьим тадатIа, чизвач. Яз ибур яргъалди амукьдай затIар я, куьтягь жезвай пIинийрин дад ахкуна кIанда. Б. Къ. Къарачи. * шурван пIини.

* пIинидин тар сущ. пIинияр жедай тар. Низ кIандатIа чайдихъ галаз мураба, Герек адаз пIинидин тар багъа жен. А. Ал. Шалбуз дагъ.

* пIинийрин сувар сущ. емишрин булвилин, гуьрчегвилин сувар. Чи халкьдин къадим суваррин арада "КIару" иллаки тафаватлу я. Адаз гьакIни "ПIинийрин сувар" лугьуда. И сувар багълара пIинияр дигмиш хьайила, кIубанвилин, булвилинни иервилин лишан хьиз къейд ийида. "Самур" газ., 2002, 25. IV. 1959 - йисуз Сулейман-Стальский райондин багълара КПСС-дин обком, райком вилик акахьна ПIинийрин сувар тухвана, гуьгъуьнин йисуз пIинийрин - гьам чIулав, гьам лацу - тарар атIана, ПIинийрин сувар, чпел гьалтайтIа, арадай акъудна. И. Гь. Хуьруьгрин кьуьл - Шарвилидин кьуьл.

ПIИПI¹ сущ.; пипIи, пипIе; пипIер, пипIери, пипIера дишегьлидин кьилихъ акалун патал кьелечI парчадикай цванвай пуд пипIен кIус. Сувара кьецIил кIвачер це амаз, киф храна куьтягьна, ам кьамал кIватIна, кьилихъ пIипI кутун хъувуна. А. Исм. Вацран мичIер.

ПIИПI² сущ.; пипIи, пипIе; пипIер, пипIери, пипIера 1) парчадин ва я парчадикай раснавай затIунин са кьил, къерех. Садра кIваляй дигана, буфтаяр галай цIийи перем, виликай гимишдин зунжурар куьрснавай шуткьу алукна, буьшмедин пIипI авадарна, дамах гваз экъечIна. 3. Агъавердиева. Бахтар хьанайтIа… 2) кIвалин, дараматдин кьве цал сад-садал гьалтзавай чка. 3) еке ва гегьенш чилерин са къерех. Мегьамеда вичин тварун стха тIебиатдин виридалайни гуьрчег пIипI тир Лезгистандиз галаз хтана. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Дагъустандин гьар са пипIе Машгьур хьанва ви тIвар, стха. М. Салахъ. Бутаяз. 4) тайин тир важиблу са вакъиадиз талукь тир материалар къалурдай кIвал, кIвалин пай. Ингье дяведин йисариз талукь пIипI! Ина цIудралди яру аскеррин чарар ава. К, 1988, 28. XI. Синоним: яб.

ПIИПIиН кил. БИПIИН.

ПIИР фарс, сущ.; - е, - е; - ер, - ери, - ера Аллагьдин вилик михьи, маса инсанар Аллагьдин рекье аваз тухвай кас кучуднавай чка, сур. Заз, чан фекьи, Незер-халифдин сурал фена, садакьаяр гана, пIиревай гачал буьркьуьни биши авун тIалабиз кIанзава. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. ПIирерин гьажи Шихбуба, вун рагьметдиз фена хьи. Е. Э. Гьинава?

ПIИРЕН прил. пIирез талукь.

* пIирен пицI сущ. жув чIехи, зурба кас яз кьадайди.

ПIИРУН гл., ни никай-квекай; - да, - на; - из, - зава; - а. - ин, - рай, - мир; пIир авун, пIир тавун, пIир тахвун, пIир хъийимир Аллагьдин вилик михьи, маса инсанар Аллагьдин рекье аваз тухвай касдай кьун, гьисабун. Сагърай цавар, сагърай гатфар, гуьзел тир, Цуьк акъудна, дуьньядикай пIирзавай. М. Б. Уьмуьрдиз гимн.

ПIУЗ(АР) фарс, сущ,; - а( ди), - а( да); - ар( ар), - ри, - ра нсандин ва я гьайвандин сарарин вилик пад кIевнавай як. АтIана ( а)хъай ам тIишни пIузар. Е. Э. Къах тIуьр кац. Садлагьана Мегьтиди яргъи спелрин кIаникай кьелечI пIузарар югъурна А. Ф. Газет. * винел алай пIуз(ар), кIаник квай пIуз(ар).

* пIуз(ар) акъатун гл., нин никай-квекай ятIани гьайифар атана, пIузариз куьлуь хер акъатун. - Чан вах, зи пIузррар акъатнава, завай гьавиздай яд хъваз жедач, заз са къапуна цана яд це. Ф. Гьуьлуьн руш. Шумуд фагъир пIуз акъатна таз на цIраз, кIуьрез, къази. Е. Э. Къази. Махачкъаладай вич катна хтунин гьайиф чIугваз гададин пIузарар акъатна. З. Э. Муькъвел гелер. Ви фикир я хьайиди зав къе йифди, Пакамахъ пIуз акъуднавай гьайифди. И. Гь. Рубаияр.

* пIузарар куьрсарун гл., ни наразивал къалурун, бейкеф хьун.

* пIузаррикай хьиз нар. явашдиз, са артух гьевес авачиз. - Гъваш! - лагьана ада пIузаррикай хьиз. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ПIУЗАРРИН прил. пIузарринди тир. # ~ хам, ~ ранг. ~ як.

* пIузаррин сес сущ. пIузарар къаргъу хьиз авуна акъуддай сес. КIвал гафунин сифте кьиле пIузаррин ачух тушир [кIв] сес ава. Синоним: лабиал сес.

ПIУЗНАЦ сущ.; - а, - а; - ар, - ри, - ра пIузарар экъисай.

ПIУПI сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра сад-садахъ галаз акъудзавай. [пI-пI-пI] сесер.

* пIупI авун гл.. ни низ-квез [пI-пI-пI] сесер сивяй акъудун.

* пIупI гун гл., ни низ-квез зарафатдалди, ягьанатдалди хъел кутун.

ПIУРНИш сущ.; - ди, - да: - ар, - ри, - ра нерни пIузарар санал.

ПIУРТI: * пIуртI авун гл., ни вуч авачир, тахьай гьалдиз гъун.

* пIуртI хьун гл., вуж-вуч авачир, тахьай гьалдиз атун.

Р

Р [эр] урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра алфавитдин къанни кьуд лагьай гьарф.

<р> зурзазвай мецин кIвенкI сарарин хьрхьамрихъ галукь хьана арадиз къвезвай ванлу ачух тушир фонема-сес. Гафарин сифте кьиле, юкьва ва эхирда гьалтда: ракь, рагъ, ругуд, ара, пара, ирид, марф, тIур, къачур, зур.

-р' суфф. са бязи глаголрик акал хьуналди причастияр арадиз гъида, месела: къачун - къачур, тIуьн - тIуьр, лугьун - лугьур. Синоним: -й.

-р суфф. са бязи глаголрик акал хьуналди глаголдин каузатив форма арадиз гъида, месела: хъуьруьн - хъуьруьрун, эхъуьрун - эхъуьрун.

-ра суфф. числительнийрикай наречияр арадиз гъизвай суффикс. Числительнийрикай туькIуьр жезвай наречияр числительнидихъ анжах суффикс -ра акална кхьида. Месела: садра, кьведра, пудра, кьудра, вадра, къадра, вишра, агъзурра ( къадбара ва я къадбарах ва маса формайра кхьидач). Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. Числительнийрикай туькIуьр жезвай наречияр числительнийрихъ анжах суффикс -ра акална кхьида, месела: вадра, къадра; къадбара ва я къадбарах кхьидач. «Самур» газ., 2003, 31. V. Синонимар: гъилера, сеферда.

РАБ сущ.; -пуни, -пуна; -пар, -пари, -пара 1) партал цун ва хцун патал лацу металлдикай гьазурнавай хци кIвенкI алай ва гъал акалдай гьалкъа галай махсус алат. Шалам чилел эцигна, капан юкьвалди ягъиз раб сухиз, тIеквен акъудиз, ахпа сивяй чIугур кIвенкI алай еб тваз ада пине шаламдик кукIурзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Ингье кIамун агаж хьанвай хьтин дар кIанни, рапунин къекъуьмдай аквадайди хьиз, са уьтери кьатIуниз жезва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Авач касни вав рабни гъал вугудай Бижгъер жезвай валчагъ хцун паталди. А. А. Девирдин тIал. 2) инсанрин, гьайванрин бедендик дарман кутадай махсус алат. Лугьуда хьи, ара-бир дарманрилай, рапарилай духтурдин ачух рикIи, хъсан рафтарвили инсан сагъар хъувуниз куьмекда. К., 1989, 18.08.

* раб гьинихъ фейитIа, гьални гьанихъ фида мисал 'чIехида вуч авуртIа, гъвечIидани гьа кар авун лазим я манадин мисал. Райондай ваз кIвалахни жагъурда чна, ви юлдашдизни са чка аквада. Вуна адаз акьван яб гумир. Вахъ жуван итимвал хьухь, жуван лезгивал хуьх. Раб гьинихъ фейитIа, гъални гьанихъ фин лазим я. Итим кIвалин раб я, пабни - гъал. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* раб шешелда чуьнуьх жедач мисал 'тайин маналу шей инсанриз таквадайвал ийиз жедач манадин мисал. Гьикьван чалишмишвилер авуртIани, раб шешелда чуьнуьх жедач лугьурвал, анжах 1994 - йисуз рагьметлу шаир, общественный деятель Изет Шерифован ва адаз шериквалзавай маса ватанпересрин алахъунралди гьахъ винел ахкьалтна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. урус. шила в мешке не утаишь.

* раб ягъай яргъан сущ. цвалар янавай яргъан.

* раб ягъун гл., ни низ-квез бедендик рапуналди дарман кутун. - Я Жафер, са раб ярай. Дарманар я, духтурар я, белки са регьятвал жен. Мад кIвализ атай духтур чукурич гьа, айибар хьана хьи. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. - Зун хвена чIехи авур, заз фу гайи, зун пешедин иеси авур буба, са раб хъияна, секин хъия тIун, гьадазни регьят хъижедай, вунни архайин хъижедай, - лагьайбурни хьана. Н. М. Буба.

* раб ягьун² гл., ни квез парчадин затIуниз рапуналди цвалар авун. Яргъандиз раб яда - мес гуьрчегарда. Р.,

РАБАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера лазим къайда, тартиб авай гьал. Синоним: къайдалувал.

* рабатвал авун гл., ни лазим къайдадик кутун, тартиб авай гъалдиз гъун. Са гъвечIи, вири 240 койкадин аялар жедай, кIвалин рабатвал авун патал заз 12 сят бес жедачир. А. Э. Квак.

РАББИ || РЕББи араб, сущ.; -ди, -да Аллагьдин тIварарикай сад. Къе зи гевил перишан я, Я Рабби, им вуч лишан я? Е. Э. ТIурфан акъатна. Эй, Ребби, зи гуьгьуьл шад я... Е. Э. Чуьхвер.

РАБОТНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ра тайин рекьяй идарада кIвалахзавайди. Ам вични яланчивал такIан, работникривай истемишунар ийидай кас я. Я. Я. Са фурун вакIар. Газетрин редакцийри чпин къвалав литературадин кружокар тешкилуналди, анра юкьван школайрин преподавателрив, партийный, советрин ва маса работникрив лекцияр кIелиз туналди чи литературадин гележег тир жегьил писатслар чIехи авунин кардик лайихлу пай кутада. "Самур" журн., 2002, № 23. Синоним: кIвалахдар цI.

РАБОТНИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. тайин кIвалах намуслувилелди кьилиз акъуддай хесет. Мегьамедвели Букаровичан тешкилатчивилин, инсанар тайин тир мурад кьилиз акъудунал желб ийиз ва руьгьламишиз алакьунин, партийный, советрин ва майишатдин работниквилин бажарагълувал, КПСС-дин Мегьарамдхуьруьн райкомдин. сад лагьай секретарвиле кIвалахдайла, иллаки ачухдиз малум хьана. "Самурдин сес" газ., 2005, 19.III.

РАБОЧИЙ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра заводда, фабрикада ва я масана пулунин мажибдалди кIвалахзавайди.... гьуьлуьн яха тирвал экIяй хьанвай яргъи, гьяркьуь чилер, юкьвал кьван це аваз кIвалахзавай рабочияр сифте сефер яз абуруз акуна. А. Ф. Бубадин веси. Жегьил рабочийди сифте къачур мажибдикай амукьайдахъ кIвачин къапар герек тир къаб-тIурни мес-яргъан къачун къет авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Рабочидкай шиир кхьин лап фадлай, Дуьз лагьайтIа зи рикIелни алазвай... А. С. Рабочийдикай мани. Рабочийни лежбер кардалди барабар авуна кIанда. К.. 1989.16.08. Синоним: фяле.

РАБОЧИЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера рабочий тир пешекарвал. Гила икIакI хьаначир, Къаюм буругъда аралухдин рабочийвиле кьабулна. З. Э. КУТВ-диз фена.

* рабочийвал авун гл., ни рабочидин пеше кьилиз тухун. - Вирида Риза, - лагьана Сарухана, - кеспи ийизва: сада цан цазва, сада мал хуьзва, сада гвен гуьзва, сада рабочийвал ийизва, садани чубанвал ийизва. Уьмуьр гьахьтинди я ман! А. Ф. Риза. Рабочийвал ийиз фейи вич кIелунрик гьикI акатнатIа, ихтилат авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: рабочийвалун, фялевал авун.

РАБОЧИЙВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; рабочийвал авун, рабочийвал тавун, рабочийвал тахвун, рабочийвал хъийимир рабочидин пеше кьилиз тухун. Буба Назира Бакуда рабочийвална, ахпа хуьруьз хтана, инани хуьруьн советвал авуна. Ж. Гь. Къаматда берекатдин нур авайди. Синонимар: рабочийвал авун, фялевал авун.

РАБФАК урус, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра школадин са жуьре гьа инай ам Ордженикидзедиз рабфакдиз рекье туна. "Самурдин сес" газ., 2005, 14. V.

РАВ сущ.; -ува, -ува; -увар, -увари, -увара 1) бармакдин хъицикьни кIуква твазвай парча галкIурдай чка. Ви бармакдин рувуник квай чIулав махпур алахьнани? Ф. 2) тайин са мураддалди накьвар ва я къванер вегьена хкажнавай чка. Сел къведайла, вацIун рувал Архайин кьаткиз жедайд туш. С. С; Ахмакьвал пис четин тIал я. Колхоздин рав авунвай бустанда амай келем, газар ва маса майваяр кIватI хъувуна. З. Э. Муькъвел гелер. Элкъвей дегьнеда чуьхуьнагар авуна, рувакай виниз синел хкаж хьайи Лукьманаз кIватIи-кIватIар жезвайбур акуна. 3. Э. Рамзият.

РАВА туьрк, прил. лайих. Мягьледиз чукIуриз этир, Кесибариз чирун къадир Туш мирвет, рава, самовар. С. С. Самовар.

РАГ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара дагъдин, кIунтIун хур квай къвал. Чукьванар я, уф, кIвачер! Сад са раг я, уф, къуьнер! Ф. Шарвилидикай риваят. Майдандин юкьвал алай рагал чан алай хьтин са затI акъвазнавай. А. И. Самур. Фидайла рул хуьз тахьана, Аватна ам рагалайгъуз. А. С. Жуваз душман жемир вун.

РАГЪ сущ.; -кьини, -къина; -къар, -къари, -къара дуьньядиз экв ва чимивал гузвай гъед. Дуьнья ачух я, гуьлуьшан рагъ аваз. Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Ракъинални чигедал зун ашукь я - Абур кьведни чешме я зи экуьнин... А. С. «Лезгинка». * вун атуй, рагъ атуй!

* рагъ акьун гл. суткадин экуьн кьиляй ракъинин экв малум хьун. Гьар сеферда вун акурла, Звал акьалтна гьиссерал зи. На лугьуди, рагъ акьурла, И дуьнья хьиз жезва цицIи. М. Алпан.

* рагъ акIун гл. югъ нянихъ элкъуьникди рагъ акваз амукь тавун.

* рагъ акIидай пад сущ. рагъ экъечIдай патаз акси пад. Гьа и мекьи йифиз Надиран кьушун Мажалисдихъ фена ва йифен кьулариз рагъ акIидай пата, Хан-Мегьамедан дестейрал къапа-къап дуьшуьш хьана. З. Р. Гьажи Давуд.

* рагъ алай югъ хьиз нар. лап якъиндиз. Магьамедсалегьни вичин кьилив кьведайди, ада гьакь-гьисаб тIалабдайдини адаз, рагъ алай югъ хьиз, чизвай. Пад-къерехдиз чIиб-юкI яна, жавабни гьазурнавай. А. А. Лезгияр. Я хва декьейдан хва, гьар акурла, вун зал, гьалар гьикI я лугьуз, - гьавалат вучиз жезва? Амайбуруз хабар туштIани, ваз, рагъ алай югъ хьиз, чизва эхир ви вах лугьудай гурбагурдихъ галаз кьил акъудзавай итимдин гьал гъихьтинди ятIа. А. Э. Иншаллагь.

* рагъ гун гл., ни-куь низ-квез ракъинин чимивал аватдай гьалда хьун. Сарухан, куьк са кавални галчукна, вичин кIвалерин айвандал рагъ гуз ацукьнавай. А. Ф. Риза Цик экечIна, кIарабриз тIал акъатайбур булахдин кьилихъ галай тIула, далудиз рагъ гуз, къаткидай. М. Б. Шапка.

* рагъ кьун гл. рагъ цава авай маса гьетрен хъендик акатайла, чилел вахтуналди мичIи хьун. Нисинин вахт тир, амма и дагъ хьтин кIарасрин гъанбарди рагъ кIевнавайвиляй, югъ мичIи жез башламишнай. Фекьийри, рагъ кьур хьиз хьана, къаварал экъечIна, салатар ягъиз башламишна. Ф. Ирир юкI алай Магьамад пагьливан.

* рагъ экъечIдай пад сущ. рагъ акIидай патаз акси пад. – Хан-Мегьамед, вун жуван дестейрихъ галаз къеледин рагъ экъечIдай пата авай там квай кIама акъваза. З. Р. Гьажи Давуд. Москвадин ва Сталинграддин къваларив, Кефер патан Кавказ патал ва Курский дугадал, гьалкъада гьатнавай Ленинград хуьна ва Рагъ экъечIдай патан Европадин уьлквеяр азад авун патал женгера дагъустанвияр тир аскеррини игитвал ва кьегьалвал къалурна. ЛГ, 2004, 22.I.

* рагъ элкъведай вахт сущ. кьуьд куьтягь хьана, йикъар яргъи жедай вахт. Живедин сифте цIархарни къвана. Рагъ элкъведай йикъарни хьана. Седри жагъанач. А. А. Лезгияр. ХъуьтIуьз рагъ элкъвей йифиз гъвечIи меркезда ва вири кIуьд хуьре жегьилри ялавар куькIуьрна. А. А. Пад хьайи рагъ.

* ракъариз, варцариз къалуриз тежедай прил. гзаф гуьрчег. И кар аквазвай тахай диде хъиляй рекьизвай: бес жечни, гишила тазвай, зулумдик квай тахай руш ракъариз-варцариз къалуриз тежедай хьтин гуьрчегди жезвай. Ф. Бибихатун.

* ракъинин кагьрабаяр шиир, сущ. гьажибугъда, кукуруза.... абуру 12 юкъуз вири майданрай планламишнавай 1000 тондин чкадал 1135 тонн ракъинин кагьрабаяр кIватIна. К. 1983. 4. Х.

* ракъин(ин) цуьк сущ. кьакьан тандин кьелечI ва элкъвей хъипи кьил алай набатат. Къизилгуьллер, цуьк ракъинин Куьн физавай рекье цурай! С. А. ЦIийи йис. Синоним: семечкад(ин) тар.

РАГЪАЛАГ кил. ГЪАРГЪАЛАГ.

РАГЪВАЦ сущ.; -а, -а; -ацар, -ацри, -ацра рагъул рангунин кицIин лакIаб. Вичин виликай квахьай рагъвацан кIирер кьамалай адан гарданда гьатна. А. Исм. Эхиримжи къув.

РАГЪДАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра югъ нянихъ элкъвенвай вахт. ТIвалар-тIвалар хьана къвайи живни, марф рагъдандихъ элкъвейла, акъваз хьана. З. Э. Муькъвел гелер Рагъдандалди, хквез кIвализ четиндиз, Рахан тийиз чав, яргъи жез дивандал. Б. С. На гьикI эхзава? Рагъдан акваз-такваз мичIерихъ элкъвена.. Ж. Гь. Ихтилат.

* рагъдандин капI сущ. югъ нянихъ элкъвейла, ийидай капI.

РАГЪУЛ прил. 1) лацу ранг чIулав рангуниз элкъведай гьалдин рангунин.... гачал гьа и йифиз фекьидин цуриз гьахьна, адан юкьвал камар алай цIару яцран гьа лацу камардай фитер гуьцIна, адал рагъул ранг гъана. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Хипериз - яйлах, Дагълара - булах, Рагъул кицI - къвалахъ, Чубандиз - чумахъ ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугь я. 2) куьч. тIебии гьалда амачир, нарагьат патахъ элкъвенвай. А фикиррикди рикI тIар жеда, руьгь - рагъул. А. Къ. РикI дарих хьайила

* рагъул авун гл., ни вуч рагъул гьалдиз гъун.

* рагъул хьун гл., вуч рагъул гьалдиз атун. Чи кIвал алай чкадилай акьван яргъа тушиз, Гьажикьасум халудин чардахдин виликай са кам гьяркьуьвал авай хвал авахьзава. Адан яд, гагь пек гуьцIна нур гуз тунвай гуьзгуьдин чин хьиз, михьи, гагь рагъул жеда. З. Гь. Хвал. Паркьулар вуч тир бес, чиликай хкудна булушкадин ценцелди винел алай накьвадикай са бубат михьна, недай-е, сивин патар рагъул хьана. ГьакI - цIуьлуькарни! Фан кьафун тир гьа хъсан. З. Ф. РикIелай фидач.

РАГЪУЛАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, - ин, -рай, -мир; рагъулар авун, рагъулар тавун, рагъулар тахвун, рагъулар хъийимир 1) рагъул гьалдиз гъун. 2) куьч. тIебии гьалдай акъудун. Вун хьтинбуру намуслу инсанрин къанажагъ рагъуларэава. Уьмуьрдин мярекатарни заланарзава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Къе, вучиз ятIани, варз авач, адан чкадал кьалу леке экъечIнава. Цаварни, хъурхъ алтаддай хьиз, къалу экуьнив гьакI рагъуларнава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

РАГЪУЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. рагъул тир гьал. Чи вацIун цихъ ихьтин рагъулвал садрани хьайиди тушир. Р.

РАГЪУЛДАКАЗ нар. рагъул гьал хас яз. Синоним: рагъулдиз.

РАГЪУЛДИЗ нар. рагъул яз. Рагъулдиз лакIлакI хьанвай цав кьуд пад дагълар тир дередин кьилел жуьреба-жуьре калубрин пинеяр, алкIурнавай зурба елкен хьиз, аквадай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: рагъулдаказ.

РАГЪУН сущ.; ~ди, -да; -ар, -ри, -ра гам, парча храдай гьалар мичIи-яру рангар авун патал ишлемишдай чилик экъечIдай набатат. Улус магьал. Накьвадиз гзаф девлетлу адан мулкара жуьреба-жуьре магьсулар битмишарзавай, рагъунар цазвай, Т. А. Улус магьал.

РАГЬМЕТ араб, сущ. пис крарилай гъил къачун. Фана дуьньядилай фейила, рагьмет жигъич квез кьейила. Е. Э. Фитнекар къарийриз. Герек ихьтин велед хьана хвейидаз Даим, эбед жигъидайд рагьмет я. Е. Э. Камаллу паб * Аллагьдин рагьмет(ар) хьуй!

* рагьметдиз фин гл., вуж чан аламачир гьалдиз атун. - Буба рагьметдиз фейила, зи анжах цIипуд йис хьанвай, - рикIел хкизвай Максима. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Гьажи 1958 - йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена. К. К. РикIе мани авайбур. Агъакерим начагъ хьана, жегьилзамаз рагьметдиз фена. К, 1991, 17.I. Синонимар: кьин, кечмиш хьун, а дуьньядиз фин.

РАГЬМЕТЛУ туьрк, прил, кьейидакай рахадайла, адаз ийизвай гьуьрметдин лишан яз ишлемишдай гаф. И макьам чи рагьметлу бубадиз гзаф кIандайди тир. Гь. Гь. Адетдин къармахра.... анжах 1994 - йисуз рагьметлу шаир, общественный деятель Изет Шерифован ва адаз шериквалзавай маса ватанпересрин алахъунралди гьахъ винел ахкъалтна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш.

РАД сущ.; -туни, -туна; -тар, -тари, -тара тIуьр хуьрек руфуна кIватI жезвай хъуьтуьл турба хьтинди. Чидач, хабарсуз акьурвиляй тирни, ада зи ратар ратарихъай гапудна, кIараб кIарабдивай къакъудна, жалгъа жалгъадилай алудна. А. Исм. Эхиримжи къув. Лацу кишмишри ратарин кIвалах хъсанарда. ЛГ, 2003, 31. VII. * яцIу ратари шуькIуь ратар незва.

РАДИАТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра машиндин моторда цилиндр къурдай яд авай шуькIуь турбайрин системадикай ибарат тир прибор.

РАДИО урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсанриз эфирдай гузвай рахунар, хабарар кьабулдай аппарат. Гьар са колхозчидин гъиле кIелиз газет авазва. Йифди-югъди куьчейрани радиояр рахазва. А. Мут. ЦIийи Макьар. На лугьуди, оркестрди радиодай язава чаз вальс... К. Ал. Дустуникай баллада. Буба стхади... интересный инсанрин суьгьбетар лентиниз къачуна, радиодай гана. ЛГ, 2002, 15. V. Дуьз я, эхиримжи йисара кIелзавайбур машгъуларун, абурун фикир, кьатIун желбун патал тарсара гзаф кьадар техникадин такьаратар ( радио, кино, телевидение, компьютер ва маса тадаракар) ишлемишзава... ЛГ", 2004, 30. Ш.

РАДИОЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; радиоламиш авун, радиоламиш тавун, радиоламиш тахвун, радиоламиш хъийимир инсанар яшамиш жезвай чкайра радио тун. Хуьр радиоламишна, вири кIвалахар куьтягь хьайила, чIар кайи ни атайди хьиз, Шалбузни хтана. Гь. Къ. Четин бахт. Советрин девирда вири хуьрер радиоламишнавай. Р.

РАДИОСТАНЦИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсанриз эфирдай гузвай рахунар, хабарар ва я маса сигналар гудай ва кьабулдай аппарат ва аппарат(ар) авай чка.

РАДИСТ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра радиодин рекьяй пешекар. Армияда авайла, зун радист тир. Р.

* радист хьун гл., вуж радиодин рекьяй пешекар хьун. Ругуд вацра кIелайла, вакай радист жеда. Р.

РАДИСТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера радистдин пешекарвал. Хциз радиствал гзаф бегенмиш хьана. Р.

* радиствал авун гл., ни радист тир пешекарвал авун. Армияда за радиствал авунай. Р.

РАЖ сущ.; -чуни, -чуна; -чар, -чари, -чара 1) хъуьтIуьз тIуьн патал гьазурнавай техил. Раж регъвена, цIай-кIарас гьазурна, жемят архайин я. З. Э. Муькъвел гелер. Ада рачунин техил къачуна. гъуьр регъвена. Тамай кIулалди кIарасар гъана. З. Э. Рамзият. 2) хъуьтIуьз тIуьн патал регъвенвай гъуьр. Куьч хьанай жемят хъинедалди раж, Гьардан рикIевай са умудлу зенд. П. Ф. Зи хуьр. Рачар, зулуз регъвена, куьтягь жезва. Гь. Къ. Четин бахт.

РАЧУНАЙ нар. нубатдай, нубат яз. Рачунай нехирдив финиз мажбур хьана. Р.

РАЗВАР кил. РЕЗЕРВУАР.

РАЗВЕДЧИК. урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра душмандин ниятар, къастар, кьушунар, яракьар ва абур алай чкаяр чинеба ахтармишна чирдай кас, аскер.

РАЗВЕДЧИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -и1 ери. - илера разведчикдин пешекарвал. Вичин бедендик кIусни кичIевал квачир Алиметова вич разведчиквилиз ракъурун тIалабна. З. Э. КУТВ-диз фена.

РАЗИ араб, прил. са нин-куьн ятIани терефдар тир. Секиндаказ яшамиш жезвайди - атIанвай тар я, вичин уьмуьрдилай рази кас - китIизвай кIанчI я. З. Р. Веси.

, * рази авун гл., ни вуж нелай-квелай авай, жедай, гуьзлемишзавай гьал гьикI ятIа, гьакI кьабулун. И чIал лагьай Етим Къази, Гуьгъуьл хамир, аярази. Е. Э. Гуьлселем.

* рази хьун гл., вуж 1) нелай са ни ятIани авур кар, лагьай гаф бегенмиш хьун, хъсан акун. И чIал лагьай Етим Къази Айиб мийир, хьухь вун рази. Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр хьуй. Бадени Саруханалай рази хьана. А. Ф. Риза. Яран дидед зал ийизва дамах, къуншияр вири рази я залай. Б. С. Агат тавуртIа. 2) квел авай, жедай гьал гьикI ятIа, гьакI кьабул хьун. [Гегьвер]. - КIел авун хъсан кар я лугьуда, чан руш, ви стхадини кIел ийизва. Чидач ман, вун кIелиз ракъурунал ви буба рази жедатIа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. [ФатIимат]. - Диде, чан диде, буба рази тахьана тач, эгер на адаз минет авуртIа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Къембер кIеве гьатна. Рази жез кIанзавачир. Рази тахьуникайни чара авачир. А. А. Лезгияр. Куь руш Гуьлназ заз бегенмиш хьанва. Эгер рази хьайитIа, ам уьмуьрдин юлдаш хьана кIанзава заз. И. А. Гуьлназ. 3) нихъ галаз авай, жедай гьал гьикI ятIа, гьакI кьабулун. Гафарни крар дуьз текьвезвайди акурла, Горбачевой девирда ам партиядин жергейрай экъечIнай ва и кар ада делилламишни авунай, талукь ксар адан делилрихъ галаз разини хьанай. ЛГ, 2003, 13. ХI.

РАЗИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера рази тир гьал. Ахпа, жемятдин разивал аваз, тахсиркарриз ихьтин жазаяр гана... Ф. Гьуьлуьн руш. Чун вири Сартан тайинарунал рази я, -лагьана чпин разивал малумарна... А. И. Къиргъин. Абур къведни, кьилер хкажна, спелрик хъвер кваз, разивални такабурлувал чинра аваз, акъвазнавай. А. Къ. Нехирбанни. лекь.

* разивал (развивилер) авун гл., ни квел рази тир гьал къалурун. Шкьакьди пулар кIевна, разивилер авуна. А. И. Самур. Синоним: разивалун.

* разивал гун гл., ни низ-квез вуч ийиз, авуниз са кар кьилиз акъудиз рази тирди лугьун. - Хьурай, чан диде, хьурай, - тадиз разивал гана Играмудина. - Ам са акьван четин месэла туш. Я. Я. Са фурун вакIар. Гила малум жезва хьи, халкьдин ихтияр авачиз и кардиз разивал гайиди райкомдин виликан сад лагьай секретарь Рамазан Бедиров тир. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Жемятдин кефи хаз тахьай, вич рикIин къеняй Аллагьдихъ инанмиш зи бубадини разивал гуда. Ж. Гь. Руьгьдин, рикI.

* разивал къачун гл., ни нивай рази тирди малумариз тун. Инжиклу жедайди туш, ашукь ятIа, адан хурудал чуьнгуьр къугъук лазим я. Дуьз лугьузвани за, дустар? - разивал къачудай саягъда инал, рахай кас емекханада авай инсанриз тамашна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

РАЗИВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; разивал авун, разивал тавун, разивал тахвун, разивал хъийимир рази тирди малумарун. Синоним: разивал авун.

РАЗИВИЛЕЛДИ нар. разивал хас яз. Назима разивилелди кьил эляна. А. А. Умуд. Эхирни, судьяйринни тренеррин разивилелди кьве Мегьамедан акъажун акъвазарна. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Завай пара разивилелди лугьуз жеда хьи, чи инсанрин алахъунар, гьакъисагъ зегьмет себеб яз, эхиримжи йисара чи рекье хаталу са дуьшуьшни арадал атанач. ЛГ, 2003, 13. ХI. И йикъара РФ-дин Госдумади терроризмдай гудай жаза кIевиди авунин рекьяй теклифар разивилелди кьабулна. ЛГ, 2004, 21.II. Антоним: разисузвилелди.

РАЗИКЬ араб, сущ. даях. Жумла махлукьатдин разикь Вун я хьи. Е. Э. Вун я хьи.

РАЗИСУ3ВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. рази тушир гьал. Синоним: наразивал. Антоним: разивал.

* разисузвал авун гл., ни нелай-квелай рази тушир гьал малумарун. Колхозди багълар кутаз башламишайла жемятди разисузвилер гзаф авунай. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: наразивал авун, разисузвалун. Антоним: разивал авун.

РАЗИСУЗВАЛУН гл., ни нелай-квелай; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; разисузвал авун, разисузвал тавун, разисузвал тахвун, разисузвал хъийимир рази туширди къалурун. Аялриз фу, тербия, образование гуз, кIвалахдалди таъминариз тахьайла, властрилай, гьакимрилай наразивалзава инсанри... ЛГ, 2003, 8. V. Элеоноради и кардан разисузвалзавай. X. Шайдабегова. Элеонора Рузвельт. Синоним: разисузвал авун. Антоним: разивалун.

РАЗМА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чай патал ргай циз ягъун патал кьурурнавай махсус набататрикай гьазурнавайди. Бугъ акъатзавай самовардин кьилелай чайник къачуна, кьве истикандиз разма цана. А. А. Ирид цаварик Самурдин ван,

РАЗМЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра парталдин, кIвачин къапарин ва мсб. екевал, гъвечIивал. Инсанри алукIзавай кIвачин къапаринни парталдин размер сад жедач. Зи туфлийрин размер 40 я, перемдин - 41, костюмдин - 54, шляпадин -56. Р. Синоним: кьадар 2).

РАЗРЯД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) затIарин, инсанрин са жуьре. 2) са карда алакьурин дережа.

РАИЖ * раиж авун гл., ни вуж малум жедайвал авун.... дишегьлидин эдебсузвиликай вири тамуз-тараз раиж ийизвай. А. Исм. Вацран мичIер, Милли литература халкьдиз раиж авун патал "Самурди" тухвай ва къени тухузвай таблигъат пара кьетIенди я. «Самур» жури., 2003 № 23. Синонимар: малум авун, малумарун, чир авун, чирун.

* раиж хьун гл., вуч малум жедайвал гьалдиз атун. Гьа икI, 23 мартдиз чуьнуьхунар авур кьве жегьил, ракьун клеткада туна, шегьердин куьчейрай тIуз виридаз раиж жедайвал тухвана. ЛГ, 1993, 1. IV. Мегер гъвечIи хуьре чIуру кар сир яз яргъалди амукьдани? Вири жемятдиз зи писликвиликай раиж хьана. А. М. Киф атIайди. Синонимар: чир хьун, малум хьун.

РАЙИСПОЛКОМ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) советрин девирда районда дуланажагъ идара авун патал кьабулнавай къарар кьилиз акъуддай тешкилатдин кьиле авайди. Гьа са вахтунда партиядин райкомда ва райисполкомда колхоздин правленидин председатель «кар алакьдай председатель» я лугьуз къуллугъдал хуьзвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. 2) советрин девирда районда дуланажагъ идара авун патал кьабулнавай къарар кьилиз акъуддай тешкилат, тешкилатдин идара. Ахтармишар-затIар ийиз райисполкомдай инсан атана. А. А. Лезгияр. Зарафатдин кар тушир, кас райисполкомдин отделдин зеведиш хьанвай. З. Э. Рамзият.

РАЙКОМ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра 1) советрин девирда районда партийнийрин тешкилатдин кьиле авайди, Нянихъ... Шахмарданов райкомдин машинда акьахна, текдиз гъамамдиз фена. А. А. Лезгияр. Райкомдини, вичиз шикаят авурла, куьн, иниз хкайбурув рахух лугьуз, вичелай алудна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) советрин девирда райондин партийнийрин тешкилат. - Вири райкомра вун лап гьа обкомдин работникрихъ галаз барабардаказ кьабулда. Я. Я. Са фурун вакIар. -Колхозда авай гьаларин гьакъиндай партиядин райкомда ва производстводин управленида датIана гъуьжетар физ хьана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

РАЙОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) уьлкведин ва я шегьердин къене политикадинни дуланажагъдин уьмуьр идара авун патал тайин сергьатра чара авунвай пай. РФ-дин виридалайни кьиблепатан сергьятдал алай дагълух Ахцегь район 1929 - йисуз арадал атана. ЛГ. 2004, 15. VII. Лезги районрикай сифте чкадал Мегьарамдхуьруьн район ( 58,7 агъзур), гуьгъуьнал Сулейман-Стальский ( 54,0 агъзур), Ахцегь ( 31,6 агъзур), Хив ( 20,7 агъзур), Кьурагь ( 15,2 агъзур) районар ала. ЛГ', 2004, 24. VI. Вичи лугьузвайвал, адан [М. Жалилова». - А. Г.] сифте шиир Октябрдин революциядикай тир. Ам 1957 - йисуз Докъузпара райондин «Социализмдин рехъ» газетда чап хьанай. З. Къ. Мердали Жалилован 60 йис... 2) райондин идараяр авай хуьр. - ЧIехи хва зи, къунши, мад ваз чизва, районда ПМК-дин чIехиди я. М. В. Гьарасатдин майдандал. ГьикI ятIани зун райондиз фейила, куьчедал гьалтна, зун акурвалди вич зи патав атана... А. Муграгъви. Ажалдин хура. КIанз-дакIанз са уькIуь афни удмишна, Сариядиз «гуьзлемиша» лагьана, хамни гваз ам райондиз рекье гьатна. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам.

РАЙОНЛАМИШУН гл, ни-куь; -да. -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; районламиш авун, районламиш тавун, районламиш тахвун, районламиш хъийимир тайин са чкада районар тешкилун.

РАйОНЭГЬЛИ цI., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра районда яшамиш жезвайди. ИкI, гьар са районэгьлидал гъалтзавай инвестицийрин къадарди 3029,5 манат тешкилна. ЛГ, 2004, 15. VII.

РАЙПО урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра советрин девирда районда тIуьн-хъунин продуктар, кIвалахар тешкил ийизвай идара. Давуд лагьайтIа, райподиз физвай. А. Р. Кьве чин.

РАК¹ || РАКIАР || РИКIИН сущ.; -икIини || -и || -и, -икIина -а || -а; -акIар || -ар || -ар, -акIари ||' -и || -ри, акIара || -ра || -ра дараматдин къенез гьахьун ва анай экъечIун патал цла туькIуьрнавай чкадик тахтадикай расна кутунвай имарат. # ~ кутун, ~ хкудун, ~ ахъаюн, ~ акьалун. Вун акурла, зарзазавай гъилериз РакIар ачух... Е. Э. Зун атана. Папа фекьи кIвализ гъана, ракIарар кIеви авуна. Са тIимил вахт хьана, рак гатана, гъуьлуь, - ахъай ракIар, вич хтана, - лугьуда. Ф. КьепIина тур фекьи. Амма бирдан ван авурди гьи дагъвидин рикIин я? А. С. Дагъларин адетар. Иер хьурай рахун-луькIуьн, Дустариз ахъаз тур рикIин. Н. Сам. Гаф атайла, рахун герек. Гуьгъуьнлай гьа и ракIар са гьилле кухтуна за дапIарар яна. К, 1988, 26. X. * кьве хилен рак, хунча рак, сая рак.

* рак гатун гл., ни нин кIвализ илифдай ихтияр тIалабун. Дуьнья са пад хьайитIани, Цавай цIаяр къвайитIани, Чил кьве патахъ хьайитIани, Зун жеда вахъ галаз, яр. А. С. Вучиз атанач, яр.

* рак-дакIар сущ. кIвализ, дараматдиз гьахьиз-экъечIдай чкаяр. И карда, муаллим Нурдинов Зиявудина план чIугуна, прораб Османов Тарикъулидин гуьзчивилик кваз, цлан устIар кьуланстIалви Къазагьмеда кIвалер эцигна, харат устIарар Гьажимурада рак-дакIар, Эмирбеге шуьшебенд илигна, ана шуьшеяр Саид. жамала туна. С. Зи Сулейман.

* рак квачир сив сущ. фагьум, фикир тавуна, гзаф рахадайди, сивел атай вуч хьайитIани лугьудайди. Л Алатнава сивин къалпагъ Са затIни туш ачух чанах. Бес хьурай тIун а ви лагълагъ... С. А. Лагълагъчидиз.

* рак ракIа(ра) (рикIина) авай къунши сущ. лап мукьва къунши. Ибур чилерайчилиз вучиз физвач, ракракIара авай къунши, кIул алгъана, хур къенез фенвай, гиланй вилера каш амай хътин какур Агьмед акурла? П. Ф. Жуван руг. Са кьадар вахтар алатайла, Сеферан кIвале суфрадихъ адан рак ракIара авай къунши Байрам ацукьнавай. ЛГ, 2004, 18. ХI.

РАК² урус, сущ.; -ди. -да азардин тIвар. Зун ашукь тир алимрал Рак терг ийиз кIанзавай. А. Ал. Лифрекай баллада.

РАКЕТА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са тайин макьсаддалди цавуз ядай цIай кьадай затI авай ва вичин ишигъ чукIуриз-чукIуриз фидай гуьлле. Атана йис, атана Свараг галаз гъетерик. Цав цуькверай ацIана Ракетайрин экверин. А. Ал. ЦIийи йис. 2) алемдин бушлухриз ракъурдай гуьлле-самолёт. Самолётни ваз кани, Ракетани къудратлу - Гъич са затIни ракъинин Патав къадач гьайбатлу. А. Ал. Акъвазра рагъ хъфизвай.

РАКЪАР, РАКЪАРИ рагъ существительнидин падежрин формаяр. Кил. РАГЪ.

РАКЪИБ араб, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра рабетлу инсан. ХупI четин я, кIан хьайиди тагайтIа, ракъибарни амалдивди рахайтIа. Е. Э. Аман, яр. Нече шумуд ракъибарин гуьгьуьлар хана, Зулжалал... Е. Э. Чуьхвер.

РАКъУН нугъ, гл., ни ву. ж; -ада, -ана; 1) садан патай масадаз са вуч ятIани агакьарун. Дустуни ваз са ажайиб савкьват ракьайна. Е. Э. Чуьхвер. За зи арза шикаятна лагьана, Дустар патав рисалатна, ракъана. Е. Э. Азиз дустар, килигдачни зи гьалдиз? 2) са кар кьилиз акъудун патал вуж ва вуч ятIани рекье тун. Ви патав уьлчуь ракъайтIа Яраб вун бизар жедани? Е. Э. Гъазанфераз. Гатфарин югъ мукьвал ала, Салам-дуьа ракъуд за ваз. Ф.

РАКЪУРУН || (ДАКЪУРУН нугъ.) гл., каузатив, ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а. -ин, -рай, -мир; ракъур тавун, ракъур тахвун, ракъур хъийимир 1) са чкадай маса чкадиз фидайвал, агакьдайвал авун. ЦIикьвед агьзур девед пар Яд дередиз ракъуррай... Ф. Къванцин гада. Марф ракъуриз кIан хьанва жед Худадиз... Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. [Загьидат]. - На, диде хтайла, лагь адаз, ада вун ракъур тавуна тач. Лагь хьи, чнани кIелзава гьа ликпунктда. Гь. Гь. Адетдин къармахра. - КIел авун хъсан кар я лугьуда, чан руш, ви стхадини кIел ийизва. Чидач ман, вун кIелиз ракъурунал ви буба рази жедатIа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Мажбуридаказ чи хуьряй пуд кас алкоголдикай сагъар хъийидай больницадиз ракъурнава. К, 1985, 14. VII.... зи патав лезги чIал тийижир, кIелдай кьван лаш хътинди авунвай цIикъвед-ципуд савай са шуьрлуьнкI дакьурзава . Ж. Гь. Юргъалай гуьгъуьниз. 2) са вуч ятIани кве ятIани гьатдайвал авун. Цаз гъилиз ракъурнатIани, рикI тIар хьана. Р. Синонимар: сухун, чуькьуьн, ягъун.

РАКЬ сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара гимишдинни лацувилин акахьай рангунин металл. Са сеферда, пакамахъ фад хьиз, Гьуьлуьн шагьдин рушаз кьенеррин ракьар жакьваз элкъвезвай ва вичиз патахъпатахъ килигзавай гьуьлуьн шив акуна. Ф. Гьуьлуьн шив.... гадади адал элкъвена тахтайрикайни ракьарикай кьакьан пару чIугунвай. А; Исм. Эхиримжи къув, Къавариз шифер, сахси, ракь янавай, багъбустан, шуьшебенд айванар галай кьве мертебедин кIвалер саки виридахъ ава. ЛГ, 2004. 28.II.

* ракь акур чинер(ар) хьиз нар. гзаф къурхувал акатна. Йифен гуьзелвал акурла, хуьре авай къазахризни, куьчедиз экъечIна, сейр ийиз кIанзавай, амма Бубадин анжах са тIвар-ван хьайила, ракь акур чинерар хьиз, квахьзавай абур гьар сад са кIвале чуьнуьх хьанвай. Къ. Къ. КIири Буба.

* ракь ягъун [чIугун] гл., ни-куь квез са куьн ятIани винел пад ракьуналди кIевун. И мукьвара чи кIвалин къавуз ракь чIугвадайвал я, вучиз лагьайтIа, колхоздиз адакай -менфят къачуз кIанзава. Р. Гь. Зи ирид стха.

РАКЬАР сущ.; -и, -а вагьши гьайванар кьун патал раснавай алат. Ракьаравай пеленгар, машахар, Жанавурар аквазва кьери жез. А. С. ВетIер. Синонимар: желе, кьентераг, кам, чартма.

* ракьар къягъун гл., ни низ-квез вагьши ничхир, гьайван кьун патал раснавай ракьун яракь. Фекьир Эмин, - ваз авур кар! Къяна адаз, яхъ са ракьар. Е. Э. Къах тIуьр кац

* ракьара гьатун гл., вуж-вуч 1) вуч вагьши гьайван къянавай ракьара гьатун. 2) куьч. четин гьалда гьатун.

РАКЬУН прил. ракьукай, кIеви металлдикай раснавай. [Керекуьре Пуркурович]. Пул хьайидалай кьулухъ фена Америкада жуваз цIийи са ватан къахчуда, кьакьан пару яр, ракьун ракIарар галай... Ф. Б. Филиал. И еке дараматдин къенепата юкьни-юкь тирвал ракьун мягькем дестекри мискIиндин кьве патан цларни сад-садахъ галаз алакъалу авунвай. ЛГ. 2004, 15. VII.

* ракьун балкIан сущ., зар. трактор. Чпи цанар ракьун балкIанралди цадалда. З. Э. Муькъвел гелер.

* ракьун рехъ сущ. поездар фин патал кIеви металлдикай раснавай рельсерин рехъ.... садбуру лагьана, Дербентдиз фена; садбуру лагьана, ракьун рекьел кIвалахиз фена. А. Ф. Риза. КIвал ракьун рекьин патав гвай ва сифте йикъара физвай поездрин ванери адав сакIани ахвар вугузвачир, амма гила вердиш хьанва. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

* ракьун шаламар алукIна свас жагъура мисал 'сусахъ яргъалди къекъуьгъ' манадин мисал.

РАКЬУЦI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра металлдин пичера руда цIурурайла, амукьдай кIеви цIивин хьтин затI.

РАКIАР(АР) кил. РАК.

РАКIиНи, РАКIиНиЗ рак существительнидин падеждин формаяр. Кил. РАК.

РАКIиНИН прил. ракIиниз талукь. За базардай ракIанин петлияр къачунай. Р.

РАМ: * рам хьун т-б, гл. пуч хьун, терг хьун.

РАМАГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьайванрин, ничхиррин кIватIал. - КIандатIа, - лагьана давамарна Асана, - дагъда авай лапагрин суьруьяр, маларин илхияр, хварарин рамагар къачу. З. Э. Муькъвел гелер. Адила рамагдиз хкягъай кьве балкIанни зи гъуьлуьни Сурхая турманриз маса гана. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Кьулухъ элкъвезвай кьушундин гуьгъуьнал сан-гьисаб авачир кьван мал-къарадин нехирар,. хиперин суьруьяр, балкIанрин рамагар алай. З. Р. Гьажи Давуд.

РАМАГБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра рамаг хуьзвайди. Гьасятда зи рикIел лезгийрикай сад лагьайди яз и тIварцIиз [Социализмдин Зегьметдин Игит. - А. Г.] лайихлу хьайи рамагбан Агъабег Уружеван, адан гуьгъуьналлаз уьзуьмчи Сейфедин Къулиеван, багъманчи руш Саимат Ферзалиевадин ва масабурун тIварар къвезва. ЛГ, 2004, 13. IV.

РАМАЗАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мусурманрин календардин вацран тIвар. 2) (чIехи гьарфуналди - Р) эркекдин хас тIвар: Рамазан. Дустар Къазанфар, Рамазан, Эмин ама квехь эрзиман. Е. Э. 1877 - йисан бунтариз. Межлисдавайбур вири кавхадиз тамашна. Кавха Рамазан са вилихъди Уьзденаз тамашна... С. Ярагъви ашукь Уьзден.

РАМКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) пенжерда шуьшеяр тун патал тахтадикай раснавай кIалуб. 2) шикил тун патал раснавай кьуд пипIен кIалуб.... дуьзмишнавай рамкада авай рушан шикил къалурна. - Гьамни квехъ галаз кIвалахзавайди яни? Б. Гь. Вили вилер. [НацIамур]. Керекуьре Пуркурович, зав са тIимил пул гице, за, исятда фотографдиз эверна, куь кIвачин кьилел са шикил яз тан, ам, чIехи авуна, рамкада туна, чи институтдин къуза патай куддайвал. Ф. Б. Филиал.

РАМУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир, рам авун, рам тавун, рам тахвун, рам хъийимир тахьай, авачир гьалдиз гъун. За рамнава виридалай кьакьан тахт, Заз вун хьтин иерд ава дуьньяда. М. М. КIан хьун зи яр.

РАНГ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са затIунин экуьнин тав. # аби ~, вили ~, шуьтруь ~. хъипи ~, яру ~, цавун ~, чипин ~; ~ алахъун, - къалин хьун. Тачагъайди пашман, жагъайди шад я, гьар рангунин Яру, цIару гуьллуь чит. Е. Э. Яру, цIару гуьллуь чит. Назлуди пIатIнусдилай хъипи рангарин са истикIан къачуна. А. А. Пад хьайи рагъ. Гьар жуьредин - къацу, хъипи, яру, михек... - рангари безетмишнавай зулун тама еке са луж чакъалри бегъем дем, еке межлис, кьиле тухузвай. Къ. М. Дуствилин цIай. ☼ М. М. Гьажиева и существительнидин кирс падежра гьам -уни, -ади ишлемишун норма яз гьисабзавай ( кил. М. Гаджиев. Лезги чIалан орфографиядин словарь, 1955).

* ранг гъун гл., ни нел-квел абурлу авун. Йисаралди садани фикир тагуз гадарнавай гьаятрал ранг гъанва... Х. Шайдабегова. Гъилер - къизилдин, крар - заргардин.

* ранг фин [алахъун] гл., куьн ранг амачиз хьун.... ранг фенвай перемарни шалвар ала. К., 1988, 25. XI. Синоним: алахъун.

* ранг ягъун гл. 1) ни квез са гьихьтин -ятIани рангадай авун. ТIимил цIегьрен гелер квай адан гьаркьуь ва туракь ранг янавай чини гена заз затIни лагьанач. Б. Гь. Кек галкIизва. За Ольга Дмитриевнадиз са вил яна ва зи гаф юкьвалай кьатI хьана: заз адан ранг ягъ тавунвай, амма къизилгуьлдин пеш хьиз яру пIузаррал гьикI жизви хъвер акьалтна квахьнатIа ва гьик} ада кьил галтаднатIа акуна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Вацран экуьни гьуьлуьз фири некIедин ранг янавай. З. Э. Кек галкIизва. 2) куьч., квез дигмиш жедай гьалдиз атун. Мухлисатан успагьивал, зиринг къветрен къекъуьнар акваз куз-хъукъуз амукьдай абуру лугьудай: - Пагъ-пагь, ранг янавай лацу пIини я. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

* рангунал вегьин гл., парча, гъалар, партал тайин рангадик кутун.

РАНГЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; рангламиш авун, рангламиш тавун, рангламиш тахвун, рангламиш хъийимир 1) рангуниз вегьин, тайин са ранг алай гьалдиз гъун. 2) рангар ягъун. Рангламишун муд хьайила, Фередихьни сиргъа хьана. Гь. Рамазанов. Нуькердикай агъа хьана.

РАНгЛУ прил. ранг янавай. Антоним: рангсуз.

РАНГЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера ранг алай гьал, рангунин гьал. Антоним: рангсузвал.

РАНГСУЗ туьрк, прил. тайин шейиниз вичин хас тир ранг алачир. Са тIимил вахтара вун ина акъвазна кIанда. Хирер са бубат сагъ хьайила, ахпа фейитIани жеда, - лагьана кIвалин иесиди. Кьиличан рангсуз сифетдик экв кткана. А. И. Къиргъин. Беневшайри кьве сеферда цуьк акъудда: гатфариз ва гатуз. Гатфарин цуьквер ирибур, гуьрчегбур ва атирдин ни галайбур жеда, амма тум гъидач. Гатун цуьквер куьлуьбур, рангсузбур ва ни галачирбур жеда, амма тум гъида. А. С. Беневшайри кьве сеферда... Антоним: ранглу.

* рангсуз хьун гл. рангар амачир гьалдиз атун. Касдин чин, - гьамиша вирт гуьцIайбур хьиз, рахадай пIузарар, адан вилер, - чпяй гагь Кефер, гагь Кьибле, гагь Магъриб, гагь Машрикь аквадай вилер, - вири, гагь хъипи, гагьни рангсуз жез, яни рангар атIуз, кьве гьалда дегиш жезвай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

РАНГСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера ранг алачир гьал. Антоним: ранглувал.

РАНГУНИН прил. тайин рангадиз вегьена гуьрчег гьалдиз гъанвай. Зияратдиз къвезвайбурув гвачир са затIни авачир. Ракъинин гуьмбетдиз лапагар, верчер, гъери, дуьгуь, рангунин литер ва гзаф кьадар маса шейэр паяр яз гъизвай. А. И. Къиргъин.

РАНДА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра харат устIарди тахта, кIарас цIалцIамардай алат.

* рандадай ягъун гл., ни вуч харат устIарди тахта, кIарас ранда алатдалди цIалцIамарун.

РАПАР раб существительнидин гзафвилин кьадар. Кил. РАБ.

РАПАРГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра рапар-гъалар твадай затI, кьвати.

РАПРАП сущ.: -ди, -да; -ар, -ри. -ра гзаф нурлу экв. Синоним: цIарцIар.

РАПРАПУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; рапрап авун, рапрап тавун, рапрап тахвун, рапрап хъийимир гзаф нурлу экв.... гъетери рапрапариз нур гуз башламишна... А. Ф. Лянет. Синоним: цIарцIар гун.

РАС: * рас авун гл. ни вуч са вуч ятIани арадиз гъун. Ада заз маша рас авуна, амма бегьемди хьанач. Р. Синоним: расун.

* рас хъувун гл. ни вуч чIуру гьалдиз атанвайди къайдадиз хкун. - Ма, и шаламарни ваз, и валчагъни. Бадедив са тIимил рас хъийиз туна алукIа жуваз. А. Ф. Риза. И рекьерихъ гелкъуьн, абур рас хъувун чкадин Советдин бурж я... И. В. Чирхчир. Расна чуьнгуьр бубади. К., 1988, 23. XI. Синоним: расун,

РАСАЛМИШ: * расалмиш хьун гл., вуж-вуч нел-квел сад масадал, арадай вахт алатайла, гьалтун. Ахпа ам гьаятдиз экъечIна. Варарал ам вичи гуьзетзавай Алмасовал расалмиш хьана. А. А. У муд. Маса пачагь хъжеда вал расалмиш, Халкь паталди хъсан пачагь авайд туш. А. С. Вилик жерге. Заз бязи къекъуьнра хаталу кьвалар гьалтзавайди чизвай. Амма гьич, чка мус расалмиш жезватIа, дуьздаказ тайинарун регьят акъваззавачир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

РАСпИСАНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тикрар жезвай са кар кьилиз акъуддай, акъатдай вахт къалурзавай затI. # тарсарин ~, поездрин ~; ~ туькIуьрун, ~ дегишарун.... пакамахъ фад школадиз атай ученикриз ва учителриз дегьлизда тарсарин расписание алкIурнавай тахтадал цIийи расписание акуна. А. А. Умуд.

РАСПИСКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сада вичин патай масадаз авай алакъадин кIвалах, кар тайинардай документ. Округдиз фейи Алирза, Айнадин тIалакьар вахкана ва адахъ вичин гьич са гафни галамач лагьай расписка гана, хтана. З. Э. Муькъвел гелер. Фекьи-фахрадиз, сур атIайбуруз гайи пулар... сур атIайбурувай чпиз гайи пулунин гьакъиндай лугьузвай распискаяр, чи муьжуьд кас авай хизан хъфена-хтайдан гьакъиндай шагьидвалзавай рекьин билетар гилигзава. А. Къ. Гилигзава.

РАСПОРЯЖЕНИЕ урус, сущ.; -ди, да; -яр, -йри, - йра гьукуматдин идаради къанун яз акъуднавай къарар. Районрин ва шегьеррин администрацийри 2004 - йисан 1 -апрелдалди чкадин бюджетар тамамарунин вацран гьахъ-гьисабра, и распоряженидин 1 -пунктунихъ галаз кьадайвал, коммунальный игьтияжрин ( электроэнергиядин. газдин) субсидияр гуниз серфнавай харжияр къалурин. ЛГ, 2004, 15. VII.

РАССКАЗ урус, лит., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра прозадалди кхьенвай ча вакъиадиз талукьарнавай куьруь литературадин жанр. Куьруь рассказ ва я новелла кIелзавайдаз са истикан яд я. Ам ада са нефесдай хъвада. А. Ал. Къурбан Акимов. Гьелбетда, Ватан патал женгера телеф хьайи гьар сад чпикай неинки газетдин куьруь макъала кхьиниз, гьакI очеркар, рассказар, повестар, романар кхьинизни лайихлу я. ЛГ, 2004, 22.I. Синонимар: гьикая, новелла.

РАСТРАТА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра кIвалахзавай чкада вичин кIвачихъ галай пул ва я маса шейэр законсуз рекьера харж авун.

РАСУ прил. ярувални хъипивал акахьнавай рангадин. # ~ чIарар, ~ кьил, ~ суфат, ~ рацIамар; ~ жегьил, ~ ханум. Диде аскIан буйдин, расу чIарар авай, чин са тIимил яргъи, зиринг дишегьли. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Руша, кIвач кьуна, расу чIарар алай нини галтадзава. М. Б. Зун кьенвач. Акуна заз, им ажеб акунар авай кицI я. ЧIарарин ранг расу, расу рангунал чулав яни, шуьтруь яни пилекар алай, кIвачер шуькIуь, амма тапацар еке, гардан куьруь, амма келле зурба са жинс я. А. Исм. Эхиримжи къув.

* расу хьун гл., вуж-вуч расу ранг алай гьалдиз атун.

РАСУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илери, -илера расу тир гьал.

РАСУДАКАЗ нар. расувал хас яз. Синоним: расуз.

РАСУ3 нар. расу яз. Синоним: расудаказ.

РАСУКАР сущ,; -ри, -ра куьлуь авунвай як тукIунвай гьайвандин михьнавай руфуна ва ратара туна гьазурдай хуьрек.

РАСУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; 0 || -а, -ин, -рай, -ин, -мир; рас тавун, рас тахвун, рас хъийимир са вуч ятIани арадиз гъун. Гишин хьанвайвиляй. явашдаказ къарагъна, тамуз фена, мегъуьн тазар атIана гьана, вичиз чIемерукар, хьелер расна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Муькъвер расда лугьуз, кIвалер чукIуриз, гъварар дашмишна. И. В. Чирхчир. Гуьрчег тереф - ам элкъвена расда ягъай къванцикай. М. Б. Муьгъ. Синонимар: тешкилун, туькIуьрун.

РАСХОД урус, сущ.; -ди, -ар, -ри, -ра са вуч ятIани кьилиз акъатун патал са затI (пул, яд...) квадарун, авачир гьалдиз гъун. Къан са пут нафт вичин расход... С. С. Примусдин тариф. Синоним: харж.

РАТ (ЯТI нугъ.) сущ.; -тIра, -тIра; -тIарар, -тIарри, - тIарра техил гатадай майдан. Вядедамаз эчIичI ратIар Техил фад гатун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая. И фейи зулуз ратIралай хтай техил аялри, зунни кIвале авачиз, фуруз вегьена. С. С., С. М. СтIал Саяд. ЯтIран кьулал вегьена нагъвар, цIекIвер, Чукьванрал ацукьна жегьилар, рушар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар: ... абуру ратIрал кIватI хьайи кьван техил чпин кIвалериз чIугуна. А. А. Пад хьайи рагъ.

РАТАР, РАТАРИ рад существительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. РАД.

РАТУНИ, РАТУНИН рад существительнидин падеждин формаяр. Кил. РАД..

РАТIАР, РАТIАРИ рат существительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. РАТ.

РАТIРА, РАТIРАЛ рат существительнидин падеждин формаяр. Кил. РАТ.

РАФТАР фарс, сущ..; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са нив-квев ятIани гатIумунин къайда, тегьер. Урус культурадиз мукьва хьана, вичин чирвал ара датIана гегьеншарунивди, СтIал Сулеймана, яратмишунин кIвалахдихъ галаз авай вичин рафтар гьихьтинди ятIа, ачухдаказ къалурна. З. Э. ЧIехи шаир. И рикIевай гафар винел акъуд тавуни ва абрун арада неинки хуш рафтар, гьатта мейиллувални хьунухьи, Айшади чIугвазвай дерт кьезиларзавай. А. А. Умуд. Синоним: алакъа.

РАФТАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера рафтар, алакъа авай гьал. Зелфидинни учительницадин арада гъеле са ахьтин мукьва рафтарвал тайин хьанвачир. А. А. Умуд. Иллаки гатфариз вири и гьерекатриз ажайиб кесерлувал хас жедай, гуя тIебиатда алукьнавай и гуьзел бередиз атирни, везинни, дигайвал гузвайди и бахтавар инсанрин ачух рафтарвилер я. М. В. Гьарасатдин майдан. Нина муаллимдин инсанвал, регьимлувал, виридахъ галаз адан хуш рафтарвал я. ЛГ, 2000, 20. VII. Лугьумир кьван, Юдинанни чIехи камалэгьли Лев Толстоян арада хуш рафтарвал ва дуствал аваз гзаф йисар тир. К, 1988, 22. ХI. Вирибурухъ галаз чна хуш рафтарвилин алакъаяр хуьзва. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Синоним: алакъалувал.

* рафтарвал авун гл., ни нихъ галаз алакъалувал авун. Мехъер алатай пакамахъ, вичин гъуьлуь ам кIваляй чукурайдини хъсандиз чизватIани, Селминаза адахъ галаз инал са жуьредин рафтарвал ийизва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Велимет куьчейриз экъечIзамач. Адаз инсанрихъ рафтарвал ийиз кIамач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Вичин гьал хъсан хьайила. ада захъ галаз ашкъидивди, хайи веледдихъ галаз хьиз, рафтарвал ийиз хьана. А. Э. Шаирдин тарсар. Синоним: алакъалувал авун.

* рафтарвал хьун гл. алакъаяр хьун. И кьве патан арада, - фикирзавай жеди лекьре, - садрани баришугъвал, рафтарвал хьун мумкин туш. М. В. Гьарасатдин майдандал.

РАХАЙДИ рахун глаголдин причастидин форма. Кил. РАХУН.

РАХАРД(И) рахун глаголдин причастидин форма. Кил. РАХУН.

РАХКУРУН (РАХКУН нугъ.) гл., ни; -да, -на, -из, -зава; -0 -а, -ин, -рай, -мир; рахкур авун, рахкур тавун, рахкур тахвун, рахкур хъийимир ) вуж гъуьлуь вичивай паб чара авун. Са касдин паб маса гъуьлуьз. Иниз-аниз рахкуз, къази. Е. Э. Къази. Абуру ара-ара зарафатдив хабарни кьадай: «Тагьир халу, а вуна синихар авунвай паб гьа им яни, тахьайтIа, вуна ам рахкурнани?» К. К. Шаирдин килфетар. 2) вуж атай чкадиз рекье хтун. Регьят тушир, залумдин Руфун тухна, рахкурун... Ф. Бахтавар. Шагьугьли шагь Абасан везир къведа, идаз пачагьдин кIвализ ша лугьуз. Далалубегьлиди, - сагърай, кIвале мугьман ава, завай къвез жедач, лагъана, атанвайди рахкурна. Ф. Далалубегьли. 3) хьайи, авур крарилай алава яз, са вуч ятIани рекье тун. КIвале тек амукьай дидедиз пул ва парталар рахкуриз куьмекар ганайтIани, адакай рушан рикI архайин хьайиди туш. А. И. Самур. - Вуна заз пул рахкура, кIвале мехъерик тухудай затIни авач. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: чукурун.

РАХУЛ сущ.; -ди, да; -ар, -ри. -ра цагъ.

РАХУН || (РАХУНАРУН аспектив) гл.; -ада || -арда, -ана || -на; -аз || -из, -азва ||' -зава; ух || -а. -ан || -ин, -урай || -рай, -амир || -мир; рахун( ар) тавун, рахун( ар) тахвун, рахун( ар) хъийимир 1) вуж гафар сивяй акъудун. Варарив гьеле агакь тавунмаз килигайтIа... яшлу итимар, чинар чIурна, рахан тийиз, мадни аскIан хъувуна, гьаятдиз физва. А. А. Лезгияр. Алпанвияр, лезги гафар авайвал "таржума авуна ", рахада. Месела: «геле вар» ( къвез ава), «геде вар» ( физ ава) ва мсб. М. М. Лацу лекеяр. Эгер кIвале жуван хайи чIалал рахазвачтIа, а хизандай тир аялдиз школада дидед чIал чирун хуш къведач, я адалай и кар алакьни ийидач. X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. Заз вав рахаз кIанзава, руш, кIанзава. Вазни рахаз кIанзавайди чида заз. М. Салахъ. Сонет. - Алад, алад! Гзаф рахунармир, - лагьана Гьажиди. - Икьрар пулдилай багъа я. Кумукьна - вач базардиз! А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка. 2) вуж ихтилат авун. Ваз гьарайда, вун явашдиз рахайла. Е. Э. Пис папаз. Ширин мецел вавди рахун заз кIанда. Е. Э. КIани яр. 3) вуж никай-квекай жуван фикир лугьун. Ам вичин кIелунрикай гьич рахадач. Жалил халу, вакIар ямир лугьуз, чи бубадив рахадай. Адаз къайгъу тушир, вичиз чидайвал ийидай. ЦипIицI галаз Шалбуз дагъда || Шейх Желил буба. 4) вуж нелай фитнеяр авун. Залай рахун куь нефсериз кIанид я. Е. Э. КIандач рекьиз, гафар амаз лугьудай. Ви мукьвади валай хаин рахади. Е. Э. Синонимар: битIбитIар авун, лагълагъар авун, элуькьун.

* рахун-луькIуьн сущ. 1) рахунин алакъа(яр). Рахач абур сад садавди ачухдиз, Рахун-луькIуьн гьар патахъай къал жеди. Е. Э. Къва паб. 2) гафаралди никай-квекай ятIани наразивал къалурун.

* рахунар авун гл., ни ихтилат авун. Райкомдин секретардини колхоздин председателди гена хейлин рахунар авуна. З. Э. Муькъвел гелер.

* рахун алачиз нар. кьве фикир жедай себеб авачиз. - Аллагь таалла эзиму КIанди чпиз нуьсрет гурай. Рахун алачиз, абуру, лап фадвилелди кафирар къирмишна, вири мусурманар азад ийида. А. И. Самур. Синоним: шаксуз.

РАХУН сущ.; -и, -а; ар, -ри, -ра ихтилат авунин тегьер. Рахун ширин, ачух къабагъ Акун са мурад я, гуьзел. Е. Э. Ярдиз минет. - Бес я рахунар, я кас, гьикьван рахунарда. Гь. Гь. Колхоз. Пакад юкъуз Обкомдин секретардин рахун газетдиз акъатна. А. А. Лезгияр.

РАХШАНД фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра зарафатни, ягьанатни, хъвер акахьай ихтилат. -Гьажиева кьве сефердани «учитель» лугьудай гафунал ван хкажна, - адак винелай кьатIуз тежедай рахшанд квай. А. А. Умуд. Чи хуьрерин кимерал гьар юкъуз кьиле физвай рахунри, зарафатар авунин рекье сад садан гъавурда авай амадагри чпи чпикай ийидай рахшандрини къалурзавайвал, жемятди винидихъ галай мисалдал амал ийизва. А. Къ. Гаф - кугугай чкадал. Синоним: ягьанат.

* рахшанд(ар) авун гл., ни никай-векай - зарафатни, ягьанатни, хъвер акахьай ихтилат(ар) авун. Зун жувакай рахшандар ийиз тадайди туш. А. Р. Къаратикенар. [Садикьбег]. Абур ракIарихъ галама гьа... Абуру пупIар ягъиз, гьеле чакай рахшандарни ийизва гьа... Ша килигин садра, абур вужар ятIа, акван чна... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синоним: рахщанд(ар)ун.

РАХШАНДАРУН || РАХШАНДУН гл., ни никай; -да, -на; -из, -зава; -а ||' ая, -ин, -рай, -мир; рахшанд авун, рахшанд тавун, рахшанд тахвун, рахшанд хъийимир зарафатни, ягьанатни, хъвер акахьай ихтилат(ар) авун. Рахшандзава, негьзава къе, И патанда а патандаз, Синихзава, къилихзава А - патанда и патандаз. С. К. Жуванбуруз чар. Кутамир зи халкьдин рехне! Рахшандайдан. хура зи халкь, Гапур хьана, акIайди я... М. М. Саврухди хьиз къалзава за... Адавай вич чинеба далудихъай ягъун, вич епина тун, вичикай инсанар хъуьредай, абуру рахшандардай машгъулат хьун эхи ийиз хьанач. А. Къ. Нехирбанни лекь. Инсанар чпин тIебии хесетдиз муьтуьгъ тир, яни азадвиликай магьрумнавай чан алай гьар са затIуниз ( гьатта инсанризни) сифтедай чап-чап, гьатта хвешивални кваз килигда, адак хкуьрда, рахшандарда, ухайш лугьуда, ахпа и азадсузвилихъ галаз вердиш жеда ва магьрумнавайдан гьатта язухни чIугвада. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: ягьанатарун.

РАЦIАМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вилеринни пелен арада авай чIарарин цIар. Гьуьсейнован чин... гьвеч'ш ва хци вилер, яргъи рацIамрин кIаникай атIумна, килигзавай. А. А. Умуд. Ам, гагь гъил юзуриз, гагь кьил галтадиз, гагь вичин чубарукдин лувар хьтин рацIамар хкажиз, еке чIулав вилери цIарцар гуз, рахазвай. З. Э. Муькъвел гелер. Рехи рцIамрикай туьхвенвай вилери са легьзеда нур гана ва абурал мад циф ахкьалтна. М. Гь. Им къван, имни терез. Са йикъапа ви рцIамдин къекъуьнди Ирид кьушун акIадардай, къехуьнди Ахварикай магьрумдай сагъ шегьерар, Амма гила?.. Ийизва гьа хъуьруьн ни? И. Гь. Рубаияр. – Гьа-ан, гъавурда акьуна! - гьалчIай рц)амрикай килигзавай урукулар хьтин вилер рахазвайдан чиниз сухзава кьуьзуьда. Б. Гь. "ТIварун стхаяр. Адан пелен юкь гьасятда агаж хьана. Рехи рацамар тик акъвазна, винеллай пIузни винелди хъифена, сивни ахъа хъхьайла, сиве амай кьве сас кьадарсуз экъис хьанай. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ 1955 - словарда рцIам кхьин дуьз яз гьисабзавай ( кил. М. М. Гь. Лезги чIалан орфографиядин словарь. Махачкала, 1055, ч. 113). Аквадай гьаларай, кхьинра и гаф кьве жуьреда гьалтун 1964 - йисалай орфографиядин словарра рацIам кьабулун хьана.

РАЧАР раж существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. РАЖ.

РАЧАРА² раж существительнидин чкадин 1 падеждин форма. Кил. РАЖ.

РАЧАРА² нар. сеферда. # а ~, и ~, мад -.

РАЯТ араб, сущ.: -ди, -да: -ар, -ри, -ра девлетлудаз къуллугъ ийидай ва адаз табий кас. Са вил авай шагьдиз вичин раятрилайни гзаф кичIе хьана, ада гьасятда шегьердин цларал гзаф къаравулар эцигун эмир гана ва вичини кичIевиляй экв жедалди вил вилик хкIурнач. Ф. Гьуьлуьн шив. Ада, вичин хуьруьнбурун хам хутIунна, вири вичиз табий авуна. Идални бес тахьана, къунши хуьрерни пацук кутуна, вичин раят авуна. А. И. Къиргъин. Уьзденан сивяй ихьтин келимаяр акъатунин умудни авачир. Хан ягъалмиш хьана. Адаз вичиз раятрин патай гьуьрмет авайди чизвачир. С. Ярагъви ашукь Уьзден. ☼ «Лезги чIаланни урус чIалан словарда» и гаф ряят кхьин теклифзава, Орфографиядин словарда (2001 -й.) ам авач, кхьинра раят яз ишлемишзава. Чун эхиримжи варинтдин терефдар я.

РГАДА, РГАЗ, РГАНА ругун глаголдин вахтарин формаяр. Кил. РУГУН.

РЕВИЗИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра майишатдин хсусият авай гьал, ам дуьз тухузватIа ахтармишун.... валай самбар кхьинар авунва, за ви майишатдиз ревизия ракъурдайвал я, жуван кьиликай фикир ая, гада... К. К. Яд атIай регъв.

* ревизия авун гл., ни майишатдин хсусият авай гьал, ам дуьз тухузватIа ахтармишун кьилиз акъудун.

РЕВИЗОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ревизия ийизвай кас.

РЕВОЛЮЦИОНЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яшайишда, илимда маналу дегишвилер твадай кас. Дагълуйрин интернатда кIвалах ийиз Гьейбатова Дагъустандин революционеррин ва маса машгьур кьегьалрин 21 барельеф яратмишна. З. Э. Скульптор.... Къазимегьамед Агьасиев, Мукьтадир Айдинбеков, Мегьамед Гьуьсейнов ( Михаил Лезгинцев) хьтин революционерар... авай халкь гъвечIиди яни? М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

РЕВОЛЮЦИОНеРВАЛ урус, сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера революция ийидай пешекарвал.

РЕВОЛЮЦИОННЫЙ прил. революциядиз талукь.

* революционный романтика лит., сущ. художественный произведенияр яратмишунин рекьерикай сад. Шаирри чпин произведенияр социализмдин рвализмдин методдин бинедални революционный романтикадин руьгьдал алаз кхьин лазим я. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

РЕВОЛЮЦИОННИВАЛ сущ.; -или, -иле; революция авунин гьал.

РЕВОЛЮЦИОННИВИЛИН прил. революция авунин гьалдин.

РЕВОЛЮЦИОННИВИЛЕЛДИ нар. революционнивал хас т.

РЕВОЛЮЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра яшайишда, илимда маналу дегишвилер тун патал ийизвай гьерекат, тухузвай кIвалах. Пачагь тахтунай гадарна, вахтуналди тир гъукумат алудна революция гъалиб хьана А. И. Самур.... В. И. Лениназ Къ. Агъасиеван революция патал тухузвай кIвалахдикай хабар авай. М. М. За нин бахтар чуьнуьхна хьи... Синоним: инкъилаб.

РЕГИСТРАЦИЯ (РЕГИСТРАЦИ рах.) урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра 1) сана авай, жедай ксар, затIар, гьалар, къейд авуна, кхьин. 2) эвленмиш хьун кхьена къейд авун.

* регистрация авун гл., ни 1) вуж-вуч сана авай, жедай ксар, затIар, гьалар кхьена къейд авун. Муниципальный тешкилатдин администрациядин тешкилатдин кьилин къуллугъдал къвез кIанзавай кандидатрин арзайриз конкурсный комиссия дикъетдалди тамашна, вири патарихьай анализ авурдалай гуьгъуьниз регистрация авуна, райондин газетда чап авун. "Самурдин сес" газ., 2005, 4. VI. 2) эвленмиш хьун кхьена къейд авун. Перепись кьиле тухудайла [2002 - йисан. - А. Г.], регистрация тавунвай хизанрин гьакъиндайни, сифте сеферда яз, делилар кIватIнава. ЛГ, 2004, 24. VI.

* регистрациядикай хкудун (регистрациядай акъудун) гл., ни паб гъуьлуь ва я гъуьл папа санал яшамиш жеда лагьана авур къейд къанундалди чIурун. Регистрацидикай хкуднаватIани, абур санал алама. Р. & Амма папа винелди акъуд тийиз веревирдар ийизвай... Гагь ам вичин регистрами алудуп патал суддиз физва. З. Э. Рамзият. - Кьве рикIин хьайи Лукьман ахварал физвачир. Пака за Пенкераз квахь лугьуда. Регистраци алач, затI. З. Э. Рамзият.

РЕГЛАМЕНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра собранийрал, конференцийрал рахадайбуруз теклифзавай къайда, рахадай вахтунин кьадар.

РЕГЪ сущ,; -къини, -къина; -къер, -къери, -къера 1) инсандин, гьайвандин чIарар эвягьдай куьлуь сарар авай алат. Гатфариз туьлекдай вахтунда цIегьрен чIарар махсус рекьералди эвязава. И кар кьве сеферда ийизва; туьлекун бишламиш хьайила ва ам куьтягь жедайла. З. А. К. ТIебиат чирун. Къванцел кварцин, сар эвядай рекъинин ва цуькверин шикилар атIанвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) чIижери вирт кIватдай алат. АцIурзава ада бакар, ЧIижре вичин рекьер хьиз. - Гъери вутIда? Авач къапар! Ракъура лагь шегьердиз. Къ. Р. Самур, къе ви дереда.

* рекъинай ягъун гл., ни вуч сар регъ алатдалди михьун. Адет яз, рушари, кIвалин са пата ацукьна, иесидиз баргъар ацаз, сариз кек ягъиз, сар рекъинай ягъиз, Гуьлуьтар храз куьмгк гудай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

РЕГЪВ¹ [рах] сущ.; -уь, -ве; -вер, -ери, -ера 1) техилдикай гъуьр ийидай махсус алат. 2) техилдикай гъуьр ийидай алат авай чка, дарамат. - Бес, а гъуьр гьина жедайди я? - Регъве, чан хва, - лагьана дидеди. Магьамад регъуьз фена. Ф. Ирид юкI алай пагьливан Магьамад.... Дустагъдай катна чун са регьве чуьнуьх хьана. Къуьзуь регъуьхбанди чаз фири некни гана. И. В. Теъбир. Регъуьн вилик пуд руш акъвазнавай. Ш. Шабатов. «Лезги Чапаев».

* регъвел (регъверал) вегьин гл., ни 1) гъуьр ийиз техил регъуьн кьилел эцигун. 2) куьч., ни вуж масадбурукай наразивилелди рахун. Гьа икI, Алимни Селим кимел ала... Регъверал вегьенва абуру Горбачев пабни галаз, Березовскийдин хам пудра алажна, Ельцин кьейила садакьа чпи гуда лагьана хиве кьуна. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар.

РЕГЪВ² кил. РЕКЬВ.

РЕГЪЕЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пару. Элкъвена гьаятдал къванерикай цлаз ухшар регъел чIугуна. А. Исм. Вацран мичIер.

РЕГЪУЬ¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьайвандин нек авай, нек хуьдай чка. Дили жедай, ргадай ам Регъуьдик гъил кягъайла. Тек дидедив ацаз тазвай, Гьамни мани ягъайла. М. Б. Деве.

РЕГЪУь² прил. жувак тахсирдин гьисс квай хьтин. Элеонора масабурук акахь тийир, вирибурухъай кичIе ва регъуь, гьа са вахтунда гзаф фагьумлу, зигьинлу руш тир. Х. Шайдабегова. Элеонора Рузвельт.

* регъуь авун гл., ни низ регъуь жедай гьалдиз гъун.

* регъуь хьуй! межд., низ 'къуй вичиз вуч тахсирлу тирди гьиссрай' манадин ибара. За лугьузва - регъуь хьуй зи жуьредиз, ГьикI я жузаз, кагъаз кьванни кхьизвач. М. Б. Дустариз

* регъуь хьун гл., низ вич тахсирлу тир хьтин гьисс хьун. "И касдиз регъуь тахьун аку, чIехи итим хьана, вич ламрал алаз, гъвечIи гада яхдиз тухузва", - лагьана. Ф. ГьикI хьайитIани рахада. [Кукул Дайи]. - Садра гьарамзададин суфатдиз килиг. садра адаз регъуь тахьун аку, папарин кавха затI хьана, гьадаз бубадилай арза-затI гуз, ваз регъуь тушни, ваз гьая тушни? Гь. Гь. Адетдин къармахра. Гила, регъуьни тахьана, «ам зи паб туш, зи паб къенва», - лугьузва. А. А. Лезгияр. Жуьрэтдиз регъуьни тахьана, Кьилевай гьакимрик кязава. М. Б. Шаирдин кьиникь. Синоним: утанмиш хьун.

РЕГЪУЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера регъуь тир гьалдин гьисс. Ахпа бирдан адан ири, къуватлу чина регъуьвал гьатна. А. А. Умуд. Туракь варз и береда акьван гуьзел я хьи, на лугьуди, ам иниз сифте гуьруьшдиз атанва: адан суьрет гуьрчегариз регъуьвилин яр къикъифзава, ам фагьумлу ва сабурлуни я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Адав гвай регъуьвилер акваз, таяр-туьшери ам зарафатриз вегьедай. ЛГ, 2002, 15. V. Антоним: регъуьсузвал.

* регъуьвал авун гл., ни никай-квекай регъуь тир гьисс(ер) авай гьалдиз атун. Лагь ваз и кIвалерай вуч кIандатIа, буюр, регъуьвал ийимир. Вун патал заз са затIни гьайиф къведач. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: регъуьвалун.

РЕГЪУЬВАЛУН || РЕГЪУЬВИЛЕРУН аспектив, гл., ни; -да, -на; -аз, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; регъуьвал( регъуьвилер) авун, регъуьвал ( регъуьвилер) тавун, регъуьвал( регъуьвилер) тахвун, регъуьвал( регъуьвилер) хъийимир регъуь тир гьисс(ер) авай гьалдиз атун. Регъувална хъуьреда ваз рушар чи... А. С. - Жуван аял яхъ, - лугьузва МутIалиба гъвечIи стхадиз. - Дидедиз мажал авач. Регъуьвилермир, вун шегьерра кIелнавай итим я. Гь. Къ. Четин бахт. Синоним: регъуьвал авун.

РЕГЪУЬВИЛЕЛДИ нар. регъуьвал хас яз. Синоним: регъуьдаказ, регъуьз, регъуьла. Антоним: регъуьсузвилелди.

РЕГЪУЬВИЛЯЙ нар. регъуьвал себеб яз. Бегьем регъуь хьана Велиметаз, чинни лап жегьре хьана, регъуьвиляй чилерай чилиз физва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: регъуьла.

РЕГЪУЬДА гьал, низ регъуь тир гьалда ава(й). -Заз регъуьда, ~ лагъана папа, наз маса гуз. А. А. Пад хьайи рагъ. Са бязи хийир такIан хьтинбур хъуьренни ийиз хьана: «Буба кьена гьикьван вахт хьанватIа аку, гилани садакьа ганвач, чеб гьа кьил алаз куьчедизни экъечIда, регъуьдач». А. Ф. Бубадин веси. Чухвадин патахъай ихтилат ийизни регъуьзвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

РЕГЪУЬДАКАЗ нар. регъуьвилин лишан хас яз. -Заз чида: вун Гьамидаз фидач. Зелфи регъуьдаказ Селимаз килигна. А. А. Умуд. Синоним: регъуьвилелди, регъуьз, регъуьла. Антоним: регъуьсузвилелди.

РЕГЪУЬЗ¹ регъв существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. РЕГЪВ.

РЕГЪУЬ3 нар. регъуь яз. Синоним: регъуьвилелди, регъуьдаказ, регъуьз. Антоним: регъуьсузвилелди.

* регъуьз-кичIез нар. регъуьвилинни кичIевилин гьиссер кваз. Ада вичин гаф кьилиз акъудна. Ам регъуьз-кичIез вичин тарелкани вичин кьуьк гваз столдихъ атана. А. А. Лезгияр. И машинда вун – регъуьз-кичIез ваъ, уьзягъдиз ацукьдай. А. А. Лезгияр. Регъуьз-кичIез шкьакь туьквенчиди лагьана... А. И. Самур.

РЕГЪУЬЗВА кил. РЕГЪУЬДА.

РЕГЪУЬЛА нар. регъуьвал себеб яз. - Кьена регъуьла, - лагьана Муса хъуьрена. З. Э. Муькъвел гелер. Амма патарив чIехибур гвайвиляй, абурувай регъуьла сив ачухиз хьаначир. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: регъуьвиляй.

РЕГЪУЬН¹ регъв существителнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. РЕГЪВ.

РЕГЪУЬН² гл.; -веда, -вена; -вез, -везва; -уьгъ, - вен, -уьрай, -вемир; Регъуьн тавун, Регъуьн тахвун, Регъуьн хъийимир 1) ни вуч гъуьруьн гьалдиз гъун. -Заз мажал ввач, Садикь, исятда колхоздин ярмаяр регъвез складчи къведайди я... 3. Гь. Залан кам. 2) ни-куь вуч куьлуь-куьлуь авун. Пакамахъ тевледиз фейи вакIарбандиз цIугъ ийиз къатканвай цIуьрнуьгъ акуна. Ам чахчахрин арада гьатна регъвенвай. З. Э. Муькъвел гелер.

РЕГЪУЬСУЗ прил. регъуь тежедай. Регъуьсуз аялар садни-кьвед авач. Р.

РЕГЪУЬСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера регъуь тушир гьал. Антоним: регъуьвал.

РЕГЪУЬСУЗВИЛЕЛДИ нар. регъуьсузвал хас яз. Антоним: регъуьвилелди.

РЕГЪУЬХБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. –ра регъуьн кIвалах идара ийизвайди.... Дустагъдай катна, чун са регъве чуьнуьх хьана. Кьуьзуь регъуьхъбанди чаз фири некий гана. И. В. Теъбир. И манини за къе вини мягьледа авай куьгъне регъуьхбан Шекерали бубадивай кхьенвайди я. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Къурбанакай регъуьхбан гьикI хьайиди ятIа, квез чидач ман, жемятар. К. К. Яд атIай регъв,

РЕГЪУЬХБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера регъуьн кIвалах идара ийизвайди.

* регъуьхбанвал авун гл., ни регъуьхбандин кIвалах идара авун. Ада чи хуьре ирид йисуз регъуьхбанвал авунай. Р. Синоним: регъуьхбанвалун.

РЕГЪУЬХБАНВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; регъуьхбанвал авун, регъуьхбанвал тавун, регъуьхбанвал тахвун, регъуьхбанвал хъийимир регъуьхбандин пешекарвал кьилиз акъудун. Синоним: регъуьхбанвал авун.

РЕГЬБЕР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра уьлкведин, халкьдин кьиле авайди. Сталин -властдин дирек, Авач гьич адалай зирек, гьар макьамда вич чаз куьмек, гьа регьберд къудрат ава чаз. С. С. Еке къуват. Гуьгъуьнин йисара Теймур муаллим, Забит Ризванов, Изет Шарифов, Байрам Салимое, Ядуллагь Шайдаев, Лезги Нямет хьтин писателрихъ галаз Москвадиз Хрущеван кьабулдиз фенай. Чеб регьберди кьабул тавунмаз, абур кьулухъ элкъвеначир. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. 2) важиблу са кар ийизвайбурун кьиле авайди. -Гьуьрметлу дуст, чи регьбер, вуна чаз багъишламиша! Чун геле хьана, мад вучин? А. И. Самур. Са шумуд йикъалай буругърин конторада технический совещание хьана. Конторадин регьберри Темирханован бригадади гьуьлуьн къерехдай гьуьлуьн кIаник гзаф деринлу къуй эгъуьнун лазим я лагьанай. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

РЕГЬБЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера регьбер тир гьал. Закон тирвал кIвалах ийир Регьбервилиз къурбан я зун. Ш. Садихов. Я дуст кас. Халил Назирович Саратовдин гьавадин Флотдин училищедиз гьахьна. Ина адал офицеррин кIвалин художественный самодеятельностдин коллективдин регьбервал ихтибарна. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

* регьбервал авун |гун| гл., ни низ-квез са кар кьилиз акъуддай рекьер къалурун. Шекидилай башламишна ЦIахур къеледал кьван авай вири магьалрин агьалияр кIвачел къарагънавай ва абуруз гила Сурхай хандин хва Мегьамеда регьбервал ийизвай. З. Р. Гьажи Давуд. М. Багъирова Азербайжандиз регьбервал авур йисара республикада авай кьадардал тIимил халкьар, гьакIни лезгияр ассимиляция авунин макьсад вичин вилик эцигна. М. М. Лацу лекеяр. За жуван везифаяр давамарна. Хуьруьн мектебдиз хьиз, колхоздизни, жегьилрин тешкилдизни регьбервал гана. ЛГ, 2003, 25. XII. За агьалийриз къуллугъдай хиле начальниквиле ва регьбервал гудай маса кIвалахар ийиз 40 йис я. Х. Ш. Гъилер - къизилдин, крар -заргардин. Синоним: регьбервалун.

РЕГЬБЕРВАЛУН гл., ни; -да, -на: -из, -зава; регьбервал авун, регьбервал тавун, регьбервал тахвун, регьбервал хъийимир са кар кьилиз акъуддай рекьер къалурун. Ада чпин классда регьбервалзава. Р. Синоним: регьбервал авун.

РЕГЬИМ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) жуван патай масадаз хъсанвилер квай гьисс. И гафар ван хьайила, пачагьдиз регьим атана, вич адалатлу пачагь тирди къалурун патал ада етим гада рекьиз тунач. Ф. Акьул ва бахт. Мейит кучуддайла, вирибурун рикIера регьим гьатда. З. Р. Веси. - Я сад Аллагь, шукур хьуй ви чIехивилиз. Вуч гаф ава ви регьимди гайивилиз. И. Гь. 2) (чIехи гьарфуналди - Р) эркекдин хас тIвар: Регьим.... чакай сад фена эвел округдин неченик Чахчабег, къази Регьим ва Нежефбег акурдалай Кьулухъ, Дербендиз чIехи генерал Деникинан патавни фин. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синонимар: мергьемат, хъсанвал. шафакъат.

* регьим авун гл., ни низ хъсанвал квай кар авун. Ви бубадин хесет ваз залайни хъсан чизвайди я. Хъел акатайла, ам баладизни регьим ийидай кас туш гьа! З. Р. Гьажи Давуд.

РЕГЬИМЛУ прил. регьим авай. Эминан вири шиирри ам дугъри, намуслу, регьимлу, хъуьтуьл тIебиат авай, еке дережадин эдеблу инсан тирди, вичиз дериндай эсер ийидай ва халкьдин дердер, гъамар рикIив кьадай кас тирди къалурзава. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. Антоним: регьимсуз.

* регьимлу хьун гл., вуж регьим авайди хьун. Акъатайла дережадин гурариз, Гьич рехъ гумир азгъунвилин крариз. Вил вегьена кьейибурун сурариз, И дуьньядал регьимлу хьухь, инсанар! III. Агъакеримов. Регьимлу хьухь, инсанар! Антоним: регьимсуз хьун.

РЕГЬИМЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера регьимлу тир гьал... амма и регъимлувал, рикIин назиквал, инсанрихъ галаз мегьрибанвал, юмшагъвал ада гьар низ хьайитIани багъишнач. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Инсанвал тир кIанивални регьимлувал, фагьумлувал-акьуллувал, вижданлувал-намуслувал... хьайила, я жезвайди чахъ гуьзелвални, чирвилерни, адалат, гьахъ-дуьзвилерни, меслят, садвал, дуьз рекьерини Инсанвили хуьда дуьнья. К. М. Гуьрчегвили хуьда дуьнья. Нина муаллимдин инсанвал, регьимлувал, виридахъ галаз адан хуш рафтарвал я. ЛГ, 2000, 20. VII. За къе гьи чешнедиз къуллугъзаватIа, важиблу туш.. Коммунистрин атеистрин девирдани за жуван бубади къалурай регьимлувилинни мергьяматлувилин рекьяй камар вегьена. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи.

РЕГЬИМСУЗ прил. регьим авачир. Антоним: регьимлу.

* регьимсуз затI обр. садакай наразивал аваз рахадайла, ишлемишдай ибара. [Али]. Белки, ваз за гьамиша гьа икI итимвал къалурна кIанзавайтIа? Регьимсуз затI. Ви рикIелай алатнани, за ви хизандиз, мукьвабуруз авур кьван хъсанвилер? Н. И. Гьакимрин папар.

РЕГЬИМСУЗВАЛ сущ.; -или. -иле; -илер, -илери, -илера регьим авачир гьал. Вичи хвейи, вичи эвленмишай веледри, къе вилик-кьилик экечIна, адаз цIийи паб жагъурзава. Мад им дуьньядин къанунсузвал, Аллагьдин регьимсузвал тахьана вуч хьурай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: инсафсузвал, зулумкарвал. акъатун. Антоним: регьимлувал.

РЕГЬИМСУЗВИЛЕЛДИ нар. регьимсузвал хас яз. Синонимар: инсафсузвилелди, инсафсуздаказ, регьимсуздаказ, регьимсуздиз. Антоним: регьимлувилелди.

РЕГЬИМСУЗДАКАЗ нар. регьимсузвал хас яз. Синонимар: инсафсузвилелди, инсафсуздаказ, регьимсузвилелди, регьимсуздаказ, регьимсуздиз. Антонимар: регьимлувилелди, регьимлудаказ

РЕГЬИМСУЗДИЗ нар. регьимсуз яз. Синонимар: инсафсузвилелди, инсафсуздаказ, регьимсузвилелди, регьимсуздиз, регьимсуздаказ. Антонимар: регьимлудаказ, регьимлуз.

РЕГЬЯТ араб, прил. четин тушир. Адаз багълар акI кутуна кIанзавай хьи, герек гьар са багъда кьилдин емиш жен. Гелкъвезни регьят я, атIудайлани регьят я, сечме ийидайлани регьят я. А. А. Лезгияр. - Гьакъикъат регьят рекьералди кьабулун, ам гужуналди лацу ийиз кIан хьун ягъалмишвал, жуван къуватсузвал я. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Гьикьван регьят кар я гьа! А. Исм. Алукьдай ахвар. Ихьтин инсанриз цицIигъвийрин хъуьруьнар эхун регьят кар тушир. С.. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: асант. Антоним: четин.

* регьят хьун гл., низ-квез регьят тир гьалдиз атун. Рушаз акьван регьят хьанвай хьи, гьатта адаз вич Суламиди атиррикай туькIуьрнавай месерал эцигай хьиз тир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Бедендиз чимивал чкIана регьят хьанвай зун кроватдал яргъи хьанвай, З. Гь. Лезгийрин риваят. Синоним: асант хьун. Антоним: четин хьун.

РЕГЬЯТ нар. регьят тир гьалда. Эвел кьиляй пара регьят Къалуд ваз рекьер къавумди. С. С. Заз чида Куьредин адетар. Синоним: асант. Антоним: четин.

РЕГЬЯТАРУН гл., ни низ-квез; -ди, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; регьятар авун, регьятар тавун, регъятар тахвун, регьятар хъийимир регьят тир гьалдиз гъун. Иллаки Ауриядин рикIин кьарай атIанвай, Жерягьди гайи къаришмади гзаф регьятарзавайтIани, азар сагъ жезвачир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: асантарун. Антоним: четинарун.

РЕГЬЯТВАЛ сущ,; -или, -иле; -илер, -илери, -илера регьят тир гьал. Къайгъусуз ва четин кIвалах хиве кьан тийиз кIанзавай руководителар гзаф вахтара регьятвилин гуьгъуьна гьатна жеда. И. В. Чирхчир. Са кьадар вахтунда абуру упражненидин регьятвал гьисс ийизвай А. А. Умуд. Къав кIевириз, шифер ягъиз, Папар жезва кIвал сувагъиз, Залан кIвалах уртах ийиз, Ажеб регьятвилер жеда. С. Лезги мехъер. Куьгьне хуьряй куьч хьайи жемятдиз ина гзаф регьятвилер ава. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Тамун сериндик акатайла, ада регьятвал гьиссна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: асантвал. Антоним: четинвал.

* регьятвал гун гл., ни низ регьят тир гьал арадиз гъун. Ада, вичиз ва вичин халудиз хьайи зегьметар рикIел хкиз, халкьдиз еке регьятвилер гана. Ф. Халуни хтул.

РЕГЬЯТВИЛЕЛДИ (РЕГЬЯТВИЛЕЛ рах.) регьятвал хас яз. Ви деринриз регъятвилел Физвайдини инсан я, Ви девлетар чи суфрадал гъизвайдини инсан я... А. Мут. КIанда заз. Синоним: асантвилелди. Антоним: четинвилелди.

РЕГЬЯТДАКАЗ нар. регьят тир гьал хас яз. И патахъайни Надира Эрдебил регьятдаказ кьунай. З. Р. Гьажи Давуд. Ада рикIин жумартвилелди ва регьятдаказ абурулай къарагъзавай михьи гьава хъвазва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Милицади, дугъриданни, инсандин ислягьвал патал, гьар са касди вичин гьалал кеспи авун патал къаравул чIугвазва. Ада вичин везифаяр регьятдаказ кьиле тухузва лагьайтIа, таб жеда. Б. Гь. Кек галкIизва. Синонимар: асантдиз, асантдаказ, регьятдиз. Антоним: четиндиз, четинвилелди, четиндаказ.

РЕГЬЯТДИЗ... нар. регьят тир гьалда. Эминан чIаларихъ еке художественный къиметлувал ава. Абур регьятдиз кIелиз жедай ва регьятдиз гъавурда акьадай, чпин рифмадин ритмдин, музыкальныйвилин жигьетдай еке устадвилелди дуьзмшинавай чIалар я. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. Ильяс акьван регьятдиз фад-фад къекъвезвай хьи, гуя инсан тушиз, ам авахьна физвай жирдин туп я. А. Р. ПIинияр. Къилича далудилай еке пар алатай кьван кьезилвал гьисна, регьятдиз нефес акъадарна: М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: асантдаказ, асантдиз, регьятвилелди, регьятдаказ. Антонимар: четиндиз, четинвилелди, четиндаказ.

РЕГЬЯТХАНА т-б, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра бедендай кьери яд, нежес акъуддай махсусдаказ туькIуьрнавай чка. Синонимар: гьажетхана, захут.

РЕД: * ред авун гл., ни вуж-вуч авачир, тахьай гьалдиз гъун. Ви гъилери, алакьунри Вири талар ийизва ред. М. Салахъ. Бажарагълу духтур Рамазанов Мирзегъадиз.

РЕДАКТИРОВАТУН гл., ни вуч; -да, -па; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; редактировать авун, редактировать тавун, редактировать тахвун, редактировать хъийимир кхьенвай затI чапдиз акъуддайла, адак чIалан терефдай квай гъалатIар дуьзар хъувун,

РЕДАКТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кхьенвай затI чапдиз акъуддайла, адак чIалан терефдай квай гъалатIар дуьзар хъийидайди. Гьайиф хьи, редактордин къайгъусузвилин нетижада бязи цIарара гъалатIар ахьайна, а цIарарин уьлчме, везин чIур хьанва, месела, "СтIалви шаир Сулейман" хьана кIандай чкадал "СтIал шаир"... 'хьанва. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Вун акъатайла, редакторди вичин патав ша лугьузвай, Я. Я. Са фурун вакIар.

РЕДАКТОРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, илера редактордин пешекарвал. Зияудин Мегьамедовича партиядин окружкомдин секретарвиле ( Ахцегьа), Дагъустандин ЦИК-да, партиядин обкомда, республикадин газетдин, «Компросвещение» журналдин редакторвиле... кIвалахнай. И. Гь. За... «Азербайжандин жегьилар» газетдин махсус корреспондентвиле, гуьгъуьнлайни Хачмазда районрин уртах «Халкьарин дуствал» газетдин кьилин редакторвиле кIвалахна. М. М.

* редакторвал авун гл., ни редактордин пешекарвал авун. Ада [Гь. Гьажибегова. - А. Г.] гьакI цIийиз тешкилай «Яру гъед», «Коммунист маариф» тIварар алай литературно-художественный журналрин редакторвални авунай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди.

РЕДАКЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра 1) газетар, ктабар, журналар чапдиз гьазурдайбур авай чка, идара. - Ам вуч я, бала? - Редакциядай заз хтанвай чар. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. «Кард» журналдин редакциядиз ) лезгийрин рикI алай композиторрикай сад тир Халил Халилов мугьман хьана. "Кард" журн.. 2004, №5. 2) газетар, ктабар, журналар чапдиз гьазурдайбур. Газетрин редакцийри чпин. къвалав литературадин кружокар тешкилуналди, анра юкьван школайрин преподавателрив, партийный, советрин ва маса работникрив лекцияр кIелиз туналди чи литературадин гележег тир жегьил писателар чIехи авунин кардик лайихлу пай кутада. А, С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

РЕДИСКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра яру чкал алай гъвечIи турп. Майдин сифте пIинияр, Редискани серг, Пахлаярни цирияр - Жемир анжах серт. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Синоним: урус турп.

РЕЖИССЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кинодин ва я театрдин тамаша туькIуьрдай, регьбервалдай кас. ЦицIигърин мектебда кIвалах авур муаллимри чпиз гайи тарсарикай ва насигьатрикай хийир къачуна, уьмуьрдин чIехи рекьел экъечIай... лезги театрдин режиссёр ва республикадин лайихлу артист тир Мирзабегов Мирзабегал ва гьахьтин маса кьегьалрал дамахзава. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Пьесада авай конфликтар тамашадин режиссёр Мирзебег Мирзебегова сегьнедин мизанрив мадни хциз аквадайвал авунва. Ф. Б.. "ГъвечIи" ксарин чIехи дердер.

РЕЖИССЁРВАЛ сущ.; -или, -иле; -идер, -илери, -илера режиссёрдин пешекарвал.

* режиссёрвал авун гл., ни режиссёрвилин везифаяр кьилиз акъудун.

РЕЗБЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алчуд хьайи кьацI. Абуру рахун-луькIуьн галачиз, резбе резбеда тваз, сад садан гуьгъуьналлаз турбаяр чилин кI аник ракъурзавай. Б. Гь. Вили вилер

резервуар урус, сущ., -ди, да. -ар, -ри, -ра жими затI (нафт, яд, газ) хуьдай чIехи чка-къаб, еке чан). Магьамадани Элбурана вад шешел гъуьрни, цивай ацIай са развар хътин къажгъанни гваз хтана. Вад шешел гъуьруькай тини ишинна, вад виш жендекни кутуна развардик хинкIар авуна. Ф. Шарвили. Челегризни резервуарриз чIулав икьи шей авахьна. А. А. Нажмудин Самурский.

РЕЗИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра 1) каучукдикай хкудзавай жими материал. У-угь! -сив япарихъ кьван ачух жез, чин, резин хьиз, агажиз-ахьайиз хъуьрез эгечIна Агъарза. А. Исм. Алукьдай ахвар. 2) резиндикай гьазурнавай кIвачин къаб.... экуьнахъ кьуьзуь иран диде хуьре твада, кIарасдин кIвачелай алатна квахьнавай резиндихъ къекъвез. М. Б. Шапка.

РЕЗИНДИН прил. резиндикай раснавай. Физва ЯбатIай адан комара камар тваз. Гагь валан кIаникай хкечIиз, гагь къванцелай ва резиндин чархунилай элячIиз, къвердавай гзаф ва къалин жезвай зирзибилрин арайрай къекъвез-къекъвез физва_; А. Исм. Эхиримжи къув.

РЕЗИНКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра резиндикай раснавай чарчел кхьенвайди чIурдай тIуб кьван затI. Резинкадиз бязи вахтара ЧIурдайди лугьуда. Р. Синоним: чIурдайди.

РЕЗИНЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; 0 || -а || ая, -ин, -рай, -мир; резинламиш авун, резинламиш тавун, резинламиш тахвун, резинламиш хъийимир расзавай са затIуник резин кутун.

РЕЗОЛЮЦИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) важиблу са месэла хъсанарун мураддалди кьабулдай къарар. Литературадин гьакъиндай Ленинан, Сталинан, Жданован, Калининан ва XIX-съезддал юлдаш Маленкован къалурунар, чи партиядин ЦК-дин къарарар ва резолюцияр жегьил писателриз лап дериндай чир хьунухь чарасуз я. А. С. -Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. 2) чIехидаз кхьенвай арзадал адан жаваб. Отпуск це лагьана кхьей арзадал разивилин резолюция эцигна. Р.

РЕЙ фарс, сущ.; -ди, -да са никай-квекай ятIани авай фикир.... рушан япал Риза-Къулиди кьуд-вад хуш келима лагьана, гьа келимайри руш хандин хцин рейдал рази хьуниз мажбурна. З. Р. Гьажи Давуд.

* рей гун гл., ни низ женгина акси къуватдиз табий хьун. Гила хьиз, гьа чIаваризни инра хуьрер, кIвалер, багълар, бустанар авайди тир. Ахпа кьейибур кьена, амайбуру, дагъвийрихъ галаз сад хьана, женгер давамариа. Рей ганач. ЛукIвал авунач. Б. Гь. ТIварун стха. Далудихъай гьужумайла душманди, КичIе жемир, на адаз рей гуз тахьуй. А. С. Далудихъай гьужумайла. Чи чилив гва дегьзамандин рехивал, Рей тагузвай са беден я, са рикI я. Къецепатан душманриз рей тагун, халкьдин рекье чанни эцигиз гьазур хьун тарихдин манийрин кьилин фикир я. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф.

РЕЙГЬАН туьрк, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) беневш рангадинни, хъсан ни галай, вични тIуьна ишлемишдай хъач. Миски, энбер, рейгъан хупI ярашугъ я. Е. Э. Алкьвадар Гьасан эфеидидин цIийи кIвалериз. 2} куьч. кIаниди, кIани руш. Зун билбил я - рейгьандивай къакъатна. Минетзава за вун хьтин. рейгьандиз, гьаким. Е. Э. Гьаким. 3) (чIехи гьарфуналди - Р) дишегьлидин хас тIвар: Рейгьан. - Яда Уьзден. Вуна чIалар туьшуьрай Рейгьан вуч тир? Гьам са девлетлу касдин гадади вахчуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

РЕЙС урус, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера тайин маршрутдалди пассажирар ва я мал тухузвай автобус, гими ва я маса улакь физ-хкведай рехъ, гьа мензилдиз фена хтун. Мукьвал-мукьвал дежурный диспетчерди рекье гьапгзавай рейсерикай хабар гузва. И чIавуз пассажиррик, тIвал хуькуьрай цекверик хьиз, юзун-гьерекат акатзава. А. М. Киф атIайди. Кьвед лагьай рейсиниз, жуван вилер жувал хьуй лагьана, зун фадамаз ящикрин къайгъуда хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Йикъар са-сад алатзавай. Зун гьуьлел рейсериз физ, хквезвай... 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

РЕЙСАДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера. Зун колхоздин председателвиле хкягъай сифте йикъарикай са юкъуз гьарам шей дакIан, намуслу, хуьруьнвийрин патай пара гьуьрмет авай зи рагьметлу дидеди пулсуздаказ колхоздай са шейни тагъун патал кIевелай таькимарна. Абурухъ галаз рейсадвал къалуруналди, зани жуван патай я дидеди, я зи уьмуьрдин юлдашди садрани, са нин ятIани патахъай, зун инжиклу тавун ва зи кIвалахра къаришмиш тахьун тIалабна. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

РЕЙСАДВИЛЕЛДИ нар. виридан разивал аваз. Пленумди рейсадвилелди Самур районда 2400 гектардихь агакьна багълар кутун патал мажбурнама хиве кьуна. А. А. Лезгияр.

РЕЙТИНГ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къимет са гьихьтин ятIани категориядик, классдик, разряддик кутун; машгьурвилин дережа.

РЕКЛАМА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са затI маса къачудай муьштерияр гзафарун ва са кас машгьурун патал кьиле тухудай серенжем. [НацIамур]. Куь портрет яна хьуй, сад лагьайди, тIеквенар кIев жедай, кьвед лагьайди, ам квез реклама я, выборрилай вилик. Ф. Б. Филиал.

РЕКОМЕНДАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, - йри, -йра кхьена ва я мецелди са вуж-вуч ятIани тайин са кардиз талукь тирди къалурдай къимет. Партиядиз гьахьун паталди кьвед-пуд коммунистдин рекомеидацияр герек тир. Р.

* рекомендация гун гл., ни низ кхьена ва я мецелди са вуж-вуч ятIани тайин са кардиз талукь тирди къалурдай къимет гун. Ана партияда гьахьиз кIанибуруз рекомендацияр ни гуда? З. Э. КУТВ-диз фена.

РЕКОРД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра спортда ва я маса са кIвалахда виридалайни вини дережадин агалкьун. Идалай вилик иви гунай рекорд Йоханнесбургдин агьалиди эцигнай. Ада и кIвалах 323 сеферда авуна. ЛГ, 2004, 21.I.

РЕКТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра университетдин, институтдин кьиле авайди. Лезги ректор кьиле авай са институт мад артух хьанва! Им лагьайтIа, чи жегьилриз цIийи мумкинвилер мад артух хьанва лагьай чIал я. ЛГ, 2004, 15. VII. Урусатда ва СНГ-дин уьлквейра шумудни са институтдиз лезги ректорри регьбервал гузва. "Самур" газ., 2004, 21. Х.

РЕКТОРАТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра университетдин, институтдин кьиле авайбур вири санлай. Ректоратдиз, институтдин илимлу муаллимриз Шекер вузда амукьна. гележегда адаз илимдикни пай кутадай майилар авайтIани, дяведин ветеран ва инвалид бубадиз, багъри веледдал багьа ядигардал хьиз рикI алай дидедиз ам хуьре чпин патав гумукьна кIанзавай. К. К. Диде хьайи югъ.

РЕКТОРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера ректордин пешекарвал.

* ректорвал авун гл., ни ректордин везифаяр кьилиз акъудун гьал.

РЕКЪЕМ туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьисабдин, кьадардин гаф кхьиналди къалурзавай лишан.... эхиримжи переписди лезгийрин кьадар 467 агъзур къалурнава гьа и переписда гьатнавай рекъемрив гекъитайлани, лезгияр «гъвечIи халкь» яз аквазвач. М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

РЕКъЕР, РЕКъЕРИ регъ существительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. РЕГЪ.

РЕКЪиНИ, РЕКЪиНИЗ регъ существительнидин падежрин формаяр. Кил. РЕГЪ.

РЕКЪУЬ, РЕКЪУЬН рекъв существительнидин падеждин формаяр. Кил. РЕКЬВ.

рекьв сущ.; -уь, -е, -ер,-ери, -ера инсандин, гьайвандин сивин къваларин кIараб(ар). - Ягъа, Мага! - гьарай акъатна чи Мегьамедай. Рекъверихь гьуд галукьай къазахви мушук хьиз алабар хьана. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. ☼ М. М. Гьажиеван фикирдалди (кил. Русско-лезгинский словарь, 1951, ч. 927) ганвай манадин гаф регъв, рекъвер дуьз я. Кхьинрани гьа икI гьалтзава. Б. Б. Талибова, Р. И. Гьайдарова рекьв, рекъвер гузва. Чун М. М. Гьажиеван ва кхьинра гьалтзавай варинтдин терфдар я.

РЕКЬЕ¹ рехъ существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. РЕХЪ.

РЕКЬЕ² посл, са вуж, вуч ятIани патал, паталди. Папан рекье къекъвез хьана ирид йис. Е. Э. Герек туш. Халкьдин рекье кьиникь, Дашдемир буба, хушбахтвал я. Н. А. Шагьмар.

РЕКЬЕД: рекьед тар сущ. тутут таран жинсинин тар. Ам рекьед тарар гзаф авай Кайи-кIеледал куьч. хьана. К., 1991, 22.1

РЕКЬЕКЬУЛ сущ.; -ди. да; -ар, -ри, -ра чими чкайра экъечIдай аскIан ва шуькIуь тан авай туькьуьл набатат. ВиртIедив тIуьртIан рекьекьул, Сивяй туькьуьл дад кими жеч. С. С. Чизмач инсан... Синоним: явшан.

РЕКЬЕР рехъ сущестивтельнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. РЕХЪ.

РЕКЬЕРА¹ рехъ сущестивтельнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. РЕХЪ.

РЕКЬЕРА нар. сеферда. Са рекьера авур гъалатI мад тикрар хъийимир. Р.

РЕКЬИДАЛДИ нар. чан аламай кьван. Рекьидалди и дерт чандай фидайд туш. Е. Э. Ярдин дерт. Забита ваз гуда чанни, кIела хъсан, хьухь алимлу, Ваз гайи гаф рекьидалди мад гьич кьулухъ къахчудач за. З. Р. За. [Анжелла]. Али Бабаевич, зун ваз рекьидалди буржлу яз амукьда. Н. И. Гьакимрин папар.

РЕКЬиЗ¹ рехъ существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. РЕХЪ.

РЕКЬиЗ² рекьин глаголдин мурадвилин форма. Кил. РЕКЬИН.

РЕКЬИМИР рекьин глаголдин буйругъдин форма. Кил. РЕКЬИН

РЕКЬИН¹ рехъ существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. РЕХЪ.

РЕКЬИН гл., вуж-вуч; -иди; -из, -изва; -икь, -ин, -ирай, -имир чан кумачир гьалдиз атун. Мелъуьнариз рекьин авач. Е. Э. Фитнекар къарийриз. Халкь авуна вири рекьиз. Е. Э. Эмина, вич рекьидайла, лагьай чIал. Зи бубадиз лагьана вичин бубади: - Чун вирибур гьа сакIа рекьизва, зи хва. А. С. Зи бубади... Сад рекьидай чкадал сад хкведа. И. Гь. Рубаияр. [НацIамур]. Ам рекьидайди яни? Адал кицIел хьиз ирид чан ала. Ф. Б. Филиал.

* рекьимир, цIегь, хъуьтIуьн тум яргъа л ала мисал 'тади къачумир, гьеле вахт ама' манадин мисал. Л «Рекьимир, цIегь, къацу векьер экъечIда! -Лугьуз сагьиб кьилихъ гала гьайвандин. А. Ал. Рекьимир, цIегь...

* рекьимир цIегь, - гатфар жеда [гатфар хьайила, къацу векьер экъечIда] мисал 'тади къачумир, хъсан вахтар алукьда' манадин мисал. Исятда за кIелзава. КIвалахал акъвазайла, вири мажиб вав вахкуда, диде, - лугьуз, зун ада секинариз алахънай. - Рекьимир цIегь, гатфар хьайила, къацу бегьер экъечIда... Зун алдатмитиз регъуьни туш гьа! К., 981.4. Х..

РЕКЬИН³ сущ.; -ди, -да свас тухуз рекье авайбурун рехъ кьуна акъвазарна къачудай жерме. Спелар хъуьрезмач, рекьин яз гайи багъламадик вуч кватIа, ахтармишзава. М. Б. Спелар

РЕКЬУЬЧ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIарасдин, тахтадин винелай кьелечI къат къачудай алат. Арабадин къвалал алай ящикда рекье герек жедай алатар аватIа, аку: рекьуьч, тварк, руцIугул, тарту, гъилин мешер, запундин кIус... К, 1988, 23. XI. ☼ "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" рекьуьчI яз ганва. Чи фикирдалди, Орфографиядин словарда (2001 -й.) къалурнавайвал рекьуьч кхьин дуьз я.

РЕКЬЯй¹ рехъ существительнидин къакъатунин I падеждин форма. Кил. РЕХЪ.

РЕКЬЯЙ² посл. талукьвилин падежда аваз ишлемишнавай гафарин мана ачухарзавай куьмекчи уьлчме. ТуькIуьр хьунин рекьяй поэмадик са бязи нукьсанар кватIани, идеядин рекьяй чаз авторди (X. Тагьира. - А. Г.) неинки са лезгийрин, гьакI вири Дагъустандин литературадани, саки сифте яз,... халкьдин векилрин ва урус инженердин зегьмет къалурзава. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. ГьакIни тIебиатди шаирвилин рекьяй пай ганвай гададик эдебиятдин агъсакъалдин тарсари ва гуьгьуьл кьадай гафари руьгь кутун тавуна тунач. Р. Исаев. Алирза Саидован яратмишунра хайи чилин къамат. Вун гьа вуна хкянавай илимдин рекьяй Лезгистанда сад лагьай алим яз, малум я. А. Фет. Алим, художник, педагог.

РЕКIвРеКIВ: * рекIврекIв гун гл., куь цIарцIар гун. Айибдачни бес. Абас, рикI азабдик кваз, папIрусдин гумадихъ тамарзлу яз, вилери рекIврекIвар гуз, къарих яз гьакI амай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Къаришмадай тушунна цIалцIам хьанвай адан беденди чирагъдин кьалу экуьнал рекIврекIв гузва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ф Орфографиядин словарда (2001 -й.) рекIв-рекIв гун кхьин кьабулнава. Чи фикирдалди, чапнавай эсерра гьатнавайвал кьабулун дуьз жеда.

РЕКIВРЕКIУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; рекIврекIв авун, рекIврекIв тавун, рекIврекIв тахвун, рекIврекIв хъийимир цIарцIар гун. Къармукь бармак са патаз чIугуна, кьелечI, лацу валчагъдин ценер галтадриз, рекIрекIвзавай хромрив жакьракьар ийиз таз, ам атана Велиметаз мукьва хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.... Варз. Туракь варз... ЭкъечIна. Гьуьлуь хъипи нураривди рекIврекIзава. М. В. Вацран ягъун.

РЕЛЬС урус, сущ.; -ини, -та; -ер, -ери, -ера ракьун рекьин гьулдандикай раснавай гуьтIуь яргъи хел. анжах поездди рельсар гатадай ванер атайла, абур лал жезвай. 3. Гь. Ахварай авудай аваз.... ракьун рекьин болтар, гайкаяр, гьатта рельсерни алудиз тухузва. Чина ахьтин татугай крар авач. ЛГ, 2003, 13. ХI .

РЕМОНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIур хьанвай, куьгьне хьанвай затI, алат къайдадик кухтунин кIвалах. Школадин ремонт башламишнава. Р.

* ремонт авун гл., ни вуч чIур хьанвай, куьгьне хьанвай затI, алат къайдадик кухтун.... рехи итимди тадиз ятахар ремонт хъувун, алаф ахгудун ва майвайринни емишрин бегьерар вахтунда кIватI хъувун патал вири желб хьуниз эвер гана. М. Гь. Гезентидин эхир.... устIарди... хуьрерин игьтияжар патал туьрезар, абурун макъар, дергесар, мукалар, кIашарни кIутаяр ва гьар жуьре маса алатар расдай, ремонт хъийидай. ЛГ, 2004, 22.I. Синоним: ремонтун.

РЕМОНТУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; ремонт авун, ремонт тавун, ремонт тахвун, ремонт хъийимир чIур хьанвай, куьгьне хьанвай затI, алат къайдадик кухтун. Дустари кIевиз рахадай радио ремонтна, тамай яргъи паяярни атIана гъана. А. Р. Чинебан савкьват.... гимияр ремонтдай база герек тадаракралди таъминардай кьурулушар терг жезвай... ЛГ, 2003, 27. ХI. Синоним: ремонт авун.

РЕНТГЕН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра электричестводин куьмекдалди инсандин къененатан уьзуьрар чирдай аппарат.

РЕПЕРТУАР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра театрда къалурдай пьесайрин сиягь. Алукьзавай йисуз репертуардик ватанпересвилин эсерар гзаф кутуналди, къвед лагьай конкурс-смотр мадни гегъеншдиз кьиле тухудайвал я. ЛГ, 2004, 23. ХII.

РЕПИТИЦИЯ удус, сущ.; -яди, -яда: -яр, -йри, -йра театрдин тамаша къалурун патал виликамаз ролар къугъун. Секинат, акъваз! Хъсан хьана, вунни зи гъиле гьатна: няниз репетициядиз ша; килиг, геж ийимир. Тамаша гьазурна кIанда. А. А. Умуд.... акьван гагьди репитицияр хъувурла генани хъсан жеда. Анжах «лал хьухь, киса!» лугьузвай чкадилай садра тикрар хъийин. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

РЕСПУБЛИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра уьлкве идара авунин кар, ихтиярар халкьдин патай са тайин хкянавай са касдин (ксарин) ва я органрин гъиле жедай гьукуматдин къурулуш, идарадин къайда ва и къайда авай уьлкве. Чи республикадин кьуьзуь ва жегьил бажарагълу писателри рахунралди ва я печатдиз экъечIуналди чпин яратмишунин кIвалахдин тежрибаяр жегьил авторризни чирун гзаф гуьзел кар жеда. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месзлайрикай. Эхиримжи переписдин ( 2002 - йисан 9-октябрдин делилрал асаслу яз, чи республикада санлай къачурла 2576.5 агъзур агьали, гьа жергедай яз шегьерра 1102.6 агъзур кас, яшамиш жезва. ЛГ, 2004, 24. VI. Гьеле республикадин шегьерра, хуьрера Ричал яд лугьуз, адетдин яд бутылкайриз цазвай чинебан цехар кардик кума. Абур тади гьалда чирна, агалун лазим я. ЛГ, 2004, 21.II.

РЕСПУБЛИКАДИН прил. республикадин дережада авай. «Художник-педагог» тIвар алаз, республикадин выставка тешкилна. А. Фет. Алим, педагог, художник.

РЕССоР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра улакь фидайла, къарсун тIимиларун патат адан чархаринни кузовдин арада жедай ракьунин пружина хьтин затI.

РЕСТОРАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра шегьердин чкада къиметдихъ тIуьн-хъун ийидай чка. Ма цIуд манат - устIардиз - «Къачагъ Неби» ягъ!... Ресторанда гьатнава ван тафтунин... А. С. Жуваз душман жемир вун. Паркунай экъечIна, ресторандин патавай физвайла, абурал бирдан Фахрудин ва адан яр-дуст Салам Ахундов дуьшуьш хьана. М. Садикь. Дуст. За ресторандай кьве шуьше шампанскиярни къачуна шоколатарни. З. Къ. ШейтIандин веледар.

РЕФЕРЕНДУМ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра важиблу са месэла сесериз вегьена гьялдай серенжем. Я итим, чна сад референдумдик кутунвач гьа! Бес вад-ругуд йис я кIвал хуьз Ругъваца, гьамни чи кIваляй тушни? Н. Шихнабиев. Референдум.

РЕФОРМА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра уьлкведин, гьукуматдин дережадин са кар хъсанарун патал кьабулзавай дегишвилер.

РЕФОРМАТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра реформа(яр) теклиф ийидайди, реформа(яр) кьилиз акъуддайди. Театральный искусстводин реформатор, бажарагълу режиссёр К. Станиславскийди лагьанай: "ГъвечIи ролар авайди туш., гъвечIи актёрар авайди я". И кар субут авун патал ам, А. С. Грибоедован "Горе от ума" къемедада сегьнедиз анжах са сеферда атана, "Файтун гьазур я, жанабияр!" лагьана, хъфизвай къаравушдин ролда къугъвана: "Самурдин сес" газ.. 2005, 19. Ш

РЕХ сущ.; -и, -е хъпивални расувал акахьнавай ранг.

* рех ягъун гл., низ-квез хъпивални лацувал акахьнавай рангади кьун. Ам рех янавай яргъи чуру галай, кьилелни яргъи къалин чебни къуьнерал аватнавай чIарар алай яхун, гъвечIи буй авай кас я. А. И. Къиргъин.

РЕХИ прил. хъпивални лацувал акахьнавай рангадин Адан пелен юкь гьасятда агаж хьана. Рехи рацIамар тик акъвазна, винеллай пIузни винелди хъфена, сивни ахъа хъхьайла, сиве амай кьве сас кьадарсуз экъис хьанай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Рехи жаван хуш я лацу халайриз... А. Ал, Шалбуз дагъ.

* рехи авун гл., ни-куь вуж 1) хъпивални расувал акахьнавай рангадин гьалдиз гъун. 2) куьч. кьуьзуь авун.

* рехи хьун гл., вуж-вуч 1) хъипивални расувал акахьнавай рангадинди хьун. Диде чан, рехи тахьурай ви чIар. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 2) куьч. яшлу хьун, кьуьзуь хьун. Вуч фад рехи жезва лезги рухваяр?! Рехи жеда амачирди архаяр, ГъакIни инсан фенвай залан хиялриз. А. Ал. Шалбуз дагъ -Шумуд дагъви хьана рехи, Халидин дад такуна?! Шумуд аял. хьана чIехи, Къенси дадмиш тавуна?! Къ. Р. Самур, къе ви дереда.

РЕХИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) рехи тир гьал. Ам Саруханан куьк кавалдиз, рехивал ктканвай чIулав чуру алай яру чиниз ва хци чIулав вилериз килигна. А. Ф. Риза. Я лацу дагъ. рехивал Им Акьул лагьай мисал я., И. Гь. Шарвили. 2) куьч. яшлувал. И цIаяри авурди я зун рехи, Зи рехивал са уьмуьр я... М. М. Чидач ваз.

РЕХНЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра. са гьихьтин ятIани еридик квай кутуг тавурвал. Роман-трилогия хьтин зурба эсер кIелайла. са кимивални, са рехнени акунач лагьайтIа, дуьз жезвач. С. Алиева. Сад лагьай роман-трилогия. Синоним: айиб, кимивал, нукьсан, синих, эксиквал.

* рехне кваз хьун гл., ник-квек са гьихьтин ятIани кутуг тавурвал хас яз хьун. ТIварни Бике. вични бике, КIвалах кIандач гьич квай рехне. Ш. Ш. ГъвечIи Бике. Рахунрик рехне квай касди, гзаф зегьмет чIугуна, абур туьхкIуьрун гзаф важиблу я. Т. Набиева. Аялдин рахунар -|| ЛГ, 2003, 13. ХI.

* рехне кутун гл., ни ник-квек Кутамир зи халкьдин рехне'. Рахшандайдан хура зи халкь Гапур хьана акIайди я... М. М. Саврухди хьиз къалзава за.... А вахтунда и ксариз «кIватIалар» лагьана, абурун тIвар ар чIурукIа акъудна, яни абуруз къуллугъар кIанзава, абуру халкьарин арада мидявал твазва, абур миллетчияр я лагьана, рехнеяр кутуна. М. М. Лацу лекеяр

РЕХНЕСУЗ прил. рехне квачир. Дертлу яз лугьудай межлисра гурлу: «Рехнесуз затI акун Зи бахт я нурлу». А. Ал. Пуд хали.

РЕХЪ фарс, сущ.; -къи, -къе; -кьер, -кьери, -кьера 1) са чкадай маса чкадиз фин патал адет хьанвай, хкянавай кIвачин, машиндин цIар, чилин гуьтIуь зул. # арабадин ~, гьуьлуьн ~, къван ттур ~, кьве рекьин хев. Цел фир рекье кьуд-вадра вун ацукьна... Е. Э. Тумакь яц. Чун Къубадай хуьр галайнихъ рекье гьатайла, нянин сятдин муьжуьд тир. Мекьи хъуьтIуьн юкъуз... Къубадай Дигагьдиз ругуд километр рехъ яхдиз хъфин акьван регьят тушир. А юкъуз чун пуд сят рекье хьана... А чIавуз рекьер асфалтдинди тушир. И рекье машинарни тIимил жедай. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. 2) куьч. тегьер. Жагьич жал рехъ рикI кьве падна къалудай. Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. 3) куьгь. руш гъуьлуьз тухузвайдан патай рушан диде-бубадиз гудай гьакъи.... рушахъ акьван рехъ къачудачир. К., 1988, 25. XI.... виликдай, рушахъ къачузвай рехъ я лугьуз, 2025 агъзур манат пул гъиз тадай. ЛГ, 2003, 10. VII. 4) адет. - Гила вун агакьнава. Аллагьди вичи эцигнавай рехъ чавай дегишариз жедач. Заз вун санал секинариз кIанзава. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Ада вичин шевривилин рехъ давамарзавай. З. Э. Рамзият. Яваш-яваш заз Гуля авай рехъ ширин хьана ва за ахпа, куьгъне калушар дегишардай хьиз, итимар дегишарна. А. М. Киф атIайди. 5) ийизвай кар-кIвалахдин къайда. Большевикри чпин рехъ дегишарна. З. Э. Муькъвел гелер. Рамзият гена хуьруьз рахкурдай са рехъ жагъурна кIанда... З. Э. Рамзият. Кьудрат Муьгьуьдиновича медицинада хкянавай рехъ регьятди туш. ЛГ, 2003, 13. XI. * вил рекьел хьун, пайгъамбардин суьруь фейи рехъ, ракьун рехъ, рикIяй рикIиз рехъ <аваз> хьун, хъсан рехъ хьуй! чIуру рекье гьатун, чIуру рекье тун, чIуру рекье хьун, эхиратдин рехъ.

* рекье гун гл., ни вуж свас гъайи гададин вах сусван стхадиз гун. [Нежеф]. Квез хабар ава жеди, чна чи руш ФатIимат Жаватан гада Сефераз ганва ва Жаватан руш Зуьгъре чи гада Беделаз гъизва. Яни рушар рекье ганва. Ю. Р. Вахтсуз кьиникь.

* рекье гьатун гл., вуж саниз физ башламишун. Учир къвез-къвез яргъи жезвай, амма зун... Зун гьатна рекье. А. Ал. Накьвар ва къара пулар.

* рекье татун [тефин] гл., вуж; нихъ галаз меслят, развивал аваз "алакъалу тахьун. ИкI рекье фич гьамишанда датIана. Е. Э. Тумакь яц. - Абур чахъ галаз рекье къвезвайбур туш. Абуру чаз куьмек гудани? - жузуна умудсуз хьанвай беглерикай сада. З. Р. Гьажи Давуд.

* рекье тун гл., ни вуж 1) са гьиниз ятIани физвайдаз лазим затIар вугана рехъ галай патаз акъудун. 2) са гьиниз ятIани ракъурун. Педучилище куьтягьай, ам иниз рекье туна. ЛГ, 2000, 20. VII. 3) са кар ийиз ракъурун, буюрмишун. - Гада булахдал рекье тур, къайибурукай сад хкурай, - гьарайна чардахдикай вичин векъи гьяркьуь ванцел чIехида. А. Исм. Алукьдай ахвар.... кIелунин йис башламишай арада зи чкадал, гуя еке шулугъ авай коллектив я лугьуз, къунши хуьряй масад рекье тунай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз 4) гъуьлуьз гун. [Гегьвер]. -... Чавай ваз хабар ийиз хьанач. Гена, Аллагьдиз шукур хьуй, вун хтайди, гъазур, хъсан вахтунда, ви вах рекье твадайвал. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* рекье фин гл., вуж нихъ галаз меслятвилин алакъаяр хьун. Итим папахъ галаз къал жедани? Чи строителрин адетдалди, жуван юлдашдихъ галаз хушдаказ рекье фин герек я. З. Э. Арифдиз ишара. ГъвечIи-чIехидахъ галаз лап гьуьрметлувилелди рекье физ чидай кас я. З. Э. Булахдал.

* рекье хьун гл. вуж-вуч ятIани жагъуриз алахъун, къекъуьн. Папай рекье къекъвез хьана ирид йис. Е. Э. Герек туш.

* рекье чан гун гл., ни вуж-вуч паталди ятIани гзаф зегьметар чIугун. Сада-садан рекье чпин чан гудай гьа Рабеъни Салман жен чун дуьньяда. Е. Э. Дуьнья гургьагур.

* рекьелай алудун гл., ни-куь вуж дуьз фикирдилай, гьерекатривай къакъудун. ШейтIанвална, тушир рекье вун туна, Дугъри рекьелай вун икI алудайди. Е. Э. Гуьзел яр Абурун мурад Асан рекьелай алудун тир. З. Э. Муькъвел гелер. Ам за ядайди тушир, амма фитнеди зун рекьелай алудна, алдатмишна. Къ. Къ. КIири Буба. Ибур вири ви крар я, цару вилер, гъуьлягъдин мез авай фасикь. Къурбан рекьелай алудзавайди вун я. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Дугъриданни, яракьлу бандитрин къаст чкадин колхоздин мал тарашун, халкь рекьелай алудун тир. Л"Г,' 2003, 25. XII. Синоним: рекьяй акъудун.

* рекьер-хулар сущ. гьерекатар, фикарар санлай. Мензиларин мукьвал хьана, Рекьер-хулар дуьз хьайила. Е. Э. Вирт квахьайдаз.

* рекьи ягъун гл., вуж рехъди финикди галатун. Яргъал рекьи яна галатнавай Къазиди хъел кваз жаваб гана... Гь. С. КIири Буба. Магьсудани машин кIевиз гьална. Рекьи яна, кефли авуна. Ахварни амач... Гила хъсанзава... М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рекьив атун гл., вуж теклифзавай меслятдал рази хьун.

* рекьив гъун гл., ни вуж теклифдал, меслятдал рази тир гьалдиз гъун. Мукьва-кьилияр ам рекьив гъиз алахьна: З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Вири и кIвалахар хъсан я гьа. Амма диде гьикI рекьив гъидатIа, заз чидач. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* рекьив татун гл., вуж теклифдал. меслятдал рази тахьун.

* рекьиз гъун гл., ни вуж са тайин фикирдал алакьарун. Аялни ви вавай рекьиз гъиз жедач. Е. Э. Бахтсузвал.

* рекьин мугьман сущ. саниз физ рекьевайди. Рекьин мугьман, атана агакьна, салам гана элячIайла, Далалубегьли идахъ агакьна, гъам хъфизвай патахъ фида. Ф. Далалубегьли.

* рекьин хев сущ. рехъ башламиш жезвай ва я куьтягь жезвай чка. Куьчеда авай халкьар рекьин хиве кIватI хьана. З. Э. Муькъвел гелер.

* рекьяй акъатун гл., вуж. 1) физвай рекьяй масанихъ алатун. Йифиз чун рекьяй акъатна, яргъалди маса патахъ фена. Р. 2) вирида кьабулнавай къайдаяр хуьн тавун. - Я стха, ша вун рекьяй акъатмир. И. В. Чирхчир. Я гьеле эвленмиш тахьанваз, гьеле лишан-затIни кутун тавунвай рушаз теменар гунуг вич гьи ктабда къалурнава? Им рекьяй акъатун тушни? Вични вуж? Райкомдин сад лагьай секретарь А. А. Лезгияр.

* рекьяй акъудун гл., ни вуж са чкада кьабулнавай къайдаяр чIурдай гьалдиз гъун. Дердиник. кьий... Дугъри рекьяй, гуьзел, вун акъудайди. Е. Э. Гуьзел яр. Кесибар рекьяй акъудзавайди гзафни-гзаф гьа ЦIаматI я. Зун и къабандин хцин хъилина-хъилина рекьизва. Гь. Гь. Колхоз. - Дуьз яни, Жамал? лагьана Аслана. -Валлагь, дуьз я, гьа фекьидини папар рекьяй акъудзавалда. А. Ф. "Газет. Кьуьзуь устIар югъди чатук кваз папа кIвализ жегьилар гъизва абур рекьяй акъудзава лугьуз хуьре ван туна. А. И. Самур. Синоним: рекьелай алудун.

* рехъ акъудун гл., ни вуж 1) фикирда авачир метлебсуз кар авуниз мажбурун. 2) сада авур манасуз кар гьахъарун.

* рехъ алатун гл., нин-куьн рекьяй акъатна масанихъ фин. Гзаф вахтара рехъ алатна, дана тама амукьдай, начагъ жедай. А. Ф, Риза. - Анжах са суал ава захъ. Куьн шумуд кас жеда? - Са цIуд кьван, - гьасятда жаваб гана Сайда. -. Белки Сад-кьвед рехъ алатайбурни жен. Н. И. Сирлу межлис. Варз нурлу я! Ада тIебиатдин чиниз экв чукIурзава, ада рехъ алатнавайбуруз рехъ къалурзава... Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* рехъ атIун гл. 1) ни-куь тайин кьадар рекьиз фин. - Анизни яхцIур йикъан рехъ я. Адавай и рехъ атIуз жедач, атIайтIани, асланри ам текьена къутармишдач. Ф. Ирид юкI алай пагьливан Магьамад. 2) ни~куь фидай рехъ тагун. Складдихъай юзай транспортёрди Мурадан рехъ атIана. ЛГ, 2004, 22.I.

* рехъ гун гл., 1) ни низ фидай мумкинвал гун. Адаз рехъ гун патал Велимет гурарин кIарцIе са патахъ хьана, бейниванвилелди кьил куьрсна, хъуьрез чилиз килигзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) са гьихьтин ятIани кар, фикир кьилиз акъатдай, акъуддай мумкинвал гун. Къецепатан чIаларин институтдин доцент Элекбер Къубатова «Къудратлу такьат» («Диалог» журнал № 7, 23 ноябрь 1989-й) макъалада лезгийрикай, хинелугъвийрикай, къирицвийрикай ва маса халкьарикай рахадайла, гзаф татугайвилериз рехъ ганва. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Чуьнуьхдай кар авач, векъи гъалатIризни, къанунсузвилеризни рехъ гана. К, 1990, 29. VII. Акъатайла дережадин гурариз, Гьич рехъ гумир азгъунвилин крариз. Вил вегьена кьейибурун сурариз, И дуьньядал регьимлу хьухь, инсанар! Ш. Агьакеримов. Регьимлу хьухь, инсанар! Анжах жуван дидедин, жуван сусан, жуван рушан къадир авай касди дишегьлийри ихьтин залан пар ялуниз рехъ гана кIанзавач эхир. С. К. Квар.

* рехъ (рекьер) къалурун гл., ни низ са вуч ятIани кьилиз акъуддай мумкинвилер къалурун. Шариатдал адаз рекьер къалайтIа... Е. Э. ТIварун стхадиз. [Къурбан] - Яъ., яъ, садра дангъуздин етимдин сивяй акъатзавай гафариз килиг тIун, сивел некIедин гел аламаз, гила заз рекьер къалурдайди хьанани? Гь. Гь. Адетдин къармахра. Са пуд юкъуз адаз мухак кутуна кьелер гуз тур. Яд тагурай. Ахпа экуьнахъ туьмерна къекъуьрдайла, вацI акурла, ада Кьилични винел алаз гьаниз гадарда ва кьведни рекьида. Ина мад ви са тахсирни жедач... -рехъ къалурна ада. А. И. Къиргъин.

* рехъ кьуна фин гл., вуж 1) рекьяй экъечI тавуна, виликди гьерекат авун, 2) куьч. тайин принципар хвена, кIвалахун.

* рехъ тагун гл., ни низ 1) рекьяй фидай мумкинвал тагун. 2) куьч. тайин са кар, пеше кьилиз акъуддай мумкинвал тагун. И макъала кIелайла, за Азербайжандин КП-дин ЦК-диз зенг авуна ва талукь юлдашривай ихьтин крариз рехъ тагун талабна. М. М. Чун гъвечIи халкь туш.

* рехъ-раж сущ. вилик квай кар кьилиз акъудун патал лазим харжлух. [Къурбан]. -Башуьсте, гьич са вядедани Келбиханан хцелай элкъуьрдай руш жеч чахъ, Гзаф хъсан. [Буржали]. - Де гьакI ятIа, стха Къурбан, лагь ви рушан рекьер-рачар, чна са кIевивал ийин. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* рехъ-раж авун гл., ни вилик квай кар кьилиз акъудун патал лазим харжлух авун. АкI хьайила, заз, жувал чан аламаз, лазим тир рехъ-раж ийиз кIанзавай. А. Ф. Бубадин веси.

РЕЦеНЗИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра илимдин, литературадин, искусстводин эсердиз адан хъсан ва пис терсфар къалурна ганвай къимет. критикадин, библиографиядин макъалаяр, рецензияр сифтени сифте чи журналда чапзава, ахпа абуру ктабханайриз, маса халкьарин литературайриз лув гузва. Гь. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди.

РЕЦЕНЗЕНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра илимдин, литературадин, искусстводин эсердиз адан хъсан ва пис терефар къалурна къимет гайиди, гудайди.

РЕЦЕПТ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра духтурди азарлудан патахъай аптекда дарман гьазурун патахъай гудай чар. - Анжах хъсан тIуьн це. Им Назим духтурдин адетдин диагноз ва рецепт тир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

РЕЧЬ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра важиблу месэладай халкьдин вилик экъечIна рахун. 1934 лагьай йисан августдин 22-да Вирисоюздин Советрин писателрин съездда Сулеймана азербайжан чIалал рахай вичин речдин гуьгъуьнлай съезд гьа чIалал туькIуьрай шиирдалди тебрикнай. М. М. Гь. (СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар.

РЕШИ прил. Квез и патари са карч хайи реши кал акунани? Ж, 1993, 2). X.

РЕШИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер; -илери реши тир гьал.

РИБ сущ.; -ипини, -ипина; -ипер, -ипер, -илери, -ипера хамунай ва маса хъуьтуьл затIунай хци кIвенкIвелди тIеквен акъуддай алат. Шалам чилел эцигна, капан юкьвалди ягъиз риб сухиз, тIеквен акъудиз, ахпа сивяй чIугур кIвенкI алай еб тваз ада пине шаламдик кукIурзавай. З. Э. Муькъвел гелер.

РИВАЯТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) хьайи кардикай туькIуьрнавай эсер. Гьадис, гьикаят, риваят Авазава тайин, дустар. Е. Э. Дустариз. Лезгийрихъ девлетлу фольклор ава. Ана... риваятарни махар, хкетарни къаравилияр гьалтзава. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. 2) куьч. хьайи кар. Кьилел атай дуьшуьш, къаза. - Дуьз риваят хъсан, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ.

РИГЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) хци шуькIуь цацар хьтин пеш(ер). Ам вацIун хайдай агъуз, яру ригедин юкьвай инсандин кIвачи гатана таптагъ хьанвай шуькIуь жигъирдайгъуз эвичIна. А. Къ. Нехирбанни лекь. Кьерен ханвай кьве падни яру риге тир. А. Фет. Кьерен къванер.2) тварар авачир шуькIуь хци кьил, (мухан, къуьлуьн) Синоним: кьилчих.

РИЗА¹ араб., шиир, прил. 1) рази. Ви стхаяр хьайтIа риза, Са гьикая ахьайин за. Е. Э. Наиб Гьасаназ. 2) (чIехи гъарфуналди - Р) эркекдин хас тIвар: Риза. - Риза, я Риза, иниз ша кван! лагьана адаз эвер гудай. А. Ф. Риза.

РИЗА² араб, т~б, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ракIиниз дапIар ядайла чефте вегьедай чка. Гьеле деминай хъфейдалай гуьгъуьниз мехъеррин кIвалел алчуд жезвай аялар аваз, абуру ашукь Сердер цуриз гьахьзамаз, рак акьална, ризадал чефте вегьена. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

РИЗКЬИ фарс, сущ 1) ем. И юкъуз сикIре са кIусни ризкьи тIуьнач, хъелна фена, ам ацукьна гьаятда. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Хазвай аялар хуьз четин жеда, абуруз недай фу гьинай гъида, абурун къайгъу чIугвадани, тахьайтIа жуван лугьуз пара дерин фикирар авун герек туш. Аллагь Таалади халкьзавайди вичин ризкьини галаз халкьзавайди я. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. 2) техил, техилдин тварар. - Заз кичIезвайди а мурдаррихъ [вакIарихъ. - А. Г.] галукьна, зи парталрик квай капI хкатун я. Абур къекъвей чилел хьайи ризкьи тIуьнни гьарам я... З. Э. Муькъвел гелер

РИКI сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера 1) беденда ивидин система кардик кутазвай орган. Вич амай кьван рикI жедайди саламат... Е. Э. Камаллу паб. КIваляй перни къедек квахьна, Ви рикI пад хьуй, кIвал ацахьна. Е. Э. Къедекни пер чуьнуьхайдаз. 2) гуьгьуьл. Шад рикI зи барбатI жезва... Е. Э. Фана дуьнья. Зи сефил рикI къариблухда Куьз жеда пашман, къарияр. Е. Э. Къарийриз. 3) гьиссер. Зи рикIикай ваз хьуй хабар. Е. Э. Ярдиз минет. ☼ Около середины III тыс. до н. э. основными органами мироздания объявляется сердце (по египетским представлениям – средоточие мысли) и язык, т. е. речь. Это положение подкрепляется ссылкой на то, что человеческие чувства (зрение, слух, обоняние) представляют материал для мысли, а уже речь выполняет замысленное («это язык повторяет задуманное сердцем») || История лингвистических учений. Древний мир. -Л.: «Наука, 1980, ч. 9).

* рикI аватун гл., нин кичIе хьун, зегьле фин. Шарвилиди гьарайда - Душманрин рикI аватда, Ф. Шарвилидикай риваят. И арада Себзидин кIвачикай къиб хкатна. Факъир дуьз са юкI цавуз акъатна, рикI аватна. Кь. Ф. Тарифбаз.

* рикI авач гьал., низ вуч ийидай са кIвалах ийидай хуш, алакьун авач. АтIа, са пата хилен, петлийрин чкадал акурнавай кIарас кьилер-кучIучIулар ханва. Абур туьхкIуьриз алахъдай рикI авач. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* рикI авуна нар., вуч авун викIегьвал кваз, кичIе тахьана, регъуь тахьана. Ада заз бегьем куьмекна: зун Къагьриман бубадин варцихъ кьван гъана. Ингъе, вучиз ятIани завай рикI авуна гьаятдиз физ жезвач. К, ъ. М. Хтул руш.

* рикI агатун гл., нин са низ ятIани майил хьун.ЧIуру кIвалах авурдав масан Эминан рикI агатдани? Е. Э. Дуьньядикай кеф тахай кас.

* рикI акъатун¹ гл. 1) нин. гъарикI хьун. Адет я хьи, дустар ара агатда; Вун такуртIа нагагь, зи рикI акъатда. Е. Э. Гуьзел. 2) нин нихъ-квехъ са кас, шей акунихъ вил хьун, а шей вичинди хьана кIан хьун, адахъ тамарзлу хьун. Сибирь, вун Ватан яни? Ватан тирла, Кавказдиз куьз хъфизва гьиссер зи, Лезги чилин аваздиз МуьтIуьгъ жезва кIвачер зи? Ватан зид тирла, Вучиз рикI акъатзава, Чизва низ? И. Гь. Гъурбат ва Ватан. 3) нин. ажугълу хьун, хъел атун. Диде хтанач лугьуз аялдин рикI акъатзава. Р. 4) нин. кичIе хьун. Дагъдин дере. Сим хьиз дуьм-дуьз дар дере. 'Са дерин я, рикI акъатда акурла. А. Ал. Чарчар.

* рикI акъатун² гл. нин са нихъ ва я квехъ ятIани гьарарат хьун. Вун такурта нагагь, зи рикI акъатда. Е. Э. Гуьзел.

* рикI акъудун гл., нин рикIиз тади гун, инжиклу авун. Акъудна рикI и азарди... Е. Э. Алагуьзли.

* рикI аладарун гл., 1) ни жуваз авай гъам-хажалат квадарун, машгъул хьун. Куь патав зун рикI аладарун патал мугьмапвиле атанвайди я, дустар. И. Къ. Смоленский чилел. МичIи вахтунда куькIвей шемини гъикьван рикI аладарайтIани, чирагъ куькIуьрайла, шеминин экв ваъ, гум малум жеда. А. А. Лезгияр. 2) ни куь нин машгъуларун. Рушаризни вуч ава кьван; рикI аладарун патал девлетлудин рушан мецелай абуру Асланаз хуш гафар лугьуда... А. А. Етим Эмин.

* рикI алаз нар., вуч авун гзаф кIанивал аваз. «Вуна рикI алаз хуьзвай хва нел тапшурмишда?» -лугьудайбур хьанай. З. Э. Вафалу веледрин буба.

* рикI алаз хьун гл., нин вуж-вуч фикирда аваз хьун, фикирдай акъуд тавун. Етим Эмин шикаятар лагьайд туш. ТалгьайтIани садан рикIел алай туш... Е. Э.. Азиз дустар. Рабочидикай шиир кхьин лап фадлай, дуьз лагьайтIа, зи рикIелни алазвай. А. С. Рабочидикай шиир. Гьар са чIавуз вун рикIеллаз Гьал перишан я, бахтавар. Е. Э. Бахтавар.

* рикI алай прил.,; вуж, вуч. 1) кIани, муьгьуьббатлу. Амма эвленмиш хьана са ругуд вацралай каша Бакудиз акъуднавай Алидиз вичин рикI алай уьмуьрдин юлдашдин гьал-агьвалдикай гьич са хабарни авачир. З. Э. Геж хьайи кагъаз. «Кард» журналдин редакциядиз лезгийрин рикI алай композиторрикай сад тир Халил Халилов мугьман хьана. "Кард" журн., 2004, №5. 2) кIанивал авай, масадбурулай кIани. РикI алай хцин свас адаз дидедиз адан чIулав гьакъикьри хьиз нур гузвай вилер хушдаказ ва назикдаказ вичин рикI алай гададиз килигзавай. Н. А. Кьве рикIин хиялар. 3) нин жуван къилихрив кьадай, жуваз хуш. Тади квачиз. камар къачузвай духтурди къе мад са сеферда вичин рикI алай пешедикай, вичин гъилералди авур операциядикай фикирзавай. Б. Гь. Алванрин кIунчI. Агьан! Лап хъсан хьана... Эхь, ам кар чидай, кардал рикI алай, аялриз багъа учитель тир. Къ. М. Рушан аманат.

* рикI алахьун гл., нин гьиссерин туькьуьлвал квахьун, амукь тавун.

* рикI атIун гл., ни-куь. нин 1) бедендиз тIарвал гун. Къизил аскер, ви гуьлледи Душмандин рикI атIузва. Ф. Къаюни адан [Яргъи Мегьамедан] рикI атIузвай. З. Э. Я пуд манат. 2) муьгьуьббатдин гьиссералди рикIиз тIарвал гун. Гьижран чIугваз назик рикI зи атIана. Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Агь, къакъатун, къакъатун, атIуда хьи на зи рикI. Ш-Э. М. Къакъатун. 3) туькьуьлвал гун, гъарикI хьун. Киров юлдаш кьена лугьуз, Чи къеневай рикI атIана. Ф. Диде, вуна зи рикI атIудай гафар лугьудайди за кьатIузва... Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* рикI ахъаюн [ачухун] гл., ни низ 1) жуван фикирар ачухдиз масадаз лугьун. Кьуьзуь итимдини адаз вичин рикI ахъайна. А. А. Сифте камар. Шаир я зун, зи буржи дуьз рахун я. Дуьз гафарихъ къизилдин къимет жеда. РикI ачухна жуван фикир лугьун я. Гьахълу касдиз гьамиша гьуьрмет жеда. И. Имиралиев. Шаир я зун. 2) муьгьуьббат малумарун. Дугъриданни, руша Гьасретаз чин ачухзаватIани, рикI ачухзавачир. Белки, регъуьвал квай Гьасретан патай са келима гуьзлемишзавайтIа. Гь. М. Гьасрет етим яни?

* рикI ацукьун гл., нел, квел нин. 1) винел патан акунрай бегенмиш хьун. АлукIна гимишдин партал рикI ацукьдай шикил яз, Акъвазнава эй шумуд дагъ Хиве такьаз кьуьзуьвал. И. Гь. ХъуьтIуьн и патай. Сирень, зи рикI ацукьай цуьк, Хквезва рикIел. Х. Х. Сирень. 2) кIан хьун, муьгьуьббатдин гьиссер хьун. И мегьтердал рикI ацукьпа пачагьдин рушан. Ф. Пачагьдин мегьтер Лукьман. Зегьметдал ви рикI алай хьиз, Зи рикIни вал ацукьнава. Ш-Э. М. Сабагь хийир.

* рикI ачухун кил. рикI ахъаюн.

* рикI гваз нар., вуч авун ашкъидалди, хуш аваз, фикир гана. Ийидай кIвалах рикI гваз ая, Р. Антоним; рикI гвачиз.

* рикI гвачиз нар., вуч авун. ашкъи авачиз, хуш тушиз, фикир тагана. РикI гвачиз жедай кардикай метлеб тежедайди Билалаз чизвай. З. Э. Ишигълаван дере. Антоним: рикI гваз.

* рикI дар прил. шкьакь, мугьман дакIан.

* рикI дар |сал шиир, даралмиш, дарихмиш нугь.] хьун гл., нин перишан хьун, туькьуьл хьун, гъарикI хьун. Куьн къакъатна, хьана ракI сал, Дердинин дарман кьарияр. Е. Э. Къарийриз. Хабар кьуртIа зи гьалдикай, Зи рикI пара дар я хьи, дуст. А. Гь. Рабочидин чар. АтайтIани кьуьд, элкъвейтIан саврух, Жедач зи рикI сал ва руьгъни савух. Х. Х.

* рикI-дуркIун авун [гун.| гл., ни низ секинарун, кинар авун, мегьрибанвал къалурун. -Шехьмир, чан баде, - рикI-дуркIун ийиз патав ацукьзава руш, - амма са кьве гаф лагьанмазди, адакни кьагъур акатзава ва ахпа, сад-садан къужахда гьахьна, абуру са кул шел ийизва. Б. Гь. Къарид руш. Иналлай вирибуру рушаз тавазивилер авуна, рикI-дуркIун ганай. И. Къ. Смоленский чилел.

* рикI кун гл. 1) нин жуван тебятдив кьан тийидай хуьрек тIуьрла, яру рад тIа хьун. Къалаж тIуьрла, зи рикI куда. Р. 2) нин нихъ-квехъ къайгъударвал авун, килигун, куьмек гун. Ви бубадиз рагьмет, чан бала, Гьамни вун хьиз, хуьруьхъ рикI кудайди тир. А. А. Умуд. Хайи халкьдихъ кун тийир Къван хьтин рикI жедалди, Зун рикI авай къван хьурай! А. Ал. Хъен галачир рикI. 3) кIан хьун. ХьайитIани дуьньяд азият, зун вахъ кур рикI я, Пакисат. Е. Э. Пакисат. 3) нин гуьгьуьл лап пис гьалда хьун, пис гьалдиз гъун; пашманарун, гъарикIарун. Кая хьи зи рикI вал ашукь, Ви буй, бухах акурла юкь... Е. Э. КIан я. Кай зи рикIел яд иличиз... Е. Э. Ярдиз. Лугьуда хьи, анжах шадвал, Анжах шадвал гъана вуна. Вирибуруз экв ракъурна, Зи рикI вучиз капа вуна? А. Ал. ЦIайлапан. Синонимар: рикI акъудун, рикI тIарун.

* рикI кутуна нар., вуч авун ашкъидалди, гзаф хушдиз. Къурбана Гуьлдестедиз вичин кIанивиликай ам лап сифте атай йикъарани лугьудай, адаз анжах са кардикай, «ваь» лугьуникай, кичIезвай. «Ахпа за вуч авун лазим я, ахпа зун гьикI адан чиниз килиг хъийида. Мегер завай рикI кутуна тарс гуз хъженни?» - лугьузвай ада вичи-вичикди. Н. А. Гуьлдесте. Синонимар: рикI алаз, рикI гваз. Антоним: рикI гвачиз.

* рикI куьцIуьн гл., никай нин кьадарсуз икрагь хьун. Хъсан абурлу суфат авай жегьилдал. зун сифте ашукь хьанай. Амма гила рикI адакай куьцIуьн хъувунвай. А. М. Жуьжеяр.

* рикI кьун гл., куь 1) яргъалди гишинар тавун. ЯкIу рикI кьада. Р. 2) иштагь квадарун. КIерецри рикI кьада. Р.

* рикI кIвачерик аватун гл., нин гзаф кичIе хьун. Вичиз чидай Алидин дидединни вахан гуьгъуьнал алаз атай гуьзел шикилрин, шумалдин буй авай Бани акурла, Марваран «рикI кIвачерик аватна»... Рушан рикIяй агъзур хиял фена. «Зун вичел бенд авуна, вичи шегьерда тунвай паб хкана...», - лагьана. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* рикI кIевиз кьун гл., ни кичIе тахьун, сабурлу хьун. Дарих жемир, кьинтур вал. Садра арадал алай затIни авач. РикI кIевиз яхъ. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Синонимар: викIегь хьун, викIегьвал авун.

* рикI михьи гл. михьи. къени фикирар гвай, дугъри. Етим Эмин рикI михьи яз ишезава. Е. Э. БалкIан квахьайла.

* рикI пад хьун гл., нин гуьгьуьл кьадарсуз пис гьалда хьун. Етим Эминан рикI пад я, Тежез вахъ тупIал гилигиз. Е. Э. Ярдиз.

* рикI рикIел элуькьун гл., нин 1) туькьуьл хьун, гъарикI хьун. - Чидач ман, къадир дах, ана гьикI. жедатIа, - лагьана рикI рикIел элуькьнавай жегьилди тIимил шадни хьанвай саягъда. ЗЭ. Муькъвел гелер. 2) ийир-тийир хьун, гъалатI хьун, икрагь хьун. Синоним: рикIи рикI тIуьн.

* рикIи рикI тIуьн гл., нин жуваз тийижир суалдиз тайин жаваб жагъуриз тежез гъарикI гьалда гьатун. - Яраб маса къачуна жал? Яраб дуьз гафар я жал? - Гьажикъулидин рикIи рикI незвай. Ж. Гь. Юргьадилай гуьгъуьниз. Синоним: рикI рикIел элуькьун.

* рикI секин <я>, яб архайин <я> гьал, нин са къайгъуни, дердини авач, амач. Чаз экуь дуьне гила акунва. РикI секин я, яб архайин я. З. Э. Директивар кардик.

* рикI сефил хьун гл., нин гуьгьуьл пис хьун. Эмина ви ийиз тариф рикI сефилдиз хьана зайиф. Е. Э. Хьана хьи. Гежегуьндуьз зи рикI сефил язава... Е. Э. Я, стхаяр, зун хьанва лап ажиз.

* рикI тIар хьун гл., нин жува-жув пис гьиссун. Ахпа зи рикI мадни жеда тар, гуьзел. Е. Э. Яр гуьзел. РикIер тIар яз вилер югъ-йиф ишена... Е. Э. Тушни яр. Лагь куьне, - рикI тIар хьайи кас шедачни? Е. Э. Заз сабур гуз.

* рикI (рикIиз) тIарун (тIар авун) гл., ни, куь нин рикIиз тIарвал гун, хатурда эцягъун. Пара чи рикI авунва тIар, ЭхкъечI гьикIда яцIай, шаир? Х. Х. 2003 - йисан 12-сентябрь. Кеф-кефият, шадвилер Алатда, тадиз Кьуьзуьвал мугьман жеда Ви рикI тар ийиз. Д. А. Лугьуда хьи, кихкIидач. Буба Меликахъ галаз рахуни Гуьлназан рикI тIарнавай. Гь. Къ. Свас. - Чан хва Сафар, На кIелнава илимар, халудиз ви гьар гафуна камаллувал аквазва. Амма къе на зи рикI тIарна, тIарна рикI. М. Б. Муьгъ. - Къарагъ, къарагъ, зи рикI тармир гьавайда, Такурай вун метIераллаз, чилеллаз, Рак ачухна, са чара кас атайтIа.... М. Б. Зун ва Наполеон.

Синонимар: рикI тIуьн, рикI кун, рикI акъудун.

* рикI тIуьн гл., ни-куь нин туькьуьлвал гун. Сифте сефер за адаз яр лагьанай. Амма гила и гафуни неда рикI. Ш-Э. М. Къавахар. Синонимар: рикI (рикIиз) тIарун, рикI кун, рикI акъудун.

* рикI хукIун гл., никай, квекай нин икрагь хьун. Етим Эминаз вун акуна, Акурвалди рикI хукIуна. Кьуд касди вун, къуьнел кьуна, МичIи суруз ял авурай. Е. Э. КафтIар къаридиз. Синонимар: бизар хьун, зегьле фин, икрагь хьун, рикI хукIун. Антоним: вил хьун.

* рикI хун гл. 1) никай, квекай нин гъарикI хьун, гьайиф хьун. Са югъ такваз физва йикъар къвез са-сад, Дуьньядикай рикI хайила, шехьдачни? С. А, Шехьдачни. Амма ви рикI хана кIандач багьа заз. Са жизвидин тахсир патал - дуван хьиз. Б. С. Муьгьуьббат. 2) ни-куь нин гьевес хун, умудсуз авун. Садбурун рикI дуьньядикай хана на. Е. Э. Девран, гьей. РикIер хадай вич са чар Зи чантадиз татурай! рикIер хадай инсанар Дуьньяда заз такурай. Гь. Къ. Почтальондин мани. Гатфар чIавуз меген ви кар Агьузар яни йифер-йикъар? Авадариз вилин накъвар Ви рикI гьида хана, билбил? Н. Ш. Билбил. 3) хатур хун. И гафари рикI, шуьше хьиз, хана зи. Л. Н. Ибур вужар я? Къаргъиш за ваз ийидачир, Ашкъидиз кьуьл ганачирта, Хъел акатна са гафунал, Шуьше хьиз, рикI ханачирта. З. Р. ХаначиртIа.

* рикI хци прил.,; вуж викIегь. Садра немсерин далу пата авай ракьун рекьин Муьгъ кукIварун лазим атана. За са десте зирек, рикIер хци аскерар хкудна. А. А. Лезгияр.

* рикI хъиткьинун гл., нин гзаф азаб гун. Цаварни кваз зи бедендал уьцIезвай рикI хъиткьиндай къведалди югъ, пакама. М. Салманов. КварквацI-Хан..

* рикI хъуьтуьл прил.,; вуж. 1) фад чIалахъ жедай, чIалав гъиз жедай. масадбурухъ агъадай. Райондин газетдин редактор рикI хъуьтуьл кас хьана. Мегьамедсалегьа колхоздин ва жемятдин мулкар ва багълар барбатI хьуникай хвейи игитвиликай хабар хьанмазди, ада колхоздиз мухбир ракъурна. А. А. Лезгияр. 2) масадбурухъ ялдай, куьмекдай, масадбур гьайиф къведай. Ада абуруз дидевал хъийида: ам гзаф хъуьтуьл рикI авай баркаллу руш я. И. Къ. Смоленский чилел.

* рикI хъуьтуьл хьун гл., нин. экъуьчун атун, зайиф хьун. Яр-емиш тIуьна рикI хъуьтуьл хьанвай. Гь. М. Ирид къаш. Синоним: рикI элкъуьн.

* рикI хьун гл., нин нел-квел кIан хьун. Гьар са касдин адахлидал рикI жеда. Е. Э. Гуьзел.

* рикI цацарал <алаз> хьун гл., нин са кар кьилел атуникай къурхувилин гьисс хьун. Ахпа Камината, вичин гъилел алай къизилдин сятдиз килигна, лагьана: И рюмка хъвана зун хьфида. Назхануман цацарал алай рикI гила са гьал секин жезвай. Амма гена анагар хьанач... З. Э. Арифдиз ишара. Са сеферда зунни и паб гададин машинда акьахнай, гадади гьализ хьана. Зи рикI лагьайтIа, датIана цацарал алай. З. Э. Зулун пешер. Акур инсанриз абур гьакI кеф уьчуьн сиягьатдиз экъечIнавайбур хьиз жезвай, амма абурун чпин рикIер цацарал алай. Къ. Къ. КIири Буба.

* рикI цуру [савух] хьун гл., нин са квехъ ятIани вил галай, са вуч ятIани кIанзавай гьисс арадал атун. Гьатта геждалди рекьик поездар тахьайла, рикIни са тIимил савух жезва. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

* рикI цIурун (цIурурун) гл. 1) шиир, нихъ нин; дериндай кIан хьун (хьурун), ялавлу муьгьуьббат хьун (хьурун). Кевсерахъ рикI цIразва зи. Р. 2) квехъ нин акунихъ, жуваз хьунихъ къаних хьун (хьурун). Пинийрихъ рикI цразвай. Р. Синонимар: вил акъатун, вил галаз хьун, рикI акъатун.

* рикI цIурун [цIарцIун нугъ.] гл., нин са кар жедалди гъамлу хьун, пелеш хьун. Вун курсарай хкведалди Къеневай рикI цIрана хьи. Ф.

* рикI чкадал алаз (аламаз) хьун гл., нин секин хьун. Вирида нез-хъвазва, шадвилерзава, кьуьлерзава, амма Исмаилан рикI чкадал алач. Адан хиялдиз лап пис ниятарни къвезва, гагь паб рахкурун, гагь яргъеш гатун, гагь... Гь. Къ. Къацу цуьквер. Аллагьдиз шукур, вун сятдин 6- далди куьчеда амукьнач, кичIела зи рикI чкадал алачачир. И. Къ. Смоленский чилел. Синонимар: рикI архайин [секин] хьун, рикI чкадал ацукьун.

* рикI чкадал ацукьун гл., нин. секин хьун, къалабулух акъвазун. - Мукьвабурун рикI чкадал ацукьнавани? Атун-хъфин авани? Гьик я? Б. Гь. Заз эвера. Синонимар: рикI чкадал алаз хьун, рикI архайин [секин] хьун.

* рикI чкадал хкун гл., нин секинарун, къалабулух акъвазарун. - Ина са чахуткани авач. Им жалгъандин кпул я. Яргъалди гипсда тунайтIа, гъил чур жедай. Профессордин и гафарихъ яб акализ эрчIи гъилин тупIар юзурзавай Рейгьанатан кIуфук мили хъвер акатна. Ада тадиз телеграмма яна. Аминадин рикIни чкадал хкана. З. Э. Рейгьанат.

* рикI чIехи прил, гьамиша масадаз жувалай алакьдай куьмек гудай, гуз гьазур тир. Синоним: мергьяматлу.

* рикI чIехиз [кIевиз] кьун гл., ни дурум гун, эхи авун, таб гун. Азиз диде, нагагь рушни зун жаван, КьейитIа къе гъалиб хьана дяведа. РикI чIехиз яхъ, хура твамир кьил жуван Гзаф халкьар азаднавай вядеда. А. Ал. Аскердин кьиникь. Гишилани мекьила гьикьван мензилриз галчIур жез фенай ам, рикI кьуна кIевиз. Ш-Э. М. Чи еке къуват.

* рикI чIулав авун (чIулаварун) гл., ни-куь нин кефияр писарун. РикI чулавмир, суна билбил. Е. Э. Акваз кIан я.

* рикI чIулав хьун гл., нин; гуьгьуьлсуз хьун, туькьуьл хьун. Адаз минарадин кукIва мад чIулав пайдахри лепе гузвайди акуна. Гададин рикI чIулав хьана, ада тадиз шегьердиз чукурна. Ф. Нехирбандин хва. РикI чIулав я чи и къара, Гьал перишан, алагуьзли. Е. Э. Алагуьзли.

* рикI элкъуьн гл., нин экъуьчун атун. Алидин рикI элкъвезва. Р. Синоним: рикI хъуьтуьл хьун.

* рикI ягъун гл., квевай нин гзаф тIуьрвиляй кIанз амукь тавун (недай затIар). Я бахтавар къайи булах, Кьилел верши тарар кIанди, Пампасидвай рикI ягъайла, Ваз са турши анар кIанди. А. Ф. Риза. Гила, амай хуьрекривай рикI ягъайла, гудай турши мезе яр-емишарни хьанва, - лугьуз Эсли архайин хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: бизар хьун, зегьле фин, икрагь хьун, куьлягь хьун. Антоним: вил хьун.

* рикIе аваз (амаз) хьун гл., нин фикирда аваз (амаз) хьун. Ви патав къвез залай куьз алакьнач? Акун, рахун гьамиша рикIевай, Ви нефесдихъ зи гьевес агакьнач. М. Б, КIватIиз тахьай гад. Дяведи дах къахлурнач заз, Адан суьрет рикIема. А. Ал. Инсандин рикI...

* рикIе гьатун (гьат хьун) гл. 1) нин вуж кIан хьун, муьгьуьббатдин гьиссер аваз хьун. Шумуд йис я вун зи рикIе гьат хьана. Е. Э. Яр гуьзел. 2) нин вуч са гьихьтин ятIани гьиссинин таъсирдик кваз хьун. Райкомдин секретардин рикIе акьван кIевелай рагьим гьатнавай хьи, адан къаст Мегьамедсалегь партияда хуьн патал чалишмиш хьун тир. А. А. Лезгияр.

* рикIе кьун гл., ни вуч фикирда кьун. Абур гьакьван язва шад, Чинра аваз намусдин яд, Кьуна рикIе зурба крар, Халкьдин хушбахтвилин къарар. А. Ф. Эм-Тэ-Эс.

* рикIе рикI авай прил.,; вуж лап мукьва, жуван вири фикирар ахъайзавай, кIани (дуст, инсан, кас). За ваз ачухдиз лугьун, къе заз са кар дерт хьанва. РикIе рикI авай зи дуст Няметан чин гзаф чIуру я. Ада зи суалризни жаваб ганач. З. Э. Йифен тIурфан.

* рикIе тун гл., ни вуж-вуч фикирда тун. Дуьньяд гъамар рикIе туна, Бес гьикI кIан хьуй вун гъайидаз? Е. Э. Эмин гада. Вагьабаз гьар са гьиссни, гьар са дерт-гьамни, абуру рикIе твазвай тIални зигьин хьиз, рикIел хкунар хьиз я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рикIе хер хьун ш, гл., нин гьамиша секинсузвал арадал гъизвай фикир хьун. РикIе хьайи кас дерин хер Азардикай къакъатдани? Е. Э. Дуьньядикай кеф тахай кас. Зи рикIе хер куьгьне тахьанвайди адаз аян тир ва гьавиляй адан жаваб зак руьгь кутун патал, ада вичи захъ ийизвай майил къалурун патал ганвайди тир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рикIел акъалдарун гл. нин вуж-вуч нин ятIани фикирдиз са вуж-вуч ятIани гъун. И карди зи рикIел аял вахтар акьалдарна. Р. Синоним: рикIел гъун.

* рикIел акьалтун гл. 1) нин вуч фикирдиз атун. И Кериман рикIел акьалт тийидай кар авач. Б. Гь. Заз эвера. Вири гьакIан багьнаяр я, багьнаяр, Париж рикIел акьалтнава таватдин. М. Б. Зун ва Наполеон. Ам хъфейтIа, заз чизвай, гьихьтин гуж зи рикIел акьалтдатIа. З. Къ. ШейтIандин веледар. Синоним: рикIел атун. 2) нин вуж, вуч. садлагьана фикирдиз хтун. Яр вун рикIел акьалтайла, Зи вилерлай нагъв атана. Ф. Мад квез чизва хьи, зи рикIел акьалтай кар за тарпна кьилизни акъуддайди. Къаридикни угь-цIугь квай. ЧIехи суса вичин аялдин пек-лек чуьхуьзвай. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум.

* рнкIел <алаз> (рикIеллаз рах.) хьун гл., ним вуж-вуч фикирда аваз хьун. Пашман зун, бес ви рикIелламачни? Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни. Ихьтин пар рикIел алаз яшамиш жедалди ада кьиникь хъсан яз гьисабна. А. Къ. Нехирбанни лекь. Аллагьдихъ галаз рахух. Анжах зи Аллагьдихъ галаз. Зи Аллагь Худа я. Худадиз дуьа ая, зунни гьамиша рикIел алаз хьухь. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рикIел аламаз {рикIелламаз рах.) хьун гл., нин вуж-вуч фикирда амаз хьун, фикирдай акъуд тавун. За ви рикIел чун, лежберар, кесибар, аламач жед лугьузвай,. валлагь. Давай хъивегьин, ширтна... Б. Гъ. ТIварун стхаяр. Агь, вири чи рикIеллама Вагьшийри чаз авур кьванди. Ш-Э. М. ЖаллатIриз ажал. Ви рикIел аламани, чна аттестатар гахчурдалай гуьгъуьниз вуна чи вечердал вуч лагьанатIа? Б. Гь. Къизилдин медаль. Буба зи рикIел хъсандиз аламач. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Зи дуст, белки ви рикIелни алама Гатуз дагъда чаз яд гайи булахар... А. С. Телер. Квар ацIанва, амма вуна ккIалар Гадарзава аялри хьиз ятариз, рикIеллама, гьа и саягъ бубайри Аллагьдивай марф тIалабдай къацариз. А. С, Сес. Ваз хъел къвемир. Захъ яб акала. Ви рикIел аламани; чи къуншидал алай къари Петровнадиз азарлу хьайи хтул, кIвале вичин дарманар гана, сагъар хъийиз кIан хьанай. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер, - Я, ун, фейи крар я, аял тиртIани, вири рикIел алама. М. Б. Зун кьеивач. РикIеллама, физкультурадин тарсуна кьакьанвилиз адалай хъсан масада хкадарнай. М. Б. Зун кьенвач. Багърийризни ийиз хьанач багъривал, рикIелламач бязибурун тIварарни... М. Б. Дустариз.

* рикIел аламукьун гл., вуж-вуч нин фикирда амукьун.^; Баркалла, Халил муаллим, икьван тIварар анжах музыкадал ашукь касдин рикIел аламукьда. "Кард" журн., 2004, №5.

* рикIел атун гл., нин вуж-вуч фикирдиз атун. РикIел татайди мецел къведач. Ф. Султанбеги - зи ярдин тIвар. Акур бере гъейрид рикIел къвез жедач. Е. Э. Жедач. РикIел тай кьван жеда рикI дар... Е. Э. Дилбераз. Даим хъваз на къарасу, Гьич ви рикIел къведач хьи зу. С. С. Самовар. БицIек вун зи рикIел тек-бир атана, - Лагьана за хтай чIавуз яргъарай. А. С. БицIек, вун... Я кар рикIел атай за Хелеф халудивай хабар кьуна: М. В. Гьарасатдин майдандал. Къе виридаз, рикIел атай къиметдив, Регьят хьанва алдатмишиз чилинви. З. Къ. Вуна пара тарифзава женнетдин. Синоним: рикIел акьалтун.

* рикIел гъил эцигна нар., вуч авун таб квачиз, рикIин сидкьидай. Ада райондин гьалдин пис-хъсан терефар дилаварвилелди ачухарнавай. Делегатарни, рикIел гъил эцигна, уьзягъдиз рахазвай. А. А. Лезгияр. Синонимар: рикIин сидкьидай, рикIин къеняй.

* рикIел гъун гл., ни, куь нин вуж-вуч. фикирдиз гъун. Кесиб касдин кIвалин хизан рикIел гъваш. Е. Э. РикIел гъваш. Фекьиди ийизва мурмур: «Гъуцар рикIел гъваш». Амма лукI жедай туш Марин Муьгьуьббатдин сим. А. С. Саяда лугьузва мани. Жанлубуруз «Пакам хийир!» - лугьурла, Сифте рикIел гъваш дяведа кьейибур. А. С. Пакам хийир. КапI шиз къвгдай, закатарни за гузва гьамиша Аллагъ рикIел гъиз, Гъат тийидайвал жегъеннемдин цIа, СиратIалдилай элячIна михьиз. Б. С. Экуьн кьилелай. Къуй яйлухди ви рикIел зун гъурай, къуй. хайи накьвари ви рикIе душман терг авунин кIеви къаст турай, зи играмиди. А. М. Къавахар. Синоним: рикIел акьалдарун

* рикIел хкун¹ гл., ни-куь вуж-вуч фикирдиз хкун. А чIавуз на Эмин рикIел хкидач... Е. Э. Ватандай катзавайбуруз. Эмин кьейидалай кьулухъ 50 йис Тамам хьуниз килигна, Москвада авай лезги студентрин кIеретIди еке тир лезги шаир Етим Эмин тамамвилелди рикIел хкана, адан чIаларикай хкяна са кьадар шиирар басмадиз яна. Ш. Мейланан. Эминни Эминан шиирар. Суфрадал къведа тямлу хуьрек, Ярар-дустарни хкида рикIел. Д. А. Эй, азиз мугьман. РикIел хкваш, вун азарлу хьана меселай къарагъзамачир. Р. Гь. Зи ирид стха. За гьа чIавуз тIвар-ван авай алим арабист Абдулнетиф эфендидивай кIелзавайди тир, - лугьуз рикIел хкизва ахцегъви Эфендиев Гьасана. Къ. Къ. КIири Буба. РикIел хкин хьи, алатай йисуз 389 миллион манат чIуру пулар цIийибурув эвезна. "Самур" газ., 2003, 31. V. Антоним: рикIелай алудун.

* рикIел хкун² сущ., вуж-вуч никай ва квекай ятIани рикIел аламукьай малуматар ихтилатдалди ва я кхьена масадаз ахъаюн. Гьакъикъатда Мерзиятан вилик ахьтин залан рикIел хкунар квадарун патал ада хабар кьуна: «Куь юлдаш вуч къуллугъдал ала? Ам аквазвач хьи?» Гь. М. Чи бахт чи гъиле ава. Ваъ, им са гьихьтин ятIани рикIел хкун тушир. М. В. Гьарасатдин майдандал. За ваз туьгьметарзавайди хьиз жемир, стхадин, гьакI зи рикIел чи аял йисар хквезва, жувани хкваш, рикIел хкунри инсанар гьамиша акьуллу ийида, лугьуда. Р. Гь. Зи ирид стха.

* рикIел хтун гл., нин вуж-вуч фикирда амачир кас, шей фикирдиз хтун. [Мерден]. -Валлагь, стха Къурбан, гила, гьар смавар вилик гъайила, виликан, фейи къар зи рикIел хкведа. Ви рикIел алама хьи, а къара чай зураривни кьурай пIинийрив са иер хъвадай. Аллагьдиз шукур хьуй, гила дуьньядиз шекерар-затIар акъат хъувурди. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Шахмарданован рикIел къуншийрал тапшурмишнавай вичин аялар хтана. А. А. Лезгияр. Гуьлдестедин рикIел мад институт, Мичуринан илимдикай профессорри гайи тарсар, Крымда вичи тухвай тежрибаяр, Козлов шегьерда Мичурина вичин гъилералди туькIуьрай багъ хтана. Н. А. Гуьлдесте. [Гуьлселем] - Инал ша, чан бала. -Кхьихь, чан бала, са мани мадни зи рикIел хтанва. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Антоним: рикIелай алатун.

* рикIел хуьн ни, вуж-вуч фикирдай акъуд тавун, фикирда хуьн. Кьве затI рикIел хуьмир: сад на чарадаз авур хъсанвал, садни чарада ваз авур писвач. Къазанфарбег. Куьредин жуз. РикIел хуьх: куьне куь чан Ватандиз къурбандзава. А. Ф. Дяве. Амма абур рикIел техуьн айиб я, ГанвачтIани весиярни игъсанар.. А. С. Рекьевай дуст..; За некягь ийиз башламишдалди вилик са кар мадни рикIел хуьх. чан руш. ЗАГС гьикI хьайитIани авуна кIандайди я. Гьукуматдин законриз акси экъечIун гунагь я. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Гуя эмирзава: «Акъваз, инсан! Дуьньяда Писвални Хъсанвал, Гьахъвални Гьахъсузвал, Адалатни Адалатсузвал авайди рикIел хуьх! М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рикIелай алатун (алат хьун нугъ.) (фин) гл., нин вуж-вуч фикирдай акъатун. Икьван гагьди хьайи дердер рикIелай алат хьана хьи. Е. Э. Алагуьзли севдуьгуьм яр. Гуьзел, вун зи рикIелай фич... Е. Э. Бахтавар. Жуван хуьрни метлеб, колхоз алатдачир рикIелай. А. Ф. Зарбачи Гьасан. Гьелбетда, 10-15 йисуз авур кIвалахни, жувахъ галаз хьайи къуллугъчиярни садрани рикIелай алатич. А. А. Лезгияр. Урус чIала гайи тарсар, зи хва, ви бубадин рикIелай гьич садрани алатдач. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Анжах гуьрчег уьмуьрдин бахт акурла, рикIелай физ тахьуй Ватан хвейибур... А. С. Пакам хийир. Йоъ, чпиз гьич хабарни авачирдай кьазва гьа! махачкъаладай, телевизоррай къалуриз, корреспондетар атанвайди куь рикIелай алатнавани? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Рушар гила ахьтинбур ава: сад акурла, масад рикIелай фида. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Гьа и йифиз Къурбан, седривални, гьакъи таганвай чепивини рикIелай фена, кьве эркек веледдин гъилни кьуна, хайи хуьряй катда. К. К. Яд атIай регъв. Синонимар: рикIикай хкатун, рикIяй акъатун.. Антоним: рикIел хтун.

* рикIелай алудун [ракъурун] гл., 1) ни-куь вуж-вуч фикирдай акъудун, фикирда хуьн тавун. Амма Эмин чна рикIелай ракъурун виже къведач. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. Анжах са кар рикIелай ракъурна виже къведач, уьмуьр ширин ва гьамиша жегьилди я. А. И. Самур. Къуркьандал кьунвай кьин рикIелай алудмир. Кьабулна, аферин. Гила квевай ЗАГС-диз фейитIа, жеда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Ватанди ва адан халкьди куь хийирлу кIвалахар гьич са вахтундани рикIелай ракъурдачI Къ. М. Кьуьзуь къекъвераг. Баку, Баку, рикIелай гьич алуддач Зун паталди авур хъсанвилер на? З. Р. Диде шегьер. Хкаж хьана цавуз лекь, Къуват агудна. Кьуьзуьвилин дердияр Фад рикIелай алудна. Д. А. Гьич садрани акур кар туш... [ЦIарцIар баде]. Вуна, рикIелай алудмир. ЦIарцIар яхцур йисуз хпехъандин паб хьанвайди я. Ф. Б. Филиал. Антоним: рикIел хкун. 2) ни-куь нин-куьн вуж-вуч фикирдай акъудиз тун. ТIебиатдин гуьзелвили адан рикIелай вич мукъаят хьунухь лазим тирди алуднавай. Ф.

* рикIелай фин кил. рикIелай алатун.

* рикIи къачун гл., нин вуж-вуч бегенмиш хьун. Зи рикIи вун хупI къачуна, Аллагьди ширин авуна, И йикъара вун такуна, Зи рикI чIулав хьана, Зуьгьре. Е. Э. Суна, за ваз лугьун са чIал.

* рикIи (рикIиз нугъ.) кьун гл., вуж нин 1) кIан хьун. Гила завай, вун тебрик авуртIа, жеда: накь зи рикIи са гуьзел кьуна. Зун гьеле раханвач. Гь. М. Муьгьуьббат гьинва бес? Тариф за ви ийидачир, Вун зи рикIи кьуначиртIа. З. Р. ХаначиртIа. 2) вуж-вуч нин кIан хьун, гьамишанда акунин гьисс авунин терефдар хьун. Бубадиз ажалдихъай кичIе тушир, ада яргъи уьмуьр кечирмишна, адаз эхиримжи сеферда икьван йисара рикIи кьунвай багьа Ватандиз садра кьванни килигиз таххьун гьайиф хьанвай. Гь. М. Гъалиб хьайи кфил.

* рикIи рикI тIуьн гл., нин 1) къурхулу хьун. секинсузвал акатун. РикIи рикI незвай командирда фикирзавай: «Гила за вуч ийида, вучиз за пабни аял Грузиядай иниз гъайиди я». А. И. Самур. Абур дуьз хабарар ятIа, бес чна вуч ийида? - рикIи рикI незвай туьквенчиди хабар кьуна. А. И. Самур. "Зун виридахъ галаз вучиз хъфеначир?" - езнедин рикIи рикI незвай. М. Б. «Жигули». 2) дерт хьун, гъамлу хьун. «Зи вах Мерзият, - лагьана, ам, еке уф аладарна, вичин дустунин гъил кьуна, ацукьна. - Зун исятда иниз куьч хьана кIандачир. Зи рикIи рикI незва». Гь. М. Чи бахт чи гъиле ава. - Жув хъвач. Вуч хабар ятIа, за чирда. Адахъ галазни рахада. РикIив рикI нез тамир. А. А. Лезгияр.

* рикIи тухун [чIугун] гл. 1) нин вуч недай иштагь хьун. Няниз хуьрек гъана. Амма Сардаран рикIи хуьрек тухузвач. А. М. Са истикан чай. Ваъ. ваъ, и чими юкъуз хуьрекар рикIи тухузвани? Заз затIни кIанзавач. З. Къ. ШейтIандин веледар. 2) нин вуж-вуч;. бегенмиш хьун (винел патан акунралди). Анихъди физвай Алипулатан гуьгъуьнлай килигай Лейлидин рикIини ам чIугунвай. З. Э. Трактористдин мехъер. Уьмуьрдин юлдаш лагьайтIа, жуван вилиз акур, рикIи чIугур кас хьана кIанда. З. Э. Йифен тIурфан. Гуьрчег жейрандин баладиз ухшар авай Ширин адан рикIи чIугуна, бегенмиш хьана. А. И, Къиргъин. Белки садни гьеле рикIи чIугунвач жеди. Ашукь хьайила, ада вун секин тадач. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Синоним: рикIиз чими хьун.

* рикIив [рикIик] кьун гл., ни вуч фикир гун, эхир фагьумун. Сифте за и алчахди чарче кхьенвай гафар зеррени рикIик кьунач. Къ. М. Птул руш. -Хийирдиз хьурай, хва. ШейтIанар я абур. РикIив кьамир. Ахлад, жуван кеспи ая. Ана авай са затIни авайди туш. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* рикIиз кьайи [савух] прил. Гьеле зулун куьруь югъ кумайтIани контурда, куьчейра инсанар авачир. Хуьре са гьихьтин ятIани кьайи, рикIиз савух гьава авай. А. А. Лезгияр. Антоним: рикIиз чими.

* рикIиз къун гл., вуж , вуч нин такIан хьун, кIанивал квахьун. - Я вунани аялар дидедивай магьрум ийимир. АвуртIа, вун зи рикIиз рекъида, -лагьанай садра Катяди. А. М. Ракъур тавур кагъаз. Хуьр, тахай пис диде кьван, Идрисан рикIиз къана. А. М. Постунал. Антоним: рикIиз чими хьун.

* рикIиз такунамаз <такурди> вилиз (втилериз) аквадач мисал 'фагьум тавурди вилериз акуртIани, кьатIуниз жедач' манадин мисал. Рушар чпин къайгъудал машгъул тир; абуруз Зелфи акунвачир ( рикIиз такурди вилериз аквадач лугьуда) А. А. Умуд. Гила заз ам халкьдин шаир Хуьруьг Тагъир тирди чир хьана. Гьакъикъатдани, рикIи кьатIун тавурди вилериз аквадач лугьуда. А. Э. Шаирдин тарсар.

* рикIиз чими прил. бегенмиш жедай. Вун бахтлу хьурай, ТIавус къуш хьтин рикIиз чими руш. я. Вун нин лиф я, чан жейран? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. УстIардин аялар лацу якIарин рикIиз чимибур я. А. И. Самур. Тамашадин кьилин образрикай сад Фатиматанди я. Ам гуьрчег, рикIиз чими, хуш къилихрин, гьахъ гвай, маса ксарин рикIикай хабар кьадай инсан я. Гь. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. Антоним: рикIиз чими.

* рикIиз чими хьун гл., вуж-вуч нин бегенмиш хьун (винел патан акунралди). И дуьнья зи рикIиз чими жедачир Зи куьче, вун авачиртIа чилерал. А. С. Лезги куьче. Садрани такур и гада рушан рикIиз чими хьана. З. Э. Луьткведа. Дагълар рикIиз чими я зи, Зун дагълари хайиди я. Багълар рикIиэ чими я зи, Зун багълари хайиди я. З. Р. Чил. Синоним: рикIи тухун [чIугун]. Антоним: рикIиз къун.

* рикIиз чка авач гьал., нин секинсуз я, секин туш. Эхиримжи йифиз зи рикIиз гьич чка авачир. Зи зенгериз духтурди, адан гьал хъсан я лугьуз, жаваб гузвай. Амма рикIик къалабулух квай. Гь. Къ. Къацу цуьквер. Синоним: кьарай атIун.

* рикIик авун кил. РикIив (рикIик) кьун.

* рикIик кваз хьун гл., нин вуч, вуч авун фикирда хьун, са кIвалах ийиз кIан хьун. Лацу кагъаз вилик ква зи, Шиир кхьин рикIик ква зи, Вилеллай цуьк хьиз. И. Гь. Гуьзел йикъан пакамахъ. Хуьре клубдин вилик кIватI хьанвай гзаф эл, ЦIийи крар кваз рикIик. Кь. Ф. Меликан критика.

* рикIик къалабулух <кваз> хьун гл., нин секинсуз гьиссери кьунвай гьалда хьун.

* рикIик къалабулух кутун гл., ни-куь нин секинсуз гьиссерив кьаз тун. Вагьаб, явашдиз чIиш чIугваз, гьаятра къекъвезва, мал-къара ахтармишзава. РикIик къалабулух кутадай хьтин кар авачир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рикIик къалабулух [къалабулухвал] акатун гл., нин-куьн нин секиннсуз хьун. И чар кIелай Надирай рикIик къалабулух акатна. З. Р. Гьажи Давуд. Умуят халадин рикIик къалабулух акатна акур Шагьумагъади ам секинариз хьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* рикIик кьун кил. РикIив кьун.

* рикIикай гар кIвахьайди хьиз хьун гл., низ регьят хьун, кьезил гьиссери кьун. - Шад. я хуьруьнви, за вучин. Гьикьван четинвал акьалтайтIани ви шейэрни гун патал зун алахъда, -заланвилелди жаваб гана ада. Шкьакьдиз гзаф шад хьана, рикIикай гар кIвахьна. А. И. Самур.

* рикIикай гар кIвахьун [фин нугъ.] (кIвадарун) гл., нин ни регьят хьун, хуш хьун (регьятарун, хушарун). КIвачел акъвазнавайбур инихъ-анихъ хьана, абурун арадай са жизви Люсядин къуьнер акурла, адан рикIикай гар кIвахьзавай, адаз ам лап патавай вичиз акур хьиз, вичихъ галаз рахай хьиз жезвай. Б. Гь. Вили вилер. И ван галукьай Хардалаз, далу чухвайди хьиз, рикIикай гар кIвахьайди хьиз, регьят хьана. Къ. Къ. ЧIурун паб. Нурията кьвал элкъуьрна ва бирдан адан кьуьнт Мусабеган къвалак хукIуна. И карди гададин рикIикай гар кIвадарна. Б. Гь. Къарид руш. И гафари, гъавурда акьуначтIани, зи рикIикай гар кIвадарнай... А. М. Киф атIайди.; Шихкерим архайиндиз рахай гафари, ваз кIандатIа, Салам са тIимил секинарнай, я туш, белки, капашдин мана чир хьайила, адан рикIикай гар кIвахьнай жеди. М. Садикь. Дуст.

* рикIикай хабар кьун гл., ни нин 1) авай гьал хабар кьун, чирун. Са тадивал, са сабурсузвални квач. Вучиз жеда кьван? Вич эцигзавач, вич алудзавач. Жуван рикIикай хабар кьадай са касни жечни бес? А. А. Лезгияр. Синоним: рикIикай яд хьун. 2) авай гьалдикай хабар кьун, авай четин гьалдай акъатдай амал жагъуриз алахъун; Баркалла квез, большевикар! Халкьдин рикIерикай хабар кьур: Ф. Разивилин лепеяр гваз Къвез фимир зи виликай, Чиг алай тан юзаз, къугъваз Хабар такьаз рикIикай. И. Гь. Сибирдин цуьквер. Адаз за вичикай шиир кхьенвайди чизвачир, амма адан гьар са кам зи рикIикай хабар кьунин лишан тир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* рикIикай хабар хьун гл., низ нин авай гьалдикай хабар хьун, чир хьун. Гуьзелрин гуьзел Суриядиз вичин жерягьдин рикIикай хабар авач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Суламидиз Суриядин рикIикай хабар тир, адани гъуьлягъдин хамунай экъетI жезвай рушан гуьзелвилер кьатузвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Адазни ЯбатIаян рикIикай хабар авай хьиз я. А. Исм. Эхиримжи къув.

* рикIикай хкат тавун гл., вуж, вуч нин са кьадар вахтунда фикирдай акъат тавун. Абур сагъ-саламат ятIани, зи рикIикай хкатзавач. И. Къ. Смоленский чилел. Хкатдач, дуст, вун чи халкьдин рикIикай, Ви фикирар ргаз ава багълара. Х. Т. Багълара. Синоним: рикIелай алат тавун.

* рикIикай яд хьун (хун нугъ.) шиир, гл., ни нин масад хьайи, авай четин гьал гьисс авун, адаз майилвал авун. Париждин коммуна рикIеллани? Яд хунух герек я абурун рикIикай, Карл Марксам гафар рикIелламани? Я. Расулов. Париж Коммуна. Синоним: рикIикай хабар кьун.

* рикIин ачухвал сущ. чинебан фикирар, къастар авачир гьал. Абур ягьдинни намусдин, инсанвилинни вижданвилин, итимвилинни викIегьвилин, рикIин ачухвилинни гъилин жумартвилин тарсар тир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* рикIин ачухвилелди нар. чинебан фикирар, къастар авачиз.

* рикIин гьарай сущ. гьамишан фикир. - Заз чизва ЧIехи вацI гьинал алатIа! - саки гьарайна за. Ам зи рикIин гьарай тир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* рикIин дуст сущ. вири патарихъай ихтибарлу кас.

* рикIин ишигъ сущ., нин виридалайни масан тир кас. Гьафизатахъ, и хендеда дишегьлидихъ, вилерин нур, рикIин ишигъ тир тек са хва амукьнай. А. Р. Салам, эллер!

* рикIин къеняй нар., вуч авун 1) виридаз малум тежервал, жува-жувакди. За и арада ачухдиз тахьайтIа, рикIин къеняй заз килигзавайди, вирида зи жаваб гуьзлемишзавайди гьисс авуна. Б. Гь. Къизилдин медаль. Башламишай рахунар мад кьатI хъхьана. КIвалени дерин тир секинвал гьатна. Къвердавай яргъал физвай и кисуни Магьсудан рикIиз азаб гузва. Ам вичин рикIин къеняй къвез-къвез туьнт жезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. «За масакIа ийида, буба, - лагьанай ада рикIин къеняй, чан вугузвай бубадин кьилихъ къагьарар къвез, вилин накъвар михьиз. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. 2) чIуру ният авачиз. ЧIехи урус халкьди куьмек гана, дагълар азадна, рикIин къеняй кIанивална, стхавилел абадна. Къ. М. Масан. Синонимар: рикIин сидкьидай, рикIел гъил эцигна.

* рикIин мурад шиир, сущ. кьилиз акъатна кIанзавай фикир, гьисс. Вахт - рикIин мурад патал женгера гъалиб хьунухь я. Пака жув бахт авай кас яз акваз кIанзаватIа, ам къе жагъура. А. Р. Чинебан савкьват.

* рикIин раб сущ. рикIив дуьз кIвалах ийиз тадай дарман квай раб. Герек шеиэр жибиндай акъудна, рикIин раб яна. нефес къачуз куьмек гана. "Самурдин сес" газ., 2005, 9. VII.

* рикIин тIарвал сущ. рикIиз тIар жедай пис гьал, гьисс. Адаз хъел авай ва гьа са вахтунда, са мус ятIани хьанвай рикIин тIарвал винел акьалт хъувунвай А. Къ. Нехирбанни лекь.

* рикIин секинвал сущ.; къалабулух квачирвал, секинвал. Суламидихъ са вуч ятIани хьана, беденди, къайи яд галукьайла хьиз, цак акъудна, рикIин секинвал квахьна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кчан ахвар хазвай, адан рикIин секинвал, руьгьдин архайинвал, бедендин ферикъатвал чIурзавай са кар авай - амни тайин тир декьикьаяр ва сятер фейи чIавуз гишинвал гьисс авун тир. А. Исм. Эхиримжи къув.

* рикIин сидкьидай нар., вуч авун таб квачиз, халисдиз. Эгер квекай ина куьмек гуз акъваздай кас хьанайтIа, чна а кардал лап рикIин сидкьидай шадвал ва дамах ийидай. Б. Гъ. Къизилдин медаль. Чи халкьдин арада тIвар-ван авай алимри ва шаирри, медениятдин ва майишатдин пешекарри рикIин сидкьидай зи тереф хвенай. ЛГ, 2003, 4. XII. Синонимар: рикIин къеняй, рикIел гъил эцигна.

* рикIин сир сущ. масадбурухъай чуьнуьхзавай фикир. На рикIин сир лугьудай хьи заз, гуьзел. Е. Э. Гуьзел. ГьикI чирин за, инсанар, куь рикIин сир, Алачирла йифен лишан пелерал. Ш. Э. М.

* рикIин тIал сущ. 1) рикI сагъ тушир гьал. Кесибдин бедендин тIални, рикIин тIални сад садак акахьнавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) куьч. муьгьуьббатдин гьиссери кьунвай гьал. Агь, вун такваз, рикIин тIалдик, Адан рикIни акъваз хьана. З. Ш.

* рикIин хиял сущ. никай-квекай ятIани ийизвай фикир. Тикрарзава агъзур чIалал Ви ярди ви рикIин хиял. Е. Э. Къарагуьз. Гила абурни агъсакъалдин гьиссериз, рикIин хиялриз са артух муьтIуьгъ жезмачир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* рикIин цIай [пас) кьин гл., нин секин хьун. Надир хандин рикIин цIай рекьизвачир. Икьван гагьда са кьушундивайни ам икI беябурчивилелди алцурриз хьайиди тушир. З. Р. Гьажи Давуд.

* рикIин цIай рекьидалди нар., вуч авун квай хъел хкатдалди. И дяведа чна лап рикIин цIай рекьидалди немсер къирмишна. И. Къ. Смоленский чилел.

* рикIни рикI сущ., нин виридалайни масан. За кхьена цуькверикай... Терешковадин къужахдавай Ва эхирни И дуьньядин рикIни рикI тир Чи Ленинан Мавзолейдин Цлахъ галай. А. Ал. Цуькверин баллада.

* рикIяй акъатун гл., вуж-вуч чин. 1) фикирдай акъатун. Им зи рикIий акъат тийир Къиямат къан тIал тир ама. Е. Э. Мугьман тун тавур папаз. Синонимар: рикIелай алатун, рикIелай фин. 2) фикирдай акъатун, кIамаз амукь тавун. Эсли адан рикIий акъатзавачир. З. Э. Муькъвел гелер. Хьанач легьзе вун зи рикIий акъатай. А. Ал. Шалбуз дагъ.

* рикIяй акъудун гл., ни вуж кIанивиляй атIун, кIанзамайди яз тун тавун. Гьикьван Али руш рикIяй акъудиз алахъзавайтIани, жезвачир. А. М. Къавахар.

* рикIяй рикIиз рехъ аваз хьун рах., гл., нинни нин 1) сад садан гъавурда аваз хьун, са икьрардал алаз хьун. Стха вуча, рикIяй рикIиз рехъ авай дуст, са чIалар я. З. Э. Рекьер сад туш. Инсандихъ паб хьана кIанда. РикIий рикIиз рехъ авай, дарвилени четинвиле жувахъ галаз рекье фидай, жуван шадвиликайни пашманвиликай пай къачудай. Паб-юлдаш кIанда. З. Э. Луьткведа. Чи жемятдикай рикIяй-рикIиз рехъ авай са хизан хьанва. З. Э. Муькъвел гелер. 2) ихтибарлу хьун. Стха вуча, рикIий рикIиз рехъ авай дуст, са чIалар я. З. Э. Рекьер сад туш. 3) кIан хьун, муьгьуьббатлу хьун. РикIяй рикIиз хьана чи рехъ, муьгьуьббатдин эцигна муьгъ. Чи кьведан сир сад хьайила, Гурлу Самур жеда муьтIуьгъ. Н. Шабанов. Муьгьуьббатдин теклифар. РикIяй-рикIиз рехъ жедач гваз кьвалав, Эгер чIулав рикI аватIа пехил. Х. Х. Бубадин рекьер.

* рикIяй яд хьун гл., ни масадан четин гьалдиз куьмек гуз гьазур хьун.... куьмек кIанзавай касдин дердиникай хабар кьунин, масадан рикIяй яд хьунин чешне къалурай кас чи арадай акъатнава. ЛГ. 2005. 26. V.

РИКIеВА, РИКIиВАЙ рикIе аваз хьун мягькем ибарадин рахунрин форма. Кил. рикIе аваз хьун.

РИКIеЛЛАЧНИ > РИКIЕЛ АЛАЧНИ кил. РИКI (рикIел алаз хьун)

РИКIеМА рикIе аваз (амаз) хьун' мягькем ибарадин рахунрин форма. Кил. рикIе аваз (амаз) хьун.

РИКIиВАЙ рикI существительнидин къакъатунин II падеждин форма. Кил. РИКI.

РИКIИВАЙ нар. са кIусни таб квачиз. Ваз рикIивай зун кIан ятIа, Чи кьведан сир сад хьуй гуьзел. Ф. Заз чир авун ви метлебар рикIивай гьар са чIавуз вал ферз ви хиве ( а)вай. Е. Э. Ярдиз. [Мирим]. - Эфенди! И гьукумат, и калхузар тешкил авунихъ лап рикIивай эгечIнава. Чна чи карни рикIивай кьуна кIанда. Гь. Гь. Колхоз. Гила зун квез кьведазни рикIивай килигда... А. А. Пад хьайи рагъ.

РИКIиН¹ рак существительнидин вариант. Кил. РАК.

РИКIиН² рикI существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. РИКI.

РИКIнА нар. рикIин сидкьидай. Абулавай гила рикIна диде жузаз жезвачир. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Иса гьелени цура амай, адавай гила рикIна цурин ракIар ахьайиз жезвачир, амма тукъазрилай уьгьуь ягъай малла Къадир чир хьайила, ам тадиз «Ша, малла Къадир!» - лагъана, адан вилик фена. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

РИКIЯЙ нар. жува-жувакди. А чIавуз Гьамида спелриз звар гана милидаказ хъверна рикIяй... А. И. Самур. РикIяй адал зун пехил яз амукьна, Паб кIани тир жегьилвилин гьевесдив. Ж. Амма...

РИПе сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра техил алцумдай уьлчме (тахминан 2832 кг.). ЦIуд рипе къуьл гатIа туна, бес вун гьикI гъафил хьана. Е. Э. Дуст Ягьиядиз. [Элдер]. – Техилар-затIар гьикI я цIи? -гьа са виш рипе кьван хьана лугьуда, чан хва. Гь. Гь. Адетдин къармахра. - Гьам жуваз фу неда на, гьам са вацIуд рипе техилни къачуда. Ваз юлдашвиле вун хьтин сад чна мад аквада... А. Ф. Риза. Ахьтин затI жеч и дуьньяда: Рипе мухни санал неда. С. С. Кьве кIвачел къекъведай лам.

* рипе къуьл сущ. къуьлуьнин тIвар. "Лезгинка", "Кавха", "Рипе къуьл", "Айишатар" ва масса кьуьлерни эцигдай, абур гваз сегьнедиз экъечIдай солистриз мажиб гузвай ансамбль тешкилун герек я. Н. И. "Лезгинка" кьуьл нинди я?

РИТМ урус, сущ.; -ади, -ада; -яр, -айри, -аира 1) вахтунин тайин тир кьадардин ара атIуз-атIуз сад хьиз тикрар хьунухь. РикIин кIвалах ритмдалди жезва; кьуьл ийидайла, рабочийди станокдихъ акъвазна кIвалахдайла, тайин вахт алатайла, сад хьтин юзунар тикрар жезва, абур ( кьуьл, кIвалах) ритмдалди жезва. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. 2) лит. шиирда са кьадардин слогар тикрар хьунухь. Шиирда ритмайрихъ чIехи метлеб ава. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Шииратдин эсерар гьикаятдин эсеррилай тафаватлу ийизвайди ритм ва рифма я. "Самур" газ., 2004, 28. VIII.

РИТIиЗ рутун глаголдин мурадвилин форма. Кил. РУТIУН.

РИФМА урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гафарин эхиримжи ударение алай слогар чеб-чпив кьурбур хьунухь. Гьар бендинин сифте пуд цIарцIиз са рифма ава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Лезгийрин поэзияда рифмаяр сад хьтин ван авай слогрикай ибарат тир гафарикай арадал къвезва. А. С. Жегьил щаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Гзаф хуьрерин тIварар рифмадалди арадиз атанва: Ялцугь, Бахцугъ, КIахцугь, Цуругь, Муругь, Мучугь, Ялчугь ва мсб. ТIварарин аламат || 'Самур газ.. 2002. 21. VI.

РИФЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; рифламиш авун, рифламиш тавун, рифламиш хъувун, рифламиш хъийимир рифмада тун.... вири бендерин кьуд лагьай цIарцIин эхирда редиф ( тикрар жезвай са гаф) ава, адан вилик квай гаф вири кьуд лагьай цIарара рифмаламишнава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Бязи шиирра сифте цIарни пуд лагьай цIар, кьвед лагьай цIарни кьуд лагьай цIар рифмаламишда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

РИФТ фарси, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера кIвалин цлал, гурмагъдин цлал лампа эцигдай чка. Яшамиш жезвай кIвалера чилик канабдин рух, рифтинал бешлиг лампа - ингъе хуьрерин зегьмгтчийрин яшайиш. К., 1991,22.I.

РИЦI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера сарикай гъалар ийидай чхрадин чархунал алай шуькIуь цIил. Чхрадин рицI атIанва. Р.

РИЧАЛ: * ричал яд сущ. Сулейман-Стальский райондин кьилихъ галай Ричал тIвар алай чкадай акъатзавай хъуниз менфятлу. яд. Шаз коллективди муьштерийрив 6 миллион бутылкада авай ричал яд агакьарна. ЛГ, 2004, 21.II.

РИЧИН гл., вуч; - еда, - ена: - из, - изва; - ирай; ричин тавун, ричин тахвун, ричин хъийимир жими затI чукIур хьун, хъичин. Хурани ивиди риченвай дерин гел авай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

РИЧIИНАР сущ., анжах гзафв. кь.; - ри, - ра 1) сифте юг вегеьейла, амукьай кьилер. 2) техил (къуьл, мух) сафунай ягъайла, амукьдай чиркер.

РИШВЕТ || РУШВАТ араб, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра гьукуматдин идарада авайда арзачидин къанунлу тIалабун кьилиз акъудун патал арзачидивай къанунсуздаказ къачузвай затI (пул, бахшиш ва мсб). Дуьнья элем-къелем я, рушват, алем… Е. Э. Квез вуч ярашугь я. Стха куьне маса гуда, ТагайтIа ришвет, судуяр. С. С. Эгер за ваз вун угъри я лагьайтIа, Угъри ятIан хьел къведа ваз, кьабулдач. Ви тIвар кьуна, рушватдикай рахайтIа, Дугъри ятIан, хьел къведа ваз. кьабулдач. Л. Н. Хер алай мани. Къачун тийин селем, ришвет, Инкар ийин гьарам, девлет, Саилбуруз закат, гьуьрмет, Инсанвилин тIвар вине кьан. М. Алпан. 12-мартдиз телевизордай Краснодардин са институтда ришветбазвилел машгъул хьанвай муаллимар ихтиярар, къайдаяр хуьдай органри жавабдарвилиз чугунва лугьуз, хабар гайи передачадиз килигна. ЛГ, 2005, 19. V.

РИШВЕТБАЗ сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра ришвет къачунал рикI алайди. Синоним: ришветчи.

РИШВЕТБАЗВАЛ сущ.; - или. - иле; - илер, - илери, - илера ришветдал рикI алай гьал. 12-мартдиз телевизордай Краснодардин са институтда ришветбазвилел машгъул хьанвай муаллимар ихтцярар, къайдаяр хуьдай органри жавабдарвилиз чIугунва лугьуз, хабар гайи передачадиз килигна. ЛГ, 2005, 19. V.

РИШВЕТЧИ сущ.; - ди. - да; - яр. - йри, - йра ришвет къачудайди. Синоним: ришветбаз.

РИШВЕТЧИВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера ришветчи тир гьал. Синоним: ришветбазвал.

РОЛЬ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра 1) театрда вичин къугъуналди къалурзавай шикил, артистдин къугъун, адан гафар. - Гуьлжегьредин роль нив жеда? - Жузуна Секината. А. А. Умуд. Жамирзе Эфендиевахъ гзаф рекьерай бажарагъ авай. Ада шикилар чIугвадай, чIалар туькIуьрдай, тамашаяр кхьидай, лезги театрда жуьреба-жуьре ролар тамамардай. А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев. 2) метлеблувал. Гафар - ахпа, маса гъилера… Бейкеф жемир, Мирзали, - парторгдин чинай циф акуна чIехидаз, партиядин роль чна кIвачерик вегьедач! А. Фет. Кьерен къванер.

* роль къугъун гл., ни 1) театрдин са нин ятIани рол кьиле тухун. 2) метлеблувал кьиле тухун. Лезгийрин халкь жегьил авторрин яратмишунрихъ галаз танишарунин карда «Дуствал» тIвар алай альманахди еке роль къугъвана. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

РОМАН урус, лит., сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра уьмуьрдин гегьенш шикил гудай ва еке са девир кьадай эпосдин чIехи эсер. Лезги писателрикай виридалайни гзаф романар Акимов Къурбана ( Гьаким Къурбана) кхьенва, мадни кхьизва. Р.

РОМБ урус, математ., сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра математикада ишлемишдай вири пипIер сад тир шикил.

РОТА урус, сущ.; ди, - да; - яр, - йри, - йра батальондин дестейрикай сад. Али Мамедова рота гьикI акахьай дяведиз тухванайтIа, гьадан патахъай суьгьбетзавай макъала фронтдин газетдизни акъатна. ЛГ, 2003, 22. II.

РОЯЛЬ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра музыкаяр ядай пианинадиз ухшар еке алат.

РТIАЗ, РТIАНА рутIун глаголдин формаяр. Кил. РУТIУН

РУБ араб, сущ.; - пади, - пада емишрикай (чумалрикай, къвакъварикай) авунвай цуру тIямдин меже хьтин затI. Синоним: цуру.

РУВА, РУВАЛ рув существительнидин падежрин формаяр. Кил. РАВ.

РУВУН гл.; - ада, - ана; - аз, - зава цуру затI тIуьрла, сарариз тIал ягъун. * бубади хват неда - хцин свах рувада.

РУГ¹ фарс, сущ.; - квади, - квада; - квар, - квари, - квара хархар хьанвай куьлуь накьв. Руьхъ вегьена, фур кьацIурна, Руг вегьена, фур ацурна. Ф. Чубанри хеб гьалзава Рехи хьайи рагарай. Гару пешер чалзава, Руг акъудиз накьварай. А. Ал. Зулун этюд. Ада туьнач векъи къалгъан, Я къатаднач руквада. А. Ал. Крчар алай лам. * вилериз руг кIвахун.

* руг гун гл., ни цIийи кIвалерин къавуз руг вегьин. Эвелдай цIийи квалериз дишегьлийри тапракралди руг гудай. Р.

* руг-руг авун гл., ни вуч куьлуь-куьлуь кIусариз элкъуьрун. Къарийрив гвай муьхкIуьт, мед авай кьечер руг-руг авуна. З. Э. Муькъвел гелер.

* руг-ругун гл., ни-куь вуч 1) вуч куьлуь-куьлуь кIусариз, паяриз элкъурун. 2) вуж пучун, рекьин. [Садикьбег]. Жанаби дустар! Квез кичезвани. За абур руг-ругда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Полтавадин патав ам Петр Сад лагьайда къаршиламишнай. Гьа инал, Полтавадин патав, ам руг-ругнай. Сад амай кьван адахъ галаз атайбурни вири кукIварнай. Р. Гь. Наполеоназ къалурай рехъ.

* руг-руг хьун гл. лап куьлуь ва гъвечIи-гъвечIи кIусариз элкъуьн. Ченедик квай истикIан сарарив кьадайла, мад аватна, руг-руг хьана. М. Б. «Жигули». Садлагьана хъуткьумрайла, машин чкадилай юзана, авахьиз башламишна. Авахьна, ламран къвални яна, клубдин къвалахъ галай шалманда акьуна. Катна фена килигайла, эрчIи патан фараяр руг-руг хьанвай. М. Б. "Жигули".

* руквади кьун гл., вуж-вуч гзаф руг аваз (алаз) хьун. Нехир хтайла, хуьр руквади кьуна, нефес къачун мадни четин хьана. А. И. Самур. Гьасана вичин кIвалер куьтягьнавач, айванар тирвал биши руквади кьунва. М. Б. Спелар

РУГ² сущ.; - квади, - квада; - квар, - квари, - квара набататдин цуькведин кукIва жедай тумламишдай руг хьтинди. Кондрашоваз Алижана вичин эхиримжи цIийи тежриба къалурна. Кицик тарцин хилел алай вад-ругуд цуьк ада жумунин тарцин цуькверилай руг къачуна, гьа руквадал тумламишнавай. А. А. Лезгияр.

РУГУГ ругун глаголдин эмирдин форма. Кил. РУГУН² .

РУГУД числ. вадалай гуьгъуьнлай иридалай вилик квай гьисабдин гаф. ЧIехи кIвал ругуд къула кузвай мегъуьн кIарасрин цIу чими ийизвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Вад пердедикай ибарат и тамашадин винел Ж. Эфендиева ругуд йисуз кIвалахна. А. Шагьмарданов. Жамирзе Эфендиев.

РУГУДРА нар. ругуд сеферда.

РУГУЛ¹ араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра аял. Арумарум мани ягъиз, къив гузвай ругулрин кIвалах къвердавай къизгъин хьана. З. Э. Булахдал. Ругулар армияда авай кьуд хизанди, Чечнеда дяве гатIунайла, чичIедин халичаяр садакьа кьунва. Гьабурни мискIиндиз акъудзава. М. Б. ЦIийи мискIин. Синоним: эркек.

РУГУЛ араб, прил, эркек Вичиз ругул хтул хьанва лагьай хабар агакьай бахтлу бадеди яргъал дагълух хуьряй шегьердиз бицIикдин тIварцIел амай дугъри савкъватрихъ галаз цIийи гьешни ракъурна. ИчIиз ваъ, шоколаддин къенфетар аваз! А. Къ. Бадедин савкьват.

РУГУН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра никIяй хканвай цуьлерай твар акъудун патал юг ийизвай маларихъ, балкIанрихъ акална къекъуьрдай алат. Мукалар, дергесар хци ийизвай, цуьруьгъуьлдиз ва ругунриз сарар хъиязавай, арабада гиг, викIина кIар твазвай, алеррик къам кутазвай. З. Э. Муькъвел гелер. Ахпа кIватI хьанвайбуруз лежберри фу арадиз гъун патал ишлемишай куьгьне сенятар - кIарасдин къуьквер, йирфер, терезар, кIарасдин ругунар.. ва маса затIар къалурна. ЛГ, 2004, 6.1 V.

РУГУН² гл., вуч; -гада, -гана; -газ, -газва; -угуг, -ган, -угурай, -угумир; ругун тавун, ругун тахвун, ругун хъийимир 1) 100 градусдин чимивилиз акъудун. Ирид чIулав гьер тукIуна - Ирид чулав гьер чрана, Ирид чулав гьер ргана. Ф. КIел тукIуна, ргадайла, ибур вири хтIунна чпин гинибашар, Малла Несрединан мукьув туна, эхъвез фена. Ф. Малла Несреддинан кIел. Мурабадин винел патал харар хьана, шекер кьун тавун патал, адаз ргадалди са тIимил лимондин миже цада. Хийирлу меслятар || ЛГ, 2000, 30. III. Синоним: звал атун. 2) куьч., вуж хъел атун.

РУГУН гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; руг авун, руг тавун, руг тахвун, руг хъийимир 1) руг арадиз гъун. Аялар, секин хьухь, куьне ругзава. Р. 2) куьч. хун, кIус-кIус авун. Истиканар, тарелкаяр ругзава... А. С. Дидедин кьисас. Саврухди ав ягъиз гуьзер ругзава, Саврухди къван илигзава къапудал. А. С. Кьеб.

РУГУР прил. ргай.... накь Темир-Хан-Шуьреда, столовойда вичи тIуьр хуьрек - са чанга авай кьван ругур къуьл - адан вилик акъвазна. З. Э. Муькъвел гелер. Хурун уьгьуь квайдаз ихьтин настойкади куьмек гуда: 10 чичIек, са кьил серг, куьлуь авуна, хъуьтуьл жедалди некIеда ргада ва аниз пурнияр ругур яд ва вирт алава хъийида. ЛГ, 2003, 3. VII.

* ругур вечрез хъуьруьн къведай прил.,; вуч дуьз туширвилел са шакни алачир ва ван хьайила, хъуьруьн къведай (ихтилат, гаф). Вуна заз и ругур вечрез хъуьруьн къведай гафар лугьумир. З. Э. Йифен тIурфан.

РУГЪ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара къалин векьер-кьалар, кьакьан хъчар, цацар. # ~. акьалтун, ~ади басмишун. Майдандикай амайди са яц ацукьдай чка тир. Амай чкайриз ругъ акъатнавай. А. Исм. Вацран мичIер.

РУГЪВАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра иви хъвадай шар. Синоним: зили.

РУГЪВАЦ сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра ругъул рангадин кицI, кицIин тIвар. Я итим, чна сад референдумдик кутунвач гьа! Бес вад-ругуд йис я кIвал хуьз Ругъваца, гьамни чи кIваляй тушни? Н. Шихнабиев. Референдум.

РУГЪУН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра дувулрикай мичIи яру ранг хкуддай набатат.

РУГЬАНИ араб, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра диндиз къуллугъ идара ийизвайди. Ада, вичиз хуьруьн ругьанийрикай куьмек кьуна, вичин тахсирар а папан хивез вигьена, ам халкьдин вилик биябур авуна, писликвилелди рекьиз вуганай... А. Ф. Лянет. Кулакар, ругьанияр гьеле, хуьруьн «иесияр» яз, амазмай. И. В. Чирхчир.

РУГЬАНИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера диндиз къуллугъ идара ийидай пешекарвал. Индустриализация авун, коллективрин майишатар арадал гъун, уьлкведа культурадинни санитариядин рекьерай ' революция тухун, савадсузвилихъ, ругьанивилихъ галаз женг чIугун - ибур мегер гъвечIи месэлаяр тирни! ЛГ, 2004, 9. ХII.

РУЖА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къундахдихъ луьлеяр галай гуьлле ядай яракь. Виликди ружаяр гваз хьайи чубанрив Вердиди гила патронар твадай кьушаяр вугана. З. Э. Муькъвел гелер. Шир янавай полди цIарцIар гузвай. Столдин са пад газгтри ва приемникди кьунва, Мурсала ружа кроватдин кьилелай куьрсарна. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

РУЗБИ прил. рангадин са жуьре. Хъипи, яру, рузби, шуьтруь, туракь, - эхирки дуьньяда авай къван вири рангарикай къизилдин гъилералди хранвай гзаф чIагай халичадиз ухшар хьанвай паркдиз атанвайбур, вилер тух тежез, гьарнихъ килигзавай. Б. Гь. Вили вилер.

РУЗИ фарс, сущ.; -иди, -ида; -яр, -йри, -йра яшайиш хьуниз чарасуз суьрсет. Эхир масадан затIуналди Масадаз рузи жедайд туш. С. С. Фу кьит тир, артухан сив хизандиз пар жезвай ва я кьуьзуь итимдихъ кьилдаказ гелкъведай кас герек жезвай, ахьтин касдивай хизандин рузи артухаруник пай кутаз хьун мумкин жезвачир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: фу-яд.

РУК сущ.; -вади, -вада; -вар, -вари, -вара къалиндиз тарар экъечIнавай тIебиатдин еке чка. Жагъура ваз са кIеви рук, Гьалт тавурай вал чинеруг. С. С. Билбил. Са юкъузни аялар мектебдикай хкуднач. Абур ксайла, шеледив рукай кIарасар гъана. Я. Ш. Дидедин рикI.

РУКВАДА, РУКВАДИ, РУКВАР руг существительнидин падежринни кьадардин формаяр. Кил. РУГ.

РУКОВОДИТЕЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са идарадин, кIватIал инсанрин кьиле авайди. Чаз кружокдин руководителди гьак лагьайди ви рикIел аламачни?! А. Р. Чинебан савкьват. Чна лугьузва, чахъ зурба пагьливанар, хъсан манидарар, кьуьлердайбур, ашукьар, хиве авай везифа михьивилелди. намуслувилелди кьилиз акъудиз жедай бажарагълу руководителар, адетдин хъсан лежберар, багъманчияр, малдарар, чубанар тIимил жезва. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Жавабдарвилин гьакъиндай гьисс аваз хьун гьар са руководителдиз хас хьун лазим я. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. РФ-дин лап жавабдар къуллугърал алай сад лагьай руководителрихъ галаз атанвай Президент сифте нубатда чи райондин Муниципальный тешкилатдин кьил, Райондин Собранидин председатель Велимурадов Мусафенди Абдулмежидовичахъ галаз гуьруьшмиш хьана ва ам хушвилелди къужахламишна. "Самурдин сес" газ., 2005, 23. VII. Синоним: регьбер.

РУКОВОДИТЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са идарадин, кIватIал инсанрин кьиле авайдан пешекарвал.

РУКОВОДСТВО урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са чкадин, кардин вири кIвалахар идара ийизвайди(бур). Дуьз я, райондин руководстводи майишатрин руководителриз чпин кIвалахра, гьерекатра, тешкиллувиле тамам азадвал ганва. Амма им майишатдиз кIур це, халкьдин игьтияжар кваз кьамир, гьакIан кьуру бегвал ая лагьай гаф туш. "Самурдин сес" газ., 2004, 2. Х.

РУКУГЬ: * рукугьдиз фин дин, гл.', вуж капI ийидайла, пел чилел эцигдай гьерекат авун. Кьве гъил метIерал эцигна рукугьдиз фейила ( яни юкь агъузайла), зи кьулухъай сержантди кьуьл эцяна, зун чинихъди живедал ярх хьана. ЛГ, 2004, 27. IV.

РУЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра автомобиль, гими, самолёт гьалзавайда ам лазим патахъ элкъуьрун патал раснавай элкъвей чарх хьтин затI. Фидайла рул хуьз тахьана, Аватна ам рагалайгъуз. А. С. Жуваз душман жемир вун. Насрулагь вич атана машиндин патав агакьнавай. Агъарзадиз куьмек гуда лагьана ваъ, машиндиз килигун, рулдихъ ацукьун патал. А. И. Алукьдай ахвар.

РУМ: * рум(ар) гун гл., ни низ-квез са вуж-вуч ятIани фин патал, алай чкадилай юзун патал ада эцягъун. Румар гана гададиз Ажугъдалди виликди, Гада фена акьуна Кьуру чиле чинихъди. Ф. Къванцин гада. Са бязибур, юзуриз тум, Жеда вичин гъуьлуьз гуз рум: Мягьтелариз дуьнья ярум, КIан я пекдин фите, базар. С. С. Гьафте базар.

РУПАДА, РУПАДИ руб существительнидин падежрин формаяр. Кил. РУБ.

РУС прил. урус халкьдин, урус чIалан. Асул гьалда ачух адал акьалтIзавай рус гафар Лезги чIалани эхирда авай ачух а хвена кхьида. Месела: бригада, группа, фабрика ва мсб. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. Синонимар: русский, урус.

РУСВАГЬ, * русвагь авун гл. ни вуж-вуч 1) кьарадай ва я маса чиркин затIунай къацIурун. 2) чIуру намуссуз крар дуьздал акъудна абурдай вегьин. Ада гьасятда вич русвагь авунин къурху гузвай. А. А. Лезгияр. - Кавха Рамазан межлисда русвагь авурдал бес тахьай Уьздена инални суьретдай вегьезвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Гьа и чIавуз зи бубади, кIелзавайбурухъ, вири лезги халкьдихъ элкъвена, вичиз са тахсирни квачиз азабар гайи, вичин кьил буьгьтанрик кутур тапан гьакимар, мадни дуьз лагьайтIа, алчах инсанар русвагь авун яз, «КIандай рикIиз» тIвар алай шиир - руьгьдин гьарай яратмишнай... З. Къ. «Чуьнгуьрдин сим хьиз рикIин дам атIайла...». Синонимар: абурдай вегьин, русвагь авун, беябур авун, уьзуькъара авун, тIвар кьацIурун.

* русвагь хьун гл., вуж-вуч 1) кьарадай ва я маса чиркин затIунай кьацIун. 2) чIуру намуссуз крар дуьздал акъатна, абурдай аватун. Синонимар: русвагь хьун, беябур хьун, уьзуькъара хьун, тIвар кьацIун.

РУСВАГЬУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; - а || ая, -ин, -рай, - мир; русвагь авун; русвагь тавун; русвагь тахвун; русвагь хъийимир 1) кьарадай ва я маса чиркин затIунай кьацIурун. 2) чIуру намуссуз крар дуьздал акъудна, абурдай вегьин. Ихтибарсуз хьана вун, руш, русвагьна зун хуьруьн къене, Вучиз туна Асефан рикI муьгьуьббатдин къабар хьана. Ас. М. Ихтибарсуз хьана. Акъудзавач гъилевай фу: Русвагьзавач куь хуьрнн кIвал. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. - Ваз абур Цавандай тирди ахварай акунани, яда? - мадни цIай кутазва Даша. - Яз хьайитIани, садра руш, ганач лугьуз гьар акатай чкадал гьикьван русвагьда на абур, кьарай атIайди? М. Б. Спелар. Синонимар: русвагь авун, беябурун, тIвар кьацIурун, уьзуькъара авун.

РУСВАГЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера русвагь тир, хьайи ва я русвагь авур гьал. Синонимар: русвагьчивал, беябурчивал, уьзуькъаравал. Антоним: агъайнавал.

РУСВАГЬВИЛЕЛДИ нар. русвагьвал хас яз. Синонимар: русвагьдаказ, русвагьдиз, беябурчивилелди, уьзуькъаравилелди. Антоним: агъайнавилелди, агъайнадаказ.

РУСВАГЬДАКАЗ нар. русвагь гьал хас яз. Синонимар: русвагьвилелди, русвагьдиз, беябурчивилелди, уьзуькъаравилелди. Антонимар: агъайнавилелди, агъайнадаказ.

РУСВАГЬДИЗ нар. русвагь яз. Синонимар: русвагьвилелди, русвагьдаказ. Антонимар: агъайнавилелди, агъайнадаказ.

РУСВАГЬЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера русвагь хьайи ва я русвагь авур гьал. Ада бедбахт авур гзаф рушари и русвагьчивал эхиз тахьана минарадин балхундикай вацIуз гадарна телефна. А. И. Къиргъин. Синонимар: русвагьвал, беябурчивал. Антоним: агъайнавал.

РУССКИЙ куьгь., прил. урус халкьдин, урус чIалан. Хъуьтуьлвилин ишара тир ь ( мягкий знак) авай русский гафар лезги чIалан къенени ь галаз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938. Лезги алфавитда вири гьарфар сад-садан гуьгъуьнай русский алфавитда кьабул хьанвай порядкада ганава. Лезги литературный чIалан.... О гьарф анжах русский. чIалай къачунвай гафара кхьида. Лезги литературный чIалан.... Синонимар: рус, урус.

РУТУЛ прил. 1) Рутул райондай тир. 2) рутул миллетдинди тир. Рутул рушар гуьрчегбур жеда. Р.

* рутул чIал сущ. рутулрин дидед чIал. Рутул чIални лезги чIаларин группадик акатзава. Р.

РУТУЛАР сущ.; -ри, -ра 1) Рутул районэгьлияр. 2) рутул чIал дидед чIал тирбур. Яшлу рутулриз лезги чIал, дидед чIал хьиз, хъсан чида. Р.

РУТУЛВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Рутул районэгьли. Рутулви профессор Г ьуьсеинован дидед чIал цIахур чIал я. Р.

РУТБА араб, шиир., куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дережа. Ви рутба гьуьндуьр авурай... Е.'З. Ви рутба гьуьндуьр авурай.

РУТIУН гл., вуч; -итIада, ~итIана; -итIаз, - итIазва; -утIутI, -утIурай, -тIан, -утIутI мецел алкIидай хьун. Сив рутIурдай кIириярни, Туьтер кудай жикIиярни, Афарардай цириярни, Камбарардай пурниярни... Вири кIанда –кьадар кIанда... М. Ж. Мерд Али, лагь...

РУФУН сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра тIуьр затI иливардай орган. Аждагьан кьуна, гапур адан руфуниз сухна. Ф. КIеви ахвар. И гьайванар, далуйриз жанг акъатна, чувалархьиз ацIайруфунар са патал авуна, акIана, къвал-къвалаваз, ацукьнавай А. Ф. Лянет. Руфуниз кIанзавайди техилдин са кап фуни гъеридин са кIус я. А. А. Лезгияр. * къуьлуьн фаз ракьун руфун кIанда, кIвачин руфун.

* руфун атун гл., низ, нел яцIу хьун. Гатфарихъ рагъ элкъведай вахтунда Селванадал еинелай малум жедай руфун атанвай. А. А. Пад хьайи рагъ.

* руфунар авадарун гл., нин кьин, чан хкудун. [ Жарият]. Вавай, чан хва, садан хьайитIани руфунар авадариз хьаначни? Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

* руфун аватун гл., нин гзаф залан кIвалахуникди руфуна авай органрикай сад руфунин - бушлухдай акъатна хамуник аватун.

* руфун вилик кутун (гьалдун нугъ.) гл., ни тIуьнал гзаф рикI хьун. Ваз чидач, зи къуншийри руфун вилик гьалднава. Л. Н. Ругудар.

* руфун вегьена ацукьун гл., вуж тIуьнал гзаф рикI алаз ацукьун. Абасанни Алидин ихтилатар яргъал физвай, яваш-яваш хурушум мукьвал жезвай. Руфунар вегьена ацукьнавай кьве лутудин сивел цIаран яд кьвезвай. Къ. Къ. ЧIурун паб.

* руфун кал сущ. тIуьнал гзаф рикI алайди. Синоним: хук.

* руфун калвал сущ. тIуьнал гзаф рикI алай гьал.

* руфун клар нугъ., сущ. сад-садав кьадай кьве тереф. Хуьруьгарни Кьакар сад-садахъ галаз туькIвейбур я. Чи хуьрериз гьавайда руфунин клар лугьузвай туш, яни чун гьамиша сад-садав кьур, туькIвей хуьрер я. О. Гьуьсейнов. Хуьруьн тарих.

* руфун метIерал алай прил.,; вуж нефс къати, тIуьнал-хъунал рикI алай. - Заз чидайди вири элдизни чида. Вирида, тек са Сурхаян мукьва-кьили ксар квачиз, ахпа ада маса къачунвай руфун метIерал алай гьакимар квачиз, гьа вирида ваз а гъуьлягъ физ экъечIзавай, мурдар тIеквенар лугьуда. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* руфун цик кутун гл., ни. тIямлу ва булвилелди жедай тIуьн-хъуник умуд кутуна акъвазун, гуьзлемишун. [Бедевхан]. - ТIуьрди мал я, Урзум, амайди - дерт... Ша, ша нянриз чна са дем ийин! [Урзум]. - Вуна гуьзлемиша! Жуван руфун атIа къубудин це туна хъуьтуьл ая, Бедевхан, за ам. къе «тIямлу няметрив» ацIурда'. Къ. М. Рушарин багъ.

* руфунал залан авун гл., ни-куь руфуна аял авай гьалдиз гъун. Гьа икI, Лисамни Асми сад садал ашукь яз дуланмиш хьана. Адет тирвал, ашукьвал муьгьуьббатдиз элкъвена, муьгьуьббатдини Асми руфунал залан авуна. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: бугъаз хьун.

* руфунал залан хьун гл., вуж руфуна аял авай гьалдиз атун.

* руфуниз такIанди тек са чукIул я мисал 'руфуни вуч хьайитIани иливарла, вуч тIуьртIани жеда' манадин ибара.

* руфуник ял акатун гл., нин руфун дакIун. Руфуник ял акатнавайла, иферар, кьурурнавай шивитар ва лавровый пешер ( вири сад хьтин паяр) кофемолкада регъвена вири сад-садак какадарна, чайдин тIурунин са кьатIа авайди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII.

РУХ сущ.; -уни, -уна; -вар, -вари, -вара канабдин гъаларикай храна кIвалин чилиз вегьедайди (кесибвилин лишан я). # цIийи ~, куьгьне ~; чилик ~ вегьин. Я вилик чидач, я кьулухъ; Я гам чидач вичиз, я рух. С. С. Гьарда вичикай хан ийида. Са хъвадай целайни, бегьем рухни квачир къазмадилай гъейри, маса са куьникни абурун пай квачир. З. Э. Муькъвел гелер. Вучиз кумай туш рухвар къе куь кIвалин чилик? С. А. Садаз - хазина, муькуьдаз – тIал-квал...

РУХВАЯР хва существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХВА.

РУХСАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ял ягъиз ва я са тайин хсуси кIвалах ийиз кIвалахдал тефин патал къачунвай вахт. Рухсатриз хтай. гадади лагьана хьи, гьеле вичиз сусарикай фикир авач. А. А. Пад хьайи рагъ. Рагъ элкъведалди са варз кьван амаз, Селванади къуллугъдилай рухсат къачунвай. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: отпуск.

* рухсат гун гл., ни низ руш гьуьлуьз тухудайла, бубади, стхайри, амлейри адаз гьуьлуьз фидай ихтияр гун.

РУХУН нугъ., гл., ни дидедин руфунай аял, вахт хьайила, дуьньядиз акъудун. - Диде-бубадиз аял ирели авун гьикьван четин ятIа чидан? Рухузва, хуьзва, тербияламишзава, адакай инсан ийизва. А. А. Лезгияр, Мад за гьикIан, жанаби Мегьамедбег! Зи папар лугьур кьурумсахдин рушари пудани йисан и кьилени рухузва, а кьилени. Сибияр, кицIин гурцIулар хьиз, акьван ава хьи, гьич сан гуз жезмач... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синоним: хун.

РУЦIУГУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичин хци ва элкъвей кIуф алчудуруналди тахтадай, кIарасдай элкъвей тIекв акъуддай алат. Арабадин къвалал алай ящикда рекье герек жедай алатар аватIа аку: рекьуьч, тварк, руцIугул, тарту, гъилин мешер, запундан кIус... К, 1988, 23. XI. РуцIугулдалди чиркер алудайдалай кьулухъ, рак акьална, устIарди Нигераз лугьуда... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

РУЧКА урус, сущ.; -ди, -да; яр, -йри, -йра рангадалди ва я пастадалди кхьинардай махсус алат. Руша йифен юкьвара ручкани чар къачуна кагъаз кхьиз башламишна... З. Э. Муькъвел гелер. Камал вичин гъилевай ручка чернильпицадин къерехдал эцигна Вадимахъ элкъвена. Б. Гь. Вили вилер. Зун, ручкани дафтар гъиле аваз, хейлин вахтунда хиялрик кумукьна. З. Къ. ШейтIандин веледар.

РУШ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара 1) са диде-бубадин диши аял. Руш пака зи тухуда. С. С., С. М. СтIал Саяд. [Мердан]. - Чи Гьажимурадазни куь руш кIанзава ва куь рушазни чи гада кIанда, - лугьуда чи папари... Куьн рази ятIа, чаз куь руш Гьажимурадаз гана кIанзава. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Шаирдихъ [Етим Эминахъ. - А. Г.] кьве руш хьана: Къизхалум ва Мислимат. Н. А. Етим Эмин. Стха авачир руш инжиклу авун еке гунагь я, -лугьудай Къабустан бади. Р. Гь. Зи ирид стха. Зейнидинани адан уьмуьрдин юлдаш Жегьрибана чпин кьуд аял - пуд рушни са хва -тербияламишзава... ЛГ, 2004, 13. IV. 2) жегьил дишегьли инсан. Рушни фидач алачирдаз шичал, гьей. Е. Э. Гачал гьей. Руша багъишай хуш легьзеяр рикIел хквезвай ам пара хушбахтлу я. М. А. Гьарасатдин майдандал. Ви иервал къачузва за къелемдиз, Лезги чилел са рушахъни авачир. М. М. Чир хьурай. * амлед(ин) руш, залумд(ин) руш.

РУШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) дишегьли зркекдихъ галаз алакъа тахьай гьал. Сифте йифиз зав рушвал гумачирди чир хьайила, гьа, пакамахь Селимаз зун рахкуриз кIан хьана. А. М. Киф атIайди. Са патахъай, заз ам рушвиляй акъудиз гьайифни тир. З. Къ. ШейтIандин веледар. 2) куьч. тIебиат гьикI арадал атанатIа, гьа гьалда амайвал. Вичин вири хесетралди рушвал гумай, са гунагьни квачир, агъзур йисара гьич са инсандин къацIай гъилни хкIун тавур тIебиат! А. А. Лезгияр. 3) диши инсан тир гьал. Заз адан вилер аквазвачиртIани, заз абур чидай ва исятда зун агъанвай хьи, гьабурани адан рушвилин гуьзелвални миливал артух хьанва... А. Къ. Нехирбанни лекь.

* рушвиле кьабулун гл., ни вуж хизанда чпин руш яз кьабулун.

РУШВАТ кил. РИШВЕТ.

РУШУН гл., ни вуч; -шада, -шана; -шаз, -шазва; -шуги, -шан, -шурай, -амир; рушун тавун, рушун тахвун, ршан хъийимир гам, рух, парча храдай гьалар махсус алатдиз ягъун.

РУЬГЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера 1) инсандин кьетIенвал арадал гъизвай фагьум, фикир. Лугьудайвал, сагълам беденда сагълам руьгь ава. Адаз Шарвилидин руьгьдикай пай ганва лагьайтIани, гъалатI жедач. ЛГ, 2003, 13. XI. 2) инсан. Шумуд руьгьди чIугвада агь... Е. Э. Назани. 3) чан. Руьгь авачиз, гьам дириди Вун я хьи,. Яб авачиз, ван жериди вун я хьи. Е. Э. Вун я хьи. Къуьнел алаз къалуз дегьре, Тунач чи руьгь, раван, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ.

* руьгь аватун гл., нин садлагьана гзаф кичIе хьун. Яргъай хьиз, гъиле са вагърамни аваз гачал къвезвайди акурла, фекьидин руьгь аватна - ам, кьулухь элкъвез килигиз, катиз башламишна. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. ЦIицIалидин руьгь аватна, адаз вуч рекьидай чIал чир хьана. Ф. ЦIицIали.

* руьгь кутун гл., ни-куь ник ашкъи кутун. Руьгь кутадай къуват тир Советрин патриотвили СтIал Сулейманан творчество гзаф виниз дережадиз хкажна. З. Э. ЧIехи шаир.

* руьгь фин гл., нин кичIе хьун. - гьакI лагь ман, кьейди. Заз чIехи гьамбар лагьайди хьиз хьана, руьгь фенай хьи... А. Ф. Бубадин веси. Беябур хьайиди хьиз, руьгь фенваз кьерех хьана, чинин рангар атIана Велиметаз килигиз ама. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* руьгь хкаж хьун гл. са кар ийиз гьиссер артух хьун. Синонимар: ашкъилу хьун, шавкьлу хьун.

* руьгь хкажун гл., ни-куь нин-куьн ашкъи хкажун. - Ам маса ихтилат я, - бадедин ван дегиш хъхьана. Адан ванци гила зи руьгь хкажзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: ашкъилу авун, руьгьламишун, шавкьлу авун.

* руьгь цаварал рахкурун шиир, гл. рекьин. Язух ша ваз, руьгь рахкурмир цаварал... Е. Э. Зун атана.

* руьгьдай аватун гл., вуж са кар-кIвалах ийидай кIанивал амукь тавун. Халкь руьгьдай ават тавун патал чи жегьилри саки гьар юкъуз хуьруьн клубда шад межлисар тешкилзавай, халкьдив фронтдикай гьакъикъи хабарар агакьарзавай, душмандал чун гъалиб жедайдахь инанмишарзавай. ЛГ, 2003, 25. XII. Гъуьл амач лагьана, Ламунат диде руьгьдай аватнач. Ада, югъ-йиф талгьана, зегьмет чIугуна. Р. Исаев. Хуьруьн тIвар вине кьуна....

* руьгьдиз гайи зиян сущ. сада къастуналди масадан рикI тIар жедай кар авуникди адан сагъламвилиз жезвай зиян. Судьяди фитнекардиз еке жерме илитIдайла ( руьгьдиз гай зияндай), ада вичин тахсирар вири хиве кьуна... ЛГ, 2005, 19. V.

РУЬГЬЛАМИШ: * руьгьламиш хьун гл., вуж са кар-кIвалах ийидай ашкъи акатун. Ругуд лагьай йикъан пакамахь Гуьндуьз ва Бедти къелеяр галай патахъай кьилел руг алаз зурба кьушун къвезвайди акур худатвияр мадни руьгьламиш хьана. З. Р. Гьажи Давуд.

РУЬГЬЛАМИШУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, зава; -0 || -а, -ая, -ин, -рай, -мир; руьгьламиш. авун, руьгьламиш тавун, руьгьламиш тахвун, руьгъламиш хъийимир са кар-кIвалах ийидай ашкъи кутун. Яру пипIе къазах кIалубрин боксер гада, гъилер юзуриз, вичи-вич руьгьламишиз авай. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Чи командирри, агитаторри, артистри кIвалахзавайбур руьгьламишзавай. ЛГ. 2003, 25. ХII. Азербайжанда яшамиш жезвай лезгийрив кьериз-цIаруз агакьзавай "Самур" журналди, чун и кардин шагьидар я, кIелай-кIелайди руьгьламишзавай. "Самур" журн., 2003, № 23. Синонимар: руьгь хкажун, шавкьлу авун.

РУЬГЬСУЗ прил. инсандин кьетIенвал арадал гъизвай фагьум, фикир авачир.

* руьгьсуз хьун гл., ни-куь вуж инсандин кьетIенвал арадал гъизвай фагьум, фикир, гьиссер авачирди хьун. Ша вуна гила кьванни абур, къекъверагар хьиз, серсер хьана, тамир. Вуна абур кIеме кьуна са чан-рикI ая. Бес я!. Инсан икьван руьгьсуз жедани?! - фикирзавай Рамзията. З. Э. Рамзият. Дуьзвал хуьнин карда зи хура инанмишвал хьанатIа, зун садрани руьгьсузни жедач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Инсанар гъикI руьгьсуз жезватIа, абурун къилихар чIур хьуниз куь куьмек гузватIа, къалурнавай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

РУЬГЬСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера инсандин кьетIенвал арадал гъизвай фагьум, фикир, гьиссер авачир гьал. Гьи чилери багъишна ваз руьгьсузвални къайивал? А. С. Пачагь ва нуькер.

РУЬКУЬН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са вуч ятIани ярх тахьун патал акIурнавай кIарас. А патахъай рум гайи аялрин къуватди куьгьне жалан ярхарна ва аник Сийид акатна. Жалан хуьзвай руькуьндин кьил Сийидан къвала акьуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Ада жагъунин руьцер хразва. Арушзавай шуьмягъдин яргъи твалар, на лугьуди гьулдан квайбур я, кьуьзека хъуькъверикни ял кутуна, вири бедендиз заланвилелди абуруз ялиз, руькуьнрин арайра арушзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

РУЬХЪ сущ.; -веди, -веда; -вер, -вери, -вера са вуч ятIани кайила, адакай жезвай порошок хьтин затI. Къула авай руьхъвер инихъ-анихъ авуна, са легъв туькIуьрда. Ф. Тапан кьин кьур жанавур. Дашмиш ая кIулаваз Фитерни руьхъ бустандиз Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур, ТIанурда ви фу, руьхъверик танурдин ЦикIен жеда хъуьтуьн яргъи йифериз. И. Гь. Рубаияр. ПапIрусдин руьхъ жезвай кIвенквелай аста-аста гумадин хтарар къарагъзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Нажмудинахъ кIвалени хейлин къайгъуяр авай. Ада кIарасар хадай, харадиз ядай, кIвализ хкидай, пичера цIай хъийидай, руьхъ акъудай. ЛГ, 2002, 15. V. * вилериз руьхъ кIвахун. чина рехъведин ранг хьун

* руьхъведин кIунтIар кьаз ахъаюн гл., ни кьилиз акъат тийидай кIвалахрикай фикирар авун. Ахпа кIвализ хтана ада гена руьхъведин кIунтIар кьаз ахъайна. З. Э. Муькъвел гелер. Ам эхир, нянрихъ мичIи жедайла. багъдиз хтана. Къулан патав ацукьна, ада руьхъведин кIунтIар кьаз ахъайзавай. Амма абурал сакIани кIукI жезвачир. З. Э. КУТВ-диз фена.

РУЬХъУН? ох, гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; руьхъ авун, руьхъ тавун, руьхъ тахвун, руьхъ хъийимир 1) руьхъ арадиз гъун. 2) куьч. Яшамиш хьухь, вуна закай РуьхънатIани, кана, яр. А. С. Дагълух чили...

РУьц сущ.; -ре, -ре; ер, -ери, -ера 1) галчIур хьана фидай, агъу алачир илан, мурдар. КIафтIарди ви хатур хана, Фитне руьц хьиз галчIур хьана, Аллагь шукур, кIвал чIур хьанач, М. Ж. Кузвай йикьер такурдаз лагь. 2) жагъун ийидайла, яргъивилихъди руькуьнра твазвай таз тIвалар. Ада жагъунин руьцер хразва. Арушзавай шуьмягъин яргъи тIвалар, на лугьуди гьулдан квайбур я, кьуьзека, хъуькъверикни ял кутуна, вири бедендиз заланвилелди абуруз ялиз, руькуьнрин арайра арушзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

РЭКЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кичIерар гуналди жуван алчах фикирар, пул къакъудун кьилиз акъудун. Бес я лугьун: инсанрин рикIер архайин тир, секиндиз ксана къарагъна, кIвалахал физвай, пакад йикъакай кичIевал авачир. "Киллер", "рэкет ", "теракт ", "инсанар чуьнуьхун ", ван хьайи гафар тушир. Ж. Примов. "Гьяж" ктабдикай кIелайдан фикирар. 2) кичIерар гуналди жуван алчах фикирар, пул къакъудун кьилиз акъуддайди. Сад я къе рэкет, муькуьдни - фермер... М. Ж. Чунни икI рекьич. Синоним: рэкетир.

РЭКЕТИР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра масадаз кичIерар гана жуван алчах фикирар кьилиз акъудзавай кас. Алай девирда, капитализмди арадал гъанвай кьван террористар, терактар, наркоманар, рэкетирар, вагьабистар, экстремистар, инсанар чуьнуьхзавайбур, кIвалер атIузвайбур, чалкечирар... вуч я! Р. Исаев. Гьакъикъатдиз дуьздаказ килигин || ЛГ, 2005, 14. IV. Синоним: рэкет.

РЮМКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) гъвечIи стакан. Шкафдай герек затIар гъана столдал эцигда, рюмкадиз коньяк цада, ЧIехидав вугуда: Н. И. Гьакимрин папар. Эрекь авай рюмка хкажна, директор тостунив эгечIна... А. Фет. Кьерен къванер. 2) рюмкада цанвай жими затI, ички. Сифтегьан рюмка Миримаз, агъу кьван, туькьуьлдиз фена, гуьгъуьналлайбур акьван ваъ. М. Б. «Жигули».

РЯБеТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) инсафлувал. Квехъ гьи чIавуз рябет хьана, цилингар? Е. Э. Цилингар. 2) хийир къачудай мумкинвал. Тандай виниз сад лагьай хилел акьахайла, акъвазна, рябет кумай чкаяр фагьумзава. Сифте кьиляй гъапуз атайбур вири луьркьзава. Ахпа ирибур, хьайибур хкязава, цилерни, къирмеяр хьиз, сивяй гадар жезва. Б. Къ. Къарачи. 3) хийир. Кас галачир суфрадихъ гьич рябет жеч. Чилин шардал ятIани са нукьтIа ам, Адан тIалдиз шерик тежер муьгьлет жеч. М. Агьмедов. Зи дуьнья.

* рябет алай прил. бегенмиш жедай, - Гьин вун харапIа хьуй, имани чиди уьмуьр яни, са вахтундани рябет алай затI жегъин тийир, папарин уьмуьр икI акъатзавайди я, - мугьман итимдин виликай амукьайтIа амукьна, чун гьадан иеси я, гьамни кIанер-кIунер. тамукьайтIа, чун са куьнин иесини туш. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

РЯБЕТЛУ прил. хийир хкатдай. [Мердан]. - Валлагь, стха Къурбан, чна гзаф вил экуь авуна са рябетлу кьил жагъидатIа лугьуз. Мад и мукьварал куь рушалай лайихлу тирди чаз жагъанвач. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Антоним: рябетсуз.

РЯБЕТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера рябетлу тир гьал. Антоним: рябетсузвал.

РЯБЕТЛУВИЛЕЛДИ нар. рябетлувал хас яз. Синоним: рябетлудаказ. Антоним: рябетсузвилелди.

РЯБЕТЛУДАКАЗ нар. хийир къачуз жедайвал, хийир хкатдайвал. Синоним: рябетлувилелди. Антоним: рябетсузвилелди

РЯБЕТСУЗ прил. хийир хкат тийидай. Къала кван, - рахазвайда гададин къуьняй акъудай чанта кьуна, ~ низ чида гила, сифте кIвалахал физвай хва я лугьуз, Мегьриди вав гьихьтин няметар вуганватIа! Ваъ, хьанач... Сифте акъатайди рябетсуз затI хьана, - ЦIаруди. винел вуч кхьенватIа кIелни тавуна, ктаб чантадиз сух хъувуна. Б. Гь. Заз эвера. Антоним: рябетлу.

РЯБЕТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера рябетсуз тир гьал. Антоним; рябетлувал.

РЯБЕТСУЗВИЛЕЛДИ нар. рябетсузвал хас яз. Антоним: рябетлувилелди.

РЯГЬМЕТ кил. РАГьМЕТ.

С

С [эс] урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра алфавитдин къанни вад лагьай гьарф.

<с> мецин вилик патан ферцин ачух тушир вансуз сес-фонема. Гафарин сифте кьиле, юкьва, эхирда гьалтда: сад, сас, сим, сел, аса, маса, расун. кьас, тIас, мус.

СА^! числ. 1) кьведалай вилик квай кьадар къалурзавай гаф. Са паб гъун важиб, герек я бендедиз. Е. Э. Герек туш. 2) умуми тир. Бес са кIвале авай, санал яшамиш жезвай, чпихъ хшулар авай папани итимди, чара хьанва лагьана сикАрен документар туькIуьрна, кьведани чпиз кIвалер эцигдай чилер къачун, - бес им аламат жедай кар тушни? - лагьана кьил галтадна Къайиба. X. Кьасумов. Будуцриз рехъ гайила...

* са акьван нар. гзаф тушир. Са акьван вахт фенач, ам анай кьве къатнавай, юкьвани вечрен ятур тунвай са шуьре гъилеваз экъечIна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: са артух.

* са артух нар. гзаф тушир. Вак квай кимивили чи общий кардиз зарар гузва. А кимивал - самокритикадихъ галаз ви са артух мукьвавал тахьуникай ибарат я. З. Э. Муькъвел гелер. И сефер завай са артух гьазурвилер акваз хьанач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. «Главный ваъ, гьакIан бухгалтервал са артух къекъуьн, фин-хтун квачир кеспи я, гьа кар за ийида, масанрихъ гила зун ахгакьдач», лугьудай ада. З. Э. Рекьер сад туш. Синоним: са акьван.

* са бубат нар. тIимил; тIимил хьиз. Анжах гила, рахана, къужадиз гададай са бубат хьиз таниш ухшар атана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Гьа са чIавуз аялрин, ажузбурун къайгъуни чIугун, колхозни, мектебни, агьалийрин хатасузвални хуьн са бубат кар алакьдайбурун хиве гьатнавай. ЛГ. 2003, 25. XII. ☼ 1955 - йисан Орфографиядин словарда ( кил.: М. М. Г. ЛЧЮС) са бубат кхьин норма яз къалурнава, 2001 - йисуз акъатай изданида сабубат ( кил.: М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС) яз туькIуьр хъувунва. Чун эвелан ва кхьинра гьалтзавай вариантдин, яни кьве гаф яз ( са бубат) кхьинин терефдар я. Синоним: гъилелай цIар гана, усалдиз.

* са бязи прил. тек-туьк тир. - Юлдашар, квез вирибруз малум я хьи, эхиримжи вахтара чи организациядин са бязи членри коммуниствилин чIехи тIвар кьацIурзавай крар ийизва. А. А. Умуд. Са бязи муаллимри, аялри дидед чIалаз артух фикир гун патал, жуьреба-жуьре теклифар гана... X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. Са бязи лезги хуьрерал са шумуд тIвар ала. Кьиблепатан Дагьустанда ихьтин хуьрерин кьадар мадни гзаф я. "Самур" газ., 2002, 28. ХII.

* са вахтара (вахтунда)¹ нар. са мус ятIани алукьзамай вахтара. Амма са затI куьне рикIелай алудмир хьи, цаварал гьахъ алайди туш! Гьахъ чилерал ала, омни са вахтара кьилел акъатда!. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Къубадавай «Кьуд ял» вацIун тIвар асул лезги гафарикай ( «Кьуд ял») арадиз атанватIани, и топоним масакIа элкъуьриз алахъзава. ИкI хьайитIа, са вахтунда чаз чи лезги чилер эсиллагь чир хъижедач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Синонимар: гележегда, са юкъуз (къуз). Антоним: са вахтара².

* са вахтара (вахтунда)² нар. алатай вахтара.... заз ван хьайивал, са вахтара нафт, вацIар хьиз, чилин винелай авахьна физвай. Б. Гь. Вили вилер Са вахтара чилел аватай эвкалиптдин тарцин хьалхъамда лежберди вичин хизандиз кIвал авунай. ЛГ, 2004, 17. IV. 3) алай вахтара. Са вахтара жуван аялвилин гуьзел йисар кечирмишай и авадан чилел за, цIийи лувар акатнавайда хьиз, гьисс ийизва... А. М. Мурк ракъини цIурурда. Антоним: са вахтара¹.

* са вахтунда кил. са вахтара²

* са вахтундани [макъамдани, чIавузни] нар. эсиллагь (алай, алатай, къвезмай вахтуникай рахадайла). - За ваз лап кIевелай кьин кьазва, зун ви гафунай гьич са вахтундани экъечIдач, дуст кас сикI. Ф. Куьпдик акатай чакъал. СтIал Сулейман... хьанвай агалкьунрал гьич са вахтундани рази жедачир, ам гьамишанда виликди килигдай... З. Э. ЧIехи шаир. Герек, къуллугъдиз чIехи хьана лагьана, са макъамдани абурун рафтарвал, инсанрихъ галаз авай алагъ-салагъ дегиш тежен... Б. Гь. Заз эвера. Гьуьрметлу «Самур» журнал кIелзавайбур, куьн ва куь багърияр са чIавузни тек амукь тавурай. Куьне куьн тек тамир. З. Къ. «Чуьнгуьрдин сим хьиз рикIин дам атIайла...» Зи бала, ваз са чIавузни уьмуьрда, Инсан шехьиз такурай. З. Къ. ТIал.

* <са> вил акьалун рах, гл., ни. са тIимил ахвар авун. Ихтияр гайитIа, за исятда ингье, и тIаб кьилик кваз тек са вил акьалда. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Шад руш тир вун. Бес гила вуч дерт ава ви вилера? Йифера на вил акьалдач, Вуч гъам ава кьилера? А. С. Беневшаяр ва вун. Синоним: са вил ахвар авун.

* са вил ахвар... сущ. лап тIимил ахвар. Вахт-вахтунда жагьидач тIуьн, Са вил ахвар, я ял ягъун. А. Ф. Дяве.

* са вил вегьин гл., ни квез 1) са вуч ятIани жагъурун патал куьруь вахтунда килигун. Малладивни Къуръандиз са вил вегьез тада. И. Гь. Саяд. 2) таниш хьун патал куьруь вахтунда килигун (куьрелди). Вахт аватIа, а зи кIвалахдизни са вил вегь. Р. 3) куьруь вахтунда рикIяй фикир авун. Гьа икI, чун са гьал Беделахъ галаз таниш хьана: адан уьмуьрдиз са вил вегьена, чаз ам алай чка акуна. Къ. М. Рушарип багъдин сирер. Синонимар: вил вегьин, са вил ягъун.

* са [кьве нугъ.] вил ахвар авун (ахварун рах.) гл., ни. тIимил вахтунда ахвар авун. Ваз вуч аватIа чидани, Султан, са дизелдин патав чна кьведа акъвазна ийидай кар авач. Вун, ада гьикI кIвалахзаватIа, килиг, за са вил ахварда. А. Р. Салам, эллер!... ина тек амукьай Кьашкьадиз кичIез амукьнач, амма игьтиятни ахьайиз тахьай, ада ракIаривай яргъа пата са вил ахвар ийидай чка хкяна. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: са вил акьалун.

* са вил ягъун [вегьин] гл., ни низ, квез куьруь вахтунда килигун. Са вил яна Гьасана Етим хьайи баладиз. А. Ал. Мирдамир. Играмудинани, вичиз вуч меслят къалурдатIа ахтармишзавайди хьиз, абуруз са вил яна. Я. Я. Са фурун вакIар. - Чидач, - руша яхун къуьнер чуькьвена. - Чи пIинидин тара, - ада са вил гъаятдин пипIе авай пIинидин зурба тарциз яна... Гь. Къ. Магьини Дилбер. Синоним: са вил вегьин.

* са виляй (вилихъай) килигун гл., вуж низ-квез артух кваз такьун, такIанвал аваз килигун. Ричаб, вуна инсаф рикIел гъидачир, Вун дуьньядиз тек са виляй килигдай. Гь. Къ. Ричабаз. - Абуру ваз кичIерар гуда. Гьелегьар кьада, эгер акакьайтIа, къисасни вахчуда. Вири ваз са вилихъай килигда: къекъечI, фитнечи къвезва лугьуда. А. М. Къайгъудар.

* са вуч ятIани сущ. тайин тушир са затI. Абас са вуч ятIани акурди хьиз, мукъаятдаказ, лап явашдиз алай чкадилай къарагъна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* са вучтин ятIани прил. тайин тушир. Вахтуни чуру авунвай чарарин ял акъатна. Хвани, са вучтин ятIани аламат вилив хуьзвайди хьиз, килигиз акъвазнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* са гафуналди нар. гзаф рахунар тавуна. Са гафуналди, «Садвили» халкьдин тарих, культура, чIал ва лезги чилерни тIебиат хуьн паталди ватанпересвилелди кIвалахзава. М. М. Кьибле пата гурзава. Са гафуналди, мугьмандиз а дишегьлидин михьи мешребвал акурла, адан кIвалин селигъа акурла, аданни итимдин арада авай гьуьрмет акурла, мугьманди рикIяй лагьана... А. Муграгъви. Ажалдин хура.

* са герен(да) нар. тIимил вахтунда. Жегьил дишегьлидин вилерикай са геренда къариблух чка ва таниш тушир инсанар карагна, накь конференциядал Алимкентдин школадин адресдиз авур кьван критика адан рикIел хтана. А. А. Умуд. - Жув са герен акъваз хъия, са гъвечIи ял ягъа жуваз, ахпа алад, - лагьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Са геренда акъвазна, чинеба хьиз инихъ-анихъ килигна, куьчеда касни авачирди тестикь хьайила, "Яраб гудермес абуру квез лугьузватIа?" - хиялрик кваз, ам кIвализ хъфена. М. Б. "Жигули". Синоним: са гъвечIи.

* са герендилай нар. тIимил вахт алатайла. [Загьидат] - Бес ваз хабар авачни, ФатIимат са герендилай гъуьлуьз тухузвайди я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Са герендилай адал ичIи чка амукьнач. М. Б. Спелар.

* са гуьлледи кьве къуьр ягъун гл., ни са кIвалахдалди кьве нетижа къачун, кьве нетижадив агакьун. Гьа йифиз урус кьушундикай чара авуна чинеба Эрдебилдин патав ракъурай дестейри шегьердай катзавай туьркверин аскерар чпихъ галаз Астарадиз хкана ва анайни тадиз кеферпатахъ. -туьркверин гъиле авай вилаятрихъ ракъурна. Им са гуьлледив кьве къуьр ягъай гьисаб хьана. З. Р. Гьажи Давуд.

* са гъапа авай (гъапавай рах.,) числ., вужар кьадардиз тIимил. Ксуз женни тIурфандин сес япаваз, Ванзавайла чилел вагьши кьузгъунри. Вьетнамдин халкь са гъвечIи гъапавай Тахсир квачиз къирмишдайла кьузгъунри. Х. Т. Акъатзава ялавар. Синоним: са капаш.

* са гъвечIи нар. тIимил вахтунда. Ша са гъвечIи чун инсанар авачир хелвет дерейриз, къацу векьни хъипи цуьк авай яйлахриз, кьакьан дагълариз фин. Ф. Зиянкар жанавур. - Жечни, Цуьквер, са гъвечIи заз яб гайитIа! - ам рушан вилик атана. А. И. Самур. - Жув са герен акъваз хъия, са гъвечIи ял ягъа жуваз, ахпа алад, - лагьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: са герен.

* са гьихьтин ятIани прил. тайин тушир лишанрин. Гададиз акI я хьи, на лугьуди и квалди вичин бейнида, рикIе са гьихьтин ятIани, тайин тушир тамарзлувал, къарихвал твазва, ам къвердавай вичин гьиссерин, вичин дердерин есирда гьатзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* са жерге нар. кьадардиз гзаф. Са жерге шиирра шаирди хизанда тешкил жезвай ахлакьдинни марифатдин важиблу месэляр къарагъарзава. ЛГ, 2005, 24. Ш. Синоним: са хейлин.

* са жизви нар. тIимил.... за вичиз чухсагъул лагьайла, адан чиник са жизви серинар акатна ва ада, гьайиф чIугвазвайда хьиз, хълагьна.. З. Къ. ШейтIандин веледар. Я а кардан наразивал авуна къаридин сивяй заз ван хьанач. "Вич гьа алай чкадал сагъ хьуй, зун са жизвини бейкеф туш", - лугьудай. Н. М. Жандар Магьамай. Анжах и сеферда а сес къецел акъатначир. Ам гьакI, сив са жизви ачух хьана, амукьна. М. С. Дуст.

* са жизвидилай нар. куьлуь-шуьлуьдилай. -ЧIурукIа элкъвейла, хата са жизвидилайни жеда... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

* са жинсинин членар ктаб, сущ. предложенида са члендиз талукь ва са суалдиз жаваб гудай са шумуд членар. Предложенида са гафуниз табий, адахъ галаз сад хътин алакъада авай, чпи са суалдиз жаваб гудай кьвед ва я гзаф членриз са жинсинин членар лугьуда. А. Г. Гуьлмегьамедов, Гь. И. Мегьамедов. Лезги чIал. Бязи писателри гзафни-гзаф яргъи, сложный предложенияр, са жинсинин членар гзаф квай предложенияр ишлемишда. Н. А. Литературадин хрестоматия.

* са жуьре хьун гл., вуж наразивилин гьиссери кьун. Хъуьруьнарзавайбур, гайи саламни такьуна, кIуфук зарафатдин хъвер кваз, кимелай хъфена. Фяледиз са жуьре хьана. А. И. Самур. Зун акурла, ам вичин вилерихъ агъан тийиз, чIал кьуна акъвазна ва ахпа явашдиз виняйгъуз стулдал ацукьна. Зак теспача акатна. Зун адан гьалдин гъавурда акьунвачир ва мугьман икI кьабулуник зи рикI са жуьре хьана. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

* са затI¹ сущ. манасуз затI, шей. Дуьньядин мал са затI я хьи чкIидай. Е. Э. Къавумдиз.

* са затI² сущ маналу, тарифдиз лайих затI, шей. Кьиникь са затI туш хьи акьван... Е. Э. 1877 - йисан бунтариз. Уьмуьр са затIни туш хьи вахт авачир. Е. Э. Бахтсузвал. - Къужа туш гьа, са затI я: Вуна зун михьиз жегьил хъийида гьа. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* са кап фу сущ. чранвай элкъвей фуан кьуд паюникай са пай.. Руфуниз кIанзавайди техилдин са кап фуни гъеридин са кIус я. А. А. Лезгияр. КIвалахдилай хтана, нисидихъ галаз кIвачин кьилел са кап фу жакьвана, Мусабег куьчедиз экъечна. Б. Гь. Са кIвале.

* са капаш [гьаб] рах., нар. са капашда авай кьван тIимил. - Эй гишин, мекьи солдатар? Квез чидан, ятIа куьн вужар? -Са капаш истисмарчийрин менфятдиз ийиз къуллугъ. А. Ф. Дяве.... ина са капаш кьван авай чкада, кIуьд дагъдин чиник кIуьд хуьр ква. А. А. Пад хьайи рагъ. Са куруна авай хъчарал абур галкIун патал са капашдавай гъуьр алахна, ийидай са хара чIатIар - текьин патал чараяр... З. Ф. РикIелай фидач. Синоним: са гъапавай.

* са капуни вандач мисал 'кьилдин кас къуват туш' манадин мисал.

* са карни тахьай хьиз нар. хьанвай кардиз лазим къимет тагана. - Азар я ман, галукьна маларихь, - гьич са карни тахьай хьиз жаваб гузва Имиралиди. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* са кас сущ, са вуж ятIани. Эгер дуьшуьш хьанайтIа са кас анал, Жузачир за а касдивай ярдин гьал. Е. Э. Заз булахдал яр акуна. Гьич са касдиз кьве паб тахьуй дуьньядал. Е. Э. Кьве паб. Са кас кечмиш хьайила, вири хуьр, мугьманар гьа и кимел атана, дуьа ийидай. ЛГ, 2003, 4. ХII.

* са кикел акъвазарун рах., гл., вуж ни вичиз кIандайвал авун, ийиз тун. - Ни? Мирзе халуди? Ада, хуьруьнви, зунни вун хьтин виш жегьил са кикел акъвазарда. З. Гь. Лезгийрин риваят.

* са куьнайни туш сказ. кIусни фикир желб ийидай затI туш. свас гваз хуьквезвайдакай хабар гуз тфенгар язавай чамарарни, хуьруьн куьчейра чамарзавай атлуярни, абуруз тамашзавай жемятарни адаз са куьнайни туш. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* са куьникайни тахьун гл., вуж эсиллагь гуьзлемишзавай нетижа, хийир тахьун. - Я стхаяр! -лагьана ада, - куьне фикир це садра, икьван харжияр авуна, зун са куьникайни хьанвач. З. Э. КУТВ-диз фена.

* са кикел (кикерал) хьун [акъвазун] рах., гл., вуж жуван фикирда авай ва я масада лагьай кIвалах тадидаказ ийиз гьазур хьун. И ихтилатрихъ яб акалай Ярмет Бакудиз физ кIанз са кикел хьана. З. Э. РСФСР-дин лайихлу духтур Сафаралиев. Надирахъни тIуьгъуьндин тварк галукьна. Ам месе гьатна хейлин вахт тир. Надир Вич вичел аламачалда лугьуз Майсаратал хабар агакьзавай. Ам адал кьил чIугваз физ кIанз кикерал жедай. З. Э. Уьмуьрдин гелер. Синоним: са кIвачел акъвазун.

* са къатда нар. акъваз тавуна. Ина адаз акурди маса шикил хьана: еке гьаятдин пата эцигнавай скамейкадал са гададихъ галаз ацукьнавай Айнади, ара-бир сас экъисиз, са къатда ихтилатар ийизвай. З. Э. Муькъвел гелер. Са къатда япал къув ягьзавай гару живедин к]аник чуьнуьх хьанвай баябан чуьлдик перишанвал кутазва. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам. Самурдин там официальнидаказ тIебиатдин памятник, милли парк яз малумарнаватIани, ам са къатда тергзава. ЛГ, 2003, 22.II. ☼ 1980 - йисаралди ( кил.: ММ. Г. ЛЧЮС, 1955; М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 1964) сакъатда, 1980 - йисара (кил.: М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 1989) са къатда, ахпа ( кил.: М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 2001) сакъатда кьабулнава. Чи фикирдай, са къатда кхьин дуьз я.

* са къвала ял аваз рах., нар., вуч авун хуш авачиз, хъел кваз, нарази яз. Дустунин хатур хаз такIанз хьана, Селимат са къвала ял аваз фена. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

* са къуз рах., нар. 1) гагь. Са къуз ракьар, са къуз цифер, Лацу хъуькъвер, чIулав зилфер... Е. Э. Картарикай вич я лачин. 2) са мус ятIани. Чарадан девлетдал пехил жемир куьн, Эхирни са къуз жегьеннемдин цIа куда... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

* са кьадар нар. тIимил тушир кьван. Са кьадар вахтар фена. Ф. ЦIицIали. Ада, ктаб къачуна, ахъаяйла, заз адан са кьадар чарар амачирди акуна. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: бегьем, гзаф, хейлин.

* са кьве рах., нар. 1) кьведав агакьна, кьвед кьван. - Чан рухваяр, - лагьана дидеди няниз кIвале ацукьнавай чкадал, - са кьве рипе техил садавай бурж къачуна кIанда, икI дуланмиш жедач. А. Ф. Бубадин веси. Де мад сагърай! Хъфена, вуна гайи дарманар хъвана, са кьве кIаш. нисидин къайгъу чIугуна кIанда... Ви крарни Аллагьди туькIуьррай. Б. Гь. Заз эвера. 2) кьадардиз лап тIимил. ГьакI инал са кьве гаф лугьуналди абурун фикирар дегиш тежедайди чизвай Керимазни гъуьжетариз кIанзавачир. Б. Гь Заз эвера. - Жечни, ашукь, муьгьуьббатдикай са кьве мани лагьайтIа? -тIалабна са мугьманди. С. Ярагъви ашукь Уьзден.... ада сериндик, жагъунин кIаниз фин патал са кьве кам къачуна, амма занжурди ам ахъайнач. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ "Орфографиядин словарда" (2001 - й.) кьабулнавай дефис аваз сакьве кхьин чи газетра, журналра, художественный эсерра эсиллагь гьалтзавач. Чи фикирдалдини, и ибара дефис авачиз кхьин дуьз я. Синоним: са шумуд

* сакьве сив рах., нар., тIимил кьван (экъуьгъун). Паша ягъайди хьиз гадар хьана, вичин къапарай акъатна, хуьз тахьана сакьве сив куьчедин экъуьгъунар авуна. А. И. Самур.

* са кIвач кIвале, са кIвач сура аваз хьун гл., нин рекьидай гьалда аваз хьун. - Я малла Мегьамед Эфенди, мад квез чизва хьи, зун къе кьуьзуь къуьрен ериндиз атанва. Зи са кIвач кIвале, са кIвач сура ава. Къе рекьидатIани чидач, пака рекьидатIани. А. Ф. Бубадин веси. Синоним: са кIвач сурун патал [рувал, япал] алаз хьун.

* са кIвач сурун патал [япал, рувал] алаз хьун гл., нин рекьидай гьалда аваз хьун. Низ чида, дуьньядин гъалар гьикI жедатIа. Зи са кIвач сурун патал ала. А. Ф. Бубадин веси. - Ана гьикI хьанва? Я Муслимат, вун мектебдиз физвачни, тарс башламишнава гьа? Муслимат: Э-э-э, я Рагьман, гила зи мектеб куьз герек я. Зи са кIвач сурун япал ала. З. Э., Б. А. СтIал Сулейман. Синоним: са кIвач кIвале, са кIвач сура аваз хьун.

* са кIвачел акъвазун гл., вуж къуллугъ тамамриз ва фад кьилиз акъудиз гьазур хьун. Халкьдин къуллугъда зун гьамиша са кIвачел акъвазнава. З. Э. Булахдал. Бузбаш, Ахцегьрин шурпа, пити, кофе, чай... Жанаби доктор, жумла жагьан... Буюр, вуч кIандатIани лагь! Зун ви къуллугъда са кIвачел акъвазнава. Къ. М. Кьашкьа духтур. Синоним; са кикел (кикерал) хьун [акъвазун].

* са кIус <кьван>рах., нар. тIимил. Галамай са кIус кьван тумни атIана, гьакI тада вун чандик квал кваз, тумакь яц. Е. Э. Тумакь яц. Сулейманан ша вун мукьвал, Са кIус ваз тамашин, билбил. С. С. Билбил. Са кIус вун сабурлу хьухь. Са кIус динж хьухь, ая ахвар. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

* <са> нерин хиляй аватай хьтин рах., прил. чпин акунралди сад-садавай чара ийиз тежедай, лап ухшарар къведай.

* са пара рах., нар. хейлин. Шагьабасаз чир хьана: са кесиб касдихъ са руш ава - са пара акьуллу ва камаллу. Ф. Гьамбал. Са пара инсанар пехил язава. Е. Э. Ярдиз. - Са пара гуьлуьшан югъ тир, чан гъвечIи стха. А. Исм. Эхиримжи къув.

* са пата ял аваз хьиз нар. нарази яз, хуш авачиз. - АкI килигайла, гьм... вун гьахъ я, - лагьана Махсуда са пата ял аваз хьиз. З. Э. Муькъвел гелер.

са патахъай... муькуь патахъай союз сад-садаз къаншарвал къалурдай ибара. Ина авайди, са патахъай, билбилдин ашукьвал ва гьавиляй адан хуррамвал гьалдай эвер я, муькуь патахъай, адаз акси яз, шаирдин пашманвал, гъамлувал я. М. М. Гь. Халкьдин шаир. Амма са патахъай Зелфи вичин суалдал пашман хьанатIани, муькуь патахъай шадни хьана. А. А. Умуд.

* <са> пиллагьни [шумпIни] тахьун гл., низ вуч эсиллагь бес тахьун. - Вилик гъана эцигай, кьавурма авай къаб хуьруьн нуькIрен вил кьванди тир гьа! Адакай заз са шумпIни хьанач! - фикирар ийизвай гадади. З. Э. КУТВ-диз фена.

* са пицIинихъай атIайбур рах, сущ. са дидеди хайибур.

* са рахунни алачиз нар. шаксуз. Ваз и кеспи чидайтIа, са рахунни алачиз, вавайни ви куткунар гьерерихъ, лапагрихъ дегишариз жедай. Ф. Куткунда гьатай жанавур. [Къаравили]. Агь, Селим Бадрудинович, вунани лугьуда гьа, са рахунни алачиз, гьа и ихтилатни хурун дафтарда кхьида за. Н. И. Гьакимрин папар.

* са-садар авадарун рах., гл., ни ички хъун. Межлисдал алайбуру са-садар ахвадарна. 3. Э. Булахдал.

* са сеферда нар. 1) анжах садра. Зун гъвечIи аял тир вахтунда са сеферда Дербентдиз уьзуьмар атIуз фейиди я. Гьадалай кьулухъ садра ветегадизни фена. А. Ф. Лянет. 2 ) виликдай. Са сеферда и пачагьдин гъвечIи гададин папа айвандик экъечIна яд экъичзавайла, им пачагьдиз акуна. Ф. Гьуьлуьн руш Са сеферда папа, кьасухдай хьиз, санал месик къаткайла, лагьана: - Мекъи кьуьдни кьий, лугьуда папари, кьуьзуь гъуьлни. Садани чими ийидач. А. А. Лезгияр. Са сеферда Уьздена кимеллайбуруз ихьтин са кьиса ахъайна... С: Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: садра.

* са сиве кьве мез хьун гл., нин дуьз лугьун тавун, гьа са шейиникай, касдикай кьве жуьредин фикир лугьун. гайи гаф чIуриз, гьарнихъ алатиз. Са сиве кьве мез хьун дуьз яни бес? А. М. Дуьз яни бес? Забитаз гьич кIани туш са сиве кьве мез авай кас...'З. Р. Къекъуьнлай.

* са сивяй нар., вуч авун са шумуда сад хьиз, вирида санлай(лугьун, жузун). - Гьинва? - са сивяй жузуна рушари. А. А. Умуд. Къарачийри лугьудай, вирибуру са сивяй: «Ви гъуьл гзаф кIевева, Эхир жеда саламат». А. Ал. Мирдамир. Чаз яд кIанзава, - суза авуна вирида са сивяй. А. Къ. Аскервал башламишай югъ.

* са тахан гьарф(ар) сущ. са знакдалди, лишандалди кхьенвай гьарф, месела: т, п. Виликди кьве тахан ачух тушир чч, кк, пп, тт гьарфаралди кхьизвай гафар анжах са тахан гьарфаралди кхьида. Месела: чирвал, паб, чумал, карта, класс, коммуна, перем, перо, атун, тетрадь, капитализм ва мсб (амма виликди хьиз икI кхьидач: ччирвал, ппаб, ччумал, ккарта, ккласс, ккоммуна, пперем, пперо ва икI мад). Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К.

* са тегьер¹ сущ. къайда; вердиш хьанвай гьал.. Селимат гзаф гуьрчег ва зирек кьил я. Ам пад-къерех, кIвач-кьил туькIвена гулганчI хьиз жедай. Эхиримжи вахтара адахъ гьич са тегьер амач. За сад лагьайтIа, вичи кьвед лугьуз, чинай маргъузар авахьиз лап батинди янава. З. Э. Арифдиз ишара.

* са тегьер² нар. 1) вичел масадан фикир желбдай тегьерда. Агь, къе заз зи яр акуна булахдал, Са тегьер вич акъвазнавай дамахдал... Е. Э. Заз булахдал яр акуна. 2) хъсан тушиз. Яр, ви гьалар заз са тегьер аквада... Е. Э. Ярдиз. Кесибдихъ авай фикир сад тир: «Лап хъсан ваъ, хъсанни ваъ, са тегьер, юкьван хьайтIани са йисуз кIвалин юлдашдихъ галаз яшамиш жен, са тIимил вахтунда хьайитIани хажалатар рикIелай ракъурин». М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи... гьа и арада мама Къадирни мискIидай экъечIна кимел атана. Гьажи Нуьзуьр хияллу яз акурла ада: -Гьажи, хийир хьурай, вун са тегьер хияллу яз аквазва? - жузуна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. 3) тажубвилелди. Элкъвена килигайтIа, ракIарин сиве Ольга акъвазнавай. Расу чIарар, лепе гуз, къуьнерилайгъуз авахьнавай, яру-цIару читинин халат алай ам жегьил руш хьиз, шумал буй гадарнавай таза къавах къелем хьиз, фараш тир. Зун вичиз са тегьер килигзавайди кьатIай, ам зав мукьва хьана. - Вуча, ваз зун сифте яз аквазвани? А. М. Мурк ракъини цIурурда.

* са тегьерда нар. лазим ери авачиз. Ая хуьрек са тегьерда, Акван, ада вуч эзберда. С. С. Фекьи.

* са тIимил рах., нар. кьадардиз гзаф тушир кьван. Сефер халуди гьарай-эвер акъудай са тIимил вахтунда, лувар квай къачагъар ахквадачир, ахпа мад элкъвена хтана абуру чуьхверар недай. А. Р. Чинебан савкьват. Асан Нуьдуьрбегован яшар яхцIур йисалай са тIимил алатнава. Им къуватрин лап чагъинда жедай вахт я. ЛГ, 2003, 27. ХI. Поезд, фикирзавайвал, гъвечIи залзаладин нетижада гьерекатдик акатна ва са тIимил рекьиз фейидалай кьулухъ рельсерилай алатна. ЛГ, 2004, 21.I.

* са тIуб <кьван> числ., вуч. са тIимил кьван. Са тIуб чар кхьиз жедатIа аку, мад Микаил къайи яйлахдиз фенва. Гь. М. Чи бахт чи гъиле ава. ЯтIани къе садани И дагъвидин сагълугъдай са тIуб чехир хъвадани. Х. Х. Кьве буба. Ихьтин иблисди са тIуб кьван авай цикай вацI авуна, чун адан хура твада. Къ. М. Кьашкьа духтур. Синоним: са чIар.

* са тIуб хьтин прил.,; вуж тек, арха авачир. Вири са тIуб хьтин Махсудал тепилмиш хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Ахьтин жигьизар гвачир тIуб хьтин свас кIвализ атайла, заз ван хьайи элди вуч лугьурай? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* са тIуб алай чкадал кьве тIуб эцигун векъи, гл., ни рахун тавун. Жуван са тIуб алай чкадал кьве тIуб эцигна ацукь! - къургъар гузвай Мирима. Эхир паб кIваляй экъечIна фена. М. Б. «Жигули».

* са уьтери <хьиз> рах., нар. виридаз малум тежедай тегьерда. Анжах тIуб туькIуьрна, са уьтери хьиз хьайитIани къалуррай, амай крар, лишанар, крар, мехъерар арадал къведа. А. А. Лезгияр. Рушан дидеди цIаюн кIвале фу-яд гьазурзавай чIавуз са уьтери адаз лагьана. А. А. Пад хьайи рагъ. Са уьтери хьиз Гьажидиз идакай хабар авай. Анжах садазни лугьун тавуна и сир чинеба хуьзвай. А. И. Самур. Регъуь я гададиз, - вилер чуьнуьхзава. са уьтери хъверзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* са хара рах., нар. гзаф (харада тваз жедай затIарикай рахадайла). Ачух жезва суфрани Дагъвидин суфра, Адет тирвал, сифте фу Гъизва са хара. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. КIвалин са пата эцигнавай кIарасдин чарпайдал са хара хипен хамар, кIаникни са хара малдин лияр жедай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Столдин кьулухъ ацукьзава, сейф ахъайна пулар гьисабзава. Адан вилик са хара пул ква. Гьар пачка гъиле кьурла адан вилери цIарцIар гузва... Ф. Б. Филиал. Цавдаран вилик са хара кIарабар хьанвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: са хейлин.

* са хейлин нар. гзаф. Къарикай са юкъуз... чпин кIвалюгь алай чкадив агакьдайла, стхайриз инал са хейлин инсанар акуна. А. А. Пад хьайи рагъ. Са хейлин чилер пата-къерехдай атайбуруз дачаяр патал гана. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Ам цел фена са хейлин вахт хьанвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: са хара, са жерге.

* са цуьк экъечIуналди гатфар жедач мисал са лишан тайин хьуналди гуьзлемишзавай кар-кIвалах кьилиз акъатдач.

* са чанга авай <кьван> числ., вужар, вучар тIимил. Са чанга авай кьван девлетлуяр гьар са куьнин иеси хьун, гзаф пай халкьар гьар са куьникай магьрум хьун я. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: са гъута авай кьван.

* са чипIинин вине аваз хьун гл., вуж масадбуралай са квелди ятIани хъсан патахъ тафаватлу хьун. Социальный ва яшайишдиз талукь тир чIалари чаз Эмин вичин девирдин са гзаф инсанрилай са чипIинин вине авай, ачух фикир авай инсан тирди къалурзава. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ).

* са чIавуз нар. тайин тушир вахтунда. Ада гьасятда лампа хкадарна, и гевгьер кIвалин пенжерда эцигна. ГьикI ятIани, и гевгьер, йифен са чIавуз, къумар къугъвана хквезвай са гачалаз акуна. Ф. Гьуьлуьн руш. Гьа фена вун, мад са чIавуз Жеда зарул ватандихъ. Т. А. Фу квахь тавурай.

* са чIавузни нар. гьич са вахтундани. Са чIавузни чи халкьдиз Ажузвал чир хьайид туш. Я чна гьич садрани Чи сир маса гайид туш. А. Мут. Дуствал.

* са чIарчIикай куьрс хьун гл., вуж-вуч хатадик хьун, шаклу гьалда хьун. Гила гьиниз фида? Далудихъ - душман, вилик душман, поездда авайбур лагьайтIа, залан хирер алай солдатар, чара вуч я? Агъзур касдилай гзаф авай хер алай солдатрин чанар пуч хьунни саламат хуьн са чIарчIикай куьрс хьанвай. З. Э. РСФСР-дин лайихлу духтур Сафаралиев.

* са шумуд нар. кьадардиз тайин тушиз гзаф. Сефер халудин багъда фад битмиш жедай чуьхверрин са шумуд тар авай. А. Р. Чинебан савкьват. Са шумуд гъвечIи вацIар авахьзавай Самур хьиз «ЦIийи рехъ» мадни гужлу хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Гьа икI мадни са шумуд югъ алатна. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: сакьве.

* са шумудра нар. гзаф сеферра. Кьарайсуз бригадирар гьеле са шумудра къурухриз килигна хтанвай. Б. Гь. Заз эвера. - Импортный туш ман? -серсер хьайи Мусадин кьил, пуржиндал алай нинидин кьил хьиз, са шумудра инихъ-анихъ юзана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Алай вахтунда Азербайжанда лезгийрин кьадар 178 агъзур тирди малумарнава. Гьакъикъатда ина лезгийрин кьадар са шумудра артух я. "Самур" газ., 2002, 28. ХII.

* са югъ такун (тахьун) гл, низ хъсанвал, секинвал такун. Зун хьиз архадикай са югъ тахьайди.. Заз хьиз гьа ихьтин зулумар хьайд атуй. Б. Э. Веси. [ФатIимат].... Шехь тавурла, мад за вуч хъийида? Заз чизва хьи, гьа такIан касдин кIвале заз са югъни таквадайди. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Ам кьил хкажна заз килигна, перишандиз хъуьрена. Ик анжах рикI гзаф тIар хьайи, жегьил уьмуьрда бахтлу са югъ такур ва ахьтин югъ акуникай умуд атIай дишегьли хъуьреда. А. М Мурк ракъини цIурурда.

* са юкъуз (къуз рах.) (чIавуз) нар. 1) мус ятIани, мус хьайитIани. Алцурариз ам са юкъуз чарада Тухудай вахтар хьайи кас шедачни? Е. Э. Заз сабур гуз. Эхир са къуз кIеви душман жеда, дуст. Е. Э. Ашукь жемир явадал. 2) тайин тавунвай (тушир) йикъарикай са юкъуз. Са юкъуз мугьман айвандик квайла, Далалубегьлиди вичин лам гьаятдиз акъудна... Ф. Далалубегьли. Са юкъуз Риза колхоздин контордиз фена. А. Ф. Риза. Эхир са юкъуз къван сурун кьилик кутуна. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Са юкъуз ял язавай чкадал Халилан къунши Жезказган шахтарин управленидин начальник Саруханов Керимхана лагьана: Халил, мад вун Пермдиз, масанриз хъфидач, кIвалах ваз за зи патав жагъурда. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

СА тIв-эв тайинвал авай. Шумуд йис я, Ганач на заз са жаваб. Е. Э. Аман яр. Са кIвал ава женнет багъда Безетмишна а раснавай. Е. Э. КIани ярдиз Мадни са кар ава, избербашвийри акъудзавай къенфетар, печенияр. вафлияр базаррин къиметрилай ужузни я. ЛГ, 2004,21.II.

СА' прил. са гьихьтин ятIани. Вигьий ви чандиз са мерез, тумакь яц. Е. Э. Тумакь яц. Жагъура ваз са кIеви рук, Гьалт тавурай вал чинеруг. С. С. Билбил.

СА⁴ кIус анжах. Амукьдайди са тIвар-ван я дуьньяда. Е. Э. Дуьньяда гургьа-гур.

СА прил. кьилдин, маса. Сад са хуьре, сад са хуьре гьикьван дуланмиш жеда? А. А. Лезгияр.

СА⁶ прил. сад хьтин. # ~ буйдин, ~ хесетрин, ~ акунрин, ~ рангарин.

СА⁷ йис существительнидин чкадин I падеждин рахунра ишлемишдай форма. Кил. ЙИС.

САБАГЬ араб,: сабагь [пакам, экуьн] хийир(ар)! межд. йикъан экуьн кьиляй сад-садал гьалтайла, лугьудай саламдин ибара. - Сабагь хийир, дуст кас Генжали! Куьн вуч перишан я?!. Къ. М. Рекьин риваятар. - Сабагь хийирар, Ольга Дмитриевна! Вун вуч фад къарагънава? А. М. Мурк ракъини ЦIурурда. -Пакам хийирар, Хелеф! - ацIай квар гваз булахдилай баде хтана ахкъатна. А. Къ. Нехирбанни лекь. -Экуьн хийирар! - Вердихана Гьажикъулидизни Давутаз гъилер яна. Ж. Гь. Юргъадилай гуьгъуьниз.

САБУР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра эхун. Кондаковадин рахуни Гьуьсейновак хъел кутуна. Ада гужалди вичин сабур хуьзвай. А. А. Умуд. Гьикьван эхда на, зи халкь, рикI ачух, Мус куьтягь жеда вахъ авай сабур, Вун алай мублагь чилиз ярашугъ, Мус хкида на лезгидин абур? Б. С. Ават ахварай. Сабур хъсан затI я. Аллагьди ваз ви рикIевайвал гурай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* сабур авун гл., ни тади къачун тавун. са вуч ятIани эхун. - СакIани мажал хьанач. За исятда гьазурда. ТIимил кьван сабур хъия! - минетдай гьалда гъуьлуьз килигна жегьил свас. А. И. Самур. Инсанри ийизва мадни сабурар, ЧIав ятIан гапурдал абур кукIвардай. И. Ш Кьудар.

* сабур гун гл., ни низ тади къачун тийидай гьалдиз гъун. Заз сабур гуз, вун куьз шеда лугьурбур... Бес ишедай кар хьайи кас шедачни! Е. Э. Заз сабур гуз. Итимрин вилерни накъварай ацIузва, абуру аялдиз чан-рикIзава, сабурар гузва, ам суралай алудиз чалишмишвалзава. Гь. Къ. Магьини Дилбер. - Хъвана кьил ацIайла, акъатна жеди, я кас, - бязи вахтара вичи-вичиз сабурарни гузва. М. Б. ЦIийи мискIин. Синоним: секинарун.

* сабур хуьн гл., ни 1) тади къачун тавун. Гьахьняй жувавайни сабур хуьз жедач. Е. Э. Бахтсузвал. 2) секинвал хуьн, наразивал винел акъуд тавун. – Ву-ув! Чаз течив, мад хва авай! Сабур хуьз хьанач Мегьамедан дидедивайни. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед.

САБУРДАЛДИ нар. тади къачун тавуна. И жуьредин суал вугай сифте сакьве касдиз Селима сабурдалди жаваб гана... А. А. Умуд. Мерданова Хадижата сабурдалди ва гьуьрмет хуьнивди Махсуд дайи инанмишарна. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: сабурдивди, сабурлудаказ, секинвилелди.

САБУРДИВДИ нар. тади къачун тавуна. Эй Сулейман, вун я уста, Сабурдивди рахух аста. Рахамир вун гьар межлисда, гьар касдин къилих тийижиз. С. С. Вич яцIуз кьадай авам. Учительницади сабурдивди аялдин бубадиз гьал-кьиса ахъайна. А. А. Умуд. Колхоз, - лагьана давамарна Салигьа сабурдивди, види тирвал зидини я. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: сабурдалди, сабурлудаказ. секинвилелди.

САБУРЛУ прил. тади къачун тийир, сабур авай. -Вуч хьана? - жузуна туьнт хьайи Вердиди. Асан сабурлу тир. З. Э. Муькъвел гелер. Вичин аслу туширвал хуьн патал эгечIдайла, гьа са вахтунда ада ( лезги халкьди. '' А. Г.) иранлуйрихь галаз сабурлу алакъа яр хуьз, абурун культура, чIалар чириз хьана. ЛГ, 1994, 16. IХ. Антоним: сабурсуз, туьнт.

* сабурлу хьун гл., вуж тади къачун тийир, сабур авай гьалда хьун. - Ша вун, итим, сабурлу хьухь, Хъилерив кьил ацурмир. Гьакимризни хатурлу хьухь. Нагьакь кIвални юзурмир. ТА. Фу квахь тавурай. Туракь варз и береда акьван гуьзел я хьи, на лугьуди ам иниз сифте гуьруьшдиз атанва: адан суьрет гуьрчегариз регъуьвилин яр къикъифзава, ам фагьумлу ва сабурлуни я. М. В. Гьарасатдин майдандал._

САБУРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тади киткин тийидай гьал. Азиз яр, за сабурлувал кьатна къе.., Е. Э. Зун атана. Чимивилиз къайивал, ажугъдиз сабурлувал дава тир. А. А. Пад хьайи рагъ. Ам гила адан гьерекатра акьван явашвал гьатнавай хьи, на лугьуди кьуьзекан къаш-къаматдай адан лайихлувилин гьисс, дурумлу сабурлувал, уьмуьрдин къуват гьамишалугъ яз квахьнавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Антоним: сабурсузвал, секинсузвал, туьнтвал.

САБУРЛУДАКАЗ нар. сабурлу гьал хас яз, жуван гьиссер дуьздал акъуд тавуна. Муаллимди адахъ сабурлудаказ яб акалда ва ахпа лугьуда... М. Гь. Бес ам зун тир эхир. Синонимар: сабурдалди, сабурдивди, сабурлуз. Антоним: сабурсузвилелди, сабурсуздаказ, туьнтдаказ.

САБУРЛУ3 нар. сабурлу гьалда аваз. ЧIехи хциз бубади Рахаз чирна сабурлуз. А. С. Синонимар: сабурдалди, сабурдивди, сабурлудаказ. Антоним: сабурсузвилелди, сабурсуздаказ.

САБУРСУЗ туьрк, прил. кьарай авачир. Яргъаз катмир, зирек жейран, Сабурсуз рикI тIазва яман. Е. Э. Къарагуьз. - Месэладин амай кьатI кIвале гъял хъия, - лагьана ада сабурсуз ванцелди ва вич, геле къекъвезвай кас авайди хьиз, тадиз классдай экъечIна. А. А. Умуд. Антоним: сабурсуз.

САБУРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сабур авачир гьал. Сабурсузвал ахмакьвилин такьат я, Виляй вегьез тикъет авур Аллагьди. С. А. Вилер ганва...

САБУРСУЗВИЛЕЛДИ нар. сабур авачиз, сабур квадарна. Кализ яд кIанзавай, булахдилай элячI тийизвай инсандихъай кичIезвай, гьавиляй ада еке сабурсузвилелди ам хъфин гуьзлемишзавай. А. А. Умуд. Синоним: сабурсуздаказ. Антонимар: сабурлувилелди, сабурлудаказ, сабурлуз.

САБУРСУЗДАКАЗ нар. сабурсуз гьал хас яз. Гадади сабурсуздаказ, Абдуллагь бубади мус гаф лугьудатIа, гуьзлемишзавай. С. К. Негь. Синоним: сабурсузвилелди. Антонимар: сабурлувилелди, сабурлудаказ, сабурлуз.

САБУРУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сабур авун, сабур, тавун, сабур тахвун, сабур хъийимир тади къачун тавун, эхун. - Акъваз ман, кIуьд вацра дидед руфуна сабурна, кьве двкьикъада акъвазиз жезвач! - Тепедиз хъел атана... Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр. Салманакай са хабарни авачир Ханхатунан чара вири патарихъай атIана ва сифтедай адаз агъу хъвана вич рекьиз кIан хьана, амма са кьадар йикъар сабурун кьетIна. З. Р. Гьажи Давуд.

САВ фарс, сущ.; -у, -а; -ар, -ари -ара экъуьрай мухан, гьажикIадин ва я бурандин цилерин гъуьр. - Шукур хьурай, цав ава, Ядни мухан сав ава. Гзаф герек яни кьван инсандиз? А. С. Кьве касдин ихтилат. Сада ярма, сада сав ийизва гъазур. Эцигзава сада къав, сада цIийи тав. А. Ал. Зулун кьуд шикил.

САВАД¹ араб., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин металлдин ранг (чIулаввал, хъипивал). Кьилел алай бармак са патал эцигна хьиз акъвазнавай. кIаникай кIурт квай чухвадин винелай гимишдин чIул ва гимиш савад янавай гапур кутIуннавай. А. Ф. Газет.

* савад авун гл., ни вуч тайин металлдин рангадиз (чIулаввилиз, хъипивилиз) гъун.... абур [пурар. А. Г.] кьилер къизил-гимишдал савад авунвай, чпелни гуьрчег халича алайбур я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

САВАД² араб, сущ.; -ди, -да гьарфаралди кхьиз ва кхьенвайди кIелиз алакьун. КIвалахна, курсариз фена, КIелиз савад чир авуна, ДакIанбурал гьужум уна Намус, гъейрат рикIе кьуна». А. Ф. Эм-Тэ-Эс.

САВАДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кIелиз-кхьиз алакьунин чирвал. Синоним: кIел-кхьин.

САВАДЛУ прил. кIелунар авунавай, чирвал авай.... Гьайиф хьи, савадлу дагъустанвийриз, гьатта тарихчийриз, гилани дегь заманайрик грекрин, арабрин, римлуйрин ва маса халкьарин тарих чпин ватандин тарихдилай хъсандиз чизва. С. М. ЦицIигъ-наме. Аквазва хьи, савадлу ва хъсан пешекардивайни гьамиша руководителвиле менфятлудаказ кIвалахиз жедач. «Самур», 2003, 2.

* савадлу авун гл., ни вуз: . кIелунар авунавай, чирвал авай гьалдиз гъун. Газетдин ["ЦIийи дуьнья" газетдин. А. Г.] сад лагьай нумрадин кьилин макъалада икI лагьанвай: «… Чи газетди цIийи лезги элифар халкьдин прада машгьур ва жемят савадлу ийида». Гь. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. Антоним: савадсуз авун.

* савадлу хьун гл., вуж кIелиз-кхьиз ва чирвал аваз хьун. Къадим чIавуз дагъвияр Амай вири халкьарилай савадлу тир, экуь тир. М. Б. Зарафат. Антоним: савадсуз хьун.

САВАДЛУБУР¹ савадлу прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. САВАДЛУ.

САВАДЛУБУР савадлубур прилагательнидикай хьанвай существительное. Кил. САВАДЛУДИ² .

САВАДЛУВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера савадлу тир гьал. Такьат квай инсанри чи хуьрера мискIинар эцигзава, амма чпи кIелай мектебар рикIелай ракъурзава. Халкьдиз сифте нубатда савадлувал, меденивал ва илим герек я! Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. Антоним: савадсузвал.

САВАДЛУДИ¹ савадлу прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. САВАДЛУ.

САВАДЛУДИ² сущ.; - да, - да; - бур, - буру, - бура савадлу тирди. Антоним: савадсузди.

САВАДСУЗ¹ прил. чирвал авачир, кIел кхьин тийижир…. Зун чIехи хьана - савадсуз яз ваь, Зун чехи хьана - шикеста яз ваь… А. Ал. Булутар ва хиялар. Советар жедалди, вири халкьар савадсузбур тир. Р. Антоним: савадлу.

* савадсуз авун гл., ни-куь вуч савад авачир гьалдиз гъун. Алай вахтуни халкь савадсуз ийизва. Р. Антоним: савадлу хьун

* савадсуз хьун гл., вуж кIелиз-кхьиз алакь тийидай гьалдиз атун. Ай, чан хва, савадсуз хьунухьни са бедбахтвал я. А. А. Умуд. Антоним: савадлу хьун.

САВАДСУЗ² сущ.; - да, - да; - ар, - ри, - ра савад авачир кас. Куьне вил вегь, савадсузриз килига, Кар талакьиз муьфтехурриз элкъвезвай. С. А. Вилер ганва…

САВАДСУЗБУР¹ савадсуз прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. САВАДСУЗ¹

САВАДСУЗБУР² савадсузбур прилагательнидикай хьанвай существительное. Кил. САВАДСУЗДИ² .

САВАДСУЗВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера 1) кIелиз-кхьиз алакь тийидай гьал. Абуру [школъникри. А. Г.] халкьдин шаирдиз хъсан кIелун, чIехибурун савадсузвал тергунин карда чпелай алакьдайди ийидайди хиве кьунвай. Къ. М. Дуствилин цIай. Алатай заманайра кIел-кхьин чидай гьич са касни хьанач эхир. Ваь, гила зун савадсузвилел нарази я. А. А. Умуд.. 2) лазим тир дережадин чирвал авачир гьал. Ревизоррин, бухгалтеррин пелешвал, савадсузвал себеб яз къени Мегьарамдхуьруьн райондин Самурдин сельпода агъзур манатралди пулар кIвачихъ атунин кардин кьил кьилел хканвач. К, 1988, 27. XI.

САВАДСУЗДИ' савадсуз прилагательнидин теквилин кьадардин форма. Кил. САВАДСУЗ.

САВАДСУЗДИ¹ сущ.; - да, - да; - бур,. - буру, - бура савад авачир кас. Савадсузбуруз савалубур бегенмиш жедач. Р. Антоним: савадлуди.

САВАЙ йиса авай кьве гаф рахунра галкIана арадиз атанвай гаф. Кил. ЙИС * йиса аваз хьун.

САВАШ туьрк, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра масадал гъалибвал къачун патал тухузвай женг…. савашра адал залан хирер хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. Гьар сеферда цIийи саягъ гьейранда, Къегъалар хьиз савашдавай майданда. М. Алпан. Лезги чилин дагълар. Аферин ваз, ихьтин чIавуз сабурлувал къизилдилайни багьа я, халудин. Ви чкадал масад алайтIа, ина са саваш акъатдай… Т. А; Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: дяве.

* саваш авун [тухун! гл., ни масадал гъалибвал къачун патал женг тухун. Гьар атайда вегьиз лапIаш, Гагь жеда ви тегьер яваш; Гагь ийиз на дяве, саваш, Жеда ваз ашкъи, Дагъустан. С. С. Дагъустан. Цавдаран рикIе вуч авайтIа низ чидай? Ада куькай фикирзаватIа, адан руьгьда гьихьтин гьиссери, гьихьтин азабри саваш тухузвайтIа, низ хабар авай? А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: дяве авун [тухун].

САВДА фарс, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри. -йра 1) са вуч ятIани сада гуз масада къачудай серенжем. «Куьн мус фида савдадиз?» лагьана, хабар кьуна Зала савдагарривай.' Ф. Рустам Зал. Инал ибуру никIин савдани куьтягьна. А. Ф. Бубадин веси. Амма са акьван вахт феначир, куьтягьнай халуди вичин савдаяр. М. Б. Шапка. 2) куьч. фикир, кар. Зав гвайди тек ви ашкъидин савда я. Е. Э. Ярдин дерт. 3) куьч. гьакъикъат, чинебавал. Сирер савда вичи захъди санална, Ахмакь хьана, вичихъ умуд акална. Е. Э. Лагь, зи ярдиз.

* савда авун гл., ни гуз акъуднавай затI къачун. Яц алажна куьтягьдалди, савда ийиз атайбур вири чкIанай. М. Б. За бананар недач. Белки чи ханди вун хуьруьз савда ийиз атай чувудрин ламар къаварал хкажиз вердишарнаватIа? С. Ярагъви ашукь Уьзден.

САВДАГАР фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра вичиз къазанжи хьун патал санай къачуна масана гунал машгъулди. Зала фена савдагарривай "куьн мус фида савдадиз?" лагьана, хабар кьуна. Ф. Рустам Зал. Йикъарикай са юкъуз рекьяй физвай савдагардиз яргъай хьиз нур гузвай са затI акуна. Ф. Акьул ва бахт. Фетали ханди вичин наибар тир Къубар бегдални, Ягьия бегдал Шамахидиз къвезвай урус савдагарар яшамиш хьун патал са карвансара эцигун тапшурмишнай. ЛГ, 2003, 14. VIII.

САВДАГАРВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера вичиз къазанжи хьун патал санай къачуна масана гунал машгъул пешекарвал. Адаз хуьряй къвез, и шегьердин гагь са, гагь маса базардин са къерехдив вичин метягь гузвай касдиз, вичин савдагарвал икI куьтягь жедайди чизвачир. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

* савдагарвал авун гл., ни вичиз къазанжи хьун патал санай къачуна масана гунал машгъул пешекарвал авун.

САВДАЧИ сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра масадбурукай вичиз къазанжи хкудунал машгъулди. Гьикьван чна эхда? Явакьандин, муьфтехурдин, савдачидин уюнбазвилерал мус эхир эцигда. К., 1988. 2.. ХI.

САВЗА фарс, сущ.; - ди, - да; - яр. - йри, - йра цил авачир ципицIрин сорт. Секин я, ал савза хьиз… З. Къ. Яланчи.

САВКЬВАТ араб, сущ,; - ди, - да; - ар. - ри, - ра сада масадаз багъишзавай затI. Гъиляй гъилиз вугай савкьват Аманат яз амазмани? Е. Э. Зи азиз. Дусту ни ваз са ажайиб Савкьат ракъайна. Н. Э. Чуьхвер. Сувара багъламадикай хкудна чпи дидеди гъайи савкьатар вахкана. А. И. Самур. Шифоньердай Вагьабаз хци гайи савкьват, чулав кастумар акъудна карчивилелди абура вил экъуьрдай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: багъиш, пишкеш.

САВРУХ туьрк, сущ.; ~ди, -да; -ар, -ри, -ра марф, къай, гар акахьай гьава. Саврухди ав ягъиз гуьзер ругзава, Саврухди къван илигзава къапудал. А. С. Кьеб. Къецел саврухди уьфтер язавай, яргъай, живеди басмишарнавай там галай патахъай, жанавурри кьув язавай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Синоним: чайгъун.

САВУН прил. тIямдиз ширин ва хъуьтуьл.

САВУХ туьрк, прил. чими тушир, агъуз тир температура авай. Тар - цуькведа, чуьл - векьеда, Цавар вучиз савух ятIа? М. Ж. Ахпа ам виниз хкаж хьана, виш йисара савух явшанри агьавал ийиз хьайи дагъдинни гьуьлуьн гирведа экIя хьанвай цIийи шегьердиз илифна. Б. Гь. Вили вилер. Синоним: къайи.

* савух хьун гл., нин 1) къайи гьалдиз атун. 2) садаз масадакай такIанвилин гьиссер малум хьун. АтайтIани кьуьд, элкъвейтIан саврух, Жедач зи рикI сал ва руьгьни савух. Х. Х. Шекераз хайи хуьр, гуьзел Самур дере, вичин вири уьмуьрдин эквер, рикIиз чимни гайи мектебни савух хьана. К. К. Диде хьайи югъ.

САГЪ прил. 1) азар, кьецI-кьацI квачир. Зун кьейила, тазиятдиз къведайди Ачух дуьнья, я сагъ чан тахьайд атуй. Е. Э. Веси. Зи бедендик сагъ чка кумукьнач. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) тамам. Виридалайни гзаф рикI тIардай кар ам хьана хьи, чун, сагъ са рота... тепедин серин хура, кьуза пата ацукьарна. Чпи, лагьайтIа, пачагърин саягъда нагьар ийиз башламишна. А. Къ. Инсандин ажузвал. Сятдин ругуд тамам хьанвай. Гьеле сагъ сят амай ам къведалди. М. С. ШейтIандин веледар. Сагъ югъди зун хиялрик кумукъна. М. С. ШейтIандин веледар.

* сагъ кьилерик пекер кутIунун гл., ни нин квачир баладик кутун. Агъа: - И дуьшуьшдин а кьил завал я. Куьне куь сагъ кьилерик пекер кутIунмир. Х. Т., Къ. М. Ашукь Саид.

* сагъ-саламат нар. азарлу, нахуш тушиз.... майдин са няниз сагъ-саламат къаткай итим пакамахъ ахварай аватнач. А. А. Умуд. Заз акур туш и агьвалат, Алат чалай, кьей къарамат! Ахлад кIвализ сагъ-саламат, Таярикай кими хьуй вун! С. Ярагъви ашукь Уьзден. Жунгаварни вири сагъ-саламат я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Са гада фад рагьметдиз фенатIани, амайбур сагъ-саламат я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Къазидин 8 хцикай алай вахтунда анжах гъвечIи кьвед - Гьамидуллагьни Мавлидин сагъ-саламат я. Къуй абуруз яргъал уьмуьрар гурай. ЛГ, 2004, 22.I. Гьелелиг абур вири сагъ-саламат я, абуруз кьилин чIарчIиз кьван уьмуьр гуй! А. Э. «За хьун гадарнава...». Синоним: сагъ-саламатдиз.

* сагъ-саламатвал сущ. азарлу, нахуш тушир гьал.

* сагъсаламатвилелди нар. азарлу, нахуш тушир гьалда аваз. Синонимар: сагъ-саламатдаказ, сагъ-саламатдиз.

* сагъ-саламатдаказ нар. азарлу, нахуш тушир гьал хас яз. Синонимар: сагъ-саламатвилелди, саламатдиз.

* сагъ-саламатдиз нар. сагъ ва саламат яз. -Амма са кар ава гьа, квел а кафтIар къари гьалтайтIа, ам рекьимир, зи патав сагъ-саламатдиз хкваш! Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Сагъ-саламатдиз хтай жегьилрин чIараризни рехи жанг янавай. З. Гь. Бубадин кIвал. Синоним: сагъ-саламат.

* сагъ хьун (хъухьун) гл., вуж-вуч 1) азар квачир гьалда хьун. Даим зи мурад я гуьзел -хьунухь сагъ... Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? 2) азар квай гьалдай сагъ тир гьалдиз атун (хтун). Паб сагъ техжез акурла, гъуьлуьз маса чара амукьнач, ада кал тукIвадайвал жеда. Ф. Бибихатун. - Эгер яру кал тукIуна, зун адан хамуна тун тавуртIа, зун сагъ хъжедач. Ф. Бибихатун. "Чан хва, эгер и зи балкIандин кIвач хкIун тавур чкадлай вуна заз накьвар гьайитIа, зун сагъ хъижеда, тахьайтIа, зун рекьида". Ф. Гьуьлуьн руш. Зун бегьем сагъ хъхьанвачиртIани, гьа са гьал кIвачериз такьат кIватIна, эвичIна гьабурал фена. А. Ф. Лянет. Бегьем сагъ таххьанмаз свас датIана кIвалахал ракъуриз гафунин кьилиз экъуьгъиз, гъуьнтI гуз, гатаз хьана. А. И. Самур. Гьар гьикI ятIани, 1877 лагьай йисуз Эмин сагъ тирди ада гьа 1877 лагьай йисан восстанидин гьакъиндай лагьанвай чIала къалурзава. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан, патай (1941 ). КичIе жемир ваз, начагъзавай дуст, Сагъ хъжеда вун, алач инал шак. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ватан сагъ я - Вунни, сагъ, Вун начагъ я -Ватанни. А. С. Ленинан вилик. Антоним: начагъ хьун.

* сагъ хьуй (хьурай)! межд. 1) нелай ятIани гаф лугьузвайдан хийирдиз авур кардай разивал, шадвал къалурдай ибара. Вун сагъ хьурай акьван иер: Айнахана я ви вилер. Е. Э. Зи азиз. Сагъ хьурай чи Алидар! Мубаракрай адаз вичин 50 йис, Алидаран сагълугъдай! М. С. Дуст. 2) мугьмандай хъфидайла, лугьудай ибара. 3) мугьмандиз атайда вич атун мубарак авурла, кIвалин иесидиз жаваб яз лугьудай ибара. [Гегьвер] - Квез хвашкалди, я стхаяр. [Мугьманар]. - Сагъ хьуй, чан вах. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синоним: сагърай!

САГЪАР: * сагъар авун гл., ни-куь вуж-вуч азарлуди, хер-кьацI хьанвайди сагъ гьалдиз хкун -Вучда кьван, тумар гзаф куькарнавайбур тукIуна, тIимил хирер хьайибур сагъар хъувуна. А. Ф. Лянет. Мажбуридаказ чи хуьряй пуд кас алкоголдикай сагъар хьийидай больницадиз ракъурнава. К, 1985, 14. VII.

* сагъар тахьун гл., вуж-вуч азарлуди, хер-кьацI хьанвайди сагъ гьалдиз хкиз, гъиз тахьун. Лап и мукьвал вахтарал къведалди ивидин азарар сагъар тежедайбур яз гьисабзавай. ЛГ, 2003, 13. ХI.

САГЪАРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сагъар авун, сагъар тавун, сагъар тахвун, сагъар хъийимир тIазвай гьалдай акъудун. Кьилич тIимил йикъара муьхце чуьнуьх хьана. КIвалин иесиди дарманар авуна хирер са бубат сагъарна. А. И. Къиргъин. Адан рикIил херай касдиз лянет хьуй, Гила чиррай а хер сагъар хъийирвал. А. С. Къуй дуьньядал гзаф хьурай.... Сагъарнай на хер ашкъидин мелгьямдив, Ви къаришда чIехи буржи ала зал. З. Р. Диде шегьер. Ангина ( туьтер тIадай хума) гьич са дарманни галачиз сагъариз жеда: хипен чуьхвена михьнавай сарал ргазвай яд илична, къазан запун яна са тIимил шуткьунна туьтерал эцигда. ЛГ, 2002, 1. VIII. Ивидин къурулушдин азарар, абур сагъарунин месэла гьамиша муракабди яз хьайиди я. ЛГ, 2003, 13. ХI.

САГЪВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сагъ тир гьал. За, я жуван сагъвал, я къуватар гьайиф татана зи амай уьмуьрни михьиз чи чIехи, бахтавар Ватандиз къуллугъ авуниз акъудда... З. Э. ЧIехи шаир. - Килиг, жегьил кас, чна вал гьихьтин гьуьрметлу инсанрин сагъвилин патахъай къайгъударвал ихтибарзаватIа, и везифа вуна уьзягьвилелди кьилиз тухудайдак за умуд кутазва лагьана, зи муаллим палатадай экъечIна. А. Э. Шаирдин тарсар.

САГЪДАКАЗ нар. 1) начагъ тушир гьалда аваз. Дустагъдай ам сагъдаказ ахкъатнач. М. М. Уях хьухь, лезгияр! 2) тамам тир гьалда аваз. Синонимар: сагъдиз, сагъз.

САГЪДИЗ нар. 1) азарлуди тушиз, кефсузди тушиз. Заз ам садрани сагъдиз акурди туш. Р. 2) тамам гьал хас яз. КичIевили, ахпа каша ажуз авунвай чакъалди, ажугълувиляй чил тIушунна, эхирни, сикIрез тфу гана, хам сагъдиз амаз кьил баштан хъувуна... Къ. М. Душмандин тум. Синоним: сагъдаказ сагъз.

САГЪ3 нар. 1) азарлу тушиз, кефсуз тушиз. Къушма за вин тариф ийин. А зи азиз сагъз амани? Е. Э. Зи азиз. 2) тамам гьал хас яз. Гарар хьанатIани, пенжерар сагъз ама. Р. Синонимар: сагъдаказ, -сагъдиз.

САГЪЛАМ прил. 1) уьзуьр квачир, азарлу тушир. Дагъдин михьи гьава, чими кIвал, сагълам чан, фу-къафун. Гь. М. Им къван, имни терез. Сагълам сарар сагъламвилин замин я. ЛГ, 1994, 1. IV. Лугьудайвал, сагълам беденда сагълам руьгь ава. Адаз Шарвилидин руьгьдикай пай ганва лагьайтIани гъалатI жедач. ЛГ, 2003, 13. ХI. 2) куьч. бинелу, адетрив, къанунрив, вахтунин истемишунрив кьадай Сагълам хъуьруьни, белки, хъсандиз чаз уьмуьр дармандилайни, гуьгъуьл шадариз куьмек гузва. М. Ж. Дарман хьиз герек я. ТIебии я, сагълам тушир чкада тербияни сагъламсузди жеда. ЛГ, 2005, 17. Ш.

* сагълам хьун гл., вуж тIал-квал квачиз хьун.... хъсанди я артухан сагълам жедач, я... писди... сагъсуз жедач... А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: сагъсуз хьун.

САГЪЛАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьзуьр квачир, азарлу тушир, рехне квачир гьал. Эгер гьар вуч хьайитIани маса къачуз жедайтIа... За сагъламвал къачудай геж тавуна. А. Ал. Сагъламвал. ЯцIу пIузар аладарна, гьа кIвачерик квай жив хьиз лацу, вичин сагълам сарар къалуруналди хъуьрена... М. Гь. Буржар хьайитIани алатда хьи. Гатфариз жуван сагъламвилин къайгъу чIугун давамарна кIанда. З. К. ТIебиат чирун. Сагъламвал хуьнин карда хуьруьн чкада участковый больницадин хиве еке везифаяр ава. К, 1984, 4.I.

САГЪЛАМВИЛЕЛДИ нар. сагъламвал хас яз. Синонимар: сагъламдаказ, сагъламдиз. Антоним: сагъсузвилелди.

САГЪЛАМДАКАЗ нар. сагълам гьал хас яз. Синонимар: сагъламвилелди, сагъламдиз. Антоним: сагъсузвилелди.

САГЪЛАМДИЗ нар. сагълам яз. Синоним: сагъламвилелди, сагъламдаказ. Антоним: сагъсузвилелди.

САГЪЛУГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) уьмуьр, яшайиш. 2) сагъламвал. 3) ички хъвазвай глежлисдак садаз талукьаркавай гафар. Вири кис хьанвай. Аквар гьалда, вирида завай са акьуллу сагълугъ вилив хуьзвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

САГЪЛУГЪДАЙ! меж. д. 1) сада вичин патай низ-квез ятIани лугьузвай алхишар, Мегьамедрасул къвез акур серкерди, чукурна атана ам балкIандилай авудна, кIвачерик гьер ярхарна, тукIуна. Чубанри гьажидин хва атунин сагълугъдай межлис туькIуьрна. А. И. Самур. КIанзаватIа авуна квез гьуьрметар, Лагь са мани Надир-шагъдин сагълугъдай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Чи хайи ватандин, чи Лезгистандин, сагълугъдай хъвада чна, - лагьана лезгиди. - Хъухъ, гъвечIи стха, са стIални тамир. А. Къ. Дустагъдай катнавай лезги. Эрекьар эцигда харада, Акъвазда къе зун куь къуллугъда. Шалбуз дагъ хьурай чи тамада, Садбур хъван, ша, гьадан сагълугъдай. М. Б. Дустарикай кьве шиир. -Махачкъаладиз къван яни? Де яхъ, - ада зав сиверивди ацIурна рюмка вугузва. -Вун саламатдиз агакьайдан, чунни агакьдайдан сагълугъдай. М. Б. Зун кьенвач. И карч ви сагълугъдай, ви рикIевай мурадар гьа ваз кIандайвал кьилиз акъатунин сагълугъдай хъвазва А. Къ. Нехирбанни лекь.

САГЪРАЙ! межд. 1) сагъламвал аваз хьурай. Вун сагърай акьван иер. Е. Э. Зи азиз. 2) санал алайбурун патавай сад хъфидайла, амукьзавайбуруз лугьудай гаф. [Мердан]. Де, стха Къурбан, вун сагърай. Яваш, яваш зунни квехъ галаз агъа кимел кьван къведа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. 3) яргъал рекьяй хтайда ва я мугьмандиз атайда, вичин хтун, атун мубарак авурла, лугьудай гаф. - Ваз хвашгелди, Зейнаб -Сагърай бала. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. "Де вун сагърай, ширин ахвар атуй ваз" - лагьана хьиз экъечIна зун кIваляй ви. К. М. - Исятда зун командировкадай хтанвайди я. - АкI ятIа, хвашгелди! - Сагърай, дуст, сагърай. А. Р. Къаратикенар. Синоним: сагъ хьуй (хьурай)!

САГЪРИ туьрк, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) къалчахрин кьил(ер), далу пад. Сагъридилайгъуз яргъи кифер керемат... Е. Э. Жедач. 2) хъуьтуьл тумаждин са жинс. Къацу сагърид башмакьар кимиз тахьуй. Е. Э. Къавумдиз.

* сагърид кIараб сущ. кьулан тар куьтягь хьанвай чкадал са шумуд кIараб санал.

САГЪСУЗ прил. сагъ тушир. Дишегьлийри ядохимикатар янавай багълара, салара кIвалахиз чанни хкудзава, чпин гуьзелвал, дишегьливални гарарив, къаярив вугузва, сагъсуз аяларни хазва. Н. И. Гьакимрин папар. Водителрин сагъсуз аялар Кисло­водск хьтин санаторияр авай чкайриз ракъурдай такьатар чара ийизва. ЛГ, 2003, 13. XI. Синонимар: азарлу, нахуш. Антоним: сагъ.

САГЪСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сагъ тушир гьал, азарлу тир гьал. Элеоноради вичик сагъсузвиликай шел-хвал ийизвачир. Х. Ш. Элеонора Рузвельт. Синоним: азарлувал. Антоним: кIубанвал, сагъвал, сагъламвал.

САГЬИБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ихтилат физвай кас, затI нинди ятIа, гьам. - Вун пачагь я уьлквейрин, Кьушунрин вун сагьиб я! Ф. Къванцин гада. За инал лагьанай хьи, чун чи колхоздални, адан сагьибрални рази я. Б. Гь Заз эвера. Эхирдай тамадади, кIватI хьанвайбуру "Къуруш" кафедин сагьиб Жабир Азаеваз ял ядай ихьтин мумкинвал гунай, жумартвиляй пара сагърай лагьана. ЛГ, 2004. 21.I. Синоним: иеси.

САГЬИБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сагьиб тир гьал.

* сагьибвал авун гл.. ни сагьиб тир везифаяр кьилиз акъудун.... чи милли ирс квадар тавун патал адан сагьибвал ийидай мумкинвилер арадал гъун вахтуни фадлай истемишзава. ЛГ, 2005, 28. VII.

САГЬИБКАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хсуси, кьилдинди тир майишат авайди. Фашистриз кIанзавай лап фадлай кьулухь Сталинграддиз сагъибкар хьана. Х. Т, Ай хьана хьи, хьана. ЦIинин йис сагьибкарар паталди мадни кутугайди хьунухь мумкин я. "Самур" газ., 2002, 25. IV.

САГЬИБКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илгр, -илери, -илера хсуси, кьилдинди тир майишат авай гьал. Алай йисан 25 апрелдиз Азербайжандин Республикадин президент Гъейдар Алиева абурухъ галаз [сагьибкаррихъ галаз. А. Г.] гуьруьшмиш жеда. И мярекатдал сагьибкарвал, аслу тушир майишатар, фермервилин майишатар вилик тухунин рекьерикай... ихтилат авун фикирда кьунва. "Самур" газ.,' 2002. 25.1 V.

сад числ. кьведалай вилик квай кьадардин гаф. Мусаеврин хизандиз лагьайтIа, Зумруд духтур виридалайни багьа инсанрикай сад я. К, 1985, 7. VIII. Чна пуд гьалкъа ийида: сад юкьваз, кьведни кIвачериз. М. Б. За бананар недач.

* сад авун гл., ни сад хьтин тафаватсуз гьалдиз гъун. Саки вири авторри, винидихъ къалурнавайвал, слогрин кьадар сад авун патал гафар кукIварзава, абурун кьатIар атIузва, слогар гадарзава ва гагь-гагь бязи гьарфар скобкайриз къачузва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. 2) сад хьтин къастар, мурадар авай гьалдиз гъун. Ватандин дяве къизгъин тир. Кьве дустунини гаф-чIал сад авуна. Чпиз чантаяр ва чими шейэр гьазурна. Абуру кьведани гуьгьуьллувилелди дяведиз фин кьетI авуна. З. Э. Рекьер сад туш. Дагъви веледдихь галаз вичин кьадар-къисмет сад авур къагъриман рушакай газетдиз заз фадлай макъала кхьиз кIанзавай, анжах ада вичин патай и кардиз сакIани разивал гузвачир. ЛГ, 2004, 22. I. Сулеймана жаваб гана: Зун большевикрихъ галаз кар-чIал сад кас я! Чун большевикар-зегьметчияр миллионралди ава! Чахъ галаз хьун, им вири санал, къуватар, такьатар, чIалар, умудар сад авуна бахтаварвилин кукIушрал физвай инсанрихъ галаз хьун я. Къ. М. Рекьин риваятар,

* Сад Аллагь сущ.; диндин къалурунрай, чилер-цавар, инсаният халкьнавайди. Я Сад Аллагь, шукур хьуй Ваз, Бала икьван ширинариз. Ф. Сад Аллагьдиз минет ая, Чун сад хьана шад жедайвал. Б. С. Вилера рагъ авай руш. Я Сад Аллагь, - фикирна эхир за, - икI хьайитIа, кIвал кIаняй акъатда. Вучин? ГьикIан? Н. Шихнебиев. КIвалин референдум. Синонимар: Зулжалал, Халикь, Первердигар.

* сад ава кIанивал, сад ава жеривал мисал 'кIанивал тахьайла, жеривал авун лазим я' манадин мисал. [ЦIарухва]. - Чи лезгийриз са мисал авайди я: «Сад ава кIанивал, сад ава жеривал». Чаз исятда хьана кIани крар гзаф ава. КIан хьайихьайи затI садлагьана атана жигъидай затI туш, Чаз кIенивал дахьайла, чна жеривал авун лазим я. Гь. Гь. Колхоз.

* сад вацIай, сад тамай фин гл., вужар гьарда сада сад инкардай ихтилатар авун, рахазвайбурун арада разивал тахьун. Дагъдин хуьре классовый женг гьатзава. Кимел сад вацIай, сад тамай физ и рахунрик квай чIавуз Дербентда, Ахцегьа Къазимегьамеда. Советрин власть эцигзава. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: сад къавалай, сад сувалай рахун.

* сад къавалай, сад сувалай рахун гл., вужар сад масадан гъавурда авачиз рахун, сада масад инкар авун. Вуна лугьудайвал хьанайтIа, ЦIару халу, а куь кIвале кузвай жени жедачир... Чун, мирес, сад къавалай рахазва, сад - сувалай. Ваз кIан хьайитIа, гьа вуна лугьузвай экверикайни инриз зиян жеда. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: сад вацIай, сад тамай фин.

* сад-кьве числ. тайин тушир тIимил кьадар къалурзавай ибара. Пенсия къачузвай кьуьзекрилайни кагъазрал вил алай сад-кьве жегьилдилай гъейри и кар садани кьатIанвачир. М. Б. "Жигули". Сад-кьве чIехи итимри меслятна М. Б. За бананар недач.

* сад лагьай числ. 1) виридалайни вилик квай. Куь рикIел аламатIа, сад лагьай апрель ам хайи югъ я. Н. И. Сирлу межлис. 1916- йисуз инаг [ВоенноМедицинская академия. А. Г.] куьтягьай Рза Шихсаидовакай ва адан дуст, Къазикъумухай тир Мегьамед Кажлаевакай Дагъустандин сад лагьай духтурар хьана. "Самур" газ., 2002, 19.III. А чIавуз Чечнядин сад лагьай президент, генерал Дудаева чи шаирдив савкъват яз лацу "Мерседесдин" куьлегар вуганай. ЛГ, 2004, 22.I. 2) виридалайни вилик квай. Эвелни эвел карадал ала хьи,. чи уьлкве дуьньяда вичин мензилралди еке уьлкве ятIани, ада дуьньяда техил гьасил авунин рекьяй сад лагьай чка, як гьасил авунин рекьяй кьвед лагьай чка кьунватIа, емишар гьасил авунин рекьяй чун гзаф кьулухь галама. А. А. Лезгияр.

* сад лагьайди арал. 1) са гьихьтин ятIани тартибда сифтеди. 2) яб гузвайдай фикир виридалайни важиблуди тирдал желб ийидай гаф. - Сад лагьайди, кар алачиз масадин кефиник кягъиз жедач. Кьвед лагьайди, масадаз писвал хьун патал тапарар, фитнеяр... завай жедач. М. Ш. Тахсир види я. - Сад лагьайди, зун мад гьакIан Рагьим туш, Рагьимхан я. Арада дефис аваз. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум. Идан себебни ам я хьи, сад лагьайди, цIинин йисуз адан уьмуьрдин 80 йис тамам жезва. Ахпа, и урус хизандин уьмуьрни ажайибди хьана эхир. ЛГ, 2004, 22. I.

* Сад тир госэкзамен цI, сущ. юкьван школа куьтягьзавайбуруз вири уьлкведа са юкъуз са суалар гуналди тухузвай экзамен. Им кьуд лагьай йис я Россияда Сад тир госэкзамендай ( ЕГЭ) тежриба кьиле физ. Вири и вахтунда цIийи къайдадиз акси яз вузрин ректорар рахазвай. ЛГ, 2004, 21.I. Москвада Сад тир госимтигьан вад предметдай математикадай, урус чIалай, физикадай, химиядай ва биологиядай - вахкуз жеда. ЛГ, 2004, 21.I. Сад тир госэкзамен лугьудайди кардик кутуни ( ам Европада фадлай кардик ква) чирвилер гунин ери, муаллимрин кIвалахдизни къимет гун таъминарда. ЛГ, 2004, 5. V. Синоним: госимтигьан

* сад-садахъ галаз нар. 1) сад масадан гуьгъуьналлаз. Чи гъвечIи-чIехи машинарни, сад-садахъ галаз гъуьжетра авайбур хьиз, яргъи сигналдалди чпикай хабар гуз-гуз, рекье гьат хъувуна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Сад-садахъ галаз пуд аял хьана. Р. 2) сад масадаз акси яз. Къуншийри аялар сад-садахъ галаз ккIайлани бязи дидейри хьиз "зи хва гатана кукIварна" лугьуз гьарай-эвер акъудачир. Н. И. Сирлу межлис. 3) сад масадахъ галаз алакъада аваз. Ражабанни Шамсудинан акунрини икI тирди субутарзавай. Абурун гафар сад-садахъ галаз кьазвачир. Рахадайла абур галкIизвай, чилиз килигзавай, кьурхутмиш хьанвай. З. Э. Кек галкIизва.

* сад тамай, сад вацIай фин гл. рахазвайбур умуми манадал татун. Кимел сад тамай, сад вацIай физ рахунрик квай чIавуз Дербентда Ахцегь Къазимегьамеда Советрин власть эцигзава. З. Э. Муькъвел гелер.

* сад хьана нар. 1) кьве кар са вахтунда жезвайди къалурдайла ишлемишдай келима. Вах кIвализ гьахьунни сад хьана, Квасади кьил хкажунни... М. Б. Футболист: Шар алай кIир цик акатунни сад хьана, балугъди чIугунни. М. Б. За бананар недач. 2) гзафбурун гаф сад яз. Хуьр сад хьана - къанлу хуьряй акъудна. 3) барабар яз. Советрин Союзда, гьакъикъатдани, ихтияррал гьалтайла, алимдини фяледи, лежбердини муаллимди, инженердини духтурди сад хьана кIвалахзавай. ЛГ, 2004, 21.II.

* сад хьиз нар. 1) масадбурухъ (крарихъ) галаз. Хуьрер куьч хьунихъ галаз сад хьиз, абурун тарихни квахьзава, ам рикIелай физва. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. С. Алиевади клуб сифте арадал гъуник кьил кутурбуруз юбилей тебрик авунихъ галаз сад хьиз, шегьердин администрациядин ва социальный рекьяй хуьдай министерстводин тIварунихъай гьуьрметдин грамотаяр гана. ЛГ, 2004, 21.I. 2) са жуьреда. Мулдин цуькведивни къаратикендив сад хьиз эгечIна виже къведа. З. Э. Арифдиз ишара. Цицигърин кIапIалдик акатзавай вири хуьрер сад хьиз арадал атайбур я лугьуда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синонимар: барабардиз, са дережада.

* сад хьтин прил. сад масадалай тафаватлу тушир. - Бес цан цайидазни арабачидиз, векь ягъайдазни юг гатайдаз... сад хьтин гьакъи жедани? З. Э. Муькъвел гелер. Лезгийрин поэзияда рифмаяр сад хьтин ван авай слогрикай ибарат тир гафарикай арадал къвезва. Месела: «хъсанди», «масанди», «хзанди» ва я «алатна», «аватна», «акъатна» ва масабур. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Севзиханазни гьа сад хьтин жавабар ганай: «Кеф-гьал пис туш. Камал халу хьтин тамададин вилик са кIвачел акъвазна жуван кьил хуьзва, паб-аял вири сагъ-саламат я». А. Къ. Нехирбанни лекь. Са тIимил ачух хьанвай кьелечI пIузаррикай вири сад хьтин куьлуь лацу сарар аквазва. М. С. ШейтIандин веледар. ☼ М. М. Гьажиева сад хьтин са гаф яз, и кьве гаф чаравал авачиз, кхьин дуьз яз гьисабзава: Урус чIаланни лезги чIалан словарда гьалтзавай вири дуьшуьшра садхьтин кхьенва.

* сад хьун гл., вужар кьвед-пуд терефдин инсанрин фикирар, уьмуьр са жуьрединбур хьун. Ваз рикIивай зун кIан ятIа, Чи кьведан сир сад хьуй гуьзел. Ф. Сад хьана чун тракторист, Сад бригадир, механик, Сад фяле, садни машинист, Цазва чна колхоздин ник. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. Сад Аллагьдиз минет ая, Чун сад хьана шад жедайвал. Б. С. Вилера рагъ авай руш. Зи вил гала лезги халу сад хъхьунихь... О. Гьуьсейнов. Ватан.

САД сущ.; -а, -а; са шумудакай са кас. Дагъустанвияр тир аскеррикай женгинин баркалла виниз хкажайбурукай сад сержант Абас Исрафилов я. ЛГ, 2004, 22.I. Мад са шумуд патрулдин кьилиз яд чимна, разведчикар душмандин штабдиз мукьва хьана, сада радиостанциядал гранат вегьедайвал, сада штаб кукIвардайвал, муькуьдани боеприпасрин склад хъиткьинррдайвал хьана. ЛГ, 2004, 22.I.

* сад ава кIанивал, сад ава жеривал мисал 'гьамиша кIанивал кьилиз акъатдайди туш, жеривилизни фикир це' манадин мисал. Эхирни, ада залан ухьт аладарна, Вичи-вичик: «Сад ава кIанивал, сад ава жеривал. Жеривал авун лазим я», лагьана кьил хкажна. А. А. Умуд. Мад вучин, сад ава кIанивал, сад ава. жеривал. А. А. Лезгияр.

* сад амай кьван нар. вири рекьидалди. Къеледавай игитри аман талабнач. Абуру чпикай сад амай кьван душмандин хура акъвазун кьетI авуна. З. Р. Гьажи Давуд. Амма Атабеган галатнавай, зайиф хьанвай кьушунри, асланри хьиз, уьтквемвилелди сад амай кьван рей тагана дяве ийизвай. И. А. Гьажи Давуд.

* сад вегьин [гелягъун] гл., ни низ [нихъ-квехь] ягъун, лапIаш вегьин. Къиличаз Палан ажузвал акунач, адан хьуькьвехъ сад геляна. В. М. Гьарасатдин майдандал.

САДАКЬА араб, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) сад кьейила, адан руьгьдиз бахшна гудай тIуьн ва я ийидай харжлух. - Я кIвал къени хьай кас, лагьана гаф атIана фекьиди, - садакьадин тIимил-гзаф жедайди яни. А. Ф. Бубадин веси. Чечнеда дяве гатIунайла, чичIедин халичаяр садакьа кьунва. Гьабурни мискIиндиз акъудзава. М. Б. ЦIийи мискIин. Эфендиди меслят къалурайвал, садакьаяр нисинин капI жедалди пайна: аялриз исита алай фуар гана, чIехибуруз - бул якIар. М. Б. ЦIийи мискIин. 2) обр. гьайвандиз экъуьгъунин гаф.... Пакамахъ кал нехирдиз яна хтай Мусадиз акуна, данади, салаз гьахьна, помидорар, истивутар, келемар... жакьвалай ийизва, кIурни гузва... – Суь-уьс1 Суьс, садакьа -" гьарайна ада. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед,

* садакьа гун гл., ни кьейидан гунагьрилай Аллагьди гъил къачурай лагьана гудай тIуьн ва я харжлух авун. Санал гуз хьайитIа садакьа, Жеда куьн межлисдин юкьва. С. С. Фекьияр. Мад гьа адет тирвал, я ашдин, я якIун садакьа гуда ман... А. Ф. Бубадин веси.

САДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гзафбур сад хьтин фикиррал алай гьал. Фялейри яб ганачир А байкъушрин сесериз, Вагьши пехъи кицIериз Чпин садвал къалурна. Х. Т. Дагьустандин баркаллу рухваяр. Садвал кIани и четин тир береда Шарвилидин невеяр я лезгияр. С. Шарвилидин невеяр. Чи республикадин халкьарин арада чнани жуваз лайихлу чка кьун патал чаз чи садвилелай гъейри маса гьич са рехъни авайди туш. ЛГ, 2003, 4. ХII. 2) (кавычкайра ва чIехи гьарфуналди ) милли гьерекатдин тIвар: "Садвал". Заз и ксариз тикрарна лугьуз кIанзава: Эй бейниванар, вири дуьнья уях хьанва, бес куьн мус уях жеда? «Садвилиз» садни чара ийидай, пайи-паяр ийидай ниятар авач. «Садвал» хайи лезги халкь сад ийиз алахънава. М. М. Кьибле пата гурзава.... "Дагъустан-Азербайжан" твар алай обществоди тухузвай мярекатар анжах азербайжанвийриз талукь я; "Лезги газет" Азербайжанда кхьин къадагъа я. Лезги театрни аниз ахъайзавач... Вучиз? Вучиз лагьайтIа «Садвал» гьерекат амач, Милли советни кватI хъжезмач. Депутатрини сиве яд кьунва. Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул.

САДВИЛЕлдИ нар. садвал хас яз. Синоним: саддаказ.

САДДАКАЗ нар. сад хьана. Виликдай хьиз за четинвал гьиссзамач. Шад уьмуьрдихъ вилик фин чун саддаказ! М. Салахъ. Гьамиша вун… Синоним: садвилелди.

САДДИЗ нар. маса кас галачиз, сад яз. ФатIимат кIвале, саддиз ацукьна, шеда… ХарапIа хьуй вун, Дуьнья. Бубадиз веледдин язух татайла, а паталлай чарадаз гьични къвеч. Гь. Гь. Адегдин къармахра. Синоним: текдиз.

САДЛАГЬАНА нар. тадиз, хабарни авачиз. Я бахтавар рагъ алай югъ, Садлагьана серин хьана. Ф. Садлагъана башламишай гужлу сел садлагьана хкякьни хъувуна. А. И. Самур. Садлагьана мичIи чкадай "Акъваз! Вужар я? " лагьай сес акъатна. ЛГ, 2004, 22.I. - Заз а вахтар хъсан чизмач, аял тир, чIехибуру ахъайдай адакай, - садлагьана чинай дегиш хьана чубан. М. Б. За бананар недач. Синонимар: вил акьална ахъайдалди, гьасятда. ☼ "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" ва гзафбурун кхьинра сад лагьана аваз гьалтзава. Чун и вариантдин терефдар ятIани, Орфографиядин словарда кьабулнавайвал ишлемишзава.

САДНИ тIв-эв.; - ани; гьич са касни, са затIни. Чи районда, якьадаш, квелай гзаф багълар кутаз жедай мумкинвилер гьич садазни авач. А. А. Лезгияр. СДК-дин муькъвелай, пул къачун тавуна, садни ахъайзавач, чи халкьдин, хам алажзава… Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул.

САДРА нар. 1) са сеферда. - Гьан, инсан, чун Аллагьдин патав агакьнава, вуна садра кицIи хьиз ав чIугу! Чувалда авайда ав яна: - Ав, ав, ав, ав. Ф. Халуни хтул. Мехъер! Им Уьмуьрда садра жезвай шад межлис я. К, 1985, 14. VII. 2) са мус ятIани. Магьамедсалегьа садра хуьре мискIин ахъа хьувуник умуд кутунай. А. А. Лезгияр. 3) ахпадал вегьин тавуна, маса кIвалахар ийидалди. - Садра квев чай гватIа, заз чай це, зун галатна, - сузамиш хьанва. Ф. Гьуьлуьн руш. - Я стхаяр! - лагьана ада, - куьне фикир це садра, икьван харжияр авуна, зун са куьникайни хьанвач. 3.3. КУТВ-диз фена. Килиг садра, эхиримжи йисара чи лезги хуьрера майдандиз гьикьван гьевескаррин дестеяр, ансамблар акъатнавата! ЛГ, 2004, 21.I. – Яда-а, Марат! Инша садра! - лагьана кьуншидин папа. Н. Насруллаев. "Го-о-ол!"

САДРАНИ нар. са сефердани…. ам садрани заз килиг хъувунач, гуя зун инал алач. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Заз фу икьван садрани ширин хьайиди туш. М. Б, За бананар недач. Гьикьван кIевера гьатайтIани, гележегдиз умудлу яз килигда халкьди. Садрани гьахъсузвилериз муьтIуьгъ жедач ам. "Самур" газ., 2002, 28. ХII.

* садрани тахьай хьтин прил. вини дережадин. тариф авуниз лайих. Райондинни хуьруьн арадавай рекьел садрани тахьай хьтин чан атанвай. М. Гь. Им къван, имни терез. ТIебиатдин гуьзелвал, зурбавал рикIик акахьдай ва адан руьгьди гьич садрани тахьай хьтин азадвал гьиссдай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

САДУН рах., гл. 1) кьвед-пуд паюнин затI сад тир гьалдиз гъун. Урусатдихъ галаз садна чи къастар КIанда чна алудна чи рикIин тал. О. Гьуьсейнов. Кьулан вацI. 2) сад хьтин фикиррал атун, гъун. Сала авай сарубугъда, Сарубугьда гурвал хьана. кIани рушни к]ани гада, Садна чIалар, фирвал хьана. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Вун хьфена. ИкI жедай чIал ЧидайтIа эгер, Яр, зун ашукь жедачир вал, Саддачир рикIер. А. Ал. Вун хъфена. Ацахъай хьиз къав, Цавар, чилер садзава алпанвийри. Х. Х. Масан баде.

САЖАЯГЪ туьрк, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра цIай хъувунвай чкадал къажгьан, сач эцигдай пуд кIвач квай ракьун алат.

САЖДА араб, сущ.; капI ийидайла, пел чилив хкIун.

* сажда авун гл, ни 1) пел чилик хкIун. - Са сажда ийиз дуьаяр, зикирар авуналди бес жезвач. Къвезвай душмандихъ галаз дяве ийизни гьазур хьана кIанзава. А. И. Къиргъин. 2) икрам авун. - Туьркверин инсафсузвилер акурбуру гила сифтедай хьиз сажда ийизмачтIани, кIандайбур гзаф ама. А. И. Самур.

САЖЕНЬ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра урусрин куьгьне алцумунралди, кьве метрики 30 сантиметрдин яргъивал.

САЗ¹ фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ари, - ара чуьнгуьр хьтин алат. - Чи колхоздиз багълар хьанмазни за чубандин чумахъдикай перцин тум ийида. Са сазни къачуда. А. А. Лезгияр. Къагьримана саз кьуна хурув… А. С. Хцихъ галаз ихтилат. РикIин дамар, сазун симер атана, Чан ганачни чи вацIарин ашукьди? А. С. Жуваз душман жемир вун.

* саз ягъун гл,. ни сазунин симерив тезенаг гуьцIуналди тайин макьамдин, манидин гьава акъудун. Ичер нез, саз ягъиз, манияр лугьуз ацукьда. А. А. Лезгияр.

САЗ² прил. хъсан. Адан кефияр, гьалар исятда саз я. Р. Синоним: къумбар.

САЗАНДАР фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра саз ядай пешекар. Рази хьана вирибур, Артух луькIуьн хъхьанач. Зурзурдайвал чилни цав Сазандарриз эверна, А. Ал. Мирдамир.

САЗВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера саз тир гьал. Буба шад тир вичин хцин гьевесдив ацанвай рикI, созвал акурла. Н. Насруллаев. "Го-о-ол!"

САИЛ араб, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра вичиз недайди ва я алукIдайди тIалабиз кIвалера къекъведайди. Саилдиз - чантай, Гьардаз - вичин тай, Шекердизни чай ХупI ярашугь я. Д. Гьажи. Вичихъ мани авачир халкь саил я. А. С. Зи дустар. Депутат жез авайди пул, Кьизил дагълар хиве кьуна. Къе саилар хьайила бул, Амукьна тIуб сиве кьуна. Ш. Агъакеримов. Дуьз хъийизва лугьуз рацIам… Синоним: къекъвераг.

САИЛВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера саил тир гьал. Синоним: къекъверагвал.

* саилвал авун гл, ни ра вичиз недайди ва я алукIдайди тIалабиз кIвалера къекъведайди хьун. Синоним: къекъверагвал авун.

САИЛВИЛЕЛДИ нар. саилвал хас яз. Синоним: къекъверагвилелди.

САЙМАЗ прил. фикир кIватI тежедай, хиве кьур кар рикIел аламукь тийидай. Гьатта сатирадин шииррани шаирди намуслу зегьметдин тарифзава, намуссуз зегьметдин эхир-пехир жедайди лугьузва, саймаз гьалда чIугвазвай зегьметдал ам хьуьрезва. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь.

САЙМАЗВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера саймаз тир гьал. Идан саймазвилин нетижада гзаф кьадарда лапагар, малар пуч хьана. И. В. Чирхчир. Адан къайгъусузвал, саймазвал, чиркинвал аламатдин кар я. З. Э. Арифдиз ишара. КIвалахдал жери бязи саймазвилерни, бязи кимивилер кваз такьунар гьихьтин завал ятIа ада мадни хъсандиз кьатIуниз башламишна. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

* саймазвал авун гл. саймаздаз хас амал(ар) авун. Жавандин рикIел, белки, вичи авур саймазвални аламачир жеди. А. Къ. Накьв. - Шекер Исламовна, ви группадай, вуна саймазвал авуна, квахьнавай аялдин жаваб вуна кьилелди гуда! - векъидаказ лагьана ада. К. К. Диде хьайи югъ.

САЙМАЗВИЛЕЛДИ нар. саймазвал хас яз. Кеспидивни, халкьдин вилик лугьузвай манидивни саймазвилелди эгечIнава. ЛГ, 2004, 17. VI. Синоним: саймаздаказ.

САЙМАЗДАКАЗ нар. саймаз гьал хас яз. Синоним: саймазвилелди.

САЙМИШ: * саймиш тавун гл., ни вуж-вуч гьисаба кьун тавун. Синоним: фикир тагун.

САЙМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; саймиш авун, саймиш тавун, саймиш тахвун, саймиш хъийимир гьуьрмет авай алакъа хуьн, алакъада хьун. Чухсагъул квез, бубаяр, зун саймишна, Бахтлу жеч хва, вичиз буба кIан тахьай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Я адалат саймишзамач, я гьуьрмет. Х. Х. «Чи чилив гва дегь замандин рехивал»

САЙТ урус, сущ.; -ди, -да; ар, -ри, -ра электрондин алакъада, интернетда махсус документ. Абуруз жемият патал кьилди дарамат къачуз, интернетда сайт ахьайиз, чпин гьакъиндай дуьньядин виринриз малуматар гуз кIанзава. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъа ра авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.I. Интернетда лезгийрин са шумуд сайт ава. Р.

САЙЯРА прил. къекъведай, ина-ана гьатдай амал авай. Сайяра инсанар бязи: Шикил - инсан, къилих -тази. С. С. Гьахъсуз атай бала.

САКИ нар. кьван, яз.... амай дагъустандин чIаларив гекъигайла, лезги чIала фарс чIалан гафарин къадар саки кьве сеферда гзаф я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Халкь руьгьдай ават тавун патал чи жегьилри саки гьар юкъуз хуьруьн клубда шад межлисар тешкилзавай, халкьдив фронтдикай гьакъикъи хабарар агакьарзавай, душмандал чун гъалиб жедайдахъ инанмишарзавай. ЛГ, 2003, 25. XII. ... чаз авторди (X. Тагьира. - А. Г.) неинки са лезгийрин, гьакI вири Дагъустандин литературадани, саки сифте яз,... халкьдин векилрин ва урус инженердин зегьмет къалурзава. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь

САКИТ араб, прил. къал гвачир, къал квачир. Муса заз чидач, Музайни Усман гзаф сакит итимар я. Абуру вун инжиклу ийидач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синоним: секин.

* сакит хьун гл., вуж-вуч сакит тир гьалдиз атун. Зуьрнечияр кисайла, гьава лап сакит хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. [Алисултан]. Гена и арада зи бахтунай тфенгар гвай пуд мугьманни галаз мукьувай физвай Абидбег гьалтна. Ада абуруз гъараяр-эверар авурла, абур са гьал сакит хьана. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Стхаяр гьеле сакит тахьанваз винел аламай. Абуру чпин гъилерай гьеле чIемерукар ахъайнавачир. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: секин хьун.

САКИТАРУН гл. ни-куь вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сакитар авун, сакитар тавун, сакитар тахвун, сакитар хъийимир сакит тир гьалдиз гъун. Шабана эхир гуьзетиз, рахунни тавуна, гьакIан гъилин ишарайрал и гадаяр сакитарзава. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синоним: секинарун.

САКИТВАЛ сущ.; -или. -иле; -тер, -илери, -илера сакит тир гьал. Инанмиш хьана лап кIевелай, Гила деб жедайдахъ сакитвал. М. Б. Шаирдин кьиникь. Синоним: секинвал.

САКИТДИЗ нар. сакит гьалда аваз. ]Межид]. Я Рамазан стха! Эхир чавайни мус жувжуван ихтиярда аваз, сакитдиз къаткиз-къарагъиз жеда? Са. тике кьуру фу архайиндиз мус нез жеда? Ж. Эфендиев.. Азадвилин рекье. Синонимар: архайиндаказ, архайиндиз. секиндаказ, секиндиз.

САКЪА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) дагъдин къушран кIегьеб; 2) аялар къугъвадай куьшуьйрик квай виридалайни чIехиди. 3) куьч. кIеретIдин, кьушунрин кьил.

САКЪАВ нугъ., сущ.; -ди, -да; гзафв. кь. -; гьайванрик жедай азар (нера, тIишера хирер жеда, абур иринламиш жеда. Хиперин кIвачериз хирер акъатайла, сивер сакъав хьайи вахтара чна царан хъчар ргана хипериз гудай. А. А. Ирид цаварик Самурдин ван.

САКЪАТДА нар. акъваз тавуна. Ина адаз акурди маса шикил хьана: еке гьаятдин пата эцигнавай скамейкадал са гададихъ галаз ацукьнавай Айнади, ара-бир сас экъисиз, сакъатда ихтилатар ийизвай. З. Э. Муькъвел гелер. Самурдин там официальнидаказ тIебиатдин памятник, милли парк яз малумарнаватIани, ам сакъатда тергзава, ЛГ, 2003, 22.II. ☼ "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" (1966-й.) сакъатда кхьин теклифзава, "Орфографиядин словарда" (2001 -й) сакъатда кьабулнава, кхьенвай чешмейра са къатдани гьалтзава. Чи фикирдай, са кьатда кхьин дуьз я.

САКIА нар. 1) рахазвайда гьикI лугьузватIа, къалурзаватIа, гьакI [Мирим]. - Мурсаловар геж хьунин хаталувални авай. Душманди, лугьун сакIа авуна, кар масакIа тухунни мумкин тир. А. И. Самур. 2) рахазвайдаз гьикI лугьузватIа, къалурзаватIа, гьакI. Эфенди! Вавай сакIа ийиз жедачни? Вунни а куь мирес Шагьламаз гьик я? Гь. Гь. Колхоз. 3) гуьзлемиш тавур жуьреда. [Гуьлханум]: гьа гуьнуькъара?'! Лап хъсан, за адаз ийидайди ийида. Ам зи тIвар кьадай буьнуьгуьт я ман? За ам цIарумар ракъуриз тадачни. Агь, Розалия, зун сакIа адал хъуьреда хьи. Н. И. Гьакимрин папар. Антоним: масакIа.

САКIАНИ нар. эсиллагь. "ЯтIа, - лагьана пачагьди, са зегьмет чIугун хъувуна кIанда вуна". Кафтар къари сакIани рази хьанач. "Пачагь, вун сагърай. залай а кар алакьдач. Гардан вуна зи атIайтIани, завай аниз физ жедач. Ф. Семед икI квахьунихъ ам сакIани инанмиш жезвачир. З. Э. Муькъвел гелер. - Зун сакIани гъавурда гьатзавач... X. Кьасумов. Будуцриз рехъ гайила...

САЛ' сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара кIвалин майишатда герек майва-емиш цадай чка. Къужадиз са сални авай кьван. Ф. КIватIаш.... Пакамахъ кал нехирдиз яна хтай Мусадиз акуна: данади, салаз гьахьна, помидурар, истивутар, келемар... жакьвалай ийизва, кIурни гузва... Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Салара газарар, кIешнишар, шивитар цада. З. А. К. ТIебиат чирун.

САЛ² прил. чIуру.

* сал авун гл., ни вуч чIурун. Адан крар сал авуна девирди. А. Къ. Адан крар...

* сал хьун гл. чукIун, чIур хьун.

САЛАВАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Аллагьдилай, адан пайгъамбардилай разивилин гаф(ар). Кимел алайбурукай гзафбуру салават гана: «Я Сад Аллагь, чун хътин ви ажуз бендеяр къаза-баладикай жува хуьх!» - ялвармишиз эгечIна. А. И. Самур, - Аллагьди бала гайи фасад! - лагьана Гьажимурсал гьарай акъатна тадиз салават гьана теспягьар чIугваз эгечIна. А. И. Самур. Зикирар ийиз-ийиз абур ЧIехи пIирел агакьна. Фекьиди салават гьана. Вирида дуьаяр кIелна, Аллагьдивай марф тIалабна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: дуьа.

САЛАГЪА кил. СЕЛИГЪА.

САЛАГъАВАЛ кил. СЕЛИГЪАВАЛ.

САЛАМ¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) пата-къерехда авайдаз мукьва-кьилиди вичин патай ракъурзавай чими гафар. - Ваъ, ахьтин затI авач, -Севзиханаз саламар ракъуриз заз кIанзавачир. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) (чIехи гьарфуналди - С) эркекдин хас тIвар: Салам. Мегер гъвечIи хва Саламан патав, кирида кьунвай чарадан кIвализ завай хъфиз жедани? М. В. Гьарасатдин майдандал.

* салам гун гл., ни низ къерехдай атайда, физвайда вичел гьалтайдаз саламалейкум лугьун. Икрам авун патам гьар са устIардиз Салам гана хутIунна за кьилелай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ахпа гьалтай кьван танишриз машиндай зани агъайнавилелди кьил агъузна салам гуда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* салам-дуьа сущ. пата-къерехда авайдаз мукьва-кьилиди, яр-дустуни ракъурзавай чими гафар. Гатфарин югъ мукьвал ала, Салам-дуьа ракъуд за ваз. Ф. Салам-дуьа я ярар-дустариз, муъмин стхайриз, муъмин вахариз. А. Гьажи. Факъи Гьажи.

* салам-калам рах., сущ. къерехдай атайда, физвайда вичел гьалтайдаз саламалейкум лугьун. Салам-каламдилай гуьгъуьниз Максуда Асаназ цIийи хабар гана лагьана... З. Э. Муькъвел гелер.

* салам кьун гл., ни нин къерехдай атайда, физвайда вичел гьалтайдаз саламалейкум лагьайдаз жаваб яз "Ваалейкум салам" лугьун. Амма ада вич квадарнач. КIуфук квачир хъвер кутуна салам кьуна. З. Э. Рамзият. Хъуьруьнарзавайбур, гайи саламни такьуна, кIуфук зарафатдин хъвер кваз, кимелай хъфена. А. И. Самур.

САЛАМ² ! межд. куьрелди ва зарафат кваз жегьилри сада-садаз салам гунин гаф. - Салам, салам, хуьруьнбур! Хъсан яни кефер куь? Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур.

САЛАМ сухц.; -ди, -да; хабар. Салам за вахтунда агакьарна, амма къвезвайбур бриллиантдин муькъвяй ругуд сятдилай ахъайна. А. Гьажимурадов. Кагъаз.

САЛАМАЛЕЙК! || САЛАМАЛЕЙКУМ! межд. къерехдай атайда, физвайда вичел гьалтайдаз гьуьрмет авунин лишан. яз лугьудай гаф.. -Саламалейк, къутанар, къутанар! - Алейксалам, къутанар, къутанар! Ф. - Саламалейкум! - лагьана ибру. - Алейкумсалам'. лагьана ада. Ф. Шарвили. - За гьелелиг салам ганвачир, Умуят вах, саламалейк! Уьзден гьина ава? С. Ярагъви ашукь Уьзден. -Саламалейкум, Шагь-Буба халу! - салам гана за. А. Къ. Нехирбанни лекь.

САЛАМАТ¹ араб, прил: зиян тежер. Зелфи Надежда Михайловна галаз рушарин кьулухъ акъвазнавай, инаг саламат чка тир. А. А. Умуд. Уьздена вичин чуьнгуьр ва алай чухва, гададив вугана, саламат са чкадал эцигун тIалабна, вич тавханадиз Гьахьна.

* саламат хьун гл., вуж-вуч зиян тежер гьалда хьун. Зи мурад, зи азиз хва саламат хьун, хизандин рикI архайин хьун тир. З. Э. Зулун пеш. Машин ада вичи къазанмишна, ахпа къачурай. ГьакI хьайила, адаз вичин затIунин къадирни чир жеда. Вични саламат жеда. З. Э. Зулун пеш.

САЛАМАТ² нар. сагъдиз, сагъламвилиз зиян тагана, зиян авачиз. - Абуру Къазимегьамед саламат Ахцегьиз рахкурунал зун гьич инанмиш туш. А. И. Самур. Мад физватIа, алад, алад! Лугьудайвал: югъур хьуй! Чунни ина тур саламат. Эхиримжи хатур хьуй. Т. А. Фу квахь тавурай. Лам саламат гъиле гьат хъувур чувуд Агъа-Ярагъ галай патахъ катна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: саламат, саламатдиз.

САЛАМАТДАКАЗ нар. сагъдиз, сагъламвилиз зиян тагана. Ада вичиз центрдай атай чинебан пакетар ахъайни тавуна ракьун сандухда саламатдаказ хуьз хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Гагь ам вич, гагь балкIан татаб жез, я Аллагь, я Аллагь лугьуз-лугьуз саламатдаказ а патаз акъатна. З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: саламат, саламатдиз.

САЛАМАТДИЗ нар. саламат яз. Саламатдиз абур Сартанан хуьруьз агакьна. А. И. Къиргъин. Рушни гада алаз вичин далудал Мотоцикл саламатдиз алатна. А. С. Белки, шаир тир жеди? Им къадим заманайра чилер муркIадик акатиз хьайи чIавуз хасаратвал тахьана саламатдиз амукьнавай ажайиб къацу гапIал я. ЛГ, 2003, 22.II. Чи виридан везифа и рехъ датIана саламатдиз, поездривай физ жедайвал хуьн я. ЛГ, 2003, 13. ХI. Синонимар: саламат, саламатдаказ, сагъ-саламатдиз.

САЛАРБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра саларив гелкъвезвайди. Саларбандиз - салар,. Лежбердиз. -малар... ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугь я. Ина ам багъманчийрихъ, лежберрихъ, саларбанрихъ галаз гуьруьшмиш хьана. А. А. Лезгияр. Келем гьакI арадал къвезвай майва туш. Ам битмишарун гьикьван зегьмет алай кар ятIа, пешекарриз ва саларбанриз чида. ЛГ, 2004. 5. V. Синоним: бустанчи.

САЛАРБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, - илера саларбандин пешекарвал. Бубайрилай кьулухъ саларбанвилелни магьсулдарвилел машгъул хуьруьнэгьлийри дигидай ва хъвадай цин, гьакIни чандин сагъламвал хуьн патал лазим духтурханадин патахъай хци игьтияжлувал гьиссзавайди акваз, Малла Мегьамедаз гьич кьарай авачир. ЛГ, 2004, 22.I. Кьилди къачуртIа, хак акъатнавай тахсиркарвилерин вилик пад кьуна, гьам общественный ва гьам хсуси майишатра малдарвилин хипехъанвал, саларбанвални магьсулдарвал артмишдай серенжемар кьабулна... ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: бустанчивал.

САЛАСА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ислен йикъалай пакадин югъ. Гьар атайда гьалдиз чефте, Вегьида ви кьилел фите. Гьяд, саласа, юкъуз гьафте Хьунухь вуч кIвалах я, Къафкъаз. С. С. Къафкъаз.

САЛАТ¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Аллагьдиз ийидай дуьа.

* салат ягъун гл., ни Аллагьдивай са вуч ятIани тIалабун, минетун. Фекьийри, рагъ кьур хьиз хьана, къаварал экъечIна салатар ягъиз башламишна. Ф. Ирид юкI алай Магьамад пагьливан.

САЛАТ² урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь авунвай майваяр, гъери, какаяр акадарна гьазурнавай къайи хуьрек. Стаканра авай чаяр къайи хьана хъвадалди, тадиз хуьрекар: са къапара шурва, садбура дулмаяр аваз гъана, суфрадал жуьрба-жуьр салатарни, кIешниш-чичIекни алай. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

САЛЮТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарихдин маналу вакъиадиз талукьарна язавай тупар, цавуз хкажзавай ракетар. Малум хьана цIийи йис. Салют гана тупари, Падна цавун дарвазар. А. Ал. ЦIийи йис.

САМ сущ..; ~уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) техилдин набататдин дувулдилай тварар авай кьилел кьван пай. Гьар патахъ аладриз самар. Лап ахьа яз къачуз камар, Адан мукалдин я гьунар -Заз адан гьайбат акуна. С. С. Заз Инжиханан зегьмет акуна. Ракъини мухан сам акI акъугъарнавай хьи, мукал галукьайла, самарлай кьилер, уьлгуьчди атIайбур хьиз, алатзавай. 3.3. Муьгьуьббатдин цIелхем. 2) тварар амачир техилдин набататдин кьурай пай. Лежбердиз къугъван ийидай тIвалар ифирун патал цIай хьийидай самар лазим хьана... А. Ф. Риза. Гару муьхцуьн самарив макьамар ягъиз тазвай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

САМБАР нар. кьадардиз, гьисабдиз гзаф. Югъ гьеле самбар ама. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Агалкьунар чIехибур вахь Мадни хьурай самбар, стха. М. Салахъ. Бутаяз.... дуст кас, валай самбар кхьинар авунва, за ви майишатдиз ревизия ракъурдайвал я... К. К. Яд атIай регъв. Синонимар: гзаф, хейлин.

САМГъАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нек квай хеб, ацадай хеб. Субай хпер гъилелай ийир, Самгьалар метелай ийир... Лацан суьруьйрив Къугъвай хва дидедин. Ф. - Самгъалдин нек хъвана, руфун дулу хьана, Чархи кIамун чубандикай халу хьана, Хъфизва вун гъилер кьведни далудаллаз... И. Гь. Девирдин рахун.

САМОВАР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра токдик кутуна ва я цIун гул юкьвай финалди чай ргадай цурун къаб. Гуьлмегьамед яшдиз фекьидилай чIехиди тиртIани, ада, самовардин мукьув ацукьна, чай цаз, вилик эцигиз фекьидиз гьуьрмет ийизвай. А. Ф. Бубадин веси. Зун исятда хкведа. Самовардиз цIай Хъивегьин. А. А. Лезгияр. Паб хъфена, тадиз гъиле стаканар авай пIатIнус аваз атана, самовардин вилик туна. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

САМОЛЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лувар кваз мотордин къуватдалди цавай фидай гужлу улакь. Югъ нисини хьайи вахтунда Ахцегьрин кьилел цава, лекь хьиз, кьезил самолёт пайда хьана. А. А. Лезгияр. Дяведа танкар, маса машинар, гимияр, самолётар къвердавай гзаф ишлемишзавай. А. А. Нажмудин Самурский. Синоним: аэроплан (айрупалан).

САМОУЧИТЕЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жува-жуваз маса чIал чирдай ктаб. Гьар са кас вичин къайгъуда, регъуьхбан цин къайгъуда лагьайвал, Къаюм самоучитель гваз хьана. З. Э. КУТВ-диз фена.

САН¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара нин-куьн ятIани гьисаб кьурла арадиз атай нетижа. Аламрун лап сан гзаф я... Е. Э. Гъазанфараз Рекьер! Рекьер! Кьадар, гьисаб, сан авач! А. С, Рекьер. Пуд йис вилик республикадин газетри Дербентда 50 агъзур азербайжанви авайдакай кхьенай Са йис алатайла абурун сан 70 агъзур къалурна. Гила ина азербайжанвийрин сан 100 агъзурдалай алатнава лугьуз тестикьарзава. М. М. Лацу лекеяр. Къуншиди килигна мугьманрин сандиз, ТукIуна са лапаг суварин юкъуз. И. Ш. Кьудар. Синоним: гьисаб, кьадар.

* сан [сан-гьисаб| авачир <кьван> нар. кьадарсуз гзаф. Сан авачир кьушунрин - Чапхунчийрин кьилеваз Къарагънавай Теймурленг, ЧIулав пайдах гъилеваз. Ф. Къванцин гада. Рекьер, рекьер: Кьадар, гьисаб сан авач! А. С. Рекьер. Синонимар: кьадарсуз <кьван>, кьадар авачир <кьван>.

* сан гун гл., нин-куьн кьадар лугьун, кьадар тайинарун. Зи хифетрин сан гуналди Кхьена тамам жедани? Е. Э. Дуьньядиз. Мад за гъикIин, жанаби Мегьамедбег. Зи папар лугьур къурумсахдин рушари пудани йисан и кьилени рухузва, а кьилени. Сибияр, кицIин гурцулар хьиз, акьван ава хьи, гьич сан гуз жезмач... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

САн йис существительнидин талукьвилин падеждин рахунрин форма. Кил. ЙИС.

САНА нар. са чкада. Гьикьван хьурай чун икI чара, Зун - сана, вун сана ялгъуз. Е. Э. Ялгъуз. КIвалер, хзанар сана, вич масана. А. А. Лезгияр. Антоним: масана. * гьар сана.

САНАГ сущ.; и, -а; агар, -агари, -агара са чка. Санаг Гьажи Нуьзуьран, муькуьнагни Кавха Къафаран кIвал я. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

САНАЙИ араб, т-б., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хаммалдикай затIар гьасилдай, чилерикай яшайишдиз герек затIар хкуддай, емишрикай, майвайрикай тIуьн-хъуниз герек затIар гьасилдай производстводин хел. Шумуд девлетлу гигантар, Шумуд санайидин мегьер Авуна байкъушд( ин) харапIар... А. Ф. Дяве. * залан санайи. Синоним: промышленность.

САНАЙиЛАМИШУН т-б. гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; санайиламиш авун, санайиламиш тавун, санайиламиш тахвун, санайиламиш хъийимир санайи арадиз гъун. Съездди акI месэла эцигнава хьи, социалист уьлквейри саналди кIвалахунин нетижада, гьар са уьлкве чарасуз яз санайиламишунни герек туш. А. А. Лезгияр Уьлкве санайиламишун социализм туькIуьрунин бинейрин бине яни? А. А. Лезгияр.

САНАЛ нар. 1) са чкадал, сад хьтин шартIара. Гила чун вири санал хьайила, аяларни вервецI жеда... З. Э. Рамзият. Санал гуз хьайитIа садакьа, Жеда куьн межлисдин юкьва. С. С. Фекьияр. Чун кьвед санал чIемни фу хьиз яшамиш жезва.... Б. С. Хизан. - Мафи хала, къецихъ акъвазмир, ша кIвализ, - лагьана за адаз кIвализ теклифна. - Гзаф вахтар я, санал чай хъун тавуна. Н. М. Жандар Магьамай. 2) сад хьиз, са гъилди.. Им муькуь шарагдиз килигайтIа, амани са жунгав кьванди я, ибур кьведни санал хутхуз жедайбур туш Ф. Кесибдин хва Къагьруман. - Зун галатнавач. Геж хьайила, а пата къуватар гзаф кIватI хьунухь мумкин я. Кьушун пайи-паяр авуна виже къведач. Вири кьушун санал фирай душмандин винел. З. Р. Гьажи Давуд. Союздин членри чпин яратмишунрин месэлаяр гьялунихъ галаз санал районда ва адалайни къецепата кьиле физвай эдебиятдин, медениятдин саки вири мярекатрани активвилелди иштаракзава. ЛГ, 2004, 19. VI.

* санал акъваз тавун гл., вуж жув секиндиз тухун. [Мирим] - А вини мягьледа авай гачалабурун ШаматI ава гьа! Къабандин хва и уьмуьрлух чарадан кIвалерал хьайиди я. Гила и калхуз куьмекдалди кьве яц къачуна са тIимил динж хьана лугьуз, санал акъваззавач. Гь. Гь. Колхоз. [Жамал]. - Я стха Нихет, вун санал акъваз тIун. Гь. Гь. Колхоз.

* санал тун тавун гл., вуж-вуч ни-куь инжиклу авун. А вахтунда бугъади Санал тунач кал-гамиш, Ф. Бахтавар.

САНАЛДИ нар. са шумуд сад авуна. Съездди акI месэла эцигнава хьи, социалист уьлквейри саналди кIвалахунин нетижада, гьар са уьлкве чарасуз яз санайиламишунни герек туш. А. А. Лезгияр. Гьавиляй и пад а пад талгьана чи мурадар саналди кьилиз акъудун, халкьдин яшайишдин, культурадин, милли руьгьдин садвал мягькемарна, хуьн лазим я. М. М. Хайи чилиз икрамда. Эхь, гьа пIапIрусдик цIай кутурди хьиз, Гуьлуьшана шаирдин рикIени муьгьуьббатдин цIай-чирагъ куькIуьрна, абуру саналди шадвилерни пашманвилер, бахтарни магьрумвилер авай уьмуьр яргъалди кечирмишна. К. К. Шаирдин килфетар.

САНАЛНА (> санал авуна) нар. умумиламишна, кьвед ва я са шумуд яз авайбурукай сад авуна. Сирер савда вичи захъди санална, Ахмакь хьана, вичихъ умуд акална. Е. Э. Лагь зи ярдиз.

САНАНИ нар. са чкадани. Гьич санани тахьай хьтин Кияр шив ваз мубарак хьуй. Е. Э. БалкIандин тариф. Мад гьич санани ихьтин лезет жедач, ам анжах дагълара ава, адахъ вичин авазар ава. З. Гь. Югъ ачух жедайла.

САНАТОРИЙ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ял ягьунихъ галаз сад хьиз квалтIал сагъардай идара. Духтурри курортриз, санаторийриз фейила хъсан жеда лугьуз, вири отпускар гъанра акъатна. Вуч килигайтIа, чи дагъларилай хъсан чка садни авач кьван. Б. Гь. Заз эвера.

САНДАЛАР сущ.; ри, -ра кIвачерал чIуларалди кутIундай, дабанар квачир, кьезил, чими вахтара алукIдай кIвачин къапар.

САНДУХ туьрк, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра тахтадикай раснавай кIвалин затIар (пек-партал, парча, фукъафун) эцигдай, вичел агализ жедай къалпагъ алай кьуд пипIен затI. Вуч паталди зун яшамиш жезва? Вучда и кьве мертебадин кIвалерикай, ина авай кьван имаратрикай?. Сандух ацIанвай парчайрикай? А. А. Лезгияр. Сандухдай акъудна са шуткар фуни хатрутрин мед авай чайдин къабленбек эцигна. За чапла гъилелди фан кIус атIуз метик кягъиз незвай. З. Э. Зулун пеш. Зун гьа инал ацукьда, - ада кIвалин пипIе, ракIарин кьулухъ эцигнавай сандух къалурна. Н. М. Жандар Магьамай.

САНЖАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къекъуьндин чкадал бицIи кIаш хътинди галай раб. Дидедин хурудик гьамиша санжах жедай. Р.

САНЖУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра юрфарин кIараб.

* санжуяр кьун гл. 1) нин мекьивилелай санжуяр тIа хьун. Къуьнерин санжуяр кьуна азарлу хьана. Зун хуьруьз хъфена. А. Ф. Лянет. Санжуяр михьиз кьуна адан чанда фул гьатнавай. З. Э. Я пуд манат. 2) ни нин бегенмиш жедай ихтилатар авун. Вич шегьердиз ракъуррай лугьуз, ада чIехи стхадин санжуяр кьазва. Р. Синоним: дамарар кьун.

САНИ санаг существительнидин актив падеждин форма. Кил. САНАГ.

САНИЗ нар. тIвар кьан тийизвай, тайин са чкадиз. Абур дестебашчияр яз са шумуд кас хуьруьнбур галаз йикъа саниз кватI жез алахьзава. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Нуькверрин балкIанрал алай пурарар гьарда сад саниз гадарна, Сажидин Ярагъви ашукь Уьзден.

САНИЗНИ нар. са чкадизни. АкI виже къведач, садра секин хьухь; Абур чи гъиляй санизни катдач. А. И. Къиргъин. - Твада чна вун рекье, хзан сагъ хьайиди. АкI къе илифар тавуна за вун санизни ахъайдач... Я. Я. Сафурун вакIар.

САНИТАР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) азарлуйрихъ гелкъведай къуллугъчи. - Райондин агьалийрин сагъламвал хуьнин къуллугъда алай вахтунда чпихъ хъсан чирвилер ва тежриба авай 94 духтур, 360 кас юкьван медицинадин работникар ва гьакIни 95 кас санитарар, технический работникар ава. ЛГ, 2004, 15. VII. 2) дяведин майдандилай хер-кьацI алайбур кIватIдай къуллугъчи. 3) мектебра михьивилериз килигдайди.

САНИТАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера санитар тир пешекарвал.

* санитарвал авун гл., ни санитар тир къуллугъ кьилиз акъудун.

САНИТАРКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра санитар дишегьли.

САНИТАРКАВАЛ сущ.; -или, -иле;. илер, -илери, -илера дишегьлиди кьилиз акъудзавай санитар тир пешекарвал.

* санитаркавал авун гл., ни дишегьлиди санитар тир къуллугъ кьилиз акъудун. Школада адаз кьван хъсан гьич. садазни тарсар чидачир, вичини школада санитаркавал ийизвай. А. А. Умуд.

САНКЬУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йри як алаз рганвай яцIу кIараб. Еке санкьу кьуна сиве Кьилди вичиз жакьваз кIинда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. Ам къаршиламишай Ханума яргъи тIвалуналлай санкьу адан гъиле вугана... З. Э. Муькъвел гелер.

САНКIАР сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра нагьакьан кас, чIуру кIас.

САНКIАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера нагьакьан касдиз, чIуру касдиз хас тир кар, амалар.

* санкIарвал авун гл., ни нагьакьан касдиз, чIуру касдиз хас кар авун.

САНЛАЙ нар. 1) сад хьана. - Эгер квез зун кIандатIа, куьне вирида санлай зи сагълугъдай санал чай хъухь. Ф. Гьуьлуьн руш. Чахъ инанмиш жемят садни амачиз, вири санлай, душмандал къарагъда, -лагьана Агьмеда... А. И. Самур. 2) вири сад хьиз фикирда кьурла. Санлай XX асирда, яни са виш йисан къене, лезгийрин 70 далай виниз хуьрер михьиз терг хьана. Тек са КцIар районда Дабур, Яргун, Куьрел, Шелехуьр, Хуьруьнхуьр, Гурсан, Магьмудахуьр. ЦIуру хев, Рутар, Пеленхуьр, Кучумахуьр, Легар, ЧIаракIар, Юсуфахуьр... арадай акъатна. М. М. Чи чкайрин тIварар.

* санлай къачурла нар. умуми гьал фикирда кьурла. Чи коллектив гьамиша гьилле галачиз кIвалах ийиз алахъна. Алай вахтунда, санлай къачурла, ина авай 345 кас, гьа гьисабдай яз 78 водитель чпин кеспидив рикI гваз эгечIзавай инсанар я. ЛГ, 2003, 13. XI. Колхозчийри никIерай ва саларай, санлай къачурла 28459 манатдин къимет авай культураяр кIватIна... ЛГ, 2004, 8. V. Санлай къачурла, "Эбеди ктаб" вичиз тешпигь авачир багьа ктаб хьанва. Амма гьар са гуьзелдик са синих жеда лагьайвал, гьайиф хьи, адак хейлин нукьсанарни квачиз туш. А. М. "Эбеди ктабдикай" веревирдер.

САНСУЗ нар. кьадар авачир кьван гзаф. Къизилбашрин кьушунар девлетлу Къебела магьал талан-тарашна, сансуз мал-къара ва хеб-цIегь гваз Шамахдихъ элкъвена. З. Р. Гьажи Давуд.

САНТИМЕТР урус, сущ.; - ди, - да; - ияр, - три, - ийра метрдин виш паюникай са пай.

САНХЪАЙ нар. 1) са терефдихъай. Пиянбуру галтадунар акъвазар тийиз, гьарда санхъай гьа дишегьлийрал вигьидай гьерекатар давамарда). Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. 2) са рекьерай, тайин амалралди. - За лагьайвал, санхъай чна а камунисрин чпин арада шулугъ тваз алахъна кIанда. Муькуь патахъай, чна агъвал авай динж уртабабар гъавурдик кутун лазим я. Гь. Гь. Колхоз. Гьа и рушни гьа и гада авайвиляй дуьньяда Дурумлу я санхъай чикIиз, санхъай хъижез уьлквеяр. И. Гь.

САПАХЪ: * сапахъ сарар сущ. патахъ, ири ва кьери сарар.

САР¹ йис существительнидин гзафвилин кьадар. Кил. ЙИС¹ .

САР² йис² существительнидин гзафвилин кьадар. Кил. ЙИС² .

САРА, САРАЛ сас существительнидин чкадин падежрин формаяр. Кил. САС.

САРАГЪУЧ т-б., сущ.; - ди, - да; - ар. - ри, - ра дишегьдидин кьилин чIарар кIевдай затI. - Яваш садра. Тади къачумир… - жаваб гана фахрачиди вичин сарагъучдикай хкатна лацу мег куьрс хьанвай кьил галтадунивди. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: шуткьу.

САРАЛИ туьрк, т-б., прил. хъипи рангадин. Кечмиш хьайи Ленин шаирди сарали янавай тарцин хилез ухшамишна. А. А. Хсуси ягьдиз вафалу яз…

САРАЛУХ туьрк, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра чIулав лекь тIа хьунин азар. Частуна жуьреба-жуьре азарар авай. Виридалайни пис азар саралух тир. А. Къ. Мад сеферда инсандин ажузвиликай.

* саралух акатун гл., ник чIулав лекь тIа хьун.

САРАЛМИШ: туьрк, саралмиш хьун т-б., гл. хъипи хьун. Хьана саралмиш, даим даралмиш. ГьикI ийин агъмиш? ГьикI ийин саймиш? М. Ж.

САРВАН араб, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра тайин къайдада тунвай сесерин кIватIал. Багъда билбил - лугьунар хуш, Хуш сесерин сарван я зун. Ш. Садихов. Я дуст кас!

САРАР, САРАРИ сас сушествительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. САС.

САРМА сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра язавай патрондин пистонда акьадай яракьдин тадарак. М. М. Гь. Русско-лезгинский словарь.

САРДАР кил. СЕРДЕР.

САРСАХ фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра бегьем фикир тагудай, анжах вичикай фикирдай. Синоним: кстах.

САРСАХВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера сарсах тир гьал. Синоним: кстахвал.

САРСАХВИЛЕЛДИ нар. сарсахвал хас яз, бегьем фикир тагана, кстахвилин лишанар кваз. Синоним: кстахвилелди.

САРСАХДАКАЗ нар. бегьем фикир тагуз. Синонимар: кстахдаказ, сарсахвилелди, сарсахдиз.

САРСАХДИЗ нар. сарсах яз. Синонимар: кстахдаказ, сарсахвилелди, сарсахдаказ.

САРУ фарс, прил. 1) мичIи-хъипи. 2) (чIехи. гьарфуналди - С) эркекдин хас тIвар - Сару. Куь дахни, зунни инлай фейи ЦIарудин стха Саруни санал цанар цазвай трактористар тир. Б. Гь Заз эвера.

САРУБУГЪДА туьрк, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра къуьлуьн жинс. Сарубугьда туна кьулухъ, Хархардиз майдан хьана хьи. С. С. ГьажикIа. Сала авай сарубугьда, Сарубугьда гурвал хьана. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Вилик адан цуьквер алай чайникда авай чай, сарубугьда къуьлуьн фу, дуьдгъвер, къайгъанах квай. А. Ф. Бубадин веси. Вучда вуна сарубугьдад факайни, Паласадин ранг алачиз хьайитIа… А. С. Лезги куьче.

САРХУШ фарс, шиир, прил. еке ашкъидив, гьевесдив ацIанвай. Яд - уьмуьр я, яралуг туш Чурурдай жигер. Яд -им фу я, чан я сархуш, Я мелни мехъер. А. Ал. Андреян булах. Анжах чи къуш тушир сархуш, Гуя тир хабар. А. Ал. Лацу лифер. Кьуд пата хъуьтIуь гайи азабар чандай акъудиз, гатфарин чими рагъ гузвай сархуш хуьруьн нуькIверин ванер гьатнава, чуьллерилай бугь алахьзава, тарарал тIурар хъиткьинзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* сархуш авун гл., ни-куь вуж еке ашкъидив, гьевесдив ацIанвай гьалдиз гъун. Зун бахтлувилин ашкъиди сархуш авунва!. Къ. М. Экуь инсан.

САРХУШАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; - да, - на; - из, - зава; сархушар авун, сархушар тавун, сархушар тахвун, сархушар хъийимир еке ашкъидив, гьевесдив ацIанвай гьалдиз гъун. Гагь ада ви иер чиниз Гуда таза теменар, Чи дагъларин шагъварди хьиз, Сархушардай сегьерар. Б. Къурдулов. Гьевесдин гад…

САРХУШВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера еке ашкъидив, гьевесдив ацIанвай гьал.

САС сущ.; - ра, - ра; - рар, - рари, - рара 1) недай затI сиве кьун патал, жакьун патал сиве авай кIарабдин орган. # ~ акъудун, ~ хъиягъун, ~ тIа хьун, сарар чуьхуьн. Манкъулиди вичин макъар хьтин сарар дуьздал акъудна. А. И. Самур. Адан хци сараризни гужуналди муьтIуьгъ хьайи чуьхвердай акъатна мецихъ галукьайди сивер ртIидай туькьуьлвал хьана. А. Исм. Алукьдай ахвар. Са гьал такьат кумай чакъалри ажугълувиляй сарар сарарал илисна, чеб алцурар авур сикI жугъурна. Къ. М. Душмандин тум. Кици сараривди кIерец хана, хъиреяр гадриз хехвер жакьвадайла, Магьсуд гьейран хьана амукьдай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) векь-сам кIватIзавай цуьруьгъуьлдин тупIар хьтинбурукай сад. Мукалар, дергесар хци ийизвай, цуьруьгъуьлдиз ва ругунриз сарар хъиязавай, арабада гиг, викIина кIар твазвай, алеррик кьам кутазвай. З. Э. Муькъвел гелер. 3) юг гатазвай ругундин кIаник пата акIурнавай кIеви къванцин кIус(ар). * виликан сарар, некIед(ин) сас.

* сарак акатун гл., вуж, вуч нин аслу гьалдиз аватун. Залум Деникинни Колчак Акатна фяледин сарак, Авуна кукIвар, Дагъустан. С. С. Дагъустан. Синоним: пацук акатун. Антонимар: саракай хкатун, пацукай хкатун.

* саракай хкатун гл., вуж, вуч нин аслу гьалдай акъатун. Гьайиф, ам зи саракай хкатна, тахьайтIа чирдай за. Р. Синоним: пацукай хкатун. Антонимар: сарак акатун, пацук акатун.

* саралай авун гл., ни вуж-вуч 1) бегьемвилелди нез тежез, сарарив жакьваз, сас ягъиз алахъун. 2) тIуьна терг авун. - Хъфена тадиз кьада за сиягь И тамавай кьван гьайванрин вири. Ахпа саралай ийиз гьар сиягь, ЯцIу ийида за жуван фири. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Синоним: чакъвалай авун.

* саран кIаник кутун кил. сарак кутун.

* сарар хци авун гл., ни. алахъун, гьазурвал акун. - Гила ада вичин, гъиле авай куьлуь кьушунралди сифте куь отряд терг ийида лугьуз, сарар хци ийизва, - элячIна Пайтеров партизанрин мукъаят артухарунин ва женгинин месэлайрал. И. Къ. Смоленский чилел. Синоним: сас регъуьн.

* сарар экъисун векъи, гл., ни низ хъуьруьн.

* сарари калар авун гл., нин гзаф мекьи хьун, мекьивал гьисс авун. А чIавуз Махнодин кьушундикай чуьнуьх хьайи Нямет тек амукьна, рикIикай туртур хьана, сарари калар ийиз, хъуьтIуьн йифиз нянлай пакамалди чухурда тIакьанай. З. Э. Йифен тIурфан.

* сарариз кьилав гун гл., ни 1) рахунар авун, ихтилатар авун. [Къаравили] О, Селим Бадрудинович, куьн атана инал, заз са чIар кьванни канач. Куьн акун, квехь галаз сарариз кьилав гун заз гьамиша хуш кар я. Н. И. Гьакимрин папар. 2) яргъалди ийидай тIуьнрик умуд кутун. Кьве вацралай халуд хцин мехъер я, гьавиляй зани зи сарариз гиламаз кьилав гузва. Р.

* сарарикай (сарарин кIаникай) рахун гл., вуж наразивилелди, артух хуш авачиз рахун. -Анжах Алидарал адалай нарази тир саягъда, Сарарин кIаникай жаваб гана Умалата. М. Ш. Шад хабар. -КIвал чна ваз аквада, юлдаш учительница, анжах ваз бегенмиш жедатIа, чидач заз, сарарикай хьиз рахана директор. Я. А. Гуьлдесте.

* сас кутун гл. 1) куь кьун, сараралди кIасун (кицIи). 2) регъуь техил регъведайвал сас (сарар) кутун.

* сас регъуьн гл., ни низ ажугълу хьун, масадаз зарар, зиян гуз алахъун, кьисас кьун. Димкадиз амукьнавайди сас регъвез мурта авай гагь Андреяз, гагь Аминатаз килигун тир. И. Къ. Смоленский чилел. Бонапарта мадни сарар регъвезва: - Валлагь, чеб за ийида хьи тикеяр... М. Б. Зун ва Наполеон.

* сас саравай къакъудиз тахьун гл., нивай гъамлувиликди, фикирдикди рахадай ашкъи тахьун. Ийидай кьван веревирдер, Къакъуд жезмач саралай сас. С. А. Веревирдер.

* сас сарал илисна нар. эхиримжи къуватар кIватI хъувуна.

* сас (сарар) хъиягьун гл., ни 1) сас (сарар) ягъунин гьерекат тикрар хъувун. 2) сиве авай сас акъатайла, адаз эвез яз духтурди масад хутун.

* сас (сарар) экъисун гл., ни низ вич бегенмишариз алахъун (шитвилер авуна). [Гьуьруьханум]. - Я чан къужа, Мад ваз тийижир кар авач. Зун гьамиша ахварайни а рушан къайгъудик ква. Жуван велед я, рикIиз ширин я. Ам агакьнава. АвтIа патахъ Али чидани ваз? Адахъ галаз сас экъисзава лагьай ван галукьна захъ. З. Э. Гуьлзада.

* сас ягъун гл. 1) са вуч ятIани сарал гьалчун; 2) сас (сарар) илиснуналди гел кутун ичиник (емишдик); 3) регъв гъуьр регъвез жедай гьалдиз гъун. Синоним: сас кутун.

САТАМ нугъ., сущ. са мам квай цIегь ва я хеб. Ф. А. Г. ОЛЛЯ.

САТИН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра памбагдикай ва я ипекдикай хранвай парча. КъазунайтIа ви булушкадин хел, Хьурай зун аниз хъиягъдай сатин... М. Б. Къе кIур гуда...

САТИРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра художественный эсерра гьакъикъатдин эйбежер терефар къалурдай жанр. Сатира яшайишдин, инсанрин пис мурдар, эйбежер гьалар, сифетар дуьздал акъуддай ва абур тергун, пислемишун, абурун аксина женг чIугун патал, абурукай ягьанат авунин, абурал хъуьруьнин формада туькIуьрнавай произведенийриз лугьуда. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Сатирадин роман яз тестикьзавай «Пад хьайи рагъ» романдик мифологиядин жердин къати лишанарни ква. С. Алиева. Лезги литературада роман арадал атуникай.

САТИРИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сатирадин эсерар кхьизвайди. Сулейманан сад лагьай девирдин шииррикай ва и девирда абурун асул лишанрикай рахадайла ам лезги шаиррикай гзаф гьунарлу эвелимжи сатирик шаир тирди къалур тавун виже къведач. М. М. Гь. ЧIехи шаир.

САТИРИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера сатирадин шиирар кхьидай пешекарвал. И цIийи девирда, совет власть гъалиб хьайидалай. кьулухъ, Сулеймана вичелай тек са сатириквал ваъ, тек са инсанрин усал хесетрал хъуьруьн, абурун синихар къалурун ваъ, гьакI абурун хъсан сифетар къалурунни..., бахтавар уьмуьрдин тарифунни алакьдайди субутна. М. М. Гь. ЧIехи шаир.

САТУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цурун еке кружка. За сатул гъана. Зун кIвализ фена гьаятдал хкведалди Халиса цел фенай, заз анжах адан ичIи квар ахкунай. Бадеди сатулда яд цана Хелеф халу дал яргъи авуна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

САУНА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къайи ва чими ятар, кьуру гьава авай эхъведай чка. Республикадин меркезда къугъунрин ( игорный) бизнесди гегьеншдиз цуьк акъуднавайди, саунайра, казикойра, дискотекайра шаклу крар кьиле физвайдакайни лагьана. ЛГ, 2005, 31 III.

САФ¹ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -кр, -ари, -ара техил, гъуьр михьун патал эчIядай алат. Ирид фарин гъуьр сафунай яна. Ф. СакIандин кикев гвай сафуна кьуьл эцяна, саф элкъвез-элкъвез кIвалин муькуь кьилиз акъатна. А. А. Лезгияр. Сафуна авай пул акур далдамчидин чиник хъвер акатна, далдамди кIарарив хам къазунзавай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. * цIийи саф хкунал, цIийи свас кар-кеспидал,

* саф-саф хьун шиир., гл., вуч гзаф тIеквенар авай гьалдиз атун. КIваляй са къари экъечIна. Дуьньяяр акур, саф-саф хьана, вични сифтегъал рангни квадарна рагъул са затIуниз элкъвенвай шалдин кIаникай... чIарар хкатнавай. Гь. М. Им къван, им ни терез. Синоним: тIекв-тIекв хьун.

* саф хьиз авун гл., ни-куь вуж тIеквенар акъудун.

* сафуна авай мух хьиз зурзун гл., вуж кичIевилин гьиссери кьуна бедендик зурузун акатнавай гьалда хьун. И вахтунда зун сафуна авай мух хьиз зурзазвай, - лугьузва Эскендаран Бажиди. Къ. Къ. КIири Буба.

* сафунай килигайда, - ваз зун гьикI аквазватIа, заз вунни гьакI аквазва, - лагьана мисал 'вун захъ галаз гьихьтин алакъайра хьайитIа, зунни вахъ галаз гьакI жеда' манадин ибара. -Адан чинин ачухвал ви чинилай аслу я. Сафунай килигайда лагьана хьи, ваз зун гьикI аквазватIа, заз вунни гьакI аквазва. Вири гьа и гафунин къене ава. З. Э. Арифдиз ишара. Сафунай килигзавайдавай, ваз зун гьикI аквазва лагьана хабар кьурла, жаваб ганалдай: - Ваз зун гьикI акваватIа, заз вунни гьакI аквазва. А. М. Вучиз икI я?

* сафунай ягъун гл.; 1) ни вуч техил михьи авун патал сафуниз вегьена тIеквенрай авадарун. Малум тирвал, техил буллухвилелди авай касди, ам регъуьз тухудалди сафунай яна хапуршапурдикай михьда. З. Э. Муькъвел гелер. Гьар экуьнахъ вун верчерин мукара къекъвез жеда, гагь вун фу чрадай гъуьр сафунай ягъиз айвандик ацукьна аквада, гагь нек ацаз калик жеда... М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) ни вуж гзафбурукай сад хкягъун. Амма дарвал аваз, хизан къалин яз акъакь тийиз хьайила, михьунар арадай акъатда... Гьа икI советрин властдин сифтедай идарайра къуллугъчияр сафунай тияна эцигизвай. З. Э. Муькъвел гелер.

* сафунай язавайди хьиз гл. къалиндиз ва гзаф (марф, жив къун). Сафунай ягъизвайд хьиз марф къвазвай юкъуз Сулейман гьаниз фенвайди тир кьван. З. Э. Кек галкIизва. Куьлуь чиг квай. На лугьуда, им сафунай ягъизвайди я. Куьчедал акъвазиз жедай тегьер авачир. З. Э. Рамзият. Жив сафунай ягъизвай югъ тир. Гьаятни кьацIанвай. З. Э. Скульптор.

САФ² араб., шиир., прил. михьи. РикIе дердер ава гзаф, Инсан амач къилихдиз саф, Кесиб халкьди гузва къе гаф, Куьтягь хьана такьат, билбил. М. Алп. Билбил. За ялзава - чара авач - жезмай кьван Зи кьисметди хиве тунвай саф парар. М. Агьмедов. Зи дуьнья.

* саф хьун шиир, гл. михьи хьун. Вуч я мебель? Тахтадин патар. Вуч я Гьамга? Шуьшедин къапар. Сагъ хьурай, Саф хьурай Зи рикIин кусар! А. Ал. Хъен галачир рикI.

САФА араб., шиир, сущ.; ~ди, -да; -яр, -йри, -йра лезет. Чир хьанач дад сафадин. А. Ал. Пуд тахан триолетар. Уьмуьрдикай тахьай вафа, Гьайиф къвечни чIугур жафа? Катайла вун туна сафа, Уьзден, вуна вуч лугьуда? С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* сафа хьун гл., лезет хьун. Гатун жафа ХъуьтIуьн юкъуз жеда сафа. И. Гь. Вун жегьилдиз...

* сафа къачун гл., ни нивай лезет хкудун. Гъелбет, ада чIугур жафа, Эхир ада къачуд сафа. Гъиле кьуна зурба бафа, Заз адан гьайбат акуна. С. С. Заз Инжиханан зегьмет акуна. Инал къведа къачуз сафа Гъатта начагъ кас. Гьяркьуь хьана мадни юрфар Квахьда чандин пас. А. Ал. Андреян булах.

САФАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сафа авай гьал. Инал, и пак тир пIирел, Аллагьдивай сафавал кIанзавай чIавуз кьванни нефсиниз тербет гуз жезвач. С, Ярагъви ашукь Уьзден.

САФАЛУ прил. лезет квай; лезет гудай. Ина авай къизилгуьлер сафалу, Гила ина теменрин руьхъ къугъвазва. А. Ал. Ина авай...

САФАР¹ саф существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. САФ.

САФАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гамунин нехиш. Кикер, кIекер, фурар, сафар - Яраб сирлу нехишар? Ф. Н. Бубуйрин чуьл.

САФРА¹ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къене авай лекьини арадиз гъизвай къацувални хъипивал акахьнавай ранг алай туькьул жими затI.

* сафра хун гл. сафра азардикай хкудун. Тадиз хуьруьз хъфена, цIвегь хъвана, сафра хана кIанда. Маса чара авач. З. Э. КУТВ-диз фена.

* сафра хьун гл., вуж сафра азарди кьил гун. Тарал алай къацу ичер, Абур немир, сафра жеда. ДакIанбуруз фимир, рушар, Кьиляй-кьилиз жафа жеда. Ф. Ветегадиз герекбур вун хьтин неречIар туш Ана ви кар авач, - лагъана имиди. Вун ана къай фена сафра жеда. З. Э. КУТВ-диз фена.

САФУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; саф авун, софт авун, саф тахвун, саф хъийимир кукIварун, тармарун. Амма захъ зи атIай фикир-гаф ава. Ваз гьакьванни гуьзелзавай женнетди Чи азадвал, чи муьгьуьббат сафзава. З. Къ. Вуна пара тарифзава женнетдин.

САФУТI араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) дишегьлийрин гъалар-рапар твадай самарикай хранвай элкъвей кьезил затI. Набат диде гъиле сафутIни аваз, рикIик къалабулух кваз инихъ-анихъ килигзавай. "Литературадин дагьустан", 1989, № 5. 2) самарикай хранвай кьилел алукIдай элкъвей затI. Ада вичин чIар фейи кьилел алай сафутI са къерехдиз, чIурал, гадарна. А. Фет. Кьерен къванер.

САХАВАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичиз авай затI масадаз гуз гьайиф текъведай, гъил ачух. Синоним: заха.

САХАВАТВАЛ сущ.: -или, -иле; -илер, -илери, -илера вичиз авай затI масадаз гуз гьайиф текъведай хесет, гъилин ачухвал. Нефсалиди вичин гъилер цIийиз экъечIнавай ракъинихъ яргъи авуна, адан гъунаррин, адан сахаватвилин тариф ийиз башламишна. А. И. Къиргъин. Синоним: захавал.

САХВ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара сад-садал алчуд хьана чиляй фидай шуькIуь набатат.

САХИХ туьрк, прил. гьакъикъи.

САХИХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гьакъикъивал.

САХЛАМИШ: * сахламиш хьун гл., вуж-вуч пуч тахьана, кьин тавуна амукьун.

САХЛАМИШУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сахламиш авун, сахламиш тавун, сахламиш тахвун, сахламиш хъийимир пуч тавун, кьин тавун.

САХНАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ра дергес тумунихъ акалдайла гьалдзавай ракьун уьнуьг хьтин затI.

САХСИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дараматдин къав кIевун патал кайи чепедикай ва я цементдикай авунавай кьуд пипIен материал. Сахсийрал, абуру гару тухун тавурай лагьана, инлай-анлай къванер эцигнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* сахси ягъун (чIугун) гл., ни сахсидалди кIевун.... клубдин сахси янавай къавун чIередин кьилел симер алай къакъан кьве ланш кукIурнавай. А. А. Умуд. Алахънава устIар жегьил сахси чIугваз кIвалерал... Къ. Р. Чинарар. Къавариз шифер, сахси, ракь янавай, багъ-бустан, шуьшебенд айванар галай кьве мертебадин кIвалер саки виридахъ ава. ЛГ, 2004, 28.II.

САХСИДИН прил. сахсидикай раснавай. Чиле акIурнавай фитедай хьана чIулав хьанвай даяхрин гъварарал сахсидин къав алай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

САХСИЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сахси ядай пешекар.

САХСИЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сахсичидин пешекарвал.

* сахсичивал авун гя, ни сахси ядай пешекарвал авун.

САХТИЯН фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, -ра лапагрин хамуникай авунвай тумаж.

САХУР дин, сущ.; - ди, - да; ар, - ри, - ра Рамазан(дин) вацра пакаман ярар алукьдалди фу тIуьн.

САХЪ йис существительнидини чкадин IV падеждин рахунрин форма. Кил. ЙИС.

САЧ туьрк, сущ.; - уни, - уна; - ар, - ари, - ара цIал эцигна фу чрадай, техилдин тварар акъугъардай чугундин алат. КьацIал алай сач хана, Атай енгед кIвач хана. Ф. Шагь-Буба халудин гьаятдин са къерехда кьве дишегьлиди сачун фар ийизвай. Сач къванер эцигна туькIуьрнавай кьул хьтиндал эцигнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* сачун(ин) фу сущ. сачунал чрай фу. ЦIакул янавай сачин фуан арада тваз, кьел вегьиз, бугъ алахьзавай картуфар гьикI недайтIа, рикIел аламани? Р. Гь. Зи ирид стха.

САЧАХ туьрк, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра са квехъ ятIани галай куьрс хьанвай цIилер. Вун, гарданда чам туна, сачахар галай лацу шалдин пIипI къуьнелай вегьена,… къведай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

САЧУЛ прил. Кавхадин гадани сачул, са таханди я. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

САЯ фарс, прил. 1) са рангунин. Сад муькуьдаз ухшар тушир; сад муькуьдалай чIехи ва я гъвечIи тир… сад цIару ва я рехи, муькуьдан ранг сая чIулав ва я лацу тир… А. Исм. Эхиримжи къув. 2) лайихвал, лайихлувал. 'Урра! - лугьуз ацукьдач вун, Рази хьана къайдадал, Сая амай кьван амукьда вун - Вегьез тадач арадал. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Адан саядихъай кичIе хьайи завай, ам алатайла къванни экьуьгъиз хьанач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 3) таъсир. Хциз за бубавал авуна кIанзавайди тир, са фасикьди ам захъайни чинеба Бакудиз фялевал ийиз тухвана, гьана Инкъилабчийрин саядик акатна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. - Эй, дуст! На чаз а Аслан ва Юсуф ханарин фигъилрикай хабар авач лугьузвани? Аслан хандин саядикай хкечIиз кIанзавай Юсуфаз дах маса гана, урус пачагьдивай къуллугъар къачуз кIанзава. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Ашукьдин сесини чан алачир шейэрни саяда твадай, ада мани лугьудайла, гьатта гуьнейрай авахьзавай шимерни акъваздай, З. Гь. Лезгийрин риваят…. вичиз гайи суалдиз бегьемвилелди жаваб гузвачир, на лугьуди ам залан дердийрин саядик акатнава… 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав.

* сая рак сущ. чина нехишар авачир са хилен рак.

САЯГЪ араб, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра къайда. «Сагъ хьуй» лугьун «досвидани» - Им маса саягъ хьана хьи. С. С. Девлетлуяр, чиновникар.

САЯГЪДА кIус. тегьерда. Дуьа кIелайдалай гуьгъуьниз, кьил кIарцIи ягъай саягъда, вичин рикI ацукьай, Херем секинвилелди кIвалихьди рекье гьатнай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: хьиз.

САЯХВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера мукъаятвал. Исятда вахтар гзаф чIурубур я, кьил акъудун четин хьанва. Гьар акатайдан чIалахъ ягъана, яб гана жедач. Саяхвал хуьн чарасуз я. А. И. Самур. Душман пехъи жердавай Къазимегьамеда вичин саяхвални артухарна кIвалах мадни гужлу ийизвай. А. И. Самур. Синоним: мукъаятвал

СБЕРКАССА урус, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра гражданри чпихъ авай пул харж тахьун патал ва адал артухан процентар атун патал эцигдай гьукуматдин махсус идара.

СВАЛ сущ.; - ди, - да; - ар, - ари, - ара дагъдин нуькI. Зун садлагьана кегькир хьана амукьнай: таниш тушир дагъдин къекъуьнра гьалтай такабурлу суван къунар, инлай-анлай къурху кваз къарагъай сваларин уьфтер, кьуд патаз атир хъченвай цуькверин хунчаяр рикIелай алатай хьиз тир… Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Тек жигъирдиз акъатна свал, Таза чигер дадмишна лагь. П. Ф. Мани.

СВАР сущ.; - ци, - це; - ар, - ари, - ара сагъ затIунай акъатай хъиткьер. Мукьва-кьилийрив закай фад хабар агакьна. Духтурди чапла патан юрфай свар атанвайди тайинарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: фер.

СВАРАГ туьрк, сущ.; - ди. - да; - ар, - ри. - ра са шумуд кас санлай, са шумуд касдин кIватIал. Адан свараг мукьва жедайла, рекьи, гъугъ ацалтна, залан машинар фидай ван къачудай. А. Э. Квак. Синоним: гуругь.

СВАРЩИК урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра ракь цIурурна ийидай кIвалахрин пешекар…. чи сварщик Къадир хьтин зегьметкеш, намуслу. къанажагълу кас заз акурди туш. Х. Ш. Гъилер - къизилдин, крар - заргардин.

СВАС сущ.; - уса, - уса; - усар, - усари, - усара 1) гададиз пабвиле гъизвай руш. Абдулмуминаз мехъердай вахт хьайила, Салегьат хала сусахъ яргъара къекъвенач: ада къунши Мирзали халудихъ галаз кьавумвал авун кьетIна. Х. Ш. Камаллу, марифатлу, адалатлу… 2) диде-бубадиз, вах-стхадиз чпин хциз, стхадиз пабвиле гъанвай дишегьли. 'Матишкаяр" лугьунин себеб ам я хьи. и тухумдин итимриз чпин дишегьлийрал, папарал, сусарал, матишкайрал хьиз, чIагай парталар алукIиз кIанда. С. М. ЦицIигъ-наме.

* свас гъун гл. 1) ни эвленмиш хьун. свас гъайила, гъвечIи гадани шегьердиз хъфена. ЛГ, 1992, 31. Х. 2) каузат., ни низ эвленмишарун. Бубади тади гьалда гададиз свас гьана. Р.

* свасан паяр сущ. гъуьлуьз тухвай руша гъуьлуьн мукьва-кьилийриз вичин патай гудай затIар. Мехъерикай заз свасан паяр гъида. ЛГ, 1992, 25.II.

* свас тухудай (тухур) макьам сущ. бубадин кIваляй руш гъуьлуьз тухудайла ядай макьамдин тIвар. Язава макьам, акьализ ванер, Язава анжах свас тухур макьам. А. Ал. ГъвечIи далдамчи.

СВАСВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера свас тир гьал. Кьилел алай бишмедикай Ваз свасвилин дуьгуьр хьурай. Ф. КIанидахь галаз фидай уьмуьр бахтаварди я, ширин вах, свасвилин парталар за атана алукIда вал. Анжах мехъерар гежел вегьемир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

СВАХ сущ.; - ухва, - ухва; - ухвар, - ухвари, - ухвара сивин къвалара жедай кIеви ва еке сас. Саларбандиз - салар, Лежбердиз - малар, Юг гатайдиз - хвар, Динжвилиз ахвар, ЗатI жакьваз сухвар ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. Ви сифте кам. Яраб чаз мус аквадатIа?. Мус ви таза аби хьирхьам Свах экъечIна дакIвадатIа? А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ваз чида хьи, Мердан стха, сухван тIал яман шей я. Гьавиляй тIазвай свах акъудна кIанда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* акьулдин[камалдин] свах.

СВЕС нугъ., сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера лил.

СВОЛОЧЬ урус, рах., в., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра угъраш. [Мегьамедбег]. А сволочдин тIвар гила кьве йиса зи буржар алайбурун списокдай акъатзавач... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

СЕАНС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра; са гъилер (са сеферда кино къалурдай вахт, са сеферда са вуч ятIани ийидай вахт). [Селим]. Зун экстрасенсдин сеансриз физ са шумуд югъ я. Ада руьгьдикай хкатзавай ерияр, лишанар чкадал хкиз куьмек гузва. Н. И. Гьакимрин папар.

СЕБ араб, сущ.; -перар, -перри, -перра экъуьгъун(ар).

* себ [себ-сив] гун гл., ни низ экъуьгъун. Гагь себ гудай, фитне твадай кулакри. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Вун кIантIа йикь, кIантIа вуна тIебиатдиз агьузар ая, себ-сив це. Адаз хабар авай затI туш. А. А. Пад хьайи рагъ. [Зарлишан]. Агатмир зав, алчах, за ви кьил кукIварда ( ягъиз гьазур жеда). Рагьметлу дидедиз себ гудай кафир. Квахь зи вилерикай! Н. И. Гьакимрин папар. - Вуч жеда кьван! - патав хтайлани сеперар гун давамарна ада. Агь, мердимазар! Ламран хва! Кепеюгъли! Инсан яни ам... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

СЕБЕБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) са вуч ятIани арадал гъизвай маса затI. Яратмишна лукI Аллагьди хьун себеб аваз панагьди. Е. Э. Нехирбан. Абурун арада, кьве терефдинни ругьанийри тунвай зидвал, сад-садаз негьвал, душманвал амач лагьайтIа жезва. ИкI хьунин себебар ава. Къ. М. Рекьин риваятар Жегьил шаиррин произведенийрин чIал векьиди, зайифди хьунихъ маса себебни ава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунрин бязи месэлайрикай.... сакIани яргъалди чIугур са фикир кьилиз къвезвач, и кардин себебни, аквадай гьаларай, марф я. З. Гь. Лезгийрин риваят. Чахъ гилани са туькIвей, вич пешекарри хъсанди яз гьисабнавай Дагъустандин тарихдин ктаб авач. Себеб ам я хьи, чна мукьуфдивди Дагъустандин вири халкьарин, гьар са халкьдин, гьар са хуьруьн, азад обществодин, тухумдин, тарихда вичин тIвар тунвай инсанрин яшайиш, абурун кIвалахар, яратмишунар чирзавач. С. М. ЦицIигъ-наме. Синоним: делил. 2) чара. Жедач жал дердиниз чара, Себеб дарман, алагуьзли? Е. Э. Алагуьзли.

* себеб хьун гл., вуж-вуч са кар кьилиз акъатунин акъуд тавунин кар хьун. ЧидайтIа квез халкьар вири Вилик финиз себеб жери, Дидедин чIал туна, гъейри Патан са чIал вуна къачур... Н. Ш. Гьайиф. Гзаф азабар ва зегьметар чIугуна арадал гъайи бахт, сабурлувал, дурумлувал ва инанмишвал акъакь тавун себеб хьана, инсандин гъиляй акъатдай вахтар гзаф жеда. 3. Э. Рамзият.

* себеб яз нар. са кардин нетижа яз. Анжах са кар гьеле туькIвенвач; микрофонар, эквер тахьун себеб яз, кутаз хьанвач. М. Б. ЦIийи мискIин. Абурун виридан чалишмишвилер себеб яз къе чи карханадал чан хтанва. ЛГ, 2004, 15. VII. Синонимар: нетижада, ужунда.

СЕБЕБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер. -илери, -илера себеб тир гьал. Драмадин эсерда диалогдивай кьетIен истемишунар. ийида: ам сегьнедин шартIарив кьурди хьун, яни ада артистрин къугъунин патахьай материал гун, иштаракзавай ксар рахуниз ва абуру кар авуниз себебвал авун, абурун гьиссер, рикIин гьалар лугьун лазим я. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

СЕБЕБКАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са кардин себеб тир затI-кас. Пакамаз маргъузар авахьзавай Селиматан чина рагъ ава. Ам безетмиш хьанва. И гъалдин себебкар Каминат я. Ада гьакъикъат чирна, вичин дуст гъавурдик кутуна. З. Э. Арифдиз ишара.

СЕБЕБСУЗ прил. себеб авачир. Вун себебсуз хьана пашман. Е. Э. Къарагуьз. Ахпа гьикI ятIани адаз вичин наразивал себебсузди яз жагъанай. А. Къ. Нехирбанни лекь. ЦIугъар, гъугъар акъудиз, абуру, себебсуз чпин секинвал чурна, рикIерик къалабулух кутур кчалай наразивилер къалурзава. А. Исм. Эхиримжи къув.

СЕБЕТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) тIваларикай хранвай чIехи зимбил. Бубади шуькIуь тIваларикай себет храна. Р. 2) инсандин, гьайвандин скелет. Сурар селди тухвана, инсанрин себетар винел акъатна. Р.

СЕБЗЕВАТ фарс, т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра салан къацу хъчар, пешер недай набатат.

СЕБИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра аял (хурудихъ галамай). Мад за гьикIан, жанаби Мегьамед-бег¹ .. Зи папар лугьур къурумсахдин рушари пудани йисан и кьилени рухузва, а кьилени. Себияр, кицIин гурцулар хьиз, акьван ава хьи, гьич сан гуз жезмач... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

СЕБУН гл., ни низ: -да, -на; -из, -зава; себ авун, себ тавун, себ тахвун, себ хъийимир сада вич масадалай наразивилин лишан яз адаз пис гафар лугьун, ракъурун. Гьайвазазни себзава: «Идани вуч авунай? Лагълагъчи, келледа ветI авай Мухсут зи чандал вегьена. А. И. Самур. Синоним: экъуьгъун.

СЕВ сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера тамара жедай, къалин ва яргъи чIар алай, яцIу кIвачер квай еке, къуватлу вагьши гьайван. # диши ~, эркек -; ~рен шараг, ~пен бала; ~рен магъара. Ам, ракьара тунвай сев хьиз, кIвале пехъивилелди къекъвена. З. Къ. М. Рекьин риваятар. Садра суван яцарин гъуьрчез фейила адал хер алай сев гьалтналдай. Яргъал чIугур дяведа ам севрел гъалиб атана. А. И. Къиргъин. Кьуьд хъфена гьатна гужа, Сверен патав экъечIна парс. А. Ал. Атана кьуьд.

СЕВГИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра уьмуьрдин юлдаш жез хкянавайди. Къариблухдиз акъатайла, Чара севги кьаз тахьуй, яр. Ф. Синоним: кIаниди, яр.

СЕВДУЬГУЬМ¹ туьрк, прил. кIани, рикI алай. Алагуьзли севдуьгуьм яр, ХупI масадаз гьат хьана хьи... Е. Э. Алагуьзли севдуьгуьм яр.

СЕВДУЬГУЬМ² сущ., ишир, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра кIаниди. Гьал четин я, севдуьгуьм, хьухь ваз хабар. Е. Э. Багьалу яр. - Я севдуьгуьм, вакай халис тIапIахъан хьанва, вични чиркин тIапIахъан хьанва. З. Э. Арифдиз ишара. - Заз вун перишандиз аквазва. Ви пархутар батмиш хьанвани, я севдуьгуьм? З. Э. Арифдиз ишара. - Ваз мадни чир хьухь хьи, гъуьлуь паб кьацIал эцигдайди эвленмиш хьайи анжах сифте варз я. Ахпа папа гъуьл кьацIал кьун герек я. Им рикIел хуьх, чан севдуьгуьм, азиз севдуьгуьм. 3. Э. Арифдиз ишара.

СЕВТ араб, т-б., сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера элкъвена хквезвай ван, сес. Тфенгдин къати ван акъатна. Адан севт кьус пата авай дигълари тикрарна. А. Къ. Нехирбанни лекь. Заз мехъерин абур гуьгьуьлрин севт чидачни! Чан чи адетар! Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

СЕГЬЕР араб, туьрк, шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра экуьнахъан вахт, югъ башламиш жезвай сифте кьил. Уьмуьр даим хьурай гуьзел Гатфар йикъан сегьер хьиз! Къ. Р. Экв я! Гуьзел я сегьер, багъ, чехир, къизилгуьллер, Кфилдин назик сес, бахтаваррин рикIер... Н. И. Гьакимрин папар. Ви хъуьруьнин сир вуч ятIа?... Рагъдан ятIа, сегьер ятIа, Зи гъамлувал, дердер ятIа? С. Султанов. Ви хъуьруьнин сир вуч ятIа? Синонимар: пакам, экуьн кьил.

* сегьер-сегьер нар. экуьнахъ лап фад. Сегьер-сегьер дагъда сиягьатда на... Е. Э. Гьалимат. Вахъ галаз сегьер-сегьер зунни кIвалахал экъечIда. А. А.. Лезгияр. Ам булахдал сегьер-сегьер яд тухуз атанвай Зелфиди квар ацIурунин ван тир. А. А. Умуд.

СЕГЬЕРАР гзафв. кь.; -ри, -ра мехъеррик, мелерик экуьн кьиляй зуьрнейрай ядай макьам, макьамдин тIвар. Адет хьанвайвал, июлдин алахьай йикъарикай са юкъуз колхоздин векьерин мел авуна. Ам агъадихъай ярар язамазди, зуьрнечийри кимелай хкажай сегьеррилай башламиш хьана: Б. Гь. Заз эвера. Мехъеррикай ихтилатар ийиз са акьван йикъар алатнавачир. Умуят халадин кIвалер авай магьледал югъни малум жедалди зуьрнейрин ван акьалтна. Сегьерар тамамарзавай устIарри «Экуьнин гьава» зуьрнейрин ванералди зурзурзавай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

СЕГЬНЕ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) театрда артистар чпин ролра къугъвазвай, артистри манияр ядай, докладар ийидайбур жедай чка. - Гуьлжегьредин роль нив жеда? - Жузуна Секината. Килиг, битIашан рушав вугумир гьа! Ам сегьнедиз экьечIзамазди. А. А. Умуд. За манияр сегьнейра, межлисра, халкьдин гуьзел гьавайрив лугьузва. Зун бахтлувилин ашкъиди сархуш авунва! Къ. М. Экуь инсан. Доклад ийиз сегьнедалла - вуж лугьун за? - кьукь; Лугьузва, бес, арифдардин весияр кьилиз Акъатнава: кьве гъил хурал эцигна ацукь. И. Гь. Рубаияр. Адаз Кремлдин чIехи сегьнейрилай манияр лугьун къисмет хьана, агъзурралди инсанри, кIвачел къарагъна, адаз гурлу капар яна. 1967 - йисуз Рагьимат Гьажиева Россиядин Федерациядин халкьдин артистка лагьай виниз тир тIварцIиз лайихлу хьана. ЛГ, 2004, 15. VII. 2) театрда къугъвазвай пьесадай са кIус. Ахпа 7-классдин ученик Шабанов Сайдума ва 5-классдин ученик Къазимегъамедов Алияра тамамарай беларусь халкьдин «Фу» сегьне залда авайбуруз пара бегенмиш хьана. ЛГ, 2004, 6. V. 3) сад-садахъ галаз алакъада авай гъвечIи вахтунда кьиле физвай гьерекатар, кIвалахар. Ам пакад юкъуз мад атанай. Мад гьа са сегьне тикрар хъхьана. Гьа икI са шумуд юкъуз. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

СЕГЬНЕЛАМИШУН гл., ни вуч сегьнедиз тамаша яз акъудун. Адан [А. Магьмудован. - А. Г.] «Къалабулух квай гатфар» пьеса гьукуматдин лезги драмтеатрди сегьнеламишна, халкьди ам гьуьрметдивди кьабулна. Литературдани хрестоматия, 1988.

СЕД шиир, сущ.; гуж, мусибат манадин чIуру хабар Секне хала! - гурарай хкаж хьана почтальон. - Ма, им квез я. - Вуч я им? - Извещение я им. - Вув, мусибат, сед хьана, Гуж; хьана зи Гьасаназ! А. Ал. Мирдамир.

СЕДЕФ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра; 1) юкьван тар авачир гьайванрин винел жедай кIеви кIарабдин гуьрчег къабух 2) перемдин хуруяр кIевун патал виликай акъуднавай тIеквера твадай муькуь патал цванвай элкъвей лацу затI. Седефдилай гуьрчег я лацу сарар. Е. Э. КIани яр. Перемдин хуруяр твазвайла, и арада седефни, зегьримар хьайиди, кьатI хьана капуз аватна. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Вич перемдин туьтуьнал алай седеф тваз алахънава, амма сакIани алакьзавач. Седеф тIвеквендал агакьзавач. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Селиматан дуст атана. Адан кIвач-кьил туькIвенва. КIуфал мили хъвер къугъваэва. Къувур, яру пIузаррин арадай лацу седефар хьтин сарар аквазва. З. Э. Арифдиз ишара. Синоним: дуьгме. 2) (чIехи гьарфуналди - С) дишегьлидин хас тIвар: Седеф. Амма Седефан сирдай кьил акъат тавур къуншийри масакIа лугьузвай. З. Э. Муькъвел гелер. За абурун хъиляй и гьамамрал парталар чуьхуьз кIвалахзавай Седеф лугьудай паб хкана кIвализ. М. Б. Спелар.

СЕДЕФЛУ прил. юкьван тар авачир гьайванрин винел жедай кIеви кIарабдин гуьрчег къабухдин пердеяр алай. Межлисрин шагь, седефлу саз, Вун сефил яз аквазва заз. Кьаз тежерла, гъилер зурзаз, Уьзден, вуна вуч лугьуда? С. Ярагъви ашукь Уьзден. Къуьне, седефлу ашукьдин сазни хьайила, ам гьар гьи межлисдин хьайитIани дамах тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

СЕДРИ туьрк, рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра; колхозчийри сесер гана хкязавай башчи. Къуллугъдин рекьяй кутадай тахсир жугъун тавурла, абуруз хуьре са тIимил гьая экъичай дишегьли аваз, адав седридилай Махачкаладиз шикаят ийиз туна. А. А. Лезгияр. - ТахьайтIа ам колхоздин цIийи седри я жеди?! И гаф хьайи седридай хабарсуз агь акъатна. А. С. Ислягьвилин шикилар. Хуьруьвай са тIимил къакъатнавай цин рекьин къекъуьндал "11 -пятилетка" тIвар алай колхоздин седри хьайи зи буба Шабана Ватандин ЧIехи дяве башламишдалди вилик цIийи кIвалер эцигнай. С. М. ЦицIигъ-наме. Синоним: председатель.

СЕДРИВАЛ супц.; -или, -иле: -илер, -илери, -илера седридин пешекарвал.... колхоздин седривиле хкягъай са тIимил йикъарилай ада кIвенкIвечи колхозчияр кIватна. А. А. Лезгияр. Гьа и йифиз Къурбан седривални, гьакъи таганвай чепивини рикIелай фена, кьве эркек веледдин гъилни кьуна хайи хуьряй катда. К. К. Яд атIай регъв.

* седривал авун гл., ни седри тир пеше кьиле тухун. ЦIуругуд йисуз колхоздин седривал авурди имни гзафни гзаф ччара хуьрера хьана. А. А. Лезгияр. Им Д. халуди седривал авур йисарихъ галаз алакъалу агьвалат я. А. Э. Ичин таралай:

СЕЗОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатда са кIвалах (тумар цадай, ичер атIудай) кьилиз акъуддай къулай вахт. Чун, элкъвей фурара силос кутун, герек авачир кар тирдан нетижадал атана, эцигунардай бригададиз чна, къведай йисан сезон къведалди, гьарда 100 тонн гьакьдай кьве хандакI эцигна куьтягьунин тапшуругъ гана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. - Вун гьакьван гьахъ кIандай итим ятIа, йисан эхирдиз, премия къачудайла, килигда чун, лагъана ципицIрин сезондиз хуьруьз хквез, амай вахтунда патарал къазанмишзавай Къачади. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

СЕЙКЕ прил. акунрай чIехи. Анжах и чIавуз, аялдикай сейке гада хьайила, бубади ам вичин патав хутахна. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Атайдани вижеваз чин кана: «Килигайла, сейке шувакь я, экуьн кьиляй эл махлукьдин вилик пицI дуьздал авунва, утанмишни туш», -лагьана. -Т. Д. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

СЕЙЛИ туьрк, прил. гьуьрметлу. Гурбагур хьуй а асирар, мез кьурай, ЦуькI хьана къе савдагарар къадирсуз. Майдандава - чи агъузвал бес хьурай - Сейли шаир чIал талгьудай магьирсуз. П. Ф. Эхир къимет, гьа и мярекатдал, секциядин членрин разивал аваз, лезгийрин сейли шаир С. Саидгьасанов РФ-дин писателрин Союздин членвилиз кьабулунин къарарни акъудна. "Самур" журн., 2003, № 23. 2) (чIехи гьарфуналди - С) дишегьлидин хас тIвар. Гьа икI кьве йис алатна. Сейли, эвелан хьиз, иервилин тахтуна авай. С. К. Негь. ..

* сейли авун гл., ни-куь вуж-вуч гьуьрмет ва кIанивал авайди хьурун. Литературадин критикади лезги романриз гьар сеферда дуьз ва виниз тир къиметар гузва, и карди абур кIелзавайбурун арада машгьур ва сейли ийизва. "Самур" журн., 2003, №23.

* сейли хьун гл., вуж-вуч низ гьуьрмет ва кIанивал авайди хьун. Шаир кьена 50-60 йис алатайлани, адан чIалар халкьдин мецера сейли яз, гзаф рикI алаз лугьудай чIалар яз ама. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Комсомолдин комитетдин секретарь, отличница Ольга гьамиша инсанрив ачух рикIелди, дуствилелди, мергьеметлувилелди эгечIдай ва гьавиляй ам виридаз сейли тир. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Тажуб хьана садбур хейлин Кьил такьатиз сиринай: «Де вуч кар я лам хьун сейли, Вични саки вирина? А. Ал. Крчар алай лам. Румавийриз чпин чилер кьегьат тир. Чеб алемдин кьеб яз кьазвай грекриз Дяве сейли, чапхунчивал регьят тир, Х. Х. Масан баде. Хьуьлуьда Мугъуловрин тIвар вирибуруз сейли я. ЛГ. 2004, 5. VII.

СЕЙЛИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гьуьрмет ва кIанивал авай гьал.

СЕЙЛИДАКАЗ нар. гьуьрмет ва кIанивал авай гьал хас яз.

СЕЙР кил. СЕР.

СЕЙРАН фарс, куьгь., сущ. сейр; кеф паталди, ял ягъун паталди къекъуьн. Десте-десте сейрандавай рушаркай Садни гьич зи кIани ярдиз ухшар туш. Е. Э. Ухшар туш.

СЕЙРАНДАВАЙ > СЕЙРАНДА АВАЙ кил. СЕЙ­РАН.

СЕЙРЕК туьрк, прил. кьери. Къайитмазан туьпруьгъар, куткунар гена сейрек тушир. З. Э. Рекьер сад туш..

СЕЙФ урус, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера багьа затIар (пул, къизил, документар ва мсб) агална хуьн патал кIеви металлдикай раснавай махсус затI. РикIерни чи агалнава. сейфер хьиз. А. Ал. Хъен галачир рикI.

СЕКИН араб, прил. 1) ван-сес авачир, къалмакъал авачир. ~ куьче, ~ магьле. 2) къалмакъал тийир, къалабулух квачир. # ~ аял, ~ кьунши. 3) тади квачир. Авадан гьа вичиз хас тир жуьреда секин камаралди элячIна фена. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр. Синоним: сакит.

* секин авун гл., ни вуж-вуч гьиссер, гуьгьуьл архайин, секин гьалдиз гъун. АвуртIани за жув секин, жезвач гуьгьуьл зи архайин, Азизаз и дуьньяд винел вичин чка чида, валлагь! А. Мир. Гъезелар. Синоним: сакит авун.

* секин хьун гл., вуж-вуч гл., вуж-вуч къалмакъал авун. Мад ам рахун хъувунач. Жегьилвилер акьалнатIани, секин жезвачир. А. И. Самур. Гьажи Нуьзуьр кIвачел къарагънаваз акурла, кимел алайбур секин хьана. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. - Жемят, зиян галукьнавайди зун я, гьавиляй куьн секин хьухь! -лагьана Гьажиди. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синоним: сакит хьун.

СЕКИН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ван-сес авачир. къалмакъал авачир гьал. Фитнед гъиляй секин авач. Е. Э. Фитнекар къарийриз.

* секин авун гл., ни вуж эвленмишарун. Къариди лагьана: - Гьагь, кьей къужа, на ви руш секин авуна, зид гьакI туна. Ф. КIватIаш. Синоним: секинарун 2).

СЕКИНАРУН || СЕКИНУН гл., ни вуж-вуч; -да, - на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; секин( ар) тавун, секин( ар) тахвун, секин( ар) хъийимир 1) секин гьалдиз гъун. Арифдарар, секинра зун, бес я дуьньяд кайивал! Е. Э. Дуст. Большевиквилин лавгъасузвили ва вичикай гзаф истемишуни ам хьайи агалкьунрал секинардачир. З. Э. ЧIехи шаир. Рамиз сагъ-саламат тирди чир хьуни зун са кьадар секинарна. ТА. Мехъер куьтягь тахьанмаз.; Къведай рекье чахъ галаз хъивегьиз, чавай пулар тIалабиз, суьгьбетар ийиз, «куьн Афгъандиз тухудайди туш» лугьуз, чун секинариз, чи хамуна гьахьиз хьайи ам гила садлагьана дегиш хьана А. Къ. Аскервал башламишай югъ. КIанзавачир пехъи цIаяр хъиткьинна, КIанзавай гьакI ватандашар секинна. К. Агьмедов. Кьисмет. Оборонадин министр Сергей Иванова общественность секинарун патал малумарайвал, армия хуьз эвер гунин отсрочкайрин кьадар тIимил жедалди талукь тир законопроект туькIуьрдач. Т. 2004, 26. VII. 2) руш гъуьлуьз гун ва я гададиз свас гъун, эвленмишун. Зун Аллагьди гайиди я, Дидед гана, секинайтIа, Ф. Синоним: секин авун 3) кечмиш хьайиди сурук кутун. Рухвайриз чпин диде чпин гъилералди секинариз кIанзавачирни? Пагь, акI кIанзавай хьи. А. Исм. Вацран мичIер. Къе хьиз рикIел алама, буба секинарайдалай кьулухъ зун кIвалин пипIе, кьил хура туна, генани гъвечIи хъхьана, агаж хьанвай... Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Синоним: умунарун.

СЕКИНВАЛ сущ.; -или, -ше; -илер, -илери, -ичера секин тир гьал. Хейлин рехъ фейидалай кьулухъ Мегьамеда секинвал чIурна лагьана... А. И. Самур. Геле гъавурда гьатна зун, Секинвал я сагъламвал... А. С. Туьхуьрмир, зи рикI. Гьуьсейналиди вичин магьалра секинвал авач лагьана багьна авуна хьиз, Мажалисда жезвай меслятрикай кьил къакъудна. З. Р. Гьажи Давуд. Йифен секинвал чIур хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Амма Милиция халкь паталди тешкилнавай гьукуматдин са орган я, халкьдин ихтиярар ва секинвал хуьн милициядин работникрин кьилин везифайрикай сад я. ЛГ, 2004, 26. VII. Синоним: умунвал.

* секинвилин падеж граммат. сущ. не-кве. нел-квел, нив-квев, нихъ-квехъ, ник-квек суалрикай садаз жаваб гудай существительнийдин формадиз секинвилин падеждин форма лугьуда. Секинвтин ( II падеждин ва адан дибдикай арадал къвезвай къакъатунин III ва арачивилин II падежрин эхирра "в" кхьида. Месела: Алидив - Алидивай, Алидивди. КьетIенвилер || "Самур" газ., 2002, 21. VI.

СЕКИНВИЛЕЛДИ нар. секинвал хас яз. АкI хьайила, чаз хьсан кар ам я хьи, чна арада чил вегьез, гьар гьидан чил акъатайтIа, гьам чна нубатдалди асландиз хуьрек яз ракъурда; амайбуру асландин гьайбатдикай кичIевили и хажалатдикай архайин яз, секинвилелди чпин кесибвалда. Ф. Къуьрни аслан. - «Кьей кьуьзуь кафтIар, фикирна фекьиди вичи вичикди халкьдив са кIус фу кьванни секинвилелди нез тур ман, куь гъиляй зун ажуз хьанва хьи. А. Ф. Бубадин веси. Адан патав гвай эмирди секинвилелди лагьана: - Эмир, Ахцегь шегьердал чна Надир-шагь вич кьиле аваз авур гьужумар рикIел аламачни? И са гъвечIи кьушундин гуж адак агакьдач. З. Р. Гьажи Давуд. Бели, Элдер ими, жаваб гана Абула секинвилелди, - заз чар кхьейди чи сува Эртуьш хозяиндин картуфрин салал къаравул хьайи Михайилан хва Петра я? Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синонимар: сабурлувилелди, сабурлудаказ, секиндаказ, секиндиз, сакитдаказ, сакитдиз. Антонимар: сакитсуздаказ, сакитсуздиз, секинсузвилелди, секинсуздаказ, секинсуздиз.

СЕКИНДАКАЗ нар. секин гьал хас яз. Секиндаказ яшамиш жезвайди - атIанвай тар я, вичин Уьмуьрдилай рази кас - китIизвай кIанчI я. З. Р. Веси. "Таб хъижезмач" лагьайтIа за нагагьдай, Секиндаказ "чида, чида" лугьумир. - Ада вири гафар тадиз лагьана куьтягьна. Ахпа секиндаказ давамар хъувуна... А. Р. Вертолёт Мегьамед. Гьикьван абуруз муаллимри, аялри секиндаказ шадвилер авун патал муаллимриз куьмекдиз гъайи райондин къенепатан крарин отделенидин работникри минетар авунатIани, чавай абур гьатта йифен цIусадазни кIвалериз рахкуриз хьанач. ЛГ, 2004, 26. VII. Синонимар: сакитдаказ, сакитдиз, секинвилелди, секинз, секиндиз. Аитонимар: сакитсуздиз, сакитсуздаказ, секинсузвилелди, секинсуздаказ, секинсуздиз,

СЕКИНДИЗ нар. секин яз. Йикъан месэлаяр тестикъдайла, икьван гагьди секиндиз ацукьнавай Гьуьсейнова юзана наразидаказ яргъи-шуькIуь кьил галтадна. А. А. Умуд. - Куьн зал вучиз гьавалат хьанва? Зун секиндиз тур. Ахлад, хва, заз вуна гайи гьич са дарманни герек авач. Мукьва-къшияр ам рекьив гъиз алахъна: З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Амма ада зарафат патал авур мезели секиндиз ацукьнавай яргъида заландиз кьабулна. Т. Д. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Элеонора бязибуру критика авун Рузвельта, адет яз, секиндиз кьабулзавай. Х. Ш. Элеонора Рузвельт. Синонимар: сакитдаказ, сакитдиз, секинвилелди, секинз. Антонимар: сакитсуздиз, сакитсуздаказ, секинсузвилелди, секинсуздаказ, секинсуздиз.

СЕКИН3 нар. секин яз. Эй, Сулейман, и ви арза Я гуз жеч, я къачуз маса. Секинз акъваз, гила беса, А къар чаз жагъиз амач хьи. С. С. Амач хьи. –Я Мемед дайи, - лагьана секинз ацукьнавай Уьздена, - белки ам са абдал тир жеди. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Вуч кIанзава? Азар? Ажал? - Къачу! - Масад секинз тур ман. К. М. Бязи ксариз. Синонимар: сакитдаказ, сакитдиз, секинвилелди, секиндаказ, секиндиз. Антонимар: сакитсуздиз, сакитсуздаказ, секинсузвилелди, секинсуздаказ, секинсуздиз.

СЕКИНСУЗ прил. секин тушир.

* секинсуз авун гл., ни-куь вуж-вуч секинвал авачир гьалдиз гъун. Гьеле балкIандин кIвачерин'тIарапI-тIарапIдин ван къвезмай. Ада пакаман. ширин ахварик квай тIебиат бейхабар секинсуз авунай. А. А. Умуд.

* секинсуз хьун гл., вуж секинвал авачир гьалдиз атун. Халкьарин сивер кьаз жедайди туш, лагьана секинсуз хьайи суса. А. И. Самур. Азарханада зун цIийи кьилелай секинсуз хъжез башламишна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

СЕКИНСУЗАРУН гл. ни-куь вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; секинсузар авун, секинсузар тавун, секинсузар тахвун, секинсузар хъийида, секин тушир гьалдиз гъун. Зи дидедин натав гьи чин алаз хъфида, за адаз вуч лугьуда? - ихьтин фикирри ам секинсузарна. А. И. Самур. Инал мадни хълагьун герек къвезва: писателди алай девирдиз хас, а девирди вичи кIвачел къарагъарнавай, чпи гила чун секинсузарнавай, чи кьарай квадарнавай месэлаяр гьялнава. А. Фет. Проза жанлуди хьайила. Антоним: секинарун.

СЕКИНСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле, -илер, -илери. -илера секин тушир гьал. Чиниз гьекьедин стIалар акъатнавай гадади, вичин секинсузвал явашарна, лагьана: - Пачагь, вун сагърай, и суьретда авай руш зи свас тир... Ф. Гьуьлуьн руш. СтIал Сулейманак... Гьакъикъатда чIехи шаирриз хас тир яратмишунин секинсузвал квай. З. Э. ЧIехи шаир. Назлудин гъуьлуьз гъиле авай чар акуна. Итимдик секинсузвал квай. А. А. Пад хьайи рагъ. Надежда Михайловна докладдиз хъсан гьазур тир, икI ятIани адак са тIимил секинсузвал квай. А. А. Умуд. Поезд Дербентдиз агакьунивай зи секинсузвал артух жезва. М. Б. Зун кьенвач. Антоним: секинвал, умунвал.

* секинсузвал кутун гл., ни ник-квек. Иран бубади зак мадни секинсузвал кутуна: Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Школаяр, школа-интернатар холодильный тадаракралди таъминвал авай гьалди секинсузвал кутазва. ЛГ, 2004, 26. VII.

СЕКИНСУЗВИЛЕЛДИ нар. секинвал авачиз, къалабулух квачиз. - Тавакъуйда, захъ ваз лугьудай кьве гаф ава, лагьана ада секинсузвилелди. А. А. Умуд. Антоним: секинвилелди, секиндаказ, секиндиз, секинз, умундаказ, умунвилелди.

СЕКИНСУЗДАКАЗ нар. секинсуз гьалда аваз, секинсуз яз. Хандин рикIик къалабулух акатна. Ам ацукьнавай чкадач секинсуздаказ юзана. З. Р. Гьажи Давуд. Лётчик рагъэкъечIдай патахъ секинсуздаказ килигна. А. Р. Вертолёт Мегьамед. Синонимар: сакитдаказ, сакитдиз, секинсузвилелди, секинсуздиз. Антонимар: секиндаказ, секинз, умундаказ, умунвилелди.

СЕКИНУН кил. СЕКИНАРУН.

СЕКЛЕМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тадиз регъвана кIанзавай са тIимил кьван техил. КIула секлем туна ламраз газар къалур тегьер я жал? Е. Э. Гьажимурад эфендидиз.

* секлем квадарун гл., ни 1) са тIимил кьван техил нубатсуз регъуьн. 2) са бубадин аялрикай чIехиди амаз гъвечIиди эвленмиш хьун (авун).

СЕКРЕТАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера секретарь тир къуллугъчивал. Зияудин Мегьамедовича партиядин окружкомдин секретарвиле ( Ахцегъа), Дагъустандин ЦИК-да, партиядин обкомда, республикадин газетдин, «Компросвещение» журналдин редакторвиле, ДАССР-дин просвещениедин министрдин заместителвиле, писателрин Союзда, КПСС-дин ЦК-дин патав гвай марксизмдин-ленинизмдин Институтдин Дагъустандин филиалда кIвалахна. И. Гь. Адалайни вилик 18 йисуз сад лагьай секретарвиле кIвалахай С. Гьажибалаева районда 18 метр рехъ кьванни къайдада тунач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна?

* секретарвал авун гл., ни секретардин пеше кьиле тухун. Халисан секретарвал авун патал, хъсан хатарилай гъейри, дерин фикир ийидай алакъунни кIанда. Р. И кардин гьакъиндай [С. Сулейманаз И. В. Сталин акунин гьакъиндай. А. Г.] эхиримжи йикъаралди чIехи шаирдин секретарвал авур. переводчик Эффенди Капиева ва масабуруни тестикьарзавайвал, СтIал Сулейман Вирисоюздин писателрин съездда, трибунадихъай рахадай ва шиир лугьудай вахтунда юлдаш Сталина ва ЦК-дин маса членри дикъетдив яб акалзавай декьикьа художникди янава. С. Зи Сулейман.

СЕКРЕТАРЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра 1) идарадин кхьинар кьилиз акъудзавай къуллугъчи. Вилик квай столдал кьве телефон, кхьинардай еке машинка алаз чарарив къугъвазвай секретарь... Сунаханум, ам акурла, гьасятда кIвачел къарагъна. Я. Я. Са фурун вакIар. 2) уьлкведин, райондин тайин са рекьяй жавабдар къуллугъчи. ЦIийиз тайин хьанвай секретарь тийижир земотделдин работникри чпин зеведишдивай, ам вуж тир лагьана хабар кьунай. З. Э. Муькъвел гелер. 1934 - йисан мартдиз Нажмудин Самурский элкъвена Дагъустандиз хтана ва ам 1937 - йисан 30-сентябрдалди сад лагьай секретарь яз республикадин партийный организациядин кьиле акъвазна. ЛГ, 2004, 26. VII. 3) собранидал авур ихтилатар кхьиз хкянавайди.

СЕКУНД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра минутдин пудкъадай са пай вахт.

СЕКУЬ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвалин гьаятда, адет яз, куьче галай патахъ керпичрикай хкажна эцигнавай ацукьдай чка. Секуь галай дар тир айвандал Теспягь гъиляй чIугваз, чиле туна чин, Тек ацукьна фекьи физвай ахварал. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. И арада секуь квай кIвалерин айвандик дишегьли пайда хьана. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

СЕКУЬЛ прил. кIаникай чиливай хкаж хьанвай чка квай са мертебадин, аскIан. Надежда Михайловнади къецел пад чепедай асуннавай секуьл кIвалин къене икьван вич гьейран ийидай шейэр жеч лагьана фикирнай. А. А. Умуд. - Ингье чи кIвалер! - лагьана Алижана къвалав гвай чпин секуьл кIвалер къалурна. - Илиф. Чиниз ша; А. А. Лезгияр. Надежда Михайловнади къецел пад чепедай асуннавай секуьл кIвалин къене икьван вич гьейран ийидай шейэр жеч лагьана фикирнай. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

СЕКЦИЯ урус, сущ.; -яди, яда; -яр, -йри, -йра 1) гзаф мертебайрин дараматда са шумуд утагъдикай ибарат кIвал. 2.) спортда акъажунрин са рехъ. Ахпа, стха чан, кьвед лагьай йисуз зун ана кьуршахар кьадайбурун секциядик экечIна ва анжах гьа чIавуз заз адакай [пIапIрусдикай. - А. Г.] бедендиз гьикьван зиян аватIа чир хьана. Б. Гь. Вили вилер 3) илимдин конференциядин кьилдин са хел. Конференциядин вахтунда жуьреба-жуьре секцийри кIвалахзавай. ЛГ, 2004. 8. VI. Алай йисан январдин вацра Дагьустандин писателрин Союздин Лезги секциядин нубатдин ижлас кIватI хьана. "Самур" журн., 2003, № 23.

СЕЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -лер, -лери, -лера 1) гужлу, къалин марф. 2) гужлу, къалин марфадин ятар. Са легьзеда дере цяй ацIана. Ахпа сив ахъа хьана чилер зурзурдай ванцелди сел вилик акатай вири шейэр гваз вацIухъди ахмиш хьана. А. И. Самур. Селди хабарсуз Жавгьаратан кIвачерикай накьв къакъудна. У. Къемберов. Сел. ЦIарах селди тухвай чIуру фикирар рикIе гьатай ам дарихвили шерзумна. У. Къемберов. Сел.

СЕЛЁДКА урус, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра са акьван еке тежедай, адет яз, гумада ритIидай, гьакIни кьеле твадай балугърин жинс.

СЕЛЕМ араб, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра файда, процентар. Дуьнья элем, къелем Я, рушват, селем. Е. Э. Квез вуч ярашугь я. Къачун тийин селем, ришвет, Инкар тин гьарам девлет, Саилбуруз закат, гьуьрмет, Инсанвилин тIвар вине кьан. М. Алп. Шукур гъида. Худадиз за.

СЕЛЕМЧИ куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра процентар алаз файдада пул вугудай кас. Гагь квасад - селемчиди Дербентдин Лалидилай гъил къачуда чун патал. П. Ф. Эхир къимет.

СЕЛИГЪА (САЛАГЪА т-б.) туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къайда. Са гафуналди, мугьмандиз а дишегьлидип михьи мешребвал акурла, адан кIвалин селигъа акурла, аданни итимдин арада авай гьуьрмет акурла, мугьманди рикIяй лагьана... А. Муграгъви. Ажалдин хура. Рагьметлу Искендера чи хизандивай гьихьтин селигъа истемишнатIа, гилани гьакI ама. Ж. Гь. Аня дидедин мурад.

СЕЛИГЪАВАЛ (САЛАГЪАВАЛ т-б.) сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера лазим тир къайда(яр) хвенвай гьал. Гьавиляй адаз и патара фадамаз селигъавал туна, тадиз Сурхай хандин винел гьужум авун кIанзавай. З. Р. Давуд Гьажи. Вичин вилаятра салигъавал хуьн патал герек тир харжар хьурай лагьана, чна адаз вад виш тумен пулни багъишзава. З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: къайдалувал.

СЕЛИГЪАЛУ прил. лазим тир къайда(яр) хвенвай. Кьилиз къерехра бадумжан рангунин гешир авай, макъван рангунин, гьеле иски тахьанвай генжедин сирих янавай, кьуьнтерал кьван булушкадин хилерни кьакъажнавай селигъалу бригадир са фуралай маса фурал физвай. А. А. Лезгияр. Антонимар: къайдасуз, селигъасуз.

СЕЛИГЪАЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера селигъа хас тир гьал. Къенивилинни селигъалувилин кIеви душманрин къацIай гъилелай телеф хьайи Мегьамед-Салегь Гусаевалай гуьгъуьниз неинки адан къуллугъ, гьакI Дагьустандин накьварал ислягьвал, садвал мягькемарунин, миллетрин, жуьреба-жуьре динрал амаларзавайбурун арада авай алакъаяр вилик тухунин лап хъсан адетер кьабулай касдин уьмуьрдин гъални кьатI хьана. ЛГ, 2005, 26. V. Синоним: селигъавал. Антоним: селигъсузвал.

СЕЛИГЪАЛУВИЛЕЛДИ нар. селигъалу тир гьалда аваз. Шуьшебенддихъай аватнавай электрикдин ишигъдик гьинал вуч алатIа ачухдиз кьатIуз жезвай. ина тунвай къайда, селигъалувилелди инаг туькIуьрун акурла, Играмудинавай гьейранвал тавуна акъваз хьанач. Я. Я. Са фурун вакIар. Жувакай рахайтIа, зи хиве гьар са водитель тайин троллейбусдихъ галкIурунин, пассажирриз селигъалувилелди къуллугъдай, абурун хатасузвал хуьдай, машинар датIана кардик жедай гьалар таъминарунин везифа ава. ЛГ, 2003, 13. ХI. Антоним: селигъасузвилелди.

СЕЛИГЪАСУЗ прил. селигъа авачир. Синоним: къайдасуз. Антонимар: къайдалу, селигъалу.

СЕЛИГЪАСУЗВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера селигъа авачир гьал. Синоним: къайдасузвал. Антонимар: къайдалу вал, селигъалувал.

СЕЛИГЪАСУЗВИЛЕЛДИ нар. селигъа авачир гьал хас яз. Антоним: селигъалувилелди.

СЕЛУН гл., - да, - на; - из, - зава; села, селин, - селрай, селмир; сел авун, сел тавун, сел тахвун, сел хъийимир 1) гзаф яд атун. КIаму садра селна лугьуз, Куьрда кьван ятар жедай туш. С. С. Юаму садра селна лугьуз. 2) куьч. булвилелди хьун. Зи гьиссери марфадик кваз Селзава икI, селзава. Г. Асланханова. Мад къвазва марф…

СЕЛЬПО урус, куьгь., сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра хуьрерин туьквенриз мал ахъайзавай идара. Ревизоррин, бухгалтеррин пелешвал, савадсузвал себеб яз къени Мегьарамдхуьруьн райондин Самурдин сельпода агъзур манатралди пулар кIвачIихъ атунин кардин кьил кьилел хканвач. К, 1988, 27. XI.

СЕЛЬСОВЕТ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра тайин хуьруьн къене совет гьукум кьиле тухузвай идарадин чIехиди. Хуьруьн кьилихъ Къаях хала, Ам папарин паша яни? Сельсоветар гатадайди Рагъалагни маша яни? С. А. Куьгьне мани.

СЕМЕ фарс, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра; акьулдиз зайифди, кимиди. Ида еке таъсирна заз, гуя я семе. Гаф такьатиз, лиф капал кьаз Гана виш темен. А. Ал. Лацу лифер. Кваз такьур инсан вуж я а семе?! С. Ризкьидин арза.

СЕМЕБУР¹ семе прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма.

СЕМЕБУР² кил. СЕМЕДИ сущ.

СЕМЕВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера семе тир гьал.

СЕМЕДИ сущ; да, - да; - бур, - буру, - бура акьулдиз зайифди. Заз чиз дуьнья идара ийизва тек кьве пешеди: Садбуру анна эцигзава, муькьуьбуру - чукIур. Эцагзавайбур, гьайиф хьи, къе кьазва семебурай, Чеб семе яз, ийизвайбуру чукIур. С. А. Рекьерин дафтардай. Синоним: кимиди.

СЕМЕН араб, прил. экуь-хъипи рангунин (балкIан). Семен шиверив Къекъвей хва дидедин. Ф. Кьасумхуьруьн моставадай Семен балкIан къвезавалда. Ф. Им кIвачер кьакьан, семен тайцел алаз атана акъатнавай Селим тир. А: А. Умуд. Девлетлу касдиз гзаф рикI алай семен балкIан авай. А. И. Къиргъин.

СЕМЕНЧИ сущ. семеи балкIанар хуьзвайди. Семенчидиз ухшар авай, Ухшар авай кIани гада. Ф.

СЕМЕНА фарс, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра цIир авур къуьлуьн гъуьруькай гьазурдай тIуьн, хуьрек. КIвалева семена. Таза сазан, Африкадин бананар…А. Ал. Лацу лифер. Бул ятIани тIунутIарни иситIа, Яран абур семенами гитI я. С. К. Мад са гатфар…

СЕМЕНА ☼ Гуьлгери къуьл хъсандиз чуьхуьда ва суфрадик кутуна, яд илична къулан патав тада, цIир авурла къуьл синида экIягъда. ЦIирер хкаж хьайила ( къуьлуьн кIан хъипи хьана кIанзавач. КтIай къуьл акахьайтIа семена туькьуьл жеда) суьзекда чуьхуьда ва яд куьзна машинда регъведа. Къажгъандиз вегьена гъуьр хъсандиз какадарда. КIвалакIар тахьуй лугьуз, ам гъиливди гьялда. Тугъагъа хьиз, звал акьалтдалди, тIимил цIал чрада. Хъсандиз чрай семенадин ранг экуьди жеда: я хъипиди жедач, яни туракьди. "Самур" газ., 2005, 25.II.

СЕМЕСТР урус, сущ.; - ди, - да; - ияр, - ийри, - ийра вузда кIелзавай йисан кьве паюникай са пай. Вини курсариз элячIун патал абуру [студентри. А. Г.] вири алахъунар ийизва, гатун семестрдин экзаменрив мукьуфдивди эгечIнава. "Самур" газ., 2002, 21. VI.

СЕМЕЧКА урус, сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра 1) ракъин цуьк. 2) ракъин цуькведин твар.

СЕМИМИВАЛ т-б, сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера кIанивал, гьуьрметлувал. Зи юлдашди кьуна хабар, Семимивал туна чими… А. Ф. Эм-Тэ-Эс.

СЕМСИ сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра сиристав, писпи. ☼ М. М. Г. Русско-лезгинский словарь.

СЕНАД араб, т-б., сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра даях. Гьам алимрин сенад я вун, Тамам диндин имдад я вун… Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр хьуй.

СЕНАЖ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра дигмиш тахьанвай къацу набататрикай фура туна гьазурдай гьайванрин ем. ГьикI ятIани са сеферда зун чи заводдин устIарри сенаж кутадай башня эцигзавай са хуьруьз атана. Б. Гь Заз эвера. Алай йисан мартдиз нисинихъ малариз сенаж кутуна кIанзавай. К, 1989, 4. XII. Сенаж гзафни-гзаф яргъи траншейра ( къанавра) адав гьава агат тийидайвал твада. З. А. К. ТIебиат чирун.

СЕНАЛЛАГЬ! туьрк, межд. 'ваз минет хьуй!' манадин гаф. [Буржали] Сеналлагь Мердан, а чи бубайрин макьамрикай са кьве макьам ягъа, гила амай макьамри заз дад гудач. Гь. Гь. Адетдин къармахра. [Брегьим]. Сеналлагь, куьне зи къайгъуни чIугу… Б. Гь. Большевикдин руш. - Валлагь, Абдулбари, - элкъвена адахъ Абдурагьман, - зун лап гьа туьтуьнихъ кьван тух я… Сеналлагь, вуна зак ктадмир, зун санал тур. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

СЕНАТ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра алай вахтунда Садхьанвай Америкадин Штатра, Францияда ва са бязи маса уьлквейра къанунар акъуддай кьилин орган.

СЕНАТОР урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра сенатдин член.

СЕНАТОРВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера сенатор яз къуллугъчивал. 50 - йисарин юкьвариз мукьва ам (Джон Кеннеди. - А. Г.) сенаторвиле хкяна. ЛГ, 2005, 9. VI.

* сенаторвал авун гл., ни сенатор тир къуллугъчивал кьилиз акъудун.

СЕНГЕР фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра 1) са чка душмандивай хуьн патал, адан вилик пад кьун патал хкянавай чил, кьантIар. Риваятриз килигна, ибур са заманайра Дербент шегьер хуьзвайбурун сифте сенгер яз хьана кьван… Къ. М. Рекьин риваятар. 1942 - йисан зулун варцара Огни, Къизилюрт, Хасавюрт шегьеррин патарив душмандиз акси сенгерар кьун патал са кьадар цицIигъви дишегьлийри ва жегьилри зегьмет чIугуна. СМ. ЦицIигъ-наме.2) куьч., ктаб агалкьунар гъидай кIвалах(ар). Гъелбетда, дамах къачуна, хьанвай агалкьунрал акъвазна виже къведач, чи вилик зегьметдин мадни четин имтигьанар, чIехи сенгерар ква. ЛГ. 2004, 15. VII.

СЕНЕБЕНД кил. СИНЕБЕНД

СЕНЖЕФИЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чими уьлквейра жедай ширин дувулар квай набатат, адан дувулар. Багъишзава серинвални. Сенжефилрин ширинвални... М. Ж. Машмаш тарак.

СЕНТ прил. кьакьанда авай. Алимкент кьакьан дагълара ава. Ам сент чкадал алай, таран кукIва авай муг хьиз дагъларинни рагарин къарма-къаришда чуьнуьх хьанва. А. А. Умуд. -Сурхайханди дуьз лугьузва, - тестикьарна а паталай шамхал Элдера, -чун женгер чIугваз сент чкадал акъвазнава. З. Р. Гьажи Давуд.

СЕНТЯБРЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра йисан кIуьд лагьай варз. 1961 - йисан сад лагьай сентябрдилай ЦицIигърин 7 йисан мектеб 8 йисан мектебдиз злкъуьрна. С. М. ЦицIигъ-наме. Д. Гьабибовади, М. Яниковади ( А. Джетередин школа) ва С. Маллаевади, Г. Алижановади ( Ж. Жамалован тIварунихъ галай Дагъустандин художественный училище) сентябрдиз Москвада кьиле фидай конкурсдин финалда иштаракда. ЛГ, 2004, 15. VII.

СЕНФЕЛАЙ нар. къенин йикъан алатай йифелай.

СЕНФЕЛДИ нар. къенин йикъан алатай йифелди.

СЕНФЕН нар. къенин йикъан алатай йифен.

СЕНФЕНАН прил. къенин йикъан алатай йифен. -Жаваб гьикI я? - Къведа лагьана. - Мус? - Вирибур ксайдалай кьулухъ, сенфенан чкадал. З. Р. Гьажи Давуд.

СЕНФИЗ нар. къенин йикъан алатай йифиз. Заз сенфиз вун ахварай акуна-е-е. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Сенфиз Вагьабан патав чIехи стха Гьайваз атанай. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Мус агакьна ам анив, ам Къебелада авайди тир хьи! - Сенфиз хтана. ам гьанай. З. Р. Гьажи Давуд.

СЕНЯТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) уьмуьрда яшамиш хьун патал вуч кIвалах хкянаватIа, гьам. Гьайиф кьведай кар ам хьи, гила хуьре къадим сенят давамар хъийизмач. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъа ра авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.I. Ахпа кIватI хьанвайбуруз лежберри фу арадиз гъун патал ишлемишай куьгьне сенятар - кIарасдин кьуьквер, йирфер, терезар, кIарасдин ругунар. Абура авай векъи къванер, шалар, шаламар, гъилелди тум вегьедай чантаяр, гьебеяр ва маса затIар къалурна. ЛГ, 2004, 6. IV. Ахпа музыка? Акьван чIехи устадвал Гьинай атайди я? - Ам гьеле аял чIавалай зи рикI алай кьвед лагьай сенят я. ЛГ, 2004, 26. VII. Синоним: пеше. 2) квелди кIвалахзаватIа, гьам. Чаз герек сенят къведалди са флан кьадар вахтар физва, жаваб гудай маса гаф жагъун тавур устIарди. З. Э. Социалист Зегьметдин герой Темирханов. И арада далдамчийри кекяда чпин сенятрик. Къ. Къайибханов. Далдамчийрин гьахъ. Синоним: алат.

СЕНЯТКАР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра тайин кIвалах кьиле тухузвайди. Сеняткардин кIвале ихьтин затIар гьич са вахтундани кими жедач. Ф. Куткунда гьатай жанавур. Адакай хуьрекIвале тIвар-ван авай сеняткар хьана. ЛГ, 2003, 4. ХII. Синоним: пешекар.

СЕНЯТКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сеняткар тир гьал. Шиир стилдин жигъетдай Эминан шиирдиз мукьва тиртIани сеняткарвилин рекьяй гзаф агъада авай. А. Мир. Жавагьиррин хазинадай. Са бязи сеняткарвилер ерли амукьзавач. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... РикIиз хуш ва менфятлу пеше хкягьиз алакьунни хъсан кар я. Чекмени Жафер Жалиловазни вичин сеняткарвал садлагьана кьисмет хьанач. ЛГ, 2004. 15. VII. Синоним: пешекарвал.

СЕПЕРАР себ существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. СЕБ.

СЕПЕРАРУН гл., ни низ; -да. -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сеперар авун, сеперар тавун, сеперар тахвун, сеперар хъийимир масадалай нарази яз, адан рикI тIар жедай гафар лугьун, экъуьгъунар авун. Муькуь къавараллайбуру чи Къабустан бадиз сеперардай ва чун гагь Къабустан бадиз килигдай, гагънц чна муькуь къавараллайбуруз гъутар юзурдай: Р. Гь. Зи ирид стха. Синонимар: сеперар авун, экъуьгъунарун, экъуьгъунар авун. Антонимар: алхишарун, алхишар авун.

СЕР || СЕЙР араб, сущ.; анжах текв. кь. -ди, -да элкъуьрна кьунвай чкайриз килигиз къекъуьн. Къари рушахъ галаз сейрдиз физ-хквез хьана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Гуьзел сердиз фена ялгъуз. Е. Э. Ялгъуз. Гатун са юкъуз колхоздин багъдиз сейрдиз са жегьил гада атана. А. А. Умуд. Гатфарихъ сифте иуьквер кIватIиз яйлахриз сейрдиз экъечIдай... Гь. М. Им къван, имни терез. Цин рехъ... экуьнилай няналди яд гъиз физвай дишегьлийрив, рушарив, сейрдиз экъечтавай жегьил гадайрив, къугъвазвай аялрив ацIана жедай. СМ. ЦицIигъ-наме. ☼ М. М. Гьажиеван фикирдалди, сейр ( кил. М. Г. ЛРС, ч. 115), эхиримжи 40 йисуз сер норма яз кьабулнава. Кхьинра кьве жуьредани гьалтзава. Чун тайин себералди сейр вариантдин терефдар я.

* сейр авун. гл., ни ял ягъун патал са гьина ятIани къекъуьналди, са квез ятIани килигуналди вахт акъудун.... гъяддин йикъан няниз сятдин вада хьиз хуьруьн къерехда, кьелеч жив авай рекье са касди ялгъуз сейр ийизвай. А. А. Умуд. Йифен гуьзелвал акурла, хуьре авай къазахризни куьчедиз экъечIна сейр ийиз кIанзавай, амма Бубадин анжах са тIвар ван хьайила, ракь акур чинерар хьиз квахьзавай абур гьар сад са кIвале чуьнуьх хьанвай. Къ. Къ. КIири Буба

СЕРВЕТ фарс, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра 1) девлет. Жегьеннем эгьли жеда, Гьарам сервет кIватIайтIа... Н. Сам. Садбур... Зун лап галатнава, кхьидач эсерар, Абур жезва чаз нез тежедай серветар. С. А. Экв це... 2) (чIехи гьарфуналди - С) эркекдин хас тIвар: Сервет.

СЕРВИЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри. -ра хуьрекрин ва я чайдин са тайин кьадар инсанриз (ругудаэ. цIикьведаз) бес жедай къапар санлай. Патядиз рахкурай сервиз акунани ваз, Муся? П. Ф. Жуван руг.

СЕРГ фарс, сущ.; -ки, -кина; -кер, -кери, -кера вич чилик битмишардай силихсилих кьил жедай, кудай тIям авай салан майва. Вучда дустуникай дабан атIудай, Мез кIуьгьуь, рикIи серкед хьиз кудай? Е. Э. Дуьнья гургьагур. Майдин сифте пIинияр, Редискани серг, Пахлаярни цирияр - Жемир анжах серт. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Серкедин тIвар кьурла, чIехи буба гъавурда акьуна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* серг гатун гл., ни серкин силихар твакIуна гатана куьлуь авун. Къазмада гьахьай Къаюма хинкIар ругуна. Серг гатана, къаб-тIур гъана, къазмадин вилик квай тахтадал эцигна. З. Э. КУТВ диз фена.

* серкин япар сущ., вуч. хъсан ван къведай япар. Серкин япар алай Нинеханумаз рушан гафарин ван хьанвай къван. З. Э. КУТВ-диз фена.

СЕРГЕРДАН сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра пашманвал, къал, ийир-тийир хьанвай гьал.

* сергердан хьун гл. ийир-тийир хьун.

СЕРГЬЯТ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кьилдинвал авай кьве чкадин ара. Адан [СтIал Сулейманан. А. Г.] мурадар милли сергьятрай, вичин гъвечIи лезги халкьдин сергьятрай, вири халкьарин гегьенш майдандиз экъечIун, тек са лезгийрин ваъ, вири халкьарин шаир хьун тир... М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар.... шаир Лезги Нямета лагьайвал, "лезгийринни лезгийрин сергьят " маса миллетрин векилри хуьзва ва чпин жибинар ацIурзава. Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. Гагь аста, гагь гьерекатна за гъвечIи-гъвечIи са шумуд никIин сергьят акьалтIарна... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) са кардин, лишандин акьалтIай дережа. Ракьарихъ, пружинрихъ, машинрихъ, гьатта къванерихъни гьардахъ вичин пар ва я чимивал эхунин сергьят ава. А сергьятдилай алатайла, пружин кьатI жеда, машин хада, къван пад-пад жеда ва икI мад. Бес инсанарни гьакI тушни? Гьабурухъни чпин эхунин са сергьят авачни?. Абурукай гьардахъ вичин сергьят ава. Садаз фад хъел къведа, садаз са арадлай, садаз геж. Б. Гь. Заз эвера. Эхир хьи, аялдин акьул гьамиша машгъулатвилерин дуьньядин сергьятрилай анихъ фидачир... Гь. М. Им къван, имни терез.

• сергьят авачир кьван нар. кьадардиз лап гзаф. - Зун сергьят авачир кьван къе бахтлу я, Саид,- лагъана ада чун къуьлуьник квайла. А. М. Мурк. ракъини цIурурда. Синоним: сергьятсуз.

СЕРГЬЯТЛАМИШ: * сергьятламиш хьун гл., вуч нел-квел эхир эцигун, куьтягьун. Шаирдин 110 йис тамам хьунин юбилей са газетра авай макъалайрал сергьятламиш хьун тIимил я. ЛГ, 2003, 9. Х. ☼ «Лезги чIаланни урус чIалан словарда» (1966-й.) къалурнавай ибара са гаф яз ( сергьятламишхьун) кхьенва. Чи фикирдай, ам Орфографиядин словарда (2001 -й) ва кхьинра гьалтзавайвал сергьятламиш хьун кхьин дуьз я.

СЕРГЬЯТЛАМИШУН гл: ; ни; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; сергьятламиш авун, сергьятламиш тавун, сергьятламиш тахвун, сергьятламиш хъийимир 1) сергьят(ар) эцигун. 2) эхир эцигун. Эхирни Абаса вичин дердер дерин ухьт аладаруналди сергьятламишна... М. В. Гьарасатдин майдандал.

СЕРГЬЯТСУЗ¹ прил. гегьенш. ТIебиатдин къанун я; гьар са куьниз герек я Тангар... И сергьятсуз, амма зурба Низам авай Алемда. А. Ал. Тангар. Вуч гафар я шаирар кечмиш хьун И сергьятсуз дуьнья заз дар хьана. М. Б. КIватIиз тахьай гад.

СЕРГЬЯТСУЗ² нар. кьадардиз лап гзаф, еке. И гуьзел карди зун сергьятсуз шад авунва. Къ. М. Экуь инсан. Заз и къелемар сергьятсуз зурба стадионда, гимнастикадин къугъунариз жергейра дуьзмиш хьанвай, пионерар хьиз, лап чан алаз акуна. Къ. М. Рекьин риваятар. Чакай исятда гьар сад гьа ихътин девлетлу, азад тир къудратлу пагьливанрин Ватан тир Советрин уьлкведа яшамиш жезва лугьуз сергьятсуз шад я ва чна идол бегъемдиз домахни ийизва! Къ. М. Шаирдин къунши. Синоним: сергьят авачир кьван.

СЕРГЬЯТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сергьятсуз тир гьал. Вагьаба вири гьиссзава: тIебиатдин гуьзелвал, дагъларин кьудратлувал, вили цавун сергьятсузвал, дуьньядин эвелни эхир, Уьмуьрдин сирлувал. М. В. Гьарасатдин майдандал.

СЕРГЬЯТСУЗВИЛЕЛДИ нар. кьадар авачирди хьиз гзаф. Иман вичин гьукумдалди гужлуни я. Халкьарин кьилера, дуьньяда сергьятсузвилелди агъавал ийизвай ам Аллагьдиз элкъвезва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

СЕРДЕН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яйлахда нехирбандинни чубандин ва абурун хизанрин куьч-кума алай чка. ЭкъечIда зун сердендал калер ацаз. А. Ал. Гьар пакамахъ сердендал. Фена атлу, физва атлу яйлахдиз. Руг кьилеллаз агакьнава сердендив. А. Ал. Атлу.

СЕРДЕР (САРДАР т-б. ) фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) тайин са вилаятдин кьиле авайди. Бязибурун веревирдер Бязибуруз хьана дердер. Ифтарай Николайдин сердер Дустагъдиз мугьман хьана хьи. С. С. Амач лугьуз падишагь. Сурхай бажарагълу сардар хьиз, девирдин крарай кьил акъудиз алакьзавай фендигарни хьана. З. Р. Гьажи Давуд. Гилан Афганистандин чилерал хьайи и пачагьлугъ [Бактрия. - А. Г.] Александрой сердер Селеквида арадал гъанай. «Самур» газ., 2002, 21.II. 2) кьил гвайди, кьиле авайди, виридалайни камаллуди. Я рушарин чIехи сердер, Зи чандава гзаф дердер. Е. Э. Гуьзел, за ви тариф ийин. 3) (чIехи гьарфунади: С) эркекдин хас тIвар - Сердер. Зи къунши Сердер я, Серкер я Серкерни Жибин дулу ийизвай векьрекьрин. А. Ал. Хъен галачир рикI. Нянихъ бухгалтер Сердер халудин кIеретI доминайрив къугъвадай, къуьзек абуруз яргъалай килигдай. З. Гь. Чкадив агакьай цуьквер.

СЕРДЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сердер тир гьал.

СЕРЕНЖЕМ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) са квез ятIани талукьарнавай кар.... вуна абур чи жемятдин вири серенжемрик кутун, гьеле советдиз хкягъун истемишналда. Къ. М. Душмандин тум. Багъирован серенжемри «хъсан нетижаяр» гана. Шумудни са лезги хуьр вилиз акваз-акваз лезги убайриз элкъуьрна. Иллаки Къубада лезги хуьрерин кьадар тIимил хьана. М. М. Лацу лекеяр. 2) чIехи гьарфуналди - С) эркекдин хас тIвар: Серенжем. -Къуллугъар квев гвайди я, - адан гаф атIана Серенжема. Я. Къафаров. ВикIегь паб.

* серенжем(ар) кьабулун [авун, акун нугъ.] публ., гл., ни авай гьал арадай акъудун патал ийидай кар, кIвалах. Адаз Зелфидин гьакъиндай кьабулун лазим тир серенжем чир хьанвай, ам виридлайни гзаф гьа идал рази тир. А. А. Умуд. ДАССР-дин Министрдин Советди «Дагэнергодин» генеральный директор М. Магьамедовал ва ПТУС-дин начальник С. Эфендиевал серенжемар кьабулун тапшурмишнава. К. 1979, 19.07. И фактор виридаз ашкара ятIани, республикадин талукь тешкилатри са серенжемни кьабулзавач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Гьелбетда, тамар хуьн патал махсус серенжемар кьабулун лазим я. ЛГ, 1996, 5 III. Умудлу я, и макъала кIелайла, райондин талукь идарайрин къуллугъчийри 3. Мирзалиева мад сеферда гъавурда твада ва дерди туькIуьн патал тайин серенжемарни кьабулда. ЛГ, 2003, 4, XII. [Мегьамедбег]. Округдиз атанвай цIийи неченик Чахчабегаз! Лутэфендидиз зи патай дуьа лагь ва тапшурмиш ая хьи, хьсан кагъаздал кхьена, неченикдиз тавакъу авурай ибур хуьре фитнеярзавай, востани авуна, халкь чаз ва Деникиназ акси тербиядалди зегьерламишзавайбур хьуниз килигна, вичини абуруз кьети серенжем авурай. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Райондин прокурордиз хабар гана ва тадидаказ серенжемар акун тIалабна, А. Ф. Газет.

СЕРЕНЖЕМСУЗ прил. кардиз гьерекат тийир.

СЕРЕНЖЕМСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, - илери, -илера кардиз гьерекат тийидай гьал.

СЕРеНЖЕМУН нугъ., гл., ни; -да, -на; -из, -зава; серенжем авун, серенжем тавун, серенжем тахвун, серенжем хъийимир авай гьал арадай акъудун патал са тайин кIвалах авун. [Рамазан] Чи дуланажагъ, майишат ва культурадин кIвалахнариз а ревкомри серенжемда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

СЕРЕС¹ фарс, шиир, прил. 1) акунриз хъсан, инсандиз хуш жедай. Цларал ширедалди серес рамкаяр атIана, электролиния гъана, къава люстрадин лампаяр туна ЛГ, 2003, 4. ХII. 2) (чIехи гьарфуналди - С) дишегьлидин хас тIвар: Серес. Синонимар: гуьрчег, вижевай. Антонимар: эйбежер, мешребсуз.

СЕРЕС² нар. инсандиз xуш жедайвал. Лугьун хупIда вуна серес, Мад гила туш зун ваз серес. С. С. Синонимар: сересдаказ, сересдиз, гуьрчег, гуьрчегдиз, гуьрчегдаказ, вижевайдиз, вижевайдаказ. Антонимар: эйбежер, мешребсуз.

СЕРЕСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер. -илери серес тир гьал.

СЕРЕСДАКАЗ нар. инсандиз хуш жедай гьалда. Сересдаказ, фасагъатлудаказ рахун илим я. С. К. Редактордин гаф. "Самур" газ., 2003, 27. IХ. Синонимар: серес, сересдиз, гуьрчег, гуьрчегдиз, гуьрчегдаказ, вижевайдиз, вижевайдаказ. Антонимар: эйбежер, мешребсуз.

СЕРЕСДИЗ нар. серес яз. - Килиг, килиг, чи миресди Дагъда кьакьан Кьежирна къвал лап сересдиз Зурба раган! А. Ал. Алини гьешем. Агъ суфрадал гьар са нямет сересдиз... С. Ярагъви ашукь Уьзден,

СЕРЖАНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра армияда солдатвилелай виниз тир чин. - Юлдаш, капитан, призывникрин 70 касдикай ибарат десте чкадив агакьарнава. Отделенидин командир сержант Мешков. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Ада милициядин органра кIвалахиз 16 йис хьанва. Армиядин жергейрай сержант яз хтай ада сифтедай Хив районда шофер, гуьгъуьнлай Дербент шегьерда приемник-распределителда милиционер яз кIвалахна. ЛГ, 2004, 26. VII.

СЕРИН¹ туьрк, прил рагъ авачир, ракъинин экв квачир. Бязи чкайрилай кьакьан хьана хкаж хьанвай дагъдин тепейри ва шим квай чархари, вацран экуьнин вилик пад кьуна, дуьзен тIулариз серин хъен гузвай. А. Ф. Лянет. Булахдивай вацIуд-цIувад камунин мензилда авай зал агакьзавай серин гъавади, таъсир гуз, сивяй къур акъатнавай зун цел чIугвазвай. З. Э. Булахдал. Зулун серин гарун эсер, Вили цава ргазавай Шигъ чукIуриз экуь гъетер. А. Ф. Эм-Тэ-Эс.

СЕРИН² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) чими вахтунда рагъ ават тийизвай чка. И вахтунда, хуьре авай инсанар, кицIер чимивиликай чуьнуьх хьана, ял ягъиз серинрик ацукьнавай, ксанваз жеда кьван. Къ. М. Душмандин тум. Магьмуд имидин кIвалер серинрик акат хъувунвай. А. Исм. Алукьдай ахвар. Нер, пIузарар, ченедин пад абурун серинда авай. М. Б. Спелар.

СЕРИНАРУН || СЕРиНУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; серинар авун, серинар тавун, серинар тахвун, серинар хъийимир серин гьалдиз гъун. Булахдин яд къайиди я, Пеш вегьена серинайтIа, Ф. Нисиндалди са патаз хъен гун мурад, Амай чIавуз сериндайвал муькуь пад. К. Агьмедов. Кьисмет.

СЕРИНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чими чкада, чими вахтунда инсандин бедендиз хуш жедай къайивал квай гьал. Михьи цавал гъетери рапIрапIар гузва, гар квач, амма чун акъвазнавай еке багъда серинвал, цуькверин, векьерин, Уьмуьр ргазвай чилин атир къекъвезва... Къ. М. Дуствилин цIай. Тамун серинвал мадни къалин хьайила, Абасан къаншарда, кьакьан пипин тарарин арада инсандин буйдилайни кьакьанвал авай са къван пайда хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Масада гъана гайи цихъ вири жеда: серинвал, гьуьрмет, инсандиз вун кIан хьунухь... З. Гь. Залан кар.

СЕРИНДА¹ серин существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. СЕРИН.

СЕРИНДА² гьал. гьава къанва, ракъинин экв квач. Накь рагъ авай, къе серинда. Ф. Ашкъидикай ва дердиникай манияр.

СЕРИНУН кил. СЕРИНАРУН.

СЕРИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра умуми са мана авай еке затIунин кьилдин пай. ЦIерид серия авай киноярни хьанва. Р.

СЕРКЕР¹ серг существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. СЕРГ.

СЕРКЕР² фарс, сущ.; ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чубанрикай чIехиди. - Чан фекьи, ятахдал серкердин чубанрикай сад кьенва, вуна, и сятда атана, ам кучукна кIанда, - лагьана чубанди фекьидиз. Ф. Фекьини чубан. Йикъар гьисабзавай жегьилдин дердиникай хабар къур серкерди кIуфук хъвер кваз: «Гьазур хьухь, хъфидай вахт я!» - лагьана хабар гана. А. И. Самур. Серкер, аман, гьарай хьуй ваз! Рехъ гумир, девлер атана. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. "Алпанвияр, квез бахтлу хьуй сефер, Ви суьруьйрини сан гурай, серкер. Х. Х. Масан баде. 2) (чIехи гьарфуналди: С) эркекдин хас тIвар - Серкер -а. -а. Зи кьунши Сердер я, Серкер я, Серкерни Жибин дулу ийизвай Векьрекьрин. А. Ал. Хъен галачир рнкI.

СЕРКЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери чубанрикай чIехиди тир пешекарвал.

СЕРКИН прил. серг существительнидин талукьвилинпадеждин форма. Кил. СЕРГ.

СЕРКIВ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера кIуква чIулав ва я яру харар авай кьакьан набатат. Нажмудинан фикирдалди, кьакьан серкIвери кул-кус къалин. этегар туькьуьл явшанри басмишнавай дагъларик еке девлетар квай. А. А. Ирид цаварик Самурдин ван. Чун чуьнуьх хьанвай чархунин къвалахъ галай серкIверай туьквендин къен аквазвачир. М. Б. Зун кьенвач.

СЕРНИЧ - сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цурун гетIе. Буюр, чан стха!. Гьа-ан, гъавурда акьуна, сернич эцигна дишегьлиди. - Пагь яда! - кIвачер полдик хкIуник кваз, дериндай нефес къачуна... Б. Гь. ТIварун стхаяр. И кIвале къенин аямда жегьил несилриз чпин тIварарни течизмай затIар: ... цла туькIуьрнавай такIарин къацIарал хъенчIин гичинар, кутарар, тIачун чуква, сернич, некIегъан, гьатта пачагьдин девиррилай амай ирид-муьжуьд литрдин птулкаяр авай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СЕРСЕР: * серсер авун гл., ни-куь вуж лугьудай гаф жагъин тийиз фикирлу тир гьалдиз гъун. "Даниял кIвале ава" лагьай хабарди серсер авур Къазиди япар къягъна жузуна... С. Гь. КIири Буба. Ада гайи хабарди серсер авур Даниялан мукьвабуру, атана ам хутахна ва, адет тирвал, шелар-хвалар авуна, пака сур-кьул атIана, кучукна: С. Гь. КIири Буба.

* серсер хьун гл., вуж лугьудай гаф жагъин тийиз фикирлу тир гьалда хьун. Инсанриз рушан нур гузвай гуьзел чин ва яргъи чIулав кифер акуна, абур серсер хьана. Ф. Гьуьлуьн руш. Гьапан гъиле авай гъуьндуьшкайрин кьилер акурла, Сардар са къадар вахтунда серсер хьана амукьна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Амма гада серсер хьанвай, Къанди кьунвай тегьерда. М. Б. Мугъу сурар. Зай акъатай сесиникди шкафда ктабдихъ къекъвезвай Жаватни серсер хьана заз тамашна. Н. М. Къизилдин хтар.

СЕРСЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера серсер тир гьал. Исятда вичиз ван хьайи гафарин лувараллаз ам ирид цавариз акъатнавайни, ТахьайтIа кьиле. авай кьван вири фикирар катна серсервилиз кьил янавайни лугьун четин я. Адай са тIимил вахтунда са гафни акъатнач. Я. Я. Са фурун вакIар.

СЕРСЕРУН гл., ни вуж ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; серсер авун, серсер тавун, серсер тахвун, серсер хъийимир лугьудай гаф жагъин тийиз фикирлу тир гьалдиз гъун. Имидин ихьтин тIалабуни гьакъикъатдани Магьсуд серсернай, ада ихьтин кар гуьзлемишнавачир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

СЕРТ фарс, прил. хам, инсандин гъил-кIвач хкIун тавунвай. Шумудра вафалу тажирни нуьквер Дуьньяда къекъвенай атIуз серт рекьер. А. Ал. Пуд хали. Муькуьди - вичиз тийижир, такур, ингье исятда вич аламатдиз тамашзавай серт рагарин ватан тир бубадин мулк аквазва лугьуз шад тир. Н. М. Къизилдин хтар.

* серт хьун гл., вуж-вуч туьнт, къати хьун. Майдин сифте пIинияр, Редискани серг, Пахлаярни цирияр - Жемир анжах серт. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

СЕРТИФИКАТ у рус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьукуматдин патай са гьихьтин ятIани мажбурвал тестикьарзавай документ, чар. Виридав сертификатар гвач лугьуз багьнаяр акъудна, вад юкъуз абур ракъин кIаник баятарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

СЕРФ араб, прил. кутугай. Лугьузва, бес сабур серф я рикIериз, Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал»

* серф авун гл., ни вуч харж авун. Султанмурада вичин вири къуватар цик квай багъдихъ гелкьуьниз серф авуна... А. А. Умуд. Амма сагъ хъхьай руша вичин вири вахт илимдин кIвалахдиз серф авуна. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

* серф хьун гл., вуч харж хьун. Гьерер маса рекьериз серф жезвай эхир. К. К. Яд атIай регъв. И карди виликра серф жезвай раствордин къадар садни зур кьве сеферда тIимилардай мумкинвал гуда. Б. Гь. Вили вилер.

СЕРФЕ суш., т-б.; кар кьилиз акъуддай мумкинвал. Амма гила маса вахтар я. Гила серфе ЦIаруйрин гъиляй вахчуна, виликди фена кIанда... Б. Гь Заз эвера.

* серфе акатун гл. кар кьилиз акъуддай мумкинвал жагъун. Югъ малум жедайла, рекьел экъечIна, хъсан серфе акатдай чка ахтармишна дустагъ гваз къведалди гьанал гуьзетиз акъваздайвал хьана. А. И. Самур. Салманаз хъел атана. Ада гьелегь кьуна. серфе акатайла Рамзиятал писликвал гъун кьетI авуна. З. Э. Рамзият. Кьисас вахчун патал сакIани серфе акат тийиз зи аман атIузвай. З. Э. Рекьер сад туш. Лазим атайла киса, ахпа, серфе акатайла, илисна кIаса, лагьанвайди я мисалда! Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

СЕРФУН гл., ни вуч; -ди, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; серф авун, серф тавун, серф тахвун, серф хъийимир желбун.... шаирди вичин вари гьунар, къуватар серфна, вичин рикIин деринрай жавагъирар хътин гафар жугъуриз хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Гьакъисагъвилелди вун зегьмет чIугваз алахъда. Зегьмет серфна къачузвай доходдал на дамахда. А. Мут. Сагърай Асанбек дадаш. Вири уьмуьр серфнатIани куз-хкIуз, Зун кIанидав агакь тавур фагъир я. М. М. АкI жемир хьи. 1906 - йисуз дуьз 60 агъзур манат пул серфна... ЛГ, 2004, 22.I.

СЕС туьрк, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) са куь ятIани гьава югъуруналди арадиз къвезвай ва япарив агакьзавай ван. # инсандин ~, гьайвандин ~, къушран ~; къати ~, гужлу ~, къалин ~, секинсуз ~, шад ~, ширин ~;~ акъудун, ~ хкажун, ~ явашарун. Япухъ къецелай дишегьлиди гъвечIи сесинал лагьай ван галукьна... А. А. Лезгияр. Гила ада. жагъурзава Фашизмдиз маса рекьер: Есирдайвал музыкадин Сесеривди жегьил рикIер. А. Ал. Эфирда. Дидедихъ галаз рушани вичин шуькIуь, кIелен гарданда авай куркурдин сес хътин, ван хкаждай. Гь. Къ. Магьини Дилбер. Селдин гугрум-пахърахъ ацалтна физвай сесини адан гафар бамишна. У. Къемберов. 2) сечкийрин нетижаяр алцумзавай уьлчме. И референдумдин нетижайри чун секинарнач, гена рикI тIарна. Пуд сес заз хьана, пуд къаридизни. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум. * ачух сес, ачух тушир сес, ван авай сес, ван авачир сес, кIалхандин сес, нефес галай сес, нефес галачир сес.

* сес алаз [хкажна] рахун гл., вуж наразивилин лишан яз кIевиз рахун.

* сес атун гл., нин низ нин-куьн ятIани сес нин ятIани япарив акакьун. Гьаятдин вини кьиляй кIвалерин иеси Жамалдина уьгьуь язавай сесни къвезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Шагь дагъдин эбеди живери кIевнавай этегрилай кьил къачунвай, гурлу ЧIехи-чайдин сесни къвердавай гужлуз къвезвай. У. Къемберов, Сел.

* сес атIуй! $, межд., нин, 'кьий!' манадин ибара.

* сес атIун гл., ни нин сечкийрин кампанияда са вуж-вуч ятIани хкядай мумкинвиликай магьрумарун. Валлагь Эфенди, а вини магьледа авай Мегьамед Рзадин сес атIана лугьуда. Гь. Гь. Колхоз.

* сес гун гл., ни низ-квез сечкийрин кампанияда са шумудакай сад хкягъун ва я садни хкягь тавун. [ЦIарухва] Абуру... калхуздиз сес гайибурун чIехи пайини чун алдатмишна, чун гила гъавурда гьат хьана, икI тир чIал чидатIа чна калхуздиз сес гудачир лугьуз акъвазнава. Гь. Гь. Колхоз. Айвандин са пипIяй перде авадарна, чинеба сес гудай чка туькIуьрна. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум

* сес кьурун гл., нин сивяй сес, гаф акъат хъувун тавун. - Вуна накь нин пулунихъ хъвана? А? Сес кьурана хьи! З. Гь. Балугъдикай ахвар. КичIевиляй сес кьуранвай, тIарвили дуьньядиз килигунни рикIелай алуднавай ЯбатIай дакIардай къацу векьел аватна. А. Исм. Эхиримжи къув.

* сесериз вегьин гл., вуж~вуч са шумуд касдикай ва я са шумуд фикирдикай сад хкягъун патал коллективдин, халкьдин фикир чирун. Надежда Михайловна гьикьван алахънатIани, сесериз вигъейла чIехи пай Гьуьсейнован патаз хьана. А. А. Умуд.

СЕСЛУ прил. хъсан сесинин, хъсан сес авай, КьепIирал хуш ятIа сеслу тир мани..., Ислягьвал хуьн чна - дуьнья хьуй къени Ш. Къ. Ислягъвал. Гележегда адакай [Ашукь Кьендабакай. - А. Г.] Къубадин лап сеслу ашукьрикай сад хьана. К. К. РикIе мани авайбур. Абурухъ [лезги композиторрихъ. - А. Г.] хейлин цIийи манияр ава, амма абур лугьудай манидарар авач. ЛГ. 2004, 30. IХ.

СЕСЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера сеслу тир гьал. Гьа икI, шиирар туькIуьрунин карда гафарин хуш сеслувални музыкальныйвал, шииррин цIарара авай слогрин кьадардилай; цезурадилай, яни гафарин къурулушдин системадилай, рифмайрилай, яни шиирдин гьар са цIарцIин эхирра авай гафарин сесер сад-садав кьадайбур хьунилай ва жезмай кьван а гафара авай слогрин кьадар барабар хьунилай аслу я. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. ЧIалан гьакъикъи гуьзелвал, -лугьузва А. М. Горькийди, - ктабдин шикилар, характерар, идеяяр формада твазвай гафарин манадин дуьзвилелди, ачухвилелди, сеслувилелдн яратмиш жеда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Камалдин Агьмедова кьве чIалал теснифзава: агъул ва лезги.. Кьве чIалални адан эсеррихь сеслувал, авазлувал, таъсирлувал авайди фадлай субут хьанва... ЛГ, 2004, 26. VII.

СЕССИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра 1) тайин месэлаяр гьялун паталди мукьвал-мукьвал къуллугъчияр кIватI жедай мярекат. Газетда датIана "Серенжемар кьабулна", "Чи критикадилай гуьгъуьниз ", "Райкомдин бюродал" ва маса рубрикаяр авай. Вучиз алай девирда абур амач? ЧIехи къуллугъчияр, сессияр, заседанияр амачни? ЛГ, 2004, 15. VII. 2) вузда экзаменар вахкудай мярекат. Йоь! Ам вун яни, Рамзият!- суал гана за... Сада-садавай жузун-качузун авурла, чир хьайивал, ам Буйнакскийдиз заочный сессиядиз атанвайди тир. З. Э. Рамзият.

СЕСУН гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сес авун, сес тавун, сес тахвун, сес хъийимир сес арадиз гъун, сес авун. Къияматдин секитал алукьнава... Ракъинин зериф нурарик, гьавадин ламувиликай кьеж фитIинзавай чили са жуьредин сесзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

СЕТКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ракьун шуькIуь симерикай хранвай чил хьтинди. Гъаятдихъ бегьем жугъун-затIни галачир, ам гьакI симин сеткадалди кIевирнавай. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

СЕФЕР¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) рехъ. Икьван яргъа сефердиз физ, вуч ава вахъ галаз, гуьгьуьл... Е. Э. Сабур ая, акъваз, гуьгьуьл. - Салам, салам, хуьруьнбур! Хъсан яни кефер куь? Атанва хьи вокзалдал, Гьинихъ ятIа сефер куь? Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур. Ингье, мад зун физва яргъал сефердиз: Секиндиз заз темен гана дидеди... А. С. Ингье, мад зун... 2) сейр. Гьич тефейдаз сиягьатдиз Сефердин къадри вуч чир хьуй?! Е. Э. Дуьньядикай бейхабардаз. Уьмуьр хьиз чаз акваз, ам вич гьакIан са буш сефер я жал? Е. Э. Гьажимурзд эфен. дидиз 3) вахт. Экуьн сефер гуьлуьшан я, Куь кукIушрал алукьна рагъ. С. А. Зи Шалбуз. 4) (чIехи гьарфуналди - С) эркекдин хас тIвар - Сефер -а, -а; -ар, -ри, -ра. Амукьна Лейли хиялри тухуз, Акъатда Сефер яргъариз гзаф. А. Ал. Вафалувал. Са кьадар вахтар алатайла, Сеферан кIвале суфрадихъ адан рак ракIара авай къунши Байрам ацукьнавай. ЛГ, 2004, 18. ХI.

* сефер авун гл. лезет къачуз сейр авун, къекъуьн, КIан я хьи заз ийиз сефер, Ви къуьнел са гъил эцигиз. Е. Э. Ярдиз.

СЕФЕР² нар. гьерекат, кIвалах шумудра хьанатIа, жезватIа къалурзавай гаф. Заз и сефер гьамарикай завалмир... Е. Э. Багьалу яр. Куь гьал вахчу мад сефер фин цайила. Е. Э. Цилингар. И сефер завай са артух гьазурвилер акваз хьанач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синоним: гъилера, сеферда.

СЕФЕРДА¹ сефер существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. СЕФЕР¹ .

СЕФеРДА² нар. гьерекат, кIвалах шумудра хьанатIа, жезватIа къалурзавай гаф. Ада кукупIдин жуьре Пенкерахъ галаз девран гьалзава. Рамзият лагьайтIа Лукьмана гьар сеферда са багьна акъудиз тухтатмишзавай. З. Э. Рамзият. Гьажибег Гьажибегова и важиблу месэла «Красный Дагестан» газетдиз акъатай са жерге макъалайра мад ва мад сеферда къарагъарнай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. Синонимар: гъилера, сефер, -ра.

СЕФЕРЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра рекьяй физвайди, сиягьатчи. - Сеферчиди зи емиш Дадмишзава шириндиз... Ш. Къ. Тек тар. Са столдихъ ацукьна пуд. КьатI къачуна хьанвайвал муд. Рахаз хьана хкажиз гъуд Са алверчи, Са сеферчи, Садни шофер И. Гь. Са столдихъ. Зун сеферчи мийир вуна масад фейи гелерин. А. Къ. Зун ви вилик ква...

СЕФИГЬ¹ прил. акьул авачир. Сефигь кас гьикI гъавурда тван. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* сефигь авун гл., ни вуж акьул авачир гьалдиз гъун.

* сефигь хьун гл., вуж акьул авачир гьалдиз атун.

СЕФИГЬ² туьрк, сущ.: -ди, -да: -ар, -ри, -ра акьул авачир кас. - Ам рахадайла кьил зурзаз сивни патахъ хьана вични сефигь хьиз хъуьреда, жаваб гана ЦIаруди. А. И. Самур.

СЕФИГЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер. -илери, -илера сефигь тир, акьул авачир гьал. Бес я эхун а хаинрин шевривал. Емиш. къеняй незвай куквар -буьтIруькриз, Халкьдин мурад элкъуьрзавай кьуьруькриз Чир хьурай чи къаст ва чпин сефигьвал. Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал» Рехъ веревирд тавун тушни сефигьвал? П. Ф. Рубаияр.

СЕФИЛ¹ араб, прил. са квекай ятIани фикир авай, шад тушир. Инсанарни жеда кьван. Шад чIавуз гъуьлягьар хьиз эгечIдай, сефил чIавуз вак лувар кутадай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: пашман, пелеш, перишан,. Антоним: шад.

* сефил(ар) авун гл., ни-куь вуж са квекай ятIани фикир авай, шад тушир гьалдиз гъун. -Садавни мад офицер Ийиз тамир сефилар. А. С. Дидедин кьисас. Антоним: шад авун.

* сефил хьун гл., вуж са квекай ятIани фикир авай, шад тушир гьалдиз атун, гьалда хьун. Гъуьл кIвалахдал фейила, ам текдиз амукьзавач. Сефил, дарих жезвач. З. Э. Рамзият. Духтурдивай дарман хьанач, сефил хьана, агатна зун. Ас. М. Синонимар: пашман хьун, пелеш хьун, перишан хьун. Антоним: шад хьун.

СЕФИЛ² нар. са квекай ятIани фикир аваз, шад тушиз. РикIиз чими, иер сифет шутIум хьана умудсузвили сефил, къалурзавай. А. И. Самур. Фейи мелмехъеррик, шад ва сефил мярекатра инсанрин сивера авайди алай четин девирдикай, адан адалатсузвиликай суьгьбет тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: перишан. Антоним: шад.

СЕФИЛАРУН гл., ни-куь вуж; да, -на; -из, -зава; - а, -ин, -рай, -мир; сефилар авун, сефилар тавун, сефилар тахвун, сефилар хъийимир, сефил гьалдиз гъун. Гададин амалри диде сефиларна. Синоним: пашманарун, пелешарун, перишанарун. Антоним: шадарун.

СЕФИЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера сефил тир гьал. Агатмир, яргъаз хьухь, сефилвал! Куьнни квахь, эхирсуз дердияр! М. Б. Дустарикай кьве мани. Ялгъузвилин хура заз Гзаф жезва сефилвал -Це лугьурбур пара яз, Тагурбурун саилвал. А. Къ. Саил. Синоним: пашманвал, пелешвал, перишанвал. Антоним: шадвал.

СЕФИЛВИЛЕЛДИ нар. сефилвал хас яз. Синонимар: пашманвилелди, пелешвилелди, перишанвилелди, перишандаказ, перишандиз, сефилдаказ, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз,

СЕФИЛДАКАЗ нар. са квекай ятIани фикир авай, шад тушир гьалда аваз. Зазни, ваз хьиз, таниш а пад Сефилдаказ ахкуна, Т. А. Фу квахь тавурай. Синонимар: пашмандаказ, пашмандиз, пелешдаказ, перишандиз, перишанвилелди, пашманвилелди, пелешвилелди, перишандаказ, перишандиз, сефилвилелди, сефилдиз. Антонимар: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

СЕФИЛДИЗ нар. са квекай ятIани фикир аваз, шад тушиз. Явашдаказ гьерекатзавай къайи гар галукьайла, кьелечI бежгъеррик квай Риза, хьраз вегьей гьажибугъдадин твар хьиз, зурзадай, адак фул акатдай, чиниз вили ранг янавай ам сефилдиз гагь Саруханаз, гагь чилиз килигдай. А. Ф. Риза Билбил хцин сес акъатна сефилдиз. И. Гь. Синоним: пашмандаказ, пашмандиз, пелешдаказ, перишандиз, перишанвилелди, пашманвилелди, пелешвилелди, пелешдиз, перишандаказ, перишандиз, перишанвилелди, перишандаказ, перишандиз, сефилвилелди, сефилдаказ. Антоним: шадвилелди, шаддаказ, шаддиз.

СЕЧКИЧИ туьрк, сущ.; -яр, -йри, -яр, -йри, -йра сес гузвайди. Заз чир хьайивал, сечкичийрин са пай сиясатдин рекьяй экъечIна, хсуси хийирдихъ элкъвена. ЛГ, 2003, 4. XII. "Лезги газетди" идан гьакъиндай сечкичийриз 8-апрелдиз акъатай 30-нумрада хабар ганай. ЛГ, 2004, 15. VII.

СЕЧКИЯР сущ.; -йри, -йра сесер гуналди президент, уьлкведин, чкадин къуллугъчияр хкягъунин мярекат. Гьа инал чна чи сечкийрин собрание агалун малумарзава. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Сечкийрилай виликан женгина Алисултанай пуд агъзур манатдилай гзаф харжияр акъатна. ЛГ, 2002, 15. V. Гьа са вахтунда сечкийриз гьазур жедай чIавуз чна гьич гуьзлемиш тавур шартIар арадиз атана. ЛГ, 2003,4. XII. Синоним: выборар.

СЕЧМЕ туьрк, прил. вини дережадин ери авай, хъсан. Гьада гьамбарханадай... сечме ичер чинеба йифиз тухудайла, ам гуьзчийри кьуна. А. А. Пад хьайи рагъ. Мария Ивановнадиз са пуд кило сечме помидорар, Светадиз пIинияр ва Ольгадиз са кIунчI къизилгуьлер къачуна, зун Мария Ивановнадин кIвализ рекье гьатна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Синоним: хкягъай.

* сечме авун гл.; вуж-вуч са гьихьтин ятIани лишандалди чара авун. Гелкъвезни регьят я, атIудайлани регьят я, сечме ийидайлани регьят я. А. А. Лезгияр. Синоним: хкягъун.

СЕЧМИШУН т. б., гл., ни вуж-вуч хъсан ери авайбур масадбурувай чара авун. Синонимар: сечме авун, хкягъун.

СИВ сущ,; -и, -е; -ер, -ери, -ера 1) инсандин, гьайвандин, пIузаррилай кIалхандал кьван бедендин пай. Сивяй акъуддай гьар са келима алцумна акъуда. Ф. Са тIур цIудан сиве твамир. Ф. Рагьметлудан сивел жедай михьи хъуьруьн, хуш рохунар, ачух рафтарвал зи рикIелай алатзавач. ЛГ, 2002, 15. V. Хуьрек тIуьрдалай гуьгъуьниз сивера яд экъуьр хьувуна кIанда. ЛГ. 1994. 1. IV. Синонимар: кIуф, тIиш. 2) къен авай затIарин кIан патаз акси пад. Нефес къведай са тIимин чка туна, чувалдин сив квена, гваз хтана. Ф. Халуни хтул. Инал къари гьахьна каркундин къенез. Къене патай каркундин сив кутIун хьувуна ада Вичи-вич авадарна гьуьлуьз. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Гуьлселем - Вуна а къуюдин сив кIев хъувунани, чан хва? А. Р., Я, Я. Хендедадин мехъер. 3) яргъи патахъди физвай ва я экIя хьанвай затIунин сифте кьил. # вацIун~, кIамун ~, рекьин ~, багъдин ~, тамун ~ 4) кас. Фу кьит тир, артухан сив хизандиз пар жезвай ва я къуьзуь итимдихъ кьилдаказ гелкъведай кас герек жезвай, ахьтин касдивай хзандин рузи артухаруник пай кутаз хьун мумкин жезвачир. А. Къ. Нехирбанни лекь. 5) сив хуьнин вацра мусурманри фу тенезвай йикъан вахт.

* сив акун гл., низ нин фикир чир хьун. Лагьана заз дидеди са няниз: - Вун це лугьуз муьштерияр атанвай, Вун кIанибур хуьруьн къене ацIанва. Ви сив такунмаз, чан руш, завайни Муьштерийриз вугуз хьанач са гафни. Х. Т. Нагара яр хкязава.

* сив атIун кил. сив хкудун.

* сив ахьа хьана нар. мягьтел хьана, гьейран хьана. Гьеле сифтегьан классра амаз Зилфи эмеди чи кIвале гам храдайла, зун адаз гьейранвилелди килигдай. Ада жуьреба-жуьре рангарин гьалар сад-садав кьадайвал агудна кваквар ийидайла, зун сив ахъа хьана адаз килигиз амукьдай. Я. Я. Нурар ва хъенар. Вердихана рикIивай лугьузвай ихтилатрихъ Гьажикъулиди сив ахъа хьана яб акалзавай. Ж. Гь. Юргьадилай гуьгъуьниз.

* сив ахъаюн [ачухун! гл., ни рахун (къал алаз), никай-квекай ятIани фикир лугьун. [Сефибег]. - Вуна «алчахар» ямир, алчах туширтIа, вун дустагъра гьатдачир. Жуван сив артух ачухмир... Я. Я. Сифте кьван. Ахъайнавай абуру сивер: я рухвайриз эвер гузвай, я стхайриз, я гъуьлериз Вач лугьузвай гъазаватдиз. И. Гь. Алжирдин. дишегьлияр. Манидин гафар вичел гьалчзавай ккIалар тирди Эслиди гьасятда кьатIуннай. Амма ада чуькьни авуначир. Аквар гьаларай, хейлин инсанар алан булахдал вичин сив ахъаюн адаз кутугна акуначир. З. Э. Муькъвел гелер. Антоним: сив кIватIун.

* сив кьун гл., ни нин 1) рахаз тун тавун, Анжах Алидаран квач мад чи кIвале хъхьана виже къведач. Халкьарин сивер къаз жедайди туш, лагьана секинсуз хьайи суса. А. И. Самур. 2) сив хуьн.

* сив кIватIун [агалун} гл., ни рахун тавун. Хьана ман, жуван сив кIватIа, хипен хам алай жанавур. Вунни дабан атIудайбурукай я. З. Э. Къазимегьамед. [Жора]. ~_: Им вуч аванс я, Али? Чун гьеле ученикар яни? [Али]. Жуван сив агала. Къе куьн ученикар ятIа, пака неченикар жеда. А. Аминов. Шуьшедал гелер. Антоним: сив ахъаюн [ачухун].

* сив хкудун [атIун нугъ.] гл. ни сивер хуьзвай инсанди яд хъун, фу тIуьн. Ша вуна и сив хкудур, вун рекьизва, - лугьуз алахъдай адал мукьва-кьилияр. -Ваъ, - лугьудай Рамазана, - рекьин гьикI хьайитIани ийида, са кьиникъ патал завай Аллагь тааладин вичин лукIран хиве тунвай буржуникай кьил хкудиз жедач. З. Э. Зи Иван гьахъ я. Са пIапIрус къачуна, лагьана: Им за сив хкудайла чIугвада. З. Э. Йифен тIурфан. Антоним; сив кьун.

* сив хуьн гл., ни экв малум жедай вахтунилай няни жедалди са затIни тIуьн, хьун, чIугун тавун. Сив хуьн гилан цIийи яшайишдив кьадай адет туш. Т. Гьуьсейнов. Бадедихъ вичин къайгъуярни авай. Гатфариз, Рамазандин вацра ада сив хуьдай. А. Р. Салам, эллер! Мусурман динди къалурзавайвал, гьар са мусурманди Рамазандин вацра и адет кьилиз акъудуналди вичик квай гунагьар тIимиларда, и кардин нетижа яз, а мусурман кьейила, женнетдиз фида. ЛГ.

* сив элкъуьрун гл., ни пел тадияр гун, экъуьгъунар авун. -Мад гила гьич, - лагьана, ада пенжердиз вил яна, -пакамаз фена, и зи сив за а МегьяцIан гададал элкъуьрда. З. Э. Рагьманан ферма.

* сив япарив агакьун гл., лап шадвилин гьалдикди сив кьадардилай артух ахъаз рахун. - АкI ятIа ви кар чранва, - гила отделдин зеведишдин сив, лугьудайвал, лап япарихъ кьван атанвай, вилерани са жуьредин амалдарвилин цIарцIар гьатнавай. Я. Я. Са фурун вакIар.

* сиве амаз (сивемаз рах.) нар. лугьузвай са вуч ятIани куьтягь тавунамаз. Манидин кьатI сивемаз, Къецелай рак гатана. ШенпIи кьуна Селминаз Къизан патав атана. Х. Х. Тапан дуст.

* сиве некIедин дад амаз хьун гл., вуж. аял яз хьун, аялзамаз, гъвечIизмаз хьун. НекIедин дад амаз сиве, Диде-буба гьатна хиве. Х. Т. Малла Иса. Синоним: сивел некIедин гел аламаз.

* сиве сав акIайди (акIанвайди) [кьурди] хьиз нар. рахаз тежез. Вагь, чи хипехъан, кьарай атIайди, сиве сав акIайди хьиз акъвазнава хьи. Гь. М. Гезентидин эхир. [Верди]. – ГьакI лагь ман, езнед хва еэне! ТахьайтIа сиве сав акIанвайди хьиз келима лугьуз тежез амукьда. Гь. М. ЧIурукIа элкъвей крар. Суддин заседанияр физ пуд югъ хьана. Суддик квайбуру гьарда вичиз акур ва ван хьайи гьал лагьана. Тек са фекьи сиве сав кьурди хьиз кисна акъвазнавай. Къ. Къ. Фекьидин фитне.

* сиве [сиве-сара] гьатун гл., вуж, вуч нин. са гаф ва я ихтилат инсанри тикрар авун. «Ам аквазвач хьи», лугьуз са юкъуз виридан сиве ван гьатна. А. Ф. Риза. АлукIна за гурара, Акъвазна чи валара. Гьатна сиве-сарара, Дуван хьана, чекмеяр. К. А. Чекмеяр. Синонимар: меце гьатун, кендирагъ хьун.

* сиве тур тIуб кIас тийидай прил.,; вуж лап секин, факъир. - Амма Паша ваз ахквадач. Ам кIекрез леэн ядай чкадиз акъуддайвал я, - гъавурдик кутуна Абдула. - Сиве тур тIуб кIас тийидай Паша? А Паша гьихьтин кисай аламат ятIа, заз чир хьана. З. Э. Йифен тIурфан. Сиве тур тIуб кIас тийидай кас яз къалуриз, Гьамид гьакъикъатда кьве кIвачел къекъведай жанавур я. А. А. Пад хьайи рагъ.

* сиве тIуб кьуна акъвазун гл., вуж мягьтел яз. вуч ийидатIа тийижиз акъвазун. Руракъарин жегьилар сиве тIуб кьуна_акъвазнач. А. А. Пад хьайи рагъ.

* сиве цIай авай прил.,; вуж гаф ва векъидаказ рахадай, экъуьгъунардай, кикIидай. Ида-ада «Сиве цIай авай Гуьзелагъадиз руш гудани?» - лугьузни хьана. А. М. Булахдал.

* сиве яд кьун гл., ни рахун тавун.... "Дагъустан-Азгрбайжан" тIвар алай обществоди тухузвай мярекатар анжах азербайжанвийриз талукь я; "Лезги газет" Азербайжанда кхьин кьадагъа я, Лезги театрни аниз ахъайзавач... Вучиз? Вучиз лагьайтIа "Садвал" гьерекат амач, Милли советни кIватI хъжезмач. Депутатрини сиве яд кьунва. Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. Антоним: сивив тIветI агакь тавун.

* сиве яд цанвайди [кьунвайди] хьиз нар., вуч авун гаф акъуд тийиз, рахан тийиз. Чун кьилди амукьайла, руш сиве яд цанвайди хьиз кисна акъваздай, сивяй са келима акъудна захъ галаз бегьемвилелди рахадачир. Я. Я. Нурар ва хъенар. Сиве яд кьунвайди хьиз кисна кIваляй акъатна, гурарай эвичIна и пуд кас, хъалхъас хъипер хьиз, илис жез-жез гьарнихъ сад фена. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

* сивел атай прил.,; вуч фикир тавуна лагьай. Килиг, куьне, рушар, садра куь мецерин аявал ая. Зунни квез яд чIугвадай лит туш. Куьне сивел атай вуч лагьайтIани, завайни эхиз жедач. Я. Я. Нурар ва хъенар. Вуч хьайитIани атай сивел, Межлисра рахаз хъсан туш. А. Билалов. Хъсан туш.

* сивел кири алачирди сущ. гзаф рахадайди. Рамзиятаз Салман сивел кири алачирди хьуниз килигна бегенмиш тушир. 3. Э. Рамзият.

* сивел жебкьен эцигун гл., ни-куь нин рахун акъвазарун, лаларун. Амма Марьяман пуд машиндини йикъалай-юкъуз къайдадик кваз кIвалах авуни абурун сиверал жебкьен эцигна. З. Э. Луьткведа. Синоним: сивиз дапIар [кIун] ягъун. сивел къаб [дапIар,

* сивел пад алачир прил.,; вуж гзаф рахадай, вахтунда рахун акъвазар тежедай, фикир тагана гаф лугьудай. Адан сивел къаб алачир папа гьавайда лугьузвани; «Тупунив ягъайтIани чикIин тийидай кIвал ава захъ». Гь. М. Гьуьруьханум. Дагъустандиз... экъуьгъунар ийиз, сивел пад алачир ар ягъизвайбур акурла, гъаятда авай кесибривай таб гуз хьанач. А. И. Самур. - Вахъ галаз за зи хтул ракъурда?! ~ Зал крчар алани, вуч я? - Сивел дапIар алач. - Я чан чIехи вах, сивел дапIар эцигайла, къвалай акъатда эхир! За вучрай?! Гъахьтинди яз халкьнава ман зун Халикьди. Къурбанд хьуй зун вичиз! А. Къ. Нехирбанни лекь.

* сивел къаб алачирди сущ. рахунрал гзаф рикI алайди, Са сивел къаб алачирда чIехи арифдардикай, Авай-авачирдини кутуна, жемятдин арада къундармаяр чукIурна. А. Э. Шаирдин тарсар.

* сивел кIвенкI алаз хьун гл., нин гзаф ва векъидаказ, гьинал хьайитIани рахун. Къадуч сивел кIвенкI алай, гзаф сигъал ч]алалди рахадай кас я. 3. Э. Рамзият. Лап чIехи хьайилани, гьикьван дагъларин къанунри къабулзавачиртIани, Жамал рушарихъ галаз кьугъвазмай. Эхир адаз са сивел кIвенкI алай дишегьлиди лагьана: - Эй, папар-хала! Ви таяр-туьшер кимел ала. Алад абурун патав. Гь. Къ. Лацу марал.

* сивел некIедин гел [дад] аламаз нар., вуч авун [Къурбан] - Яъ, яъ, садра дангьуздин итимдин сивяй акъатзавай гафариз килиг тIун, сивел некIедин гел аламаз, гила заз рекьер къалурдайди хьанани? Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синоним: сиве некIедин дад амаз

* сивел фу элягьун гл., ни тIимил кьван фу тIуьн. Са сивел фу эляна, балкIандиз пул хкиз Герейханован совхоздал физ кIвачин хьана. Шейх Желил буба. Аян хьана.

* сивел элягьун рах., гл., ни вуч тIуьн (тIимил). [Гьуьруьханум]. - КIвале таза нисини ава, чIухлухарни. Ша вуна са сивел эля. З. Э. Гуьлзада.

* сивел ял атун нугъ., кил. сивиз цIаран яд атун.

* сивер акъатун гл., нин. пIузаррал хирер хьун (са затI, кар гьайиф атуникди, мекьи хьуникди). Фугъарадив вуч еке дерт агатна, Гьайафди лап кана, сивер акъатна. Е. Э. Гачал гьей!

* сивера къекъуьн кил. сиве(ра) къекъуьн.

* сивив тIветI агакь тавун гл., нин зарбдиз, шаддиз ва жувахъ агъуна (рахунар авун). Вичин хесет тирвал, капан юкьвал гъуд гьалчиз рахазвай адан сивив тIветI агакьзавачир. З. Э. Зулун пеш. Куьне садра автIа хандакI ацIура. Амай крар ахпа веревирд ийида, - шаддаказ рахазвай адан сивив тIветI агакьзавачир. З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: сивив чIиб агакь тавун. Антоним: сиве яд кьун.

* сивив чIиб агакь тавун гл., нин хъвер кваз вичелай разивилин тарифардай рахунар авун. Арха атанваз акурла, Кавхадин сивив чIиб агакь хъийидачир, сивел атайди-татайди рахадай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синоним: сивив тIветI агакь тавун. Антоним: сиве яд кьун.

* сивиз дапIар [кIун] ягъун гл., ни, куь нин рахунар акъвазарун, лаларун. Эгер ихтиярар зи гъиле авайтIа, валлагь ва биллагь, за ви сивиз дапIар ядай. Н. А. Вагьанда къванер. Билала, вич фена, Герейханован совхоздай къелемар гъана. ГъалатI тавуна, фарашдаказ экъечIай къелемри хуьре авай бязи лагълагъчийрин сивиз кIун яна. З. Э. Ишигълаван дере. Синоним: сивел жебкьен эцигун.

* сивиз килигун гл., вуж нин лагьайвал авун. Райондин уьмуьрдай кьил акъудун залан акъвазай Пурият кIанзни~такIанзни Кьарибован сивиз килигиз, гьадан гафар, фикирар тикрар хъувуниз мажбур жезвай. Б. Гь. Къарид руш.

* сивиз къай гун гл., ни гзаф ва файдасуз рахун. Ракъият, ваз вуч аватIа чидани, нагьакьа жуван сивиз къай гумир. Гуьдек зи кьилив атанвайди я. Завай адан кефи хаз жедач. Б. Гь. Гуьдек. Азиз, бес я, тIимил рахух, файда авач гьараюнкай, Гумир вуна жуван сивиз акьван гзаф къай йифериз. А. Мир. Гъезелар.

* сивиз кьей! кIус лагьай, лугьузвай гафар, ийизвай ихтилат бегенмиш хьайида суьгьбетчидиз лугьудай ибара. [Мирим]. - Сивиз кьей Эфенди! Кьилиз акъатдач вуч лагьай гаф я, аквазвачни ваз гзаф хуьрера калхузар жезавайди. Гь. Гь. Колхоз.

* сивиз кьий! межд. са ни ятIани лагьай гаф бегенмиш хьайила, адаз жуван чими гьиссер къалурун патал лугьудай ибара. Ви сивиз кьий акьван иер, Лацу хъуьхъвер, чулав кифер... Е. Э. Хьана хьи.

* сивиз цIаран яд атун гл., нин иштагь къати хьуникди сивиз гъер атун. ТуькIуьрнавай стол акур Юзбеган сивиз цIаран яд атана. А. М. Са истикан чай. Шашлик! Адан тIвар кьурла, иштагь ачух жез, гьамиша зи сивиз цIаран яд къведайди я. М. Ш.

* сивик (сивин) рак [пад] квачиз хьун гл., нин гзаф рахун, алазни-алачизни манасуз рахунар авун. Тек са сивик рак тахьунилай гъейри, чавай адак кутаз жедай рахна, багъна ава. Б. Гь. Къарид руш. [Агъа]. -Ваз Аллагьди цIай, ялав къурда... Ви сивик пад кумач. Х. Т., Къ. М. Ашукь Саид. За ваз а кьиляйни лагьана, ахпани. ТабзаватIа, зун Валидин хва Варис туш, ятIа. вуна лугьур сивин пад квачир, ери-бине авачир авара я! Къ. М. Урусатдин цуьк. Сада лугьудай гаф фагьум-фикирна, жакьвана лугьуда, сада, сивин пад квачирда хьиз, гьа вичин сивел вуч атайтIани лугьуз жеда. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

* сивин къав сущ. винел патан сарарилай туьтуьнал кьван чка.

* сивин пад квачиз хьун кил. сивик рак [пад] квачиз хьун.

* сивин яд фин нугъ., кил. сивиз цIаран яд атун.

* сивихъ галай ядни галудна нар., вуч авун лап тадиз, фад. - Абур вуч суалар я, гуьзел Маркиза? -артисткади хьиз, лацу руша хабар кьуна. - Зун ви истемишун, сивихъ галай ядни галудна, кьиле тухуз гьазур я! Къ. М. Птул руш.

* сивихъай атIун гл., нин вуч гун тавун, чуьнуьхун. - Я руш, абур жедай крар туш гьа, таза аялрин сивихъай атIана кьве виш грамм дуьдгъвер недалди, адаз агъу тIуьртIа хъсан тушни? Къ. Къ. ЧIурун паб.

* сивяй кьур акъатун гл., нин хьана алатай кардин гьайифар чIугун. ГьакI хьайила хуьре амукьдач гишинбур, Амукьдач масад ийирбур истисмар, Акъат хьана кефер чIугур сивяй кьур, Къерехда амукьда душман кулакар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

* сивяй хайиди (яни?) кIус амайбурулай артуханди, виневайди (яни?). Адаз акьван гъуьрметар вучиз ийизвайди я? Ам сивяй хайиди яни? Р.

* сивяй цIай чкIиз нар., вуч авун гзаф векъивилелди (рахун). Бесханум сивяй цIай чкIиз рахазвай, ада вичин сивел вуч атайтIани лугьузвай. Н. А. Лезги намус. И арада гьинай ятIани сивяй цIай чкIиз Бекир атана акъатна. М. Мамеджафаров. Тек гуьмбет.

* сивяй чIугур хьтин прил.,; вуч дуьз, яргъи ва цIалцIам. - За сивяй чIугур хьтин симин тарар ва къавук кутадай чукьванарни гъварар атIуда, - лагьана а активдин собранидай хквезвай йифиз авур рахунрин фикир гадарнавай Шамсиди. З. Э. Ишигълаван дере.

СИВЕЛЛАЙ сивел алай ибарадин куьруь хьанвай, рахунриз хас форма. Кил. СИВ.

СИВЕР сив существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. СИВ.

СИВИН фарс, сущ.; ди. -да; -ар, -ра, -ри велед. Чил умун я, дишегьли хьиз сивин хайи. П. Ф. Зун хъфидач. Вичихъ сивин авачиз, ада стхадин аял Нажмудин хвавиле кьабулна тербияламишзавай. ЛГ, 2004, 22.I. Синонимар: аял, велед.

* сивин хьун гл. эвленмиш хьанвай дишегьли, итим аялар жедайбур яз хьун. Сивин тахьун кьисметдивай я. Ф.

СИВИНСУЗ прил. аялар тежер.

* сивинсуз хьун гл., вуж аялар авачирди, аялар тежерди хьун.

СИВИНСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сивин авачир гьал. Фейзе баде зи чIехи бубадин кьвед лагьай паб тир. Адахъ вичин сифте гъуьлелайни веледар хьайиди тушир. ЯтIани, гьич са касдини адаз сивинсузвал кьехуьн авуначир. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар.

СИГНАЛ урус; сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра мотор авай улакьди вичел фикир желб ийидай сес(ер). Чи гъвечIи-чIехи машинарни, сад-садахъ галаз гъуьжетра авайбур хьиз, яргъи сигналдалди чпикай хабар гуз-гуз, рекье гьат хъувуна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. - Бес ви мотоциклди вичи вучиз туьтIнач? - Хизан сагъ хьайиди, сигнал чIурузва, сигнал! ГьакI хьайила, зи тахсир вуч я? СМ. ЦицIигъ-наме. Синоним: туьтуьтI.

* сигнал гун [ягъун] гл,. ни низ мотор авай улакьди вичел фикир желб ийидай сес(ер) акъудун. Гуьзлемишзавай сигнал гана. З. Э. Муькъвел гелер. Гьикьвин сигналар ягъайтIани вар ахъай тийиз акурла, Файзуллагьа къаравулди капI ийизвай чкадал фена, гьарайда. СМ. ЦицIигъ-наме. Ам балкIандал алаз хуьквезвай. Дар уламдал агакьзавай. Асана адет тирвал уьфт яна сигнал гана. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: туьтуьтI(ар) ягъун.

СИГЪ туьрк, прил. сад-садав агатнавай, къалин. Синонимар: къалин, икьи.

* сигь авун гл, ни вуч сад-садав агатнавай гьалдиз гъун.

СИГЪДАКАЗ нар. сад-садав агатна, къалиндиз.

СИГЪАЛ прил, 1) цIалцIам, яб гузвайбуруз бегенмиш жедай (ихтилат, рахун) Къадуч сивел кIвенкI алай, гзаф сигъал чIалалди рахадай кас я. З. Э. Рамзият. 2) къалин, ацIай. Вири ава демина: гьуьжетариз, къинериз... Гьатна сигъал циргъина, Хкаж жезва синериз. А. Ал. Акъвазра рагъ хъфизвай.

СИГЪАЛАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; сигъалар авун, сигъалар тавун, сигъалар тахвун, сигъалар хъийимир сигъал гьалдиз гъун.

СИГЪАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сигъал тир гьал.

СИДКЬИ¹ араб, прил. тапарар тийидай, авайвал лугьудай. Ахпа ада вичин сидкьи меслятчи Мирзе-Кафи урус пачагьлугъда вичин векил яз тайинарна. З. Р. Гьажи Давуд. - Баркалла, зи сидкьи лукI – Риза-Къулиди са гъвечIи кисе гадарна адал, адани ам цава амаз кьуна. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: дуьз, гьахълу.

СИДКЬИ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пак, михьи фикир-хиял, рикIин мурад, эрзиман хиял. РикIин сидкьи лугьуз жедач мецивай. Е. Э.

СИЖИФ араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра шифер, ракь къавуз ядайла, юкьвай вегьедай дуьз яргъи кIарас. Гзаф кIвалерин цлар лацу киреждай асуннава, къецел паталай пенжерийрихъ лацу ва я хъипи чепедай асунна сижифар гутунва. А. А. Умуд.

СИКI сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера 1) яргъи тум галай, хъуьтуьл чIар алай чуьлдин вагьши амалдар гьайван. # ~рен гел ер, ~рен тIеквен, ~рен тум, ~рен шараг. СикIни дурна дустар хьанай. Йикъарикай са юкъуз сикIре дурнадиз мугьманвилиз эверпа. Ф. СикIни дурна. Жанавур пака къуз сик1рен кIвализ фена... Ф. СикIни жанавур. СикIре, лосди, къуьре, жанавурди хъуьтIуьз недай суьрсет кIватIдач. З. А. К. ТIебиат чирун. 2) куьч. амалдар кас. - Эгье, эгье; - лагьана Надир шагьди душмандин ажуз ва ужуз гафарихъ яб акална. - Им лап вилин накъваралди кхьенвай чар я хьи? СикIрез зун кагъазралди алцурариз кIанзава гьа! З. Р. Гьажи Давуд. Хуругандиз уьтуьни язавани вуна? Акьван чин къалурмир, алатдач а сикI. П. Ф. Жуван рут.

СИКIРЕН прил. амалдар, амалдарвилин. [Зарлишан]. Вуна вун зи итимвиляй акъуднавайди я. СикIрен хам алай къуьрер зазни герек амач. Н. И.. Гьакимрин папар. Хъуьрез-хъуьрез къведай хва кьин тавурдан кас. Милиз-милиз, гагь сикIрен, гагь къуьрен уюнар акъудиз. Са куьнуькайни хабар авачирди хьиз. Цавай аватай малаик хьиз. Н. И. Сирлу межлис.

* сикIрелайни фейи сикIрен тум хьтинди прил. гзаф амалдар.

* сикIрен документ (справка) сущ. гьакъикъатдин барадай масадбур алцурарун патал туькIуьрнавай документ. Бес са кIвале авай, санал яшамиш жезвай, чпихъ хтулар авай папани итимди, чара хьанва лагьана сикрен документар туькIуьрна. кьведани чпиз кIвалер эцигдай чилер къачун, - бес им аламат жедай кар тушни? - лагьана кьил галтадна Къайиба. X. Кьасумов.

* сикIре(н) япар нугъ., сущ. недай хъчарин сорт.

СИЛ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера чIулав фу чрадай техилдин тварар ва набатат. Кьакьан синел сил цаналди, Сил цаналди, сил жедай туш. На жибинда ич туналди, Ич къачудай руш жедай туш. Ф. Винел алай Асан са кIвач уьзенгда амаз, силин куьл хьиз куьрс хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Жегьилар гагь -къван гадриз къугъвазвай, гагьни туп-лаш. Гьар чIавуз абуру вучиз ятIа, кавхадин гада вилик кутадай. Дамахар гвай, силин кьал хьтин яргъи ада вичин гъиле авай чепкьен, вири къуват эцигна, вич алчударна хьиз гадардай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

СИЛИН прил. силикай авунвай. # ~ фу, ~ гъуьр, ~ тварар.

СИЛАГЬ араб, шиир., т-б., сущ.; яракь. Вичин кIас гун силагъни я акьрабдиз… И. Гь. Ярашугь.

СИЛИС араб, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра 1) къанунсуз кIвалахдин тахсиркар ахтармишун патал тухузвай суал-жаваб. И тавакъу кьилиз акъудун яз, Николая Нажмудин силисдикай хкудна, офицерар гьазурдай школадиз рекье тунин буйругъ гана. ЛГ, 2004, 22.I. 2) герек тушир, кьал алай ихтилатар. Жуван силисар акъвазра, кIвалах ая. Р.

* силис авун [кьун] гл., ни 1) къанунсуз кIвалахдин тахсиркар ахтармишун патал тухузвай суал-жаваб кьун. Пакад юкъуз пачагьдиз и кардикай хабар хьана, ада вири халкь кIватIна, силисар кьуна, чинеба ахтармишна, амма угъри вуж ятIа жагъанач. Ф. Халуни хтул. 2) куьч. герек тушир, кьал алай ихтилатар авун. Вун гьана хьана шумуд йис, Ийиз на заз ихьтин силис? Хъел кутамир вуна зак пис. Хъуьруьрмир чал къуни-къунши. С. С. Гъуьлуьнни патан гуьжет.

СИЛИСТА сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра манасуз ихтилат(ар). Синоним: шудургъа.

СИЛИСЧИ сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра 1) къанунсуз кIвалахдин тахсиркар ахтармишун патал тухузвай суал-жаваб ийизвайди. Силисчиди хьиз, сивяй акъатзавай гьар са гаф тетрадда кхьизва. Вуч патал? Себеб вуч я?. А. А. Умуд. Мад сеферда Магьмудан кIвализ фена. И сефердани шак татун патал, аниз Рамазандвни силисчи фена. 3.3. Кек галкIизва. Силисчиди, са рахунни алачиз, вавай хабар кьада, амма килиг, виш сеферда ада силис кьуртIани, вуна гьа за лагьай гафар тикрар ийида, - куьтягьна Рашида. Б. Гь. Заз эвера. 2) куьч. гзаф рахадайди.

СИЛИХ фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ар серкин кьилин са чIук. Пуд лимон ва са шумуд силих серг михьна, чуьхвена як регъведай машиндай яда ва аниз 700 г ругунвай чими яд цана са 57 юкъуз къайи чкада эцигда. Ахпа ам, куьзна йикъа 34 сеферда хуьрекдин са тIурунавайди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII.

СИЛЛЕ туьрк, т-б., сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра лапIаш.

* силле |лапIаш] вегьин гл., ни низ гъилелди хъвехъ ягъун. Са сеферда жуван классдин аялрихъ галаз къугъвазвайла, лезги чIалал рахазвай заз муаллимди эверна, вични ам лезги тир, чин кудайвал са силле вегьенай. Б. С.

СИЛОС урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра дигмиш тахьанвай къацу векь-хъач гьава тефидайвал фура кIевирна малариз гьазурдай ем. Вилтон йисара силос, бес кьадарда чим тахьун себеб яз, чIур жезвай ва гатфариз фурарай хейлин ктIаяр акъудиз гадар хъийизвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Фермадай комбикорма чуьнуьхзавай ва малариз ктIанвай силос гузвай дуьшуьшарни винел акъудна. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

* силос кутун гл., ни-куь силос гьазурун. Силос кутун геж хьанвай. ХъуьтIуьз гьайванриз гун патал силос гзаф герек затI я. И. В. Чирхичир. Колхозда гьар йисуз гьардаз 40 тонн къведай элкъвей дерин фурара силос кутазвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

СИМ фарс, сущ.; - ини, - ина; - ер, - ери, - ера металлдикай раснавай гъал хьтин затI. Къуй зи цIарцIи, симини хьиз ток авай, Гъурай элдиз берекат. А. С. Зи кIвачикай. ТIарам хьана цIикьвед симни тарчидин гъилик, Тезенагдик - де дурум це! - акатнавай тIвар. И. Гь. Рубаияр. - Уьздена са геренди симерихъ тезенаг галукьарна, куькда туна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Пагьливанни ажуз жеда симинал, эгер адан гъиле пайгар тахьайтIа. С Султанов. Ви хъуьруьнин сир вуч ятIа? - Са тIимил сим гвайтIа, за туькIуьрдай хьи аниз эвичIдай гьалкъаяр, - хияллу хьанва ам. - Вуч сим? Алюминидин са кьатI гва, шалвардин гьерт кутIуннавайди. М. Б. За бананар недач…. Атана зун вичин винелай мукъуфдивди Кьвед-пуд жерге цаз алай симер чIугунвай къванцин парудал гужуналди хкаж хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Жегьил уьзуьмлухар патал районда бес кьадар чубукар, шпалар, сим авач. ЛГ, 2004, 26. VII.

* сим чIугун гл., ни сим яргъивилихъди акъажна, са чка маса чкадивай чара авун. Нетижада са халкь, адавай хабарни кьун тавуна, кьве чкадал пайна, юкьвай цацар алай симер чIугунва… Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул.

* симин тар сущ. кьакьандай физвай токдин, телефондин симер галкIурнавай дестек.

* симинин пагьливан сущ. кьакьанда тIарамдиз янавай симинал гьар жуьредин къугъунар ийидай пагьливан. Алай йисан июлдин вацран 9-10 лагьай йикъара Цовкра хуьре симинин пагьливанрин I конкурс кьиле фена. ЛГ, 2004, 26. VII.

СИМУРГ фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра (хкетрик квай) инсаниятдиз бахтар пайдай къуш. Симургдихъ галаз тухун патал женг Къузгъунди чIулав лувар гатазва. А. С. Гьина ятIани… Чил иердиз акун патал лекь цавуз экъечIда. Инсандин рикI ва инсаниятдин рехъ акун патал шаир ирид цавариз экъечIна кIанда. Ирид цавуз анжах Симургдивай экъечIиз жеда. Поэзиядин Симург хьун патал чIехи билик, чIехи устадвал ва чIехи рикI чарасуз герек я. А. Ал. Автордин патай. Симург къушран лувар гуда Хкаждайвал ирид цавуз лезгивал… А. Ал. Шагирд. [Лезги Эгьмед]. Гьи къуш я, лагь, йиса хада са кака? [Хесте Кьасум]. Ам Симург я - Йиса хадай са кака.

СИН фарс, сущ.; - и, - е; - ер, - ери, - ера кьакьан, чиливай хкаж хьанвай чка. Кьакьан синел сил цаналди, Сил цаналди, сил жедай туш. На жибинда ич туналди, Ич къачудай руш жедай туш. Ф. Зи дагъларал - дагълар ала, Синерални - син ала. А. С. Зи дагъларал. Сурхайхандин кьушундини гьа хуьруьн патав гвай дагъларин синер мягькемарнавай… З. Р. Гьажи Давуд.

СИНАБ прил. кьелечI чкал алай ширин-цуру тIям авай (емиш). Амма къад-яхцIур гектарда синаб ичер, анихъ галай мензилда одес ичер кутун дуьз туш. ТIебии къайдада абур тумламиш жедач. А. А. Лезгияр.

СИНАГОГ фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра чувудрин чпин диндиз къуллугъ ийиз фидай чка. И властди килисаяр, мискIанар, синагагар государстводикай чара авунва. Къ. М. Рекьин риваятар.

СИНАГЪ туьрк, сущ.; са гьи рекьяй ятIани ахтармишун. Синоним: имтигьан.

* синагъ, авун гл., ни-куь вуж ахтармишун. Халкьди макьамдиз «Хеб цIаракай» лагьана тIвар гана… Лезги чилераллай кьван вири кьавалар - устIарар патал адакай кьилин макьам хьана, адакай вири агуддай, хайи ерийрив хкидай лишан-ярж хьана... «И макьамдин тIварцIи ажаиб са сир ава, -лугьудай чIехи бубади, - гьар са лезги хва синагъ авун ава». А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: синагьламишун, синемишун.

СИНАГЪЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ахтармишзавайди. Эгер са ни ятIани ЦIарудивай вилер патахъ авуна ва я абур кутIунна крчуна чехир цуз лагьайтIа, ам са шартIуналди рази жедай: са стIални аладар тавуна цайитIа, синагъчиди крчунавайди хьун лазим я. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СИНАГЪЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -им, -рай, -мир; синагъламиш авун, синагъламиш тавун, синагъламиш тахвун, синагъламиш хъийимир гьиссун. Икьван бахтлувал ада уьмуьрда сифте сефер синагъламишзавай. З. Ш. Ада вичин дишегьливилин ери синагъламишзавай. З. Ш. Ихьтин гьисс ада сифте яз синагъламишзавай. З. Ш.

СИНЕБА нар. син алаз; син(ер) галай (алай) патахъди.

* синеба килигун гл., вуж низ-квез наразивилелди, такIанвал аваз килигун. Гаф лагьайла, синеба ваз килигда. Е. Э. Гьая тийижир паб.

СИНЕБАДАКАЗ нар. син(ер) галай (алай) патахъди хьиз.

СИНЕБЕНД||СЕНЕБЕНД фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пурарилай балкIандин хурал къвезвай чIул. ☼ Алай вахтунда орфографиядин норма яз синебенд кьабулнава М. М. Гьажиевани синебенд яз ишлемишзавай ( кил. М. Г. РЛС, ч. 389 - наперсник). 1960 - йисара сенебенд къайда яз къалурзавай ( кил. М. М. Гь., Р. И. Гь., У. А. М. ЛЧЮС, 1964; Б. Т., М. Г. ЛРС)

СИНЕМИШУН гл., ни; -да, -на; из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; синемиш авун, синемиш тавун, синемиш. тахвун, синемиш хъийимир тамамвилелди инанмиш тахьун. Надир-шагъ са легьзеда кисна акъвазна. Ахпа ам садлагьана кьулухъ элкъвена ва са къадар береда синемишзавайдан незералди хцин чиниз дикъетдалди килигна. З. Р. Гьажи Давуд. Кьве жегьил, кьве кIек хьиз, сада-садалай вил алуд тийиз, синемишиз, сада-сад ягъиз, къизгъиндаказ чалишмиш хьанва. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Синоним: ахтармишун. синагъ авун.

СИНИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хуьрек эцигдай цурун элкъвей формадин затI. Алидин папа синидаваз чIахар аш гъана, патавни туьнт серг кутунвай шурпа эцигна. А. И. Самур. Гъанва лезги шурвани, КIешнишни чичIек, Къайси алай аш авай Сини я гуьрчег. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Са арадилай гъиле са сини ацIай хинкIални гваз ( хинкIалдин кьилел гьуьндуьшкадин са ютурни алай) къарибаде атана. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СИНИФ¹ араб, куьгь., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра девлетлуярни кесибар аваз пай хьанвай обществодин са пай. Зи заводдин, зи синифдин вафалу тир стхаяр! Чна санал Залан гишин Гьял авурди я гзаф сар! А. Ф. Дяве. Кесиб синифдивай са гафни лугьуз жедач. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* синифдин душман сущ. фялейризни лежберриз акси тереф (девлетлуяр) Чун кулакар ва синифдин душманар я лугьуз малумарна. ЛГ, 2003, 2. Х.

* синифдин дяве сущ. фялеярни лежберар са пата, делетлуяр акси пата аваз кьиле физвай дяве. [ЦIарухва] Гила сакьве гаф Шагьламазан рахунрин патахъай. Хуьруьн къене синифдин дяве хци хьана, душманри чи вилик пад кьазвай вахтунда, чи хуьре кулакар авач лугьудай кас, я вич буьркьуьди хьана кIанда, я тахьайтIа кулакрин векил хьана кIанда. Гь. Гь. Колхоз.

СИНИФ² араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ра. -ра 1) мектебда са йисан дережа 2) мектебда аялар ацукьнавай кIвал. 3) мектебда са йисан дережада аваз кIелзавай аялар. Синоним: класс.

СИНИХ туьрк, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра тайин са еридик квай кимивал. И цIийи девирда, совет власть гъалиб хьайидалай. кьулухъ, Сулеймана вичелай тек са сатириквал ваъ, тек са инсанрин усал хесетрал хъуьруьн, абурун синихар къалурун ваъ, гьакI абрун хъсан сифетар къалурунни алакьдайди субутна. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Рахунрик синих квай аялдиз логопат лугьуда. Т. Набиева. Аялдин рахунар || ЛГ, 2003, 13. XI. Синонимар: айиб, кимивал, нукьсан, рехне, эксиквал.

* синих авун [ягъун] гл., ни нин-куьн бес тир ери авачирди къалурун. Цаниз халкь хьанвайди анжах пуд нумрадин куьтен я.... лугьуз бязибуру трактордин синихар ийизвай. З. Э. Муькъвел гелер. Бирдан сада авуртIа зи синихар, Пис крарай са зи гардан ягъ куьне. А. С. Дагъларин адетар. Гъуьрметлу Ибрагьим!...25 йисалайни идалай вилик, ви яратмишунри цуьк ахъайзавай чIавуз, за ви са гзаф шииррин тариф авунай, са бязибурун лагьайтIа -синих. Б. С. Нагагь суалар авачиртIа. Зи гуьгъуьна зун хьтин, зи къилихдин Вад виш агъзур лезги ава кьилав гвай. Къуй тавурай чи душманри синих чи, гъил хкажиз зи ватандол ялав квай. Б. С. Зи чилин муьгьуьр. Инсанар къаних, низ язава синих? Какадлай сар твадайбур язва куь стих. С. А. Садаз - хазина, муькуьдаз - тIал~кIвал... Синоним: рехнеяр ягъун. Антоним синих тавун.

СИНИХЛУ прил. синихар квай. Синоним: айиблу. Антоним: синихсуз.

СИНИХЛУДАКАЗ нар. синихар квай гьалда. Антоним: синихсуздаказ.

СИНИХЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери синих квай гьал. Антоним; синихсузвал.

СИНИХСУЗ прил. синих(ар) квачир, синихар тежер. Антонимар: айиблу, синихлу.

СИНИХСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери синих(ар) квачир гьал. Антоним: синихлувал.

СИНИХСУЗДАКАЗ нар. сини(ар) квачир гьалда аваз. Антоним: синихлудаказ.

СИНИХУН гл., ни нин-куьн; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; синих авун, синих тавун, синих тахвун, синих хъийимир са низ-квез куьн ятIани бес тир ери авачир гьал къалурун. Дуьньядин крарикай шиир туькIуьрдайлани, гьадан яшайишдиз талукь тир са затIунин ва я кардин тариф ва я синих ийидайлани, абур девлетлуйрин патай, гьабурун мецелай, кесибриз тегьне ийиз рахадай. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Бязибуру зи дустарин синихда, Лугьуда хьи, абурухъ пешекар авач... А. С. Зи дустар. Лугьудай: «Синиха, тарифа тIимил, - Садани, садрани цава кьадач кьил... » А. Ал. Пуд хали. Вун акваз рикI хуш гьиссерив ацIурай. Тахьурай захъ са келима синихдай. М. М. Чир хьурай. Рахшандзава, негьзава къе, И патанда а патандаз. Синихзава, кьанихзава А патанда и патандаз. С. К. Жуванбуруз чар.

СИНОНИМ урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чпин мана саки сад хьтин, ва чеб чара-чара стилриз талукь чара-чара гафарикай сад. Синонимрикай писателдивай вичиз герекди гьим ятIа, гьам хкягьиз хьун патал адахъ фагьумлувал ва кьатIун хьунухь лазим я. Месела, къудрат, къуват, такьат - синонимар я, анжах шаирдиз, писателдиз и гафарикай гьим гьинал эцигун лазим ятIа, гьам чир хьана кIанда. Н. А. Литературадин хрестоматия.

СИНТАКСИС урус, граммат., сущ.; -ди_к -да; -ар, -ри. -ра гафар сад-садахъ галаз алакъада гьатунин къанунар ва абурун уьлчмеяр чирдай чIалан илимдин хел. Синтаксисдин кьилин уьлчмеяр алакъалу ибара ва предложение я. Р. И. Гайдаров., А. Г. Гуьлмегьамедов ва мсб. Лезги чIал. 10-11 класс. Лезги чIалан синтаксисдин кьилин кьетIенвилер М. М. Гьажиева ахтармшинай. Р.

СИНТI фарс, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера са вуч ятIани (нажахдин тум, перцин тум) кIеви хьун патал адаз ядай кIвенкI алай кIарасдин кIус. # -расун, ~ ягъун, ~ акъатун, ~ хун.

* синтI ягъун гл., ни низ алцурарун.

СИНЯГЪ сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра мисал. Бубайрин синягъар багьа девлет я. Р.

* синягъ авун гл. ахтармишун, четинвилерай экъечI жедатIа, чирун. Аллагьди датIана инсанар синягъ ийизва.

СИР араб, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера масадбурухъай чуьнуьхнавай фикир, мурад. Гъейри бед яд ксариз сир чир мийир... Е. Э. Багьалу яр. На рикIин сир лугьудай хьи заз, гуьзел. Е. Э. Г'уьзел. Ваз рикIивай зун кIан ятIа, Чи кьведан сир сад хьуй, гуьзел. Ф. Паб, гъуьл хьана сад тушиз сир, Мегер ян зун на кьур есир? Нагагь кватIа закни тахсир, Ая кван успат, гуьзел яр. С. С.. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Амма Седефан сирдай кьил акъат тавур къуншийри масакIа лугьузвай З. Э. Муькъвел гелер. Тажуб хьана садбур хейлин Кьил такьатиз сиринай: «Де вуч кар я лам хьун сейли, Вични саки вирина?. А. Ал. Крчар алай лам.

* сир авун гл са гьихьтин ятIани мураддалди сир маса касдиз ахъаюн. Икьван гагъди нив авуна за ви сир? Е. Э. Эминни адан яр.

* сир гун [ахъаюн] гл., ни низ чуьуьхнавай фикир, мурад масадбуруз лугьун, машгьурун. Гьич садрани сир чарадаз гайид туш. Е. Э. Эминни адан яр. Вучиз гуда чарадаз сир? Вахъ гьич ихтибар амач хьи. С. С. Урусатдиз. Несигьат хьуй зи патай квез, Сир ахъаймир гьар акурдаз. Н. Сам. Гаф атайла, рахан герек. На Забитаз ахьая сир, адан ашкъи чими рагъ я, Чи арада рикI чIулав тир буьндуьгуьр кас тахьурай, яр. З. Р. Яр. Антоним: сир хуьн.

* сир хуьн гл., ни нин чуьнуьхнавай фикир, мурад масадбуруз лугьун тавун. Риза-Къули-Мирзедин чинебан къуллугъар, махсуси буйругъар вири гьа и сир хуьз алакьдай, викIегь лукIра кьилиз акъудзавай. З. Р. Гьажи Давуд. Антоним: сир гун (ахъаюн).

СИРАТIАЛ араб, сущ.; -ди, -да мусурман динди къалурзавайвал, Къияматдин юкъуз гьар са касдин гунагьар ва сувабар алцумзавай муькъуьн тIвар. СиратIалдилай тухудайла, ам адаз кьуркьушум пар хьана хьи... Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Муькъвелай хьиз физва СиратIал, Уьмуьрдай абур. М. Б. Лезги шаирриз..

СИРГЪА туьрк, шиир, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дишегьлийри япарихъ акалдай безек. Квадарна на лацу чархар, Кицик, чумал там. Гана векьиз назлу сиргъа, Бичинчидиз - гьам. П. Ф. Агь, чилин циф. Рангламишун муд хьайила, Фередихъни сиргъа хьана. Гь. Рамазанов. Нуькердикай агъа хьана.

СИРДАШ туьрк, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сир-гъам ийидай лап мукьва кас. Са вун яни хуьревайди, иербурун кьилевайди?! Валай гъейри жагъидач жал заз са сирдаш тай йифериз?! А. Мир. Гъезелар. Мадни авторди хъсандиз, лап кутугайвал къейднава: " ам ( А. Саидов) иллаки вичин руьгьдин зурба сирдаш Забит Ризванова къачузвай къадамри руьгьламишдай". ЛГ, 2004, 15. VII.

СИРДАШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сиргьам ийидай лап мукьва кас авай, тир гьал.

СИРДАШВИЛЕЛДИ нар. сирдашвал хас яз.

СИРЕНЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра экуь-беневш рангунин туьнт хъсан ни къведай цуькверин кулар, галгамар жедай тар ва адан цуьквер. ЧIурал экIянавай суфрадал вири герек няметар алай. Инал шашликIрин нини акьалтнавай, сиренрин нини. А. Фет. Кьерен къванер.

СИРИСТАВ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са квел ятIани фикир желбун патал виче уф туна атIай-атIай куркурдин хьтин ванер акъуддай гъвечIи махсус затI. Сириставдин ван хьайила, Гуьлле кьурд хьиз жеда пеле. Ф. Ахпа далу парудиз гана, агъуз хьана, жизви хкис хьанвай къванцел кIвачер эцигиз тади къачуна -бирдан сириставдин къати ван галукьна. Бедендик зурзун акатна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* сиристав ягъун гл., ни сириставдай ванер акъудун. Милицади сиристав янатIани, ада машин акъвазарнач. Р.

СИРИХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри мусурманвилин лишан яз итимри бармакдал элкъуьрна кутIундай лацу парчадин зул. Синоним: чалма.

* сирих ягъун гл, ни вич мусурман инсан тирди къалурун патал кьилел парчадин зул алчудун. Лагьайла, яаз бармакдал сирих, Ахпа жез дуьньядихъ къаних. Е. Э. Гьарай, эллер.

СИРИШТА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сад масадан алакъада аваз кьабулнавай къайда. Беневша рангунин махпурдин суфраяр экIянавай столар. агалтдай хъуьтуьл стулар сириштада аваз дуьзмишнава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Килиг, къвезва тамада, Къвезва пIагь гуз челегдиз. Чи кьил адан амалдай Акъатна лап иердиз. Чешнелу я сиришта... А. Ал. ЦIийи йис.

СИРИШТАЯРУН и1, гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сириштаяр авун, сириштаяр тавун, сириштаяр тахвун, сириштаяр хъийимир къайдадик кутун. Мегьридини Живерзата кIвалин сириштаярзава. Гь. Къ. Дили дуьньядин чирагъ.

СИРКЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьетIи цурувал авай, вич хуьрекдик кутадай жими затI.

* сирке туьнт хьайила, къапуниз зарар жеда мисал 'герек авачиз сада къалмакъал авуртIа, адаз вичиз зарар жеда' манадин мисал. ТIварун стха, зид а касдив гьуьжет туш... Сирке туьнт хьай къапуниз зарар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. [Зарлишан]. Ша вун кими жемир, сирке туьнт хьайила къапуниз зарар жедайди я. Виридалайни хъсанди чин тийизвайдай кьун я. Гьавая куь секин кIвалера къал твамир. Н. И. Гьакимрин папар.

СИРЛУ прил. сирер авай. За столдихъ теснифзава шиирар: Сирлу дуьнья ава кузвай кьиле зи... А. Ал. Шиир. Элеонорадихъ кьилдин, сирлу, анжах патарив гвай тек-туькбуруз малум тир уьмуьрни авай. X. Шайдабегова. Элеонора Рузвельт.

СИРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, дилера сирлу гьал. Чирда за ваз сирлувал чи кьуьлерин... А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Вахтуни чIулаварнавай и къван акурла, Абасан еришар яваш хьана, гуя адаз вичин кIвачери тамун секинвал, сирлувал чIуриз кичIезва, гъакъван мукъаятдаказ, гьакьван асстадаказ камар вегьез башламишна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

СИРЛУДАКАЗ нар. сирлу яз. - Куьн вуч ятIани захъ галаз гзаф сирлудаказ рахазва, - вичин диде-бубадин фикиррай сакIани кьил акъатзавачир Играмудинан. Я. Я. Са фурун вакIар.

СИРНАВ сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра цяй (вацIай, гьуьляй, виряй) жуван къуватдалди фин патал гъилералдини кIвачералди ийидай гьерекат(ар).

* сирнав авун гл., ни 1) цяй (вацIай, гьуьляй, виряй) жуван къуватдалди фин патал гъилералдини кIвачералди гьерекат(ар) авун. Дерин тир а вацI... Сирнав ийидай Буйругъ тахьуниз килигна а кас гьа пакетни гваз фена цин кIаниз, Ахкъат хъувунач вацIун а патаз... Б. С. Фикирна кIанда. 2) улакьда аваз цяй фин. Чубанди Периханум гимида акьадарна. Ана авайбурни вири итимар яз хьана - яхцIур итимдин арада са Ялгъуз дишегьли. Яргъалди сирнавна Периханума абурухъ галаз санал. ЛГ, 2004, 26. VII. Синоним: сирнавун.

СИРНАВУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сирнав авун, сирнав тавун, сирнав тахвун, сирнав хъийимир 1) цяй (вацIай, гьуьляй, виряй) жуван къуватдалди фин патал гъилералдини кIвачералди гьерекат(ар) авун. 2) шиир, цавай фин, лув гун. Садра вуна адан еришдиз фикир це. На лугьуда цава сирнавзавай лекь я... Б. Гь. Заз эвера

СИРНИЧ кил. СЕРНИЧ.

СИРСИЛАР сущ.; -ри. -ра багьа къашар-цуьквер, кулар. Дере, дуьгуьр, Ирандин Гамар гъваш, Япагьанар, сирсилар, Гьайкаларни къизилар, Валчагьризни хундуздин хамар гъваш.. А. С. Кьве касдин ихтилат. Синонимар: сиргьаяр, япагьанар

СИТКЬИ кил. СИДКЬИ.

СИФЕТ^I (СУФАТ, СУЬФЕТ рах.) туьрк, сущ. 1) чин. Къамат я чинар, Сифет я мармар... Е. Э. Ярдин тариф. Вири инсанрин суфатдал алайд кьве вил я, са нерни сив я. А. А. Пад хьайи рагъ. Мегьамедрасулан сифет чIур хьана. Чинин якIар зурзаз эгечIна. А. И. Самур. Рушан хиялрикай аян хьана, гадади са уьтери адахъ вил язава. Амма йигиндиз физвай адан сифет бегьемвилелди къатIуз жезвач: аквазвайди анжах яргъи гардан ва чигедин стIал хьтин япагьан куьрс хьанвай япун кIвенкIв я. Анжах буй хъсандиз фагьумиз жезва. Б. Къ. Къарачи. Велиметан и гьалда авай суфатди, Кьиличан лап зегьле ракъурна. М. В. Гьарасатдин майдандал 2) вири винел патан акунар. Мелек сифетда халкь авур инсан, мубарак Исмаил. Е. Э. Мубарак Исмаил. Сатира яшайишдин, инсанрин пис, мурдар, эйбежер гьалар, сифетар дуьздал акъуддай ва абур тергун, пислемишун, абрун аксина женг чIугун патал, абурукай пис ягьанатдин формада, абурал хъуьредай тегьерда туькIуьрнавай произведенийриз лугьуда. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Синоним: куц.

СИФеТ² туьрк, куьгь., граммат. чан алай ва чан алачир затIарин лишанар къалурдай гафарин тIвар. Сифетрин ва причастийрин ( глаголдикай жезвай сифетрин) эхирар жем числодин вири косвенный гьалара -бур лагьай эхирдай акъатзавай ачух у галачиз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938, ч. 23. ☼ Инал ганвай къайда 1955 - йисалай дегиш хьанва: «Прилагательнийрин ва причастийрин эхирар гзафвилин кьадардин актив падежда ва адакай жезвай вири падежра -бур лагьай суффиксдин р дилайвилик у галаз кхьида... М. Г. ЛЧЮС,1995, ч. 18. Синоним: прилагательное.

СИФТЕ¹ прил. вичелай башламишзавай. Шахмарданов Шихшамил вич дяведин сифте йикъалай эхиримжи йикъалди гуьллейрик йисар акъудай кас тир. А. А. Лезгияр. «... Зияудин, зи сифте ва эхиримжи яр, михьи муьгьуьббат яз амукьда!» Гь. Къ. Къацу цуьквер. Дурнайрин цIиргъ физва цавай, Сифте дурна секин я. А. С. Лацу мани. Синоним: эвелимжи. Антоним: эхиримжи.

* сифте гаф сущ. ктабдин авторди вичи вичин ктабдикай куьруьдаказ ийизвай умуми малумат. Эминан 1928 лагьай йисуз акъатай „Хкягьай чIаларихъ" галай сифте гафуна къалуруниз килигайла, абур шаир кьейидалай кьулухъ 50 йис тамам хьун себеб яз акъудайбур я. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Синоним: сифте гаф.

* сифте нубатда нар. маса затIарилай, крарилай вилик. Такьат квай инсанри чи хуьрера мискIинар эцигзава, амма чпи кIелай мектебар рикIелай ракъурзава. Халкьдиз сифте нубатда савадлувал, меденивал ва илим герек я! Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. Эхиримжи йисара лезги языкознанида ам чирунин ва вилик тухунин карда еке кIвалах тухванвайди якъин я Им сифте нубатда и хиле вири уьмуьрда галатун тийижиз зегьмет чIугваэвай чи алимар тир Ражидин Идаятовкн Гьайдарован, Агьмедуллагь Гуьлмегьамедович Гуьльмегьамедован ва чеб рагьметдиз фенвай Уьнейзат Азизовна Мейлановадин, Букар Бекирович Талибован, гила чеб агакьзавай жегьил алимрин гьакъисагъвилин зегьметдин нетижа я. ЛГ, 2004, 15. VII. Азербайджан кьилдин государство хьуни, Россиядинни Азербайжандин арада кIеви сергьят туни сифте нубатда Ахцегь райондин экономика къайдадикай хкудна. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: сифтени сифте.

СИФТЕ² нар. маса крарилай вилик. Жанлубуруз «Пакам хийир» лугьурла, Сифте рикIел гъваш дяведа кьейибур.... А. С. Пакам хийир, пакам хийир... Сифте ада къалханди хьиз хвена зун, Туруни хьиз ягъун патал гуьгъуьнай. А. С. Лезги чIалан аламатар чIехи я. Сифте адавай вич гьина аватIа аннамишиз хьанач. М. В. Гьарасатдин майдандал. АкI ятIа, устIар, - лугьуда Бейдуллагьди, - чна ваз сифте сарар хъиягъин, ахпа кIвалер башламишин. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Кинофильмдиз тамашзавай жемят гьич квазни такьуна, абуру сифте мезели, ахпа туршимезе, гуьгъуьнилай шит-шит ихтилатрал илигна. К, 1985, 24. VII.

СИФТЕВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сифте яз эгечIунин нетижа. И ктабдикай [С. Керимовадин "Къарагъ, дуьнья, лезгинкадал кьуьлериз" ктабдикай. - А. Г.] жагъизвай "нукъсанриз" нукьсанар.. лугьун... лезги чIалан кхьинринни, чIаланни вири лезги эдебиятдин дуьньядиз гьахьзавай сифтевилин, сифте вахтаринни камарин лишанарни кьетIенвилер я. К. М. Жуввал авай шаир.

СИФТЕГЬАН прил. масад(бур) жедалди арадиз атай, хьайи. Спортдал ам фадлай машгъул ятIани, им Ольгадин сифтегьан чIехи агалкьун я. ЛГ, 2004. 15. VII. Синоним: сад лагьай. Антоним: эхиримжи.

* сифтегьан классар сущ. 1 -III(IV) классар. Ана сифтегьан классрин муаллимвал авур кьуд йисалай гуьгъуьниз ада Къуба шегьерда кьве йисан учительский институтда заочникдаказ кIелна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш.

* сифтегьан мектеб сущ. 1 -3(4) классар авай мектеб. 1885 - йисуз КцIара, 1886 - йисуз Яргундал ва 1887 - йисуз Манкъулидхуьре сифтегьан мектебар кардик кутуна. 1890 - йисуз Къуба уезддин лезги хуьрера сифтегьан мектебрин кьадар 20-дав агакьнавай. «Самур» газ., 2004, 24.01.

СИФТЕДАЙ нар. эвел, эвелдай. Са гзаф йисара сифтедай Дербентда, ахпа Генжеда, гуьгъуьнлайни Бакуда, азербайжанрин арада кIвалахиз яшамиш хьунин нетижада, абрун чIал хъсандиз чир хьунилай гьейри, Сулейман азербайжан халкьдин культурадихъ, фольклордихъ, ашукьрин манийрихъ ва искусстводихъ галаз мукьувай таниш. хьана. М. М. Гь. СтIал Сулеймапа азербайжан чIалал, туькIуьрай шиирар. Инсанар чпин тIебии хесетдиз муьтIуьгъ тир, яни азадвиликай магьрумнавай чан алай гьар са затIуниз ( гьатта инсанризни) сифтедай чап-чап, гьатта хвешивални кваз килигда, адак хкуьрда, рахшандарда, ухайш лугьуда, ахпа и азадсузвилихъ галаз вердиш жеда ва магьрумнавайдан гьатта язухни чIугвада. А. Къ. Нехирбанни лекь. Антоним: эхирдай.

СИФТЕДИН прил. са кар нелай-квелай башламиш жезватIа, гьадан. Хуьруьн хабарар лап хъсанбур я. ЦIийи багълари гуьзелдиз цуьк акъуднава. ЦIи сифтедин бегьерарни кIватI хъийида. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Ваххабизм Мухаммад Абд ал-Ваххабан ( 1703 / 04 - 1787) ученидин бинедаллаз XVIII асирдин юкьвара Аравияда арадал атана. Ада ислам михьи авун, адан сифтедин бинейрал хтун лазим яз гьисабзавай, мусурманривай яшайишда, алукIзавай парталда, динда чIагайвилериз рехъ тагун истемишзавай. Сифтедин ваххабизмдиз инанмишвилин фанатизмдин, политический аксибурухъ галаз женгинин лишанар хас я. ЛГ, 2004, 15. VII.

СИФТЕНИ: * сифтени сифте нар. виридалайни вилик. Сифтени-сифте гачал фекьидин чIехи папан ракIанихъ фена, рак гатана. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. ЧIал сифтени-сифте диде-бубадиз чир хьана кIанда, ахпа - аялриз. Х. Ш. Дидед чIал чируниз артух фикир. Синоним: сифте нубатда.

СИХ прил. 1) сад-садав агатнавай. - Минет хьуй ахъая! -. гадайри ван къачуна, абур СтIалви гададин мукьварал мадни сих гьалкъада кIватI хьана. Къ. М. Рекьин риваятар. Гьа алай чкадилай гардан яргъи авуна, ада валан сих хилерин арадай сарарив кьуна акъудна, ЯбатIаян вилик кIараб эцигзава. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: къалин. Антоним: кьери 2) садвал арадиз гъизвай. Мад сеферда рикIел хкин: Кавказдин Албаниядин девирда эрменийринни лезгийрин алакъаяр сихбур ва мягькембур хьана. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Заз уьмуьрдин лайихлувилеринни тIебиатдин гуьрчег суьретрин арада са гьихьтин ятIани чара тежер сих мукьвавал авайди хьиз тир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* сих алакъа сущ. чара тежер мукьвавал. Чи журналрихъ галаз - им шад жедай кар я - тIвар-ван авай алимри, муаллимри, жуьреба-жуьре пешекарри сих алакъаяр хуьзва. "Самур" журн., 2003, № 23. "Зун" - руьгьдин эвер хьана" лугьудай кьиле Т. Агьмедханова Алирза Саидован кьисмет Ватандин кьисметдихъ галаз акьван сих алакъада тунва хьи, кIелзавайдан вилик, дугъриданни, авторди лугьузвайвал, "кечирмишай куьруь уьмуьрда са чIавузни лавгъавал" тавур шаирдин къамат акъваззава. ЛГ, 2004, 15. VII.

СИХАРУН гл., ни-куь вуж-вуч сих тир гьалдиз гъун. А къатариз дагълар арадиз атай девирда гзаф таъсир хьана. Абур дагъларин заланвили чуькьвепа гзаф сихарна. Б. Гь. Вили вилер.

СИХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сих тир гьал. Амма къе рахазвайбур зуьрнеяр тир. Абуру инал кIватI хьанвайбурун садвал, мукьвавал, сихвал къалурзавай. Макьамдикай инал кIватI хьанвайбурун гиг хьанвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СИХДАКАЗ нар. сих гьал хас яз. Урусрин критик В Г. Белинскийди тестикьарзавайвал, литературадин ва искусстводин халкьдинвал ва милли кьетIенвал писатель сихдаказ общественный уьмуьрдикъ галаз алакъалу хьунилай аслу я. К, 1989, 1. V. Адан дача, къенез гьич вилни ягъиз тежедайвал, элкъуьрна сихдаказ тахтадин чапардалди кIевнавай, вичизни къацу ранг яна. А. Э. Квак. Синоним: сихдиз.

СИХДИЗ нар. сих яз. Инсанар, алцурар авун адет хьанвай пис касдин гуьгъуьнлай килигиз фикирлу яз дагъвияр шаирдин къваларив мадни сихдиз кIватI хьана. Къ. М. Душмандин тум. Цавай гьужумар авуниз акси вири серенжемарни абуру кьабулнавай. И кардикай сихдиз хъиткьинзавай зенитный тупарин гуьллейрини шагьидвалзавай. ЛГ, 2004, 26. VII. Куьрелди, фашистрин "чинеругрикай " цав михьна чун чкадал агакьна. КIаникай гзаф сихдиз гуьлле гузвай. ЛГ, 2004, 26. VII. Синоним: сихдаказ.

СИХИЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са хизандилай чара хьайибурун гилан векил(ар), векилрин кIватIал. Гзаф сихилар авай чи хуьре гьар сихилдихъ вичин тIвар-лакIаб ава: къинтIарар, тIапIарар, миграгъар, гъитехъар, гуржияр, цIегьер ва масабур. 3. Агъавердиева. ТIвар алатдач. Зун умудлу я хьи, «Самурди» лезги сихилдик квай муькуь кIуьд халкьдин медениятдин къайгъуни чIугвада. М. М. Занин бахт чуьнуьхна?... удинар лезги чIалан сихилдихъ галай халкь я. М. М. Уях хьухь, лезгияр! Синоним: къебила.

СИХЛАМИШУН гл., ни-куь вуч сих гьалдиз гъун. Букар Няметулаевичаз и вири пипIера танишар, мукьва-кьилияр ава. Амма алакъаяр генани сихламишна кIанзава. Белки и макъалади а кардиз куьмек гуда. ЛГ, 2004, 15. XII..

СИЯГЬ¹ фарс, прил кар, кеспи авачир, алакь тийир, авара. Гьакъикъатда лагьайтIа, Абасаз вичи гъвечIи хциз вучиз сиягь лугьузвайди ятIа, гьамни хъсандиз чизвачир. Ам машгъул кеспи къужадиз аквазвач хьи -гьам сиягь я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* сиягь хьун гл. кар-кIвалах амачирди яз амукьун, хьун. Пис гунагьар кIула аваз, чуьллеравайд сиягь хьана;.. Е. Э. Мубарак Исмаил.

СИЯГЬ² сущ.: -ди, -да; -яр, -ри, -ра, са нин-куьн ятIани тIварар къалурнавай, кхьенвай чар. Гьазур колхозчиярни кеспидал алай вахт я. Гьа иналди сиягь туькIуьрна, гьар садав къул чIугваз турла, хьана жеда. А. А. Лезгияр. Муькъуьн вахфадин маларин сиягь истемишна Нямета. З. Э. Йифен тIурфан. Эхиримжи вахтара и кIвалах субутзавай акьван макъалаяр ва ктабар акъатнава хьи, тIварар кьуртIа чIехи сиягь эмелдиз къведа. Заз а сиягь ваъ, тапархъан алимрин фикирар кIелдайбурув агакьариз кIанда. М. М. Чун вуч ксар я? Ватандин ЧIехи дяведа гел галачиз квахьайбурун сиягь лап чIехи я. ЛГ, 2004, 26. VII. Герек документрин сиягь чкадин ва я республшкадин паспортно-визовый къуллугъдай къачуз жеда. ЛГ, 2003, 4, XII. Синоним: список. * чIулав сиягь.

* сиягь кьун гл., ни нин-куьн нин-куьн ятIани тIварар кхьенвай чар туькIуьрун. - Хъфена тадиз кьада за сиягь И тамавай кьван гьайванрин вири. А, С. Хцихъ галаз ихтилат.

СИЯГЬ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -ри, -ра бегьемсузди. А кьвед лагьай папани са пайгарсуз велед хана заз. Лугьуда эхир, кьуьзуьвилик я дилиди, я кимиди жеда лагьана. ГьакI хьунни авуна. Эхиримжи велед я лугьуз, са сиягь хана арадиз акъудна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СИЯГЬАРУН гл., ни вуж; -ди, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир кар, кеспи авачир гьалдиз гъун. Ада [Шихнесир Къафланова. А. Г.] дишегьлидикай икI кхьена, акI кхьена, ада дишегьлидиз акI килигна, икI килигна лугьуз, ам са шумудра, къуллугърилай алудна, кIвалах жагъурун патал Лезгистандин хуьрера - маса гаф заз жагъизвач - сиягьарна. З. Ш. "Чуьнгуьрдин сим хьиз рикIин дам атIайла..."

СИЯГЬАТ араб, сущ 1) ял ягъун патал, рикI аладарун патал къекъуьн. Ингье, сиягьатдиз экъечIнавай жегьилрин арада заз гьуьрмет авун къвердавай артух жезва. Къ. М. Экуь инсан. Юлдашри адаз... алатай гьяддин юкъуз колхоздин никIериз сиягьатдиз финификай ва гзаф маса крарикай авур суьгьбет давам жез дуьз са сят алатна. А. А. Умуд. 2) чирвал хкажун патал, маса уьлквейра, вилаятра, хайи чуьллера, чилера къекъуьн. Чи сиягьат гзаф шадди, гзаф хуш вакъиайрив ацIанвайди хьана. Гьикьван къариба адетар, имаратар авай хуьрериз фена чун, гьикьван чна ширин булахрин ятар дадмишна, гьикьван чун турулту гвай вацIарилай алучIна! Чаз халкьдин тарихдихъ галаз алакъалу чкаяр: къелеяр, муькъвер, карвансараяр акуна. Къ. М. Экуь инсан.... хайи чил Алирза Саидован лирикадин игит патал вири я: ам яргъал сиягьатриз тухудай гимини, жибинда пул авачирла лезги чилин зулун «къизиларни». Р. Исаев. Алирза Саидован яратмишунра хайи чилин къамат.

* сиягьат авун гл., ни ял ягъун патал, рикI аладарун патал къекъуьн; чирвал хкажун патал, маса уьлквейра, вилаятра, хайи чуьллера, чилера къекъуьн. Синоним: сиягьатун.

СИЯГЬАТУН гл. ни сиягьат кьилиз акъудун. Сегьерсегьер дагъда сиягьатда на. Е. Э. Гьалимат. Синоним: сиягьат авун.

СИЯГЬАТЧИ туьрк, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сиягьат ийизвайди. Анжах сиягьатчияр хуьруьвай са хейлин къакъатайла, дагъдин тIебиатдин гегьеншвили машгъул авурла... учительницадин гуьгьуьлар ачух хъхьана. А. А. Умуд. Сиягьатчийри рехъди фин давамарна. А. А. Умуд. Китайдин Ксиан шегьерда, Чаанси вилаятдин меркезда сиягьатчияр гзаф шадарзавай зурба далдам туькIуьрнава. Адан диаметр 3,43 метрдиз, заланвал саки 2 тонндиз барабар я. ЛГ, 2004, 15. VII.

СИЯГЬАТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера сиягьатчи тир гьал.

СИЯСАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьукуматдин идарайри жемят, майишат, уьлкве идара авунин рекьяй тухузвай кIвалах Душманриз инсаф тийидай, дустарикай хъел тийидай, Живедлайни гел тийидай Гьахьтин сиясат ава чаз. С. С. Еке къуват.... виликан Албаниядин сергьятра арадал атанвай ханлухриз Урусат, Туьркия, Иран хьтин уьлквейрин пачагьри чпин сиясатда еке фикирар гузвай, гьардаз абур вичин табийвилик кутаз кIанзавай. ЛГ, 2003, 14. VIII. Заз чир хьайивал, сечкичийрин са пай сиясатдин рекьяй экъечIна, хсуси хийирдихъ элкъвена. ЛГ, 2003, 4. XII. 2) (чIехи гьарфуналди: С) дишегьлидин хас тIвар - Сиясат. Синоним: политика.

СИЯСАТЛАМИШУН цI, гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сиясатламиш авун, сиясатламиш тавун, сиясатламиш тахвун, сиясатламиш хъийимир сиясатдив кьадай гьалдиз гъун. Ктабар туькIуьр авур юлдашри шаирдин (С. Сулейманан. А. Г.) эсерер артухан сиясатламишнава, абурук сиясатдин руьгь кутунва. А. А. Арифдар Сулейман.

СИЯСАТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сиясат кьиле тухузвайди, сиясатдин рекьяй пешекар. Талукь алимриз, сиясатчийриз, са абуруз ваъ, гзаф амайбурузни гилани а инанмишвал дуьз яз, гьакъикъатлу яз акваз кIан тийизвайвиляй ва рикIел мад жуван гьа фикирарни гьар кьуд цIарцIин гуьгъуьнлай жанлуз тикрар жезвай: "Рекьидай туш лезгияр - Рекьидай туш лезги халкь!" К. М. Жуввал авай шаир. Ктабар туькIуьр авур юлдашри шаирдин эсерар артухан сиясатламишнава, абурук сиясатдин руьгь кутунва, Шаирдикай [С. Сулейманакай. А. Г.] вичикайни сиясатчи авунва, гуя ада гьукуматдин буржияр бажармишзава. А. А. Арифдар Сулейман.

СКАЗУЕМОЕ урус, граммат., сущ.; -иди, -ида; -ияр, -ийри, -ийра предложенидин кьилин член тир подлежащиди ийизвай гьерекат, кар ва ам авай гьал къалурдай гаф. Сказуемиди вуч ийизва? ( авуна? ийида?), вуч жезва ( хьана, жеда), вуж¹ я? ва я вуч я? гьихьтинди я? авани? ( авачни?) суалриз жаваб гуда. Р. И. Гайдаров, СА. Селимов. Лезги чIал. III. 1985.

СКАМЕЙКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра далу агалдна ацукьдайвал тахтадикай раснавай ацукьдай затI.... еке гьаятдин пата эцигнавай скамейкадал са гададихъ галаз ацукьнавай Айнади, ара-бир сас экъисиз, сакъатда ихтилатар ийизвай. З. Э. Муькъвел гелер. Зулун икьи рагъ гецифнавай шегьердин багъдин серинрик, скамейкайрал инсанар ацукьнавай. З. Э. Зулун пеш. Лугьудай гаф жегъин тийиз Вадима, чеб ацукьнавай скамейкадин кьулухъай хкаж хьанвай кул-кусдилай са гъвечIи цуьрц алудна, ам гъиле къугъуриз башламишна. Б. Гь. Вили вилер. Синоним: куьсри.

СКЕЛЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ~ра инсандин ва я гьайвандин як квачиз вири паяр санал.

СКИДКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са куьн ятIани къимет агъузарнавай кьадар.

СКЛАД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатда герек затIар хуьдай махсус чка. Ингье, «Мермер» къванцелай вири Магъархуьр капаллайди хьиз Агьмедан вилик ачух хьана. Цларилай сувагъ алатнавай школаяр, ахпа советдин идараяр, колхоздин конторар, фадлай складриз элкъвенвай, кьилел минаретар аламачир мискIанар.. Гь. М. Им къван, имни терез. Мягькем, гегьенш и дарамат сифте харат устIархана, ахпа гамаринни халичайрин склад хьиз ишлемишна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Синоним: гьамбархана.

СКЛАДЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра склад хиве авай кас, складдин чIехиди. Гьасана, складчи Алиди бригадир Фетали ва член правление Неби галаз, ибурни жуван итимар я лагьана, харжлух хьун патал са тIимил техил приходдиз ягъ тавуна тунай. И. В. Чирхчир. Складчийри чуьнуьхзавани, гьар гьикI ятIани гьар чIавуна чпиз гун лазим тир фу-къафундикай чпел гужа-гуж са пай гьалт ийин, я тийин. А. А. Лезгияр. - Заз мажал авач, Садикъ, исятда колхоздин ярмаяр регъвез складчи къведайди я, адаз гьар гьилледа ам вичелай алудиз кIанзавай. З. Гь. Залан кам.

СКЛАДЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера складдин чIехиди тир пешекарвал. Дяведин йисара ида Усугьчайдал райондин складчивиле кIвалахзавай. И. В. Чирхчир.

* складчивал авун гл., ни складчи тир къуллугъ кьиле тухун.

СКОБКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кхьинра текстинин тайин са пай чара авун патал ишлемишдай жуьт лишан, математикада кьилиз акъудна кIанзавай гьерекатрин тартиб къалурдай лишан - ().

СКУЛЬПТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра скульптурадин шейэр расдай пешекар. Писателдивай, художникдивай, скульптордивай, музыкантдивай, актердивай, яни художественный эсерар яратмишунал алахънавай гьич са касдивайни яшайишдивай, халкьдин уьмуьрдивай къерехда акъвазиз жедач... Н. А. Литературадин хрестоматия

СКУЛЬПТОРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера скульптор тир гьал.

СКУЛЬПТУРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) атIунин, алкIурунин, цIурурна кIалубда тунин рекьелди чепедикай, къванцикай, кIарасдикай металлрикай жуьреба-жуьре суьретар расунин устадвал, пеше. Шарвилидикай литературада художественный эсерар, драматургияда цIийи тамашаяр, живописда, скульптурада цIийи-цIийи эскизар ва тамам еке картинаяр-суьретар, памятникар арадал гъун акъвазарна виже къведач. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... 2) гьа тегьерда расай затIар. 1918 - йисуз Мамрачрик дашкъалагъ авур пуд агитатордин скульптура туькIуьрун лазим я. З. Э. Скульптор. Гьеле Ленинград шегьерда Академия акьалтIарзавай студент тир йисара Дарвина дипломдин кIвалахдин тема яз "Фашистрин Германиядал гъалибвал къачуна къанни цIуд йис" скульптурадин композиция хкянай. ЛГ, 2004, 15. VII.

СКЬАЛ нар. са тIимил. Мирзе Кафи гафарин устIар тир. Адан скьал келимайрихъ, милайим ванцихъ яб акалай касдик, дидедин лайладик къведай ахвар хьиз, муьргуь акатда. З. Р. Гьажи Дауд.

СКIАМ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра метIелай кIегьебдал кьван кIвачин пай. Гагь ам вич, гагь балкIан татаб жез, я Аллагь, я Аллагь лугьуз-лугьуз саламатдаказ а патаз акъатна. З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: занг.

СЛЕСАРЬ урус, сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ракьукай раснавай затIар ишлемишиз туькIуьрдай, ремонтдай фяле. Герекзава слесарь, бухгалтер, Ашпаз хуьрек гьазурдай. А. Ал. Эхиримжи хабарар.

СЛЕСАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера слесардин пешекарвал. Слесарвиле кIвалахдайла, зи нера акьван муьрхъуь кьунвай ракьун ни гьатна хьи, ам гила маса са нидивайни нерай акъудиз жезвач. Р. Гь. Зи ирид стха. 1985 - йисуз электротадаракрин слесарвиле тайинарун патал арзаяр гана. К., 1988, 28. XII.

СЛОВАРЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чIалан уьлчмеяр тайин къайдада туна туькIуьрнавай ктаб. Чун инанмиш я хьи, А. Г. Гуьлмегьамедован "Лезги чIалан словарь"... чи республикадин илимдин общественностди кутугай къимет гуда. И. Эфендиев. Илимдин еке метлеб авай ктаб || ЛГ, 2004, 8. VII. Синоним: гафарган. 2) т-б. гафарин кьадар. экскурсиядин кьилин метлеб аялриз чирун, кьилди-кьилди шейэрин ва тIебии вакъиайрин тIварар чирун, урус чIалан словарь гегьеншарун тир. А. А. Умуд.

СЛОГ урус, ктаб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра кьилди сивяй акъатзавай ачух сес ва я ачухни ачух тушир сес санлай. Вич са сесиникай ва я са шумуд сесиникай хьанвай ва анжах са сеферда сивяй акъудзавай нефесдин куьмекдалди лугьуз жедай тактдин паюниз слог лугьуда. Р. И. Гайдаров. Лезги чIал. I пай. Фонетика, графика ва орфография. Гафуна шумуд ачух сес аватIа, гьакьван слогар жеда: Суна, нини, Халиса. Гь. Р. Рамалданов, А. А. Ражабов. Лезги чIал, 1992. Гафунин къатI са цIарцIяй маса цIарцIиз слогралди акъудда. Гь. Р. Рамалданов. А. А. Ражабов. Лезги чIал, 1992. Саки вири авторри... слогрин кьадар сад авун патал гафар кIукIварзава, абрун кьатIар атIузва, слогар гадарзава ва гагь-гагь бязи гьарфар скобкайриз къачузва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

СМЕНА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIелзавайбурун, кIвалахзавайбурун ва я маса кардал машгъулбурун а кар кьилиз акъуддай вахтунин нубат, ЦIийи сменадин кIвенкIве аваз автобусдай эвичIай Камалан япарихъ газдин хци ванер галукьна. Б. Гь. Вили вилер. Дидеди мектебда кьвед лагьай сменада кIелзавай аялриз тарсар гузва, ам гила-ахпа хтун лазим я. Гь. Къ. Магьини Дилбер. [ХаназирикI]. - Вув! Югъ нисин хьанва... КIватI хъийин жуван баятар. Кьвед лагьай сменадиз фидай вахт агакьнава. Ф. Б. Филиал.

СМЕТАудус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тайин са кар кьилиз акъудунин гилирдинни харжидин кьадар.

СМЫТЛАР нугъ., сущ.; пурарал алай чIулар. Синоним: тапхур.

СОБРАНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра важиблу са месэла гьялун патал жемятдин кIватI хьунухь. [Амахан] - Мирес, хуьре вуч хабарар ава? [ЦIаху] - Де кесибрин собрани вуч я, гьа кесибрин собраны вуч я, гьа гьама кIватI хьанвай. Гь. Гь. Колхоз. Са кардал кьил эцигна куьтягь тежез собрание яргъал физвай. З. Э. Муькъвел гелер. Кимел собрание ачухна. И, В. Чирхчир. - Къе абуруз собрание ава, ахпа колхозда лекция жеда А. Р. Къаратикенар. Амма рахунрал пара рикI алачир, собранийра ксана жедай, дишегьлийрин лагълагърикай иллаки гьяз авачир Бекир чIугуна кIвализ хтана. Гь. М. Им къван, имни терез.

СОВЕТ¹ урус, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра 1) меслят авуна кьабулнавай тайин къайдайрин кIвалах идара ийизвай орган. Цларилай сувагъ алатнавай школаяр, ахпа советдин идараяр, колхоздин конторар, фадлай складриз элкъвенвай Гь. М. Им къван, имни терез. 2) рах. совет къайдаяр кьилиз акъудзавай органдин кьиле авайди. Къе заз совет акунач. Р. 3) и къуллугъчидин идара авай чка. [Рукъужат] - Советда авай ктабра ви рушан 15 йисни зур къалурзава. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Судди... къарар акъудиз хуьруьн советдин канцеляриядиз фена. А. Ф. Газет. Абур советдиз агакьайла къуллугъчияр вири хъфенвай. Абуру ракIарал алайдавай Къазимегьамед жузурла: «Эхь, амайди хьиз жеда», лагьана жаваб гана. А. И. Самур. * лежберрин совет, хуьруьн совет

СОВЕТ² прил. 1) меслят авуна кьабулнавай тайин къайдайрин кIвалах идара ийизвай, ийидай. Совет гъукуматди - гъвечIи халкьарин культурныйвал хкажун патал лазим тир вири шартIар яратмишунин, еке къайгъу чIугунин нетижада, лезгийрин литература лап маса, цIийи рекье аваз вилик физва. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал, 1948. 2) меслят авуна кьабулнавай тайин къайдайрин кIвалах идара ийизвай, ийидай уьлкведин. А. Агъаеван «Лезгияр» тIвар алай романда къенин чы девир ва совет инсанар къалурнава. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

* совет (советрин) власть [гьукумат] сущ. Амма азербайжан чIалал иширар кхьиз Сулеймана гьеле адалай вилик фад, Дагъустанда совет власть жедалди вилик башламишна. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Урусатда зегьметчияр тамамвилелди азад хьана чпиз Советрин гьукумат тешкилнава. А. И. Самур. Геж атай гатфар муштулухар гвайди хьана. Бакудин Советрин гъукуматди Къазимегьамед кьушунар галаз Дагъустандиз рахкурна. Адан кьушунри Дербент душмандикай азад авуна, Дербентда Советрин власть эцигна. А. И. Самур.

* Советрин Армия сущ. Советрин Союз тIвар алай уьлкве хуьзвай армия. - Къенин йикъалай куьн Советрин Армиядин аскерар я, - икI лагьана, чун меркездай иниз гъайи офицер кьилел хкаж хьана. А. Къ. Аскервал башламишай югъ.

* Советрин Союз сущ. цIуругуд республикадикай ибарат тир 1922-1991 йисара аваз хьайи еке уьлкве. Ина аэродромни фашистри Советрин Союздал вегьедалди са варз вилик эцигнай... ЛГ, 2004, 26. VII. Советрин Союзни амач, социализмдин идеаларни инкарзава. ЛГ, 2004, 26. VII.

СОВЕТРИН прил. советрин гъукуматди арадиз гъайи, а девирдиз талукь. - Советрин экуь девирдин ширин наметрихъ кIевиз инанмишвал авуна Къ. М. Экуь инсан. АскIан буйдин, ацIай якIарин беден, цифери кьунвай хьтин чин авай, чаз ихтилатрай, кинойрай чидай хьтин советрин офицердиз ухшарда тушир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Газетрин редакцийри чпин къвалав литературадин кружокар тешкилуналди, анра юкьван школайрин преподавателрив, партийный, советрин ва маса работникрив лекцияр кIелиз туналди чи литературадин гележег тир жегьил писателар чIехи авунин кардик лайихлу пай кутада. "Самур" журн., 2002, №23

СОВХОЗ урус, ист., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хуьруьн майишатдихъ хьайи гьукуматдин еке кархана. Рекьин эрчIи пата совхоздин дараматар: конторар, рабочияр яшамиш жедай кIвалер, мастерскояр, складар... хкаж хьанва. Къ. М. Рекьин риваятар. Гьанал чи совхоздин машин ала. М. Б. За бананар недач. Виняй колхозар, совхозар чукIура лагьанмазди, майишатрин багъларни, сифте нубатда Ахцегьрин агьалийриз пай хъувуна, республикада машгьур "Ахтынский", "Заря" совхозар тахьай мисална. ЛГ, 2004, 15. VI 1.

СОЛДАТ урус, сущ..; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) ватан душмандикай хуьз яракь гвай къуллугъчи. - Эгь! -лагьана, солдатди ЧIехи тIуб акIурна пеле... А. Ф. Дяве. Солдат дяведикай, лежбер чиликай, шаирни поэзиядикай рахун тIебии кар я. А. С. Хуьруьг Тагьир. Ада вичиз ганвай кьадар хуьрерин арада пайна фадвилелди солдат кIватIун змирна абур ракъурнава. А. И. Самур. Синоним: аскер. 2) къумарин чарарик винидихъай гьисабайла, кьуд лагьай хаш. Синоним: валет.

СОЛДАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери солдат тир гьал. Синоним: аскервал.

СОЛИСТ урус, ->, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра текдиз сегьнедай мани язавайди, кьуьл ийизвайди.... и сеферда сегьнедиз са шумуд. жегьил солистни экъечIнавай. ЛГ, 2005, 31 II. "Лезгинка", "Кавха", "Рипе къуьл", "Айишатар" ва масса кьуьлерни эцигдай, абур гваз сегьнедиз экъечIдай солистриз мажиб гузвай ансамбль тешкилун герек я. Н. И. "Лезгинка" кьуьл нинди я?

СОЛЯРКА уурс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кун патал нафтIадикай хкуднавай продукт.

СОНЕТ урус, лит., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьве куплет кьуд-кьуд цIарцIикай, кьведни пуд-пуд, - вири санлай цIукьуд цIарцIикай ибарат шиир. Чи литературада Алирза Саидовани Ибрагьим Гьуьсейнова, Ханбиче Хаметовадини Байрам Салимова поэмадивни баллададив, риваятдивни сонетдив дерин дувулар ягъиз туна. А. Исм. Эмина кутур рекье.

СОРЕВНОВАНИЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра акъажунар, гьуьжетар.

* соревнование тухун гл., ни тайин са рекьяй вилик пад кьун паталай акъажунар авун.... умуми образованидин ва спортдин школайра чIехи юбилейдин гьуьрметдай соревнованияр тухузва. "Самурдин сес", 2005. 19.II.

СОРТ урус, сущ.: -уни. -уна; -ар. -ари, -ара емишдин. техилдин сад-садавай чара тир кьилдинвал. ЦIийи сортарин къелемар гъана, АлтIуша чна цана, -яд гана. А. Мут. ЦIийи багъ. - гьар са багъда емишрин са сорт авуна виже кьведач. А. А. Лезгияр. Синоним: жинс.

СОТЫХ (СУНТУХ, СУТИХ рах.) урус, сущ.; ди, -да; -ар, -ри, -ра гектардин виш паюникай са пай чил. Кьилин образование авай багъманчиди ( ада хуьруьн майишатдин институт куьтягьнава) вичин усадьбада кьуд сотых чил чара авуна, хъсандиз накьв гьялна ана къелемлух кутунва. ЛГ, 2004, 21. 02. Зун гъидалди, исятда чи кIвалер алай са сунтух билгендилай гъейри, абурухъ маса чилер авайди тушир. С. Зи Сулейман.

СОЦИАЛИЗМ урус, сущ.; -ди, -да уьлкведин девлет виридан къуватралди гьасилзавай ва виридан пай квай, виридаз сад хьтин ихтиярар авай гьукуматдин къурулуш. - Чахъ гила Совет власть ава ва чи кьилелни Коммунистрин партия ала. Ада вири зулумдик квай халкьар азад авуна социализмдихь гъанва. А. Ф. Риза. Ватан маса гузвай гьар жуьредин диссидентри - социализмдал, югъ-йиф талгьана, буьгьтенар вегьезва. ЛГ, 2004, 26. VII.

СОЦСОРЕВНОВАНИЕ урус, куьгь., сущ.; -ди, -да; - яр, -йри, -йра советрин девирда майишатда кIвалахзавайбуру планар вахтундилай фад ва артухдиз ацIурунин рекьяй кIвенкIечивал къазанмишун патал хушуналди ийизвай акъажунар. Чаз чида хьи, Советрин девирда датIана кьиле тухуз хьайи зегьметдин акъажунрай, яни соцсоревнованийрай Ахцегъ райондин зегьметчийри са шумудра гъалибвилин Яру пайдахарни гьуьрметдин маса наградаяр къазанмишайди тир. ЛГ, 2004. 15. VII.

СОЧИНЕНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра школада кIелзавайбуру художественный литературадин са темадай вичин фикирар къалурнаваз кхьенвай затI. "Шарвили" эпосдай чи мектебрани колледжра, вузра махсус тарсар тухун, сочиненийрин ва кIелунрин конкурсар, конференцияр тешкилун герек я. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи...

СОЮЗ¹ урус, сущ..; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ксарин, тешкилатрин, гьукуматрин ва ихьтин масабурун икьрардалди сад хьанвай тешкилат. ГьакI хьайила, Дагълар, уьлкведин вири хуьрерин обществойрин союзрин чIехибур тадиз эверна, меслятар авуна кIанзава. А. И. Къиргъин. 'Им, гъелбетда, писателар ва абурун 18 касдикай ибарат тир Союз патал жагъин тийир кIвалах хьана. "Самур" журн., 2003, № 23, * Журналистрин союз, Писателрин союз, Советрин Союз.

СОЮЗ² урус, граммат.,. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ибарайра гафар, иредложенияр ва абурун членар сад-садав алакъалу ийидай гаф. Бязи союзралди, месела, ни, ва, амма, ядалди гьам чарачара гафар ва гьам предложениярни сад-садахь гилигиз жеда. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика, 1962. ☼ ЧIалан паярикай кьвед - союз ва кIус ( частица) - куьмекчи гафар я. Куьмекчи гафарикай предложенидин членар жедач. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика, 1962. Вири союзар, ни союздилай гъейри, чпи алакъа ийизвай гафаркай чараз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938. ч. 27.

СПЕКТАКЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -ийри, -ийра театрда къалурдай тамаша. # - эцигун, -да къугъун; ~ бегенмиш хьун, ~ къадагъа авун.

СПЕКI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри тутарин сорт. СпекI тар мусурман динди пак затI яз гьисабзавай. А. А. Ярагъ Мегьамед.

СПЕЛ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра итимрин винел пIузарал жедай чIарар. Исмаилова кIватIай малуматралди, рекьидай кьиляй Эмин кьурай якIарин, кьакьан буй авай, са тIимил кьван винелди экъисай нер алай, чIулав чарар алай ва яргъи спелар авай итим тир. Н. Агьмедов. Етим Эмин. А чIавуз Гьамида спелриз звар гана милидаказ хъверна рикIяй... А. И. Самур.

СПИРТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шекер, крахмал квай шейэрикай хкудзавай ички, са бязи дарманар гьазуриз ишлемишдай жими затI. Сельсоветдин канцелярдин вилик квай, рагъ гецифнавай чилин айвандик Айнади аялрин чапла гъилин къуьнелай агъуз хьиз памбагдин кIусуналди спирт гуьцIуьз цIегь ягъиз башламишна. З. Э. Муькъвел гелер, - Ви бедендиз ацахьнавай мекьивал чукурна кIанда. Им Мирзе халуди чи духтурдивай чуьнуьхнавай спирт я. З. Гь. Лезгийрин риваят.

СПИСОК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са нин-куьн ятIани тIварар кхьена къалурнаваз чар. Муькуьдаз: «Вун, гада, премия гудай списокда къалурнава. Мукьварал къачуда вуна...» 3. Тергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Дяведин ветеранрин списокар туькIуьрдайла, тайин тир кьетIенвилер арадал къвезва. "Самурдин сес" газ., 2004 25. IХ. Синоним: сиягь.

СПИЧКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) цIай кьун патал раснавай гугурт алай шуькIуь кьал. Амач гьич са спичкани кьутида... А. Ал. Амач гьич... Вагьабалай уф алахьна, ада спичкади каш вичин тупIар гьавада са шумудра галтадна, ахпа уф гуз абуруз тамашна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: спичкадин кьал. 2) цIай кьун патал раснавай гугурт алай шуькIуь кьалар авай кьвати. Рекьин къекъуьн расалмиш жезвай чкадал физ-физ спичкадай нубатдин кьал акъудна, за кам явашарна ва кьал къватидин къвалавай гуьцIна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. - ПIапIрус цIайни кутуна вегь, спичкани гвач. М. Б. За бананар недач. Ам мад жибинра къекъвена ва спичка акъудна папIрусдиз цIай яна, кумаз-кумаз адаз са шумуд хупI авуна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: спичкадин кьвати.

* спичкадин кьал сущ. цIай кьун патал раснавай гугурт алай шуькIуь кьал. Спичкадин кьалуни Вагьабан тупIар кана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Чизва, ирид камунаи спичкадин кьал хайи ван къвезва форелдиз. М. Б. За бананар недач Зурзазвай кьурай гъилералди лампадин шуьше алудна, спичкадин кьалуниз цIай яна. Ж. Гь. Ихтилат. Синоним: спичка.

* спичкадин кьвати сущ. цIай кьун патал раснавай гугурт алай шуькIуь кьалар авай кьвати.... столдилай спичкадин кьвати къачуна, къецихъ экъечIна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: спичка 2).

* спичка ягъун гл., ни спичкадин кьал гугурт алай кьватидин къвалавай гуьцIна цIай акъудун. Гурарин кьилел алайда спичка яна, адан бицIи экуьналди Кондакова фад-фад виниз хкаж хьана. А. А. Умуд.... Къайитмаза вичин сиве авай пIапIрус жакьваз-жакьваз, спичка яна Сабиран пIапIрусдик цIай кутуна. З. Э. Рекьер сад туш.

СПОНСОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жуван халкьдиз важиблу тир кIвалах кьилиз акъудун патал лазим тир пулунин харжар хиве кьадай кас. Чпихъ мумкинвшер авай ксари, спонсорри садрахъ хьайитIани чеб лезги дидеди хайиди, чеб лезги тирди рикIелай ракъур тавуна газетдиз куьмек гурай. "Самур" газ., 2001, 18.I.

СПОНСОРВАЛ сущ.; жуван халкьдиз важиблу тир кIвалах кьилиз акъудун патал лазим тир пулунин харжар хиве кьур кар.

* спонсорвал авун гл., ни жуван халкьдиз важиблу тир кIвалах кьилиз акъудун патал лазим тир пулунин харжар авун. Фикирар пара хъсанбур я. Абур кьилиз акъудун патал еке такьатар герек кьведа, Центрдиз спонсорвал ийида лагьана хиве кьунвай ксар авани? ЛГ, 2004, 30. IХ.

СПОРТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьн патал ийидай упражненийрин кIватIал. Ана гьакIни РД-дин физический культурадин ва спортдин рекьяй министерстводин пресс-секретарь Мегьамед Канаева, журналистри иштаракна. ЛГ, 2004, 15. VII.

СПОРТДИН прил. бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьдай. Къуй чи Шарвилидин невейрихъ еке агалкьунар хьурай спортдин рекье. О. Гьуьсейнов. Шарвилидин невеяр.

* Спортдин дворец сущ. гьар жуьредин акъажунардай махсусдаказ тадаракламишнавай дарамат. Агъасивеван тIварунихъ галай колхоздихъ галаз санал чна райцентрда Спортдин дворец эцигунин... райцентр аваданламишун мураддалди кьиле тухуз хьайи вири серенжемра активнидаказ иштаракиз хьана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. ☼ Спортдин дворец ибара чи газетра, журналра сифтегьан гаф гъвечIи гьарфунилай, кьвед лагьайди чIехидалай кхьенваз гьалтзава. Им дуьз яз гьисабиз жедач.

СПОРТЗАЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьн патал упражненияр ийидай махсус дарамат. Спортзалда, спортдин майдандал физкультурадин тарсар бегьерлувилелди кьиле тухудай вири тадаракар ава. ЛГ, 2004, 15. VII.

СПОРТСМЕН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьн патал упражненияр ийидайди. Чи тIвар-ван авай спортсменрикай сад Эсед Шагьмарданов я. "Самур" газ., 2002, 21. VI. Дагъустандин Огни шегьерда боксдай секция кардик кутуна гзаф вахт алатнавач, амма жаван спортсменри чеб кар алакьдайбур, рингда гъалибвилер къазанмишиз жедайбур яз къалурзава. ЛГ, 2004, 15. VII.

СПОРТСМеНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьн патал упражненияр ийидай пешекарвал. Алакьунар ва вири мумкинвилер авайтIани, хтулдиз спортсменвал бегенмиш хьанач. Р.

СПРАВКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьукуматдин идаради гудай са вуч ятIани хьайиди, авайди тестикьарзавай документ. # ~ къачун, ~тестикьарун, -дал печать гьалчун; куьгьне хьанвай ~, кьалп ~. Абуру тади гьалда аялдиз герек документар, справкаяр чпи туькIуьрна, аялдиз пособие тайинарна. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. РФ-дай Саудовский Аравиядин Пачагьлугъдиз Гьяждал ва я ГъвечIи Гъяждал ( Умра) физвай вири зияратчийрив вирусдин менингитдин рапар... янавайдан патахъай справка хьун чарасуз я. ЛГ. 2003. 13. ХI. Синоним: бирбицI.

СПУТНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра Чилин винел цава элкъведай затI. Ватанди цавариз савкьват яз Ракъурна ал ранг сифте: Спутникни ракета, космонавт... К. Ал. Эхиримжи хабарар.

СПIРА нугъ.. сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра пурни. Синоним: шанат. ..

СТАДИОН урус, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чукурунар, хкадарунар ийидай, футбол къугъвадай ва абуруз килигдайбур ацукьдай чкаяр (трибунаяр) авай махсус имарат. Къусар шегьерда стадион дуьзардайла, ц]удралди жаванри менфят гуьзетна кIвалахнайни? М. М. Мелер вучиз хъийизмач? Эстониядин вири армия Москвадин, са стадиондин анжах са трибунада гьакьариз жедай хьтин гъвечIиди я. ЛГ,2004, 15. VII.

СТАЖ урус, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са тайин рекье кIвалах авур вахтунин яргъивал. Хасавюртрани кваз варцар акъудай заз къе пенсия хьайитIани гузвани? Ваъ. Заз стаж бес жезвачалда. Бес имни адалат яни? Я. Я. Са фурун вакIар Дагъустандин госуниверситетдин филологиядин факультет акьалтIарнавай, 26 йисалай виниз стаж авай ва милли литературадал рикI алай Ферзали муаллимди лезги чIалан тарсар гузвай тегьердал зунни, диде-бубаярни рази я. ЛГ, 2004, 15. VII.

СТАКАН (ИСТиКАН || ИСТИКIАН рах.) урус, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яд, чай цун патал шуьшедикай раснавай яргъивилихъ къен авай къаб. # гъвечIи -; еке -; ~диз чай цун. - Де акI ятIа, къари, абур атайла са стакан чай кьванни вилик эцигдайвал, на са гъазурвал ая, - лагьана, Дадаша чин анихъ элкъуьрна, А. Ф. Бубадин веси. Алиби хкана кIвализ самовар, Суфрадал са къерехдивай эцигна, Ахпа гъана михьи истиканар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. ИстикIанар жеда тасмал галачир, Чай вегьеда зерре атир галачир... Х. Къ. Чай. Истиканда мад чай цан хъийидалди, Сефер халудин чапла патахъай ширширдин ван атана. А. Р. ЦIапан. Стаканра авай чаяр къайи хьана хъвадалди. тадиз хуьрекар; са къапара шурва, садбура дулмаяр аваз гъана, суфрадал жуьрба-жуьр салатарни, кIешниш-чичIекни алай. А. Муграгъви. Ажалдин хура. Эгер чIулав лекь тIазваз хьайитIа, са стакан некIедиз кьве стакан пиво яна, йикъа пуд сеферда фу недалди вилик ишлемишда. ЛГ. 2003, 7. VII. Истиканар са жергеда, Са истикан хана завай. Ф. ☼ М. М. Гьажиевани ( кил. М. Г. РЛС, стакан), Б. Б. Талибова ( кил. Б. Т„ М. Г. ЛРС) стакан литературный чIалан норма яз гьисабзавай. Чи орфографиядин словарра и гаф кьве жуьреда ганва: истикан ва стакан ( кил. М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС. 1964), анжах стакан ( кил. М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС. 1989, 2001. Кхьинра, винидихъ ганвай текстерай аквазвайвал, пуд жуьредани гьалтзава. Чун тайин себебралди, истикан норма яз, истикIан рахунрин форма яз кьабулунин. терефдар я.

СТАЛЖеМ || СТIАЛЖеМ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри. -ра жигеррин тIал. СтIалжемдик азарлу хьайи стха Къазимегьамед кечмиш хьанай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. ☼ Словарра сталжем кхьенава. Кхьинрин практикада стIалжем гьалтзава. Чи фикирдай, орфофафиядин норма яз кьвед лагьай вариант хкягъайтIа, хъсан жеда.

* стIалжем хьун гл., вуж жигеррин тIалдикди азарлу хьун. Са йисалай зулун къайи марфадик акатна, стIалжгм хьана, Пери месе гьатна. Гь. Къ. Магьини Дилбер. Уьзден лугьудай кас, адан рагьметлу буба заз гвен гуьдай мел авай чкада кIвалахна, гьекь хьайила, стIалжем хьана кьейиди я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Кваса ахъазвай дакIардин кIане, къвал акъахнавай майкани алаз къатканва. - Вун стIалжем жеда гьа, - пудра лагъана папа. М. Б. Футболист. И декьикьаяр Зингьараз лап яргъалди давам хьана кIанзавай, амма -мекьивилелай руш стIалжем хьуни къурхутмишна. У. Къемберов. Сел.

СТАНДАРТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кьадардиз, кIалубдиз ва еридиз килигна затIариз чешне хьун патал лазим тир гьисабар, уьлчме.

СТАНДАРТДИН прил. стандартдив кьадай, стандарт яз кьабулнавай. Стандартдин калерин тевлеяр эцигна, А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. "Автомедтехникади" медицинадин, яшайишдин, маса хилерани герек жедай лап цIийи жуьрейрин, базардин конкуренциядиз ва международный стандартрин истемишунриз жаваб гудай затIар акъудиз башламишна. ЛГ, 2004, 15. VII.

СТАНОК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) гамар, рухвар храдай тарар. Чахъ гамар хрун патал станокар, шалар хрун патал каркаяр, гьалар авун патал чхраяр, сар эвягьун патал рекъер... кавчаяр, бадияр, гетIеяр ва такъаяр, кандуяр ва кIатIар, гьакIни маса затIар ийизвай магьир устIарар авайди тир. М. М. «Нагьар хъсан яни, хьар»? 2) металлдикай, кIарасдикай ва маса затIарикай майишатда герек жедай са вуч ятIани расун патал герек еке машин. - За жуван заводдалди дамахзава, -лагьана заз Мустафади, ашкъидалди.... йиса ругуд виш станок акъудзава. -З. Э. Кьве фронтдин командир. Гьана кIвалахиз жедайвал, жуван вири станокар, алатарни, хъияна машиндиз, хутах. ЛГ, 2004, 15. VII.

СТАНЦИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) пассажирар ва я пар дегишарун патал поездар акъвазардай чка. Станциядал агакьнавай кьве вагон помидорар горторгдин базадиз кьабулиз туна, галат хьайи заз архайиндиз ял ядай чка кIанзавай... А. М. Мурк ракъини цIурурда. Белиждин станциядин переезддилай элячIна автомашин эрчIи патахъ элкъвена ва ада ракьун рекьин кIаникай, Кьибле галай патахъ винелди еримишна. ЛГ, 2004, 15. УД, 2) илимдинни ахтармишунар ийидай ва са бязи махсус идарайрин, пунктарин тIвар. # космосдин ~, жегьил натуралистрин ~, телефонрин ~, машипринни тракторрин ~.

СТАРОСТА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гъвечIи коллективда къайда тухунин кIвалахар кьиле тухуз хкянавай ва я чIехибуру эцигнавай кас. Классдин староста хъсан кIелзавайбурукай хкядайда я. Р.

СТАРОСТАВАЛ. сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера старостадин къуллугъ. Староставал низ хьайитIани ихтибар жедач. Р.

СТАТЬЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра илимдин ва я публицистикадин рекьяй чапдиз акъатнавай хабар. Дагьустандин халкьдин шаир СтIал Сулейманан уьмуьрдикай ва шаирвилин яратмишунрикай кхьенвай бязи статьяйра, бес, Сулейманаз, вичин дидед чIал тир лезги чIалалай гъейри, мад тюрк ва фарс чIаларни чидай лугьуз малуматар ганва. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Жегьил писателрин яратмишунин кIвалах вилик тухунин карда «Дуствал» альманахдин критикадинни библиографиядин месэлайриз талукь яз акъудзавай гьар са статьяди писателрин, иллаки. жегьил писателрин яратмишунин кардиз еке менфят гуда. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Синоним: макъала.

СТАХАНОВЧИ урус. куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвенкIвечи. Чи райондин сифтегьан стахановчийрикай тир Манкъулид хуьруьнви Тайгъун кIвенкIвечи хьиз машгьур хьайила, ада мукьвал-мукьвал элдиз мелериз эвер гудай. М. М. Мелер вучиз хъийизмач?

СТАЧКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са гьихьтин ятIани чпин къастар кьилиз акъудун истемишзаваз кIвалахзавайбур чIехибуруз акси къарагъун. И ктабдин таъсирдалди а чIавуз за Бакудин рабочийрин стачкадин еке барельефный композици яратмишнай. З. Э. Скульптор.

СТИПЕНДИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -, -йри, -йра кьилин ва юкьван школайра хъсан кIелзавайбуруз гудай пул. - Яраб адаз стипендиядикай бес жезвач жал? З. Гь. Бубадин кIвал. КIелиз атанвайбуруз вацра 450 манат стипендия гузва. ЛГ, 2003, 13. ХI.

СТОЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) фу-хуьрек тIуьн патал, кхьинар авун патал кIарасдикай ва я маса материалдикай раснавай кьуд кIвач квай затI. - Агь, гьакимар, зун масана алдахарна бергенд чIекьв ийиз кIанзавани? - лагьана, ада столдихъ гьерекатна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. КIвале ктабрин харади кIевирнавай стол авай, муькуь пипIе валчагърин хара ава, кровать эцигнава. З. Гь. Лезгийрин риваят. Столдал кIуф алуд тавунвай «Лезгинка» коньякдин птулка, истжанар.. алай. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ. 2) куьч. тIуьн (ем, фу). Чи стол къвердавай кесиб жезва. ЛГ, 1992, 28. ХI.

СТОЛИЦА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра. уьлкведин, республикадин кьилин шегьер. Агъа СтIалрин хуьре авай кесиб касдин кIваляй советрин халкьарин столицада авай Кремлдин дворецдал къведалди адан [С. Сулейманан. - А. Г.] и рехъ миллионралди зегьметчийрин ахьтин дуьз ва баркаллу рехъ я хьи, халкьдин игитар хьайи и шаирар ва устIарар, нехирбанар ва инженерар, нсториядиз и рехъди фена... А. А. СтIал Сулейман. Синоним: меркез.

СТОЛОВОЙ || СТОЛОВЫЙ урус, сущ.; -види, -вида; -ияр, -ийри, -ийра къиметдихъ хуьрекар гудай чка. - Вири столовойдиз пивояр хъваз фена, сала дуьздаказ мад са нин ятIани кIвализ са кIекрен дуван акваз фидайвал хьана... Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр. Чна эхиримжи вахтара коллектив патал цIийи 4 дарамат эцигнава. Абурук рабочийри чпин парталар алукIдай ва дегишдай, ял ядай чкаяр, столовый ва мугьманхана акатзава. ЛГ, 2004, 15. VII.

СТРАХОВАНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дуьшуьшдай жедай зарар вахкун хиве кьун.

СТРАХОВАТУН гл., ни вуж-вуч; - да, - на; - из, - зава; - а, - ш, - рай, - мир; страховат авун, страховат тавун, страховат тахвун, страховат хъийимир дуьшуьшдай жедай зарар вахкун хиве кьунин меслятар кутIунун. 19-февралдиз республикадин медицинадин рекьяй мажбуридаказ страховатунин "Дагъустан " тIвар ганвай фондуни 2003 - йисуз вичи тухвай кIвалахдин нетижаяр кьуна ва гъиле авай йис патал везифаяр тайинарна. ЛГ, 2004, 21. II.

СТРОФА урус, сущ.; - ди, - да; -, - йри, - йра вич синтаксисдин къурулушдин ва манадин жигьетдай акьалтIай тамамди тир ва гьакIни рифмайрин тикрар жезвай тайин къайдадалди алакъалу тир шиирдин пай. Сулейманан азербайжан чIалал туькIуьрнавай шиирар…, гьа лезги шииррин чIехи пай хьиз, гьар цIарцIе муьжуьд-муьжуьд слог, гьар строфада ( бендина) кьуд цIар аваз туькIуьрнава… М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Строфаяр кьве ва кьведалай гзаф цIарарикай ибарат Жеда. Гзафни-гзаф строфа кьуд цIарцIикай жеда, Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Синоним: бенд.

СТУДЕНТ урус, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра вузда кIелзавайди. - Ваз вуч аватIа чидани, вуна заз тарсар гумир. Колхоздин председатель зун я. Вун студент я. Вуна гьеле кIел хъувуна кIанзава, зун лагьайтIа, а учениквилин яшдай акъатнава. З. Э. Муькъвел гелер. Меркезда кIелзавай йисара Гьажибега гьана лезги студентрин краеведческий кружок тешкилнай. Гь. Гашаров. Хайи халкь патал чан эцигайди. Зун студент тирла, Москвадай татIилриз хайи хуьруьз хквезвайла, Махачкьаладин аэропортуна самолетдай эвичIна, улакьар акъвазарнавай чкадал атайла, зун, Лезгистандихъ хъфизвай машинар гьинал алатIа, къекъвена. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СТУДЕНТВАЛ урус, сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - ияера студент тир гьал.

СТУЛ урус,'сущ.; - ди, - да; - ар, - ри. - ра инсан агалтна ацукьдай далу галай, кьуд кек (кIвач) кваз раснавай затI. Буш стул авачир. Наимади тадиз муькуь кIваляй стул хкана.. А. А. Лезгияр. Зун ада вугай стулдал ацукьна. З. Гь. Лезгийрин риваят.

СТУН фарс, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра чилелай къавук кутунвай яцIу кIарас. Синоним: дестек.

СТХА сущ.; - ди, - да; - яр, - йри, - йра 1) са руфунал хьанвай аялриз эркек аялдин мукьвавал къалурдай гаф. Мелик стха гьана амукьрай, Эмин, ви дустар Гьинава? Е. Э. Дуьньядиз. И зегьметдин къене кьве стхади варзни зуралай виниз кIвалахна. А. Ф. Бубадин веси. Куь дахни, зунни инлай фейи ЦIарудин стха Саруни санал цанар цазвай трактористар тир. Б. Гь. Заз эвера. 2) обр. нихъ галаз рахазватIа, гьадан тIварцIин чкадал ишлемишдай гаф. Фагьум ая, стха, вунни хьухь устIар… Е. Э. Дуьнья гургьагур. – КапI ийидай вахтни мукьвал жезва. Дадаш стха, ви мурад-метлеб вуч ятIа лагь, чунни хьфин. А. Ф. Бубадин веси. - Ваъ, я стха, валлагь, за ам, ахьтин кар аваз хьана хьайитIа, чIарчIелай дагурда. А. Ф. Газет. - Я стхаяр, лагьанай мад Дадаша, квез гьикI меслят аквазва, ахьтин еке весияр завай лугьуз жедач, зун кесиб туштIани, девлетлуни туш. А. Ф. Бубадин веси. 3) хас тIварцIин гуьгъуьналлаз ишлемишдайла, рахазвайдан патай адаз ийизвай гьуьрмет къалурда. Эфенди стхадихъ галаз ихтилат, суьгьбет авурла, ам фашалвал рикIи кьабул тийидай кас тирдини чир хьана. ЛГ, 2003, 13. ХI. * гъвечIи стха, кьула'н стха, тахай стха, тIварун стха, чIехи стха, яран стха.

* стха пай авун (паюн) гл., ни вуч сад хьиз паюн. Гьебеда амай кIус-тике акъудна, абуру стха пай авуна, тIуьна. З. Э. Кек галкIизва. Зегьмет чIугуна арадал жезвай бегьерни стха пайзавай. ЛГ, 1992, 25. I V.

СТХАВАЛ сущ.; - или, - иле; - илер, - илери, - илера стхаяр тир гьал. Адалатвал, гьахъвал, намус-гъейрат, дуствал ва стхавал - ибур. инсаният патал важиблу месэлаяр яз амукьда. А. А, Арифдар Сулейман. Заз чиз, къенин гуьруьшмиш хьун Самурдин ва Куьре лезгийрин стхавал мягькем авунин къиметлу межлис хьана. Къ. М. Манияр, манияр. За Азербайжандин машгьур академик Бекир Набиевахъ галаз хейлин суьгьбетар авуна. Ада лагьай гафар зи рикIелай алатдач: «Азербайжанвияр ва лезгияр виш йисаралди къуьн-къуьне аваз яшамиш хьанавай стха халкьар я. И стхавал чна гьар юкъуз хъсандаказ гьиссзава. М. М. Чи адетар чна хвена кIанда.

* стхавал авун гл., ни низ са шумуд касди сада-садаз стхаяр тир алакъайрин гьуьрметар авун.

СТХАВИЛЕЛДИ нар. сад-садаз стха тир хьтин гьиссералди, чими гьиссералди. Гьуьрмет ая сада-садаз, Стхавилелди гъил кьаз, Чи межлисдавай гьар садаз 70 йисар мубаракрай! ЛГ, 2004, 22.I.

СТХАВИЛИН прил. стхайриз хас тир. Зи бубади жегьил автордихъ галаз яргъал йисара бубавилин, стхавилин, архавилин алакъаяр хвена. И алакъайри чехи дуствални арадал гьана… З. Ш. «За чIижревай чирна цуьквер хкягьиз…».

* стхавилин сур сущ. умуми къазадик кьейи са шумуд кас санал кучуднавай сур. Эхир адан гел гьатнай. Россиядиз командировкадиз фейи Сердер халудиз ам, стхавилин сурал цуьквер тухудайла, окунай. З. Гь. Чкадив агакьай цуьквер.

СТIАЛ сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра 1) цин, жими затIунин лап гъвечIи пай…. Цин стIалри къванцяй теквен акъудда кьван. А. М. Киф атIайди. Ахъа жез акьал хъжезвай пIузаррикай хкатзавай цуькIуьнрин стIалри, Фахрудинан яру хьанвай чинал аватайла, цIапIрапIар гузвай. М. С. Дуст. Зи ивидин стIал галукь тавур ккIални и парахда амукьнач. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) (чIехи гьарфуналди - С) Сулейман-Стальский районда авай Агъа СтIал, Вини СтIал, Юкьван (СтIал хуьрерикай садан тIвар (адет яз, рахунра ишлемишдай). СтIалдал чи хуьряй тухвай са дишегьли алай. Суракь авуна, зун гьадан кIвализ фена. З. Э. Зулун пеш.

* стIал-стIал нар.: стIалар сад-садан гуьгъуьнал алаз. Адан иви хъиченвай чин яру тIегь хьиз хьанвай. Ченедин кIвенкIвекай стIал-стIал гьекь кIвахьзавай. З. Э. КУТВ-диз фена.

СТIАЛЖЕМ кил. СТАЛЖЕМ.

СТIУ нар. кьадардал, еридал гьалтайла, эсиллагь авачиз…. ада и кардиз стуни фикир ганвачир. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Килигайла, адан чIуру къаш-къабагъ Галукьай хьиз аквадачир стIу. Х. Т. Гъуьгьвезрин хуьр. Синонимар: эсиллагь, кIусни.

СТIУР т-б., прил. гуьрчег тушир, эйбежер. Б. Талибов, М. Гаджиев. Лезгинско-русский словарь.

СУАЛ араб, сущ.; - ди, - да; - ар, - ри, - ра са вуч ятIани чирун паталай масадаз лугьузвай гаф(ар) - Бес чна вучта, суалдиз суалдалди жаваб гана ругуд йис хьанвай Муслима, фиртI ийиз нер чIугунивди. З. Э. Муькъвел гелер. Вичин суалдин къаршида Сарухана вичиз вахкай суалдиз адавай жаваб гуз хъхьанач, нарагьатвал кваз кьил элкьуьриз акъвазна. А. Ф. Риза Антоним: жаваб.

* суал авун гл хабар кьун. Мункар, Инкар ийиз суал къведа, валлагьи-биллагьи. Е. Э. Вил вегьейла дуьньядиз. Синоним: суалун. Антоним: жавабун, жаваб гун.

* суал гун гл., ни низ сада масадавай вичиз тийижир малумат, гьакъикъат адавай чирун патал гафар лугьун. Куьн гьиниз физвайбур я? - эхирни гана за жуван суал. М. Б. Зун кьенвач. Синонимар: суалун, хабар кьун. Антоним: жавабун, жаваб гун.

СУАЛДИН прил. суалдиз талукь, суал квай.

* суалдин знак [ишара] граммат., сущ. кхьинра суалдин предлржениедин эхирда эцигдай лишан -? Суалдин предложенидин эхирда суалдин ишара (?) эцигда. Р. И. Гайдаров, С. А. Сслимов. Лсзги чIал. III

* суалдин кIус граммат., сущ. лугьузвай фикирдик суалдин тав кутадай гаф-кIус. Суалдин кIусарик ихьтин гафар акатзава; айман, ман, -ни?, жал, -тIа, хьи. "Самур" газ., 2005, 24.04.

* суалдин наклонение урус, граммат., сущ. рахазвайда вичиз тийижир, амма чириз кIанзавай са кар хабар кьадай глаголдин форма. Суалдин наклоненида инкарвилин суффикс ч сивяй ш хьиз акъатдатIани, ч кхьида, месела: фидачни? ганачни? М. М. Гаджиев. Лезги чIалан грамматика. Сад лагьай пай.

* суалдин предложение граммат., сущ. вичин мана суалдалди лугьузвай гаф ва я гафарин ибара. Вичик суал, хабар кьун квай, рахазвайда вичелди жаваб истемишзавай предложенидиз суалдин предложение лугьуда. Р. И. Гайдаров, С. А. Селимов. Лезги чIал. III

СУАЛУН рах., гл.; -да, -на; -из, -зава рахазвайдавай са вуч ятIани хабар кьун. - Ахпа вуч хьанай, Саша? -винелай суална папа. М. Б. Зун кьенвач. "Вучиз и кар чалай алакьдач?" - суална вичиз ва юлдашриз Мирзеханова. ЛГ, 2004, 26. VII. Синоним: суал гун. Антоним: жавабун, жаваб гун.

СУБАЙ туьрк. прил. уьмуьрдин юлдаш авачир, амачир. Магьамедсалегьаз, вични Айисатан хурукай хкатай Магьамедсалегьаз фидайдалай уьмуьрлух субай яз амукьайтIа хъсан тир. А. А. Лезгияр. Паб кьена кьуд-вад йис алатнавайтIани, субай Гьасретан кьил хкьадай, вини лугьудайвал, «Аллагь рикIел алай са аваран дишегьли» гьалтнач. Ш. Исаев. «Зи фонарар...»

* субай хьун гл., вуж уьмуьрдин юлдаш амачиз, тек хьун. Гьажибег «халкьдин душман» я лагъана кьур чIавузни гьич са куьнихъайни кичIе тахьана, СтIал Сулеймана Махачкъаладиз атана, Зулейха Султановадин хатур къачунай, субай хьайи жегьил дишегьлидиз рикI-дуркIун ганай, ам секинарнай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. : .

СУБАйВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьмуьрдин юлдаш авачир, амачир гьал. Кьуьзуьвални кьий, субайвални, - лугьудай ада. А. Къ. Нехирбанни лекь. Диде гададин уьзуьр анжах са субайвал туширдан гъавурда акьунвай. А. Къ. Накьв.

СУБАЙВИЛЕЛДИ нар. уьмуьрдин юлдаш авачир, амачир гьал хас яз. Синонимар: субайдаказ, субайдиз.

СУБАЙДАКАЗ нар. субай хьана, субай яз. Синонимар: субайвилелди, субайдиз.

СУБАЙДИЗ нар. субай яз. Гьикьван пата-къерехда дуланмиш хьурай? Субайдиз гагь Бакуда хьана, гагь Шекида, ахпа кьуд йисуз аскервиле, са йисуз Дербентда курсара. А. А. Лезгияр. ГьакI ятIани, амукьайла субайдиз, Я тахьайтIа, гъетрехъ галаз, вили тир, Цавариз ваъ, дишегьлидиз лайлай хьиз, Лугьузва за: «Чухсагъул ваз, кIаниди!». А. С. Чухсагъул ваз. Синонимар: субайвилелди, субайдаказ.

СУББОТНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра советрин девирда киш юкъуз жемятдин хийирдиз къиметсуз ийидай кIвалах. ЧIехи Октябрдин суварин вилик квай йикъар тир. Хуьре субботникар малумарна. З. Э. КУТВ-диз фена.

СУБСИДИЯ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пулуналди ва я лазим материалдалди гьукуматдин патай куьмек. Къейд авун лазим я хьи, алай вахтунда яшайишдин кIвалерин ва коммунальный игьтияжрин пулар гудайла агьалийрин тIимил таъмин тир къатариз субсидияр чара авунин система къуватда ава. ЛГ, 2004, 15. VII.

СУБУТ * субут авун гл., ни вуч са гьихьтин ятIани фикир гьахълуди тирди ва я туширди тестикь авун. Амма, лугьун лазим я хьи, фарс ( яни иранрин) чIалал гьалтайла, и малуматар ери-бине авачир, субут ийиз тежербур я, ва чи фикирдалди, ягъалмишвилин нетижада арадиз акъатайбур я. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар.

* субут хьун гл., вуч са гьихьтин ятIани фикир гьахълуди тирди къалуриз хьун. Садбуру ам [Етим Эмин. - А. Г.] ва адан бубаяр Ахцегъ райондин Ялцугърин хуьряй хьунухь къалуриз, масабуру ам Къубадин лезгийрикай я лугьуз, пуд лугьудайбуруни амни хиналугъ Эмин лугьудай ашукь акадриз, чеб субут тежер бинесуз фикирар арадал акъудзава. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941). Гила профессор Къ. М. Абдулкъадирова кIарабдин мефт дегишаруниз талукь яз меслят къалурзавай цIийи къайда менфятлу тирди субут хьанва. ЛГ, 2003, 13. ХI.

СУБУТАРУН || СУБУТУН гл., ни вуч нел-квел; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; субут авун, субут тавун, субут тахвун, субут хъийимир са гьихьтин ятIани фикир гьахълуди тирди къалуриз хьун. Ваъ, анжах гьа сикIрен кар я. Масаниз ам фенвач хьи, фенвач", - субутарна ада. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. - Гьайиф хьи, гъвечIи аял гваз завай Кьасумхуьрел къвез хьанач. За абуруз халкь къарагъардай вахт агакьнавайди субутдай. А. И. Самур. Ада и гьиссер гужуналди бамишна. Куьз лагьайтIа, адан гъиле и шаклувал субутун патал са делил-субутни авачир. З. Р. Гьажи Давуд. Дяведин цIа хвена жуван марифат, На ви халкьдин игитвални субутна. А. С. Итимвилиз герек авач тарифар... Алимри субутзавайвал. чи чIал къадим чIални я, девлетлу чIални. М. М. Кьибле пата гурзава. - Тух хьана, кIанзамач, - амаларзава. Чизва, пака и чрайди виридалай чIехи балугъ жеда. "Кьведавайни тIуьна куьтягьиз хьанач", - субутда Хачмазаз. М. Б. За бананар недач.

СУБУТСУЗ прил. са гьихьтин ятIани фикир гьахълуди тушир, делилар авачир.

СУБУТСУЗ нар. са гьихьтин ятIани фикир гьахълуди тушиз, делилар авачиз.

СУБУТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са гьихьтин ятIани фикир гьахълуди тушир, делилар авачир гьал.

СУБУТСУЗВИЛЕЛДИ нар. субутсузвал хас яз.

СУВ сущ,; -а, -а; -ар, -ари, -ара дагъ, чилелай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чка. - Ваз кIан хьайитIа, ибур кеф чIугвадай чкаяр я гьа, Чигали, лагъана нехирбанди вичин цIийи юлдашдиз, шим квай хъутIалар куьтягь хьана, михьиз векьни цуьк тир суст акъатайла. Б. Гь. Заз эвера. Лезгийрин хуьрер сувара аватIани, абурун виридаз аранда талаяр, убаяр, паласаяр ава. Ф. Б. Миф. Синоним: дагъ.

СУВАБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара мусурман динда инсанди авур хъсан кIвалахриз Аллагь Таалади гудай къимет. Ашуралидиз, - са аял кьванни тухвана хуьх, ваз суваб жеда, - лагьайла, ада хиве кьунач. З. Э. Муькъвел гелер. Девлетар ваъ, гунагьрилай гъил къачун я суваб: Инсандин вил сувабдава эвелни эвел. И. Гь. Рубаияр. Фена са куьмек це Тенфе бадедиз. Ялгъуз къари я. Ваз суваб жеда. А. Къ. Нехирбанни лекь. Антоним: гунагь.

• суваб(ар) хьун гл., низ Аллагь Тааладиз хуш къведай кIвалах, кар хьун. - Ам кьена, сувабар хьана чаз! - Ам кьена Аллагъди гана чаз! М. Б. Шаирдин кьиникъ. Антоним: гунагь(ар) хьун.

СУВАГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цал цIалцIамди ва михьиди хьун патал адаз винелай хъиядай жими кьарадин ва я цементдин къат. Ихьтин школада пичер авач, цларик сувагъар кумач. И. В. Чирхчир.

• сувагъ авун гл., ни цал цIалцIамарна креж ягъун. Са мус ятIани малар хипер хьайи анаг, гила цлар сувагъ хъийидай къуватлу гъилер, маларихь-лапагрихъ гелкъведай кас амачиз, етим хьанвай къазма хьиз аквазвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

• СУВАГъАРУН аспект. || СУВАГЪУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сувагъ( ар) авун, сувагъ( ар) тавун, сувагъ( ар) тахвун, сувагъ( ар) хъийимир эцигнавай дараматдин цлар сувагъ ягъуналди цIалцIамарун.... фялейри, сварщикри са куьруь вахтунда 69 кв. метрдин кимин къавуз шифер яна, сувагъарна... айвандин сиве хьиз, бетондин мегьежерар туна. ЛГ, 2003, 4. ХII. Къав кIевириз, шифер ягъиз, Папар жезва кIвал сувагъиз, Залан кIвалах уртах ийиз, Ажеб регьятвилер жеда. С. Лезги мехъер.

СУВАГЪЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) сувагъар ийидайди. 2) ялтах. Синоним: лелеш.

СУВАГЪЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера сувагъар ийидай пешекарвал.

* сувагъчивал авун гл., ни сувагъар ийидай пешекарвал кьиле тухун.

СУВАН прил. дагълара жедай. # ~ гьайванар, ~ булахар, ~ цуьквер. Гъуьрчехъанди физвай ягъиз суван кьун Ахтармишдач къуьр жагъуриз валан пун. А. Ал. Гъуьрчехъанди физвай...

СУВАР фарс, сущ,; -и, -а; ар, -ри, -ра 1) халкьдин уьмуьрда хьайи, гьамиша кьиле физвай важиблу месэладиз, вакъиадиз талукьарнавай шадвилер ийидай мярекат. - Куьгьне заманада чина ихьтин адет авай, - жаваб гана СтIал Сулеймана назикдаказ ва хушвилелди - суварар хьайила девлетлуйрин кIвалериз физ, хуьрек дадмишна, сувар мубарак ийидай. Кесибрин кIвалериз фидачир. Кесибриз куьчедлай эверна, ви суварни мубарак хьурай лугьудай. Гила чун, Дагъустан, кесибар я. Эгер чи суварик татун хьайитIа, кесибар гьа виликди хьиз саймиш тавун жеда. З. Э. СтIал Сулейман. Хашпересри, абурукай яз урусрини, гьар йисуз инсан дидедиз хьайи югъ еке сувар яз кьиле тухуда. ЛГ, 1992, 20. IX. 2) (чIехи гьарфуналди - С) дишегьлидин хас тIвар: Сувар. Сувар, дидедиз гъанвай савкьатарни къачуна, Агьмедахъ галаз вичин дидедин патав фена. А. И. Самур. Сувара кьецIил кIвачер це амаз, киф храна куьтягьна, ам кьамал кIватIна, кьилихъ пипI кутун хъувуна. А. Исм. Вацран мичIер.

СУГЪВАЛ: * сугъвал хьун нугъ., гл. калин, хипен мумар дакIун. Синоним: буз хьун.

СУГЪУЛ прил. шад тушир,. Вичиз муьжуьд паб авай ва рикI сугъул тир ханди ашукьдиз чIалар лугьун теклифна. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Гагь ягъизва пианино, Вун гьич сугъул туш. А. С. Зи гъвечIи руш... Жавгъаратан япаргай къакъатзавай кIвачерин агъур сес галукьна ва рикIел сугъул гьиссер алчуд хьана. У. Къемберов. Сел. Адет яз, юбилейриз талукь макъалаяр, вири сад хьиз, сугъулбур ва саки сад хьтинбур жеда. А. Къ. Шаирдин экв. Синонимар: пелеш, туькьуьл, перишан. Антоним: къумбар.

* сугъул хьун гл., вуж шад тушир гьалдиз атун. КIвале са куьникни адан рикI кикIизвачир. Ам бегьем сугъул хьана. З. Э. Арифдиз ишара. Гагь-гагь цавун аршдал цIарар чIугвазвай. цIайлапанри дагълар экуь ийизвай, ва гьар сеферда таниш чкаяр акурла, рикI мадни сугъул жезвай... З. Гь. Лезгийрин риваят. Синонимар: пелеш хьун, туькьуьл хьун, перишан хьун.

СУГЪУЛАРУН гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а, - ин, -рай, -мир; сугъулар авун, сугъулар тавун, сугъулар тахвун, сугъулар хъийимир перишан гьалдиз гъун. Уьмуьрдал ашукь инсан къекъвей Москвадин куьчеярни сугъуларна. «Самур» журн., 2003, № 6. Синонимар: пелешарун, перишанарун.

СУГЪУЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сугъул тир гьал, Дарихвилив, сугъулвилив ацIанва вилер зи... А. Ал. Булутар ва хиялар. Синонимар: пелешвал, туькьуьлвал, перишанвал. Антонимар: шадвал, къумбарвал.

СУГЪУЛВИЛЕЛДИ нар. сугьулвал хас яз. Я никIе амай къуьлуьн цуьлерин са шумуд кIунтI хуьз, ада вичин уьмуьрдин йикъар текдаказ, сугъулвилелди акъудзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: кIубандаказ, кIубандиз. къумбардаказ, пелешдаказ, пелешдиз, перишанвилелди, перишандаказ, перишандиз, сугъулдаказ, сугъулдиз, туькьуьлдиз. Антонимар: къумбардиз, шадвилелди, шаддаказ, шаддиз..

СУГЪУЛДИЗ. нар. сугъул тир гьалда аваз. Вун авачир Куьрени заз гъурбатдай Тирла, какур рехъ сугъулдиз акъатдай... И. Гь. Рубаияр. Синонимар: кIубандаказ, кIубаидиз. къумбардаказ, пелешдаказ, пелешдиз. перишанвилелди, перишандаказ, перишандиз. сугъулдаказ, туькьуьлдиз. Антонимар: къумбардиз, шадвилелди, шаддаказ, шаддиз..

СУД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хьайи ва я авур къанунсуз кIвалахдин себеб, жавабдар чирдай суал-жавабдин кар. 2) судья авай чка. [Кукул-Дайи]. Я вах, куьне чи кар гьи суддиз вугузва? Гь. Гь. Адетдин къармахра. Гагь ам вичин регистраци алудун патал суддиз физва. З. Э. Рамзият. * шариатдин суд.

* суд [суд-дуван рах.] авун гл., ни нин хьайи ва я авур къанунсуз кIвалахдин себеб, жавабдар чирдай суал-жавабдин кар кьиле тухун. - Эгер куьне суд-дуван тавуртIа, за зун вацIуз вигьида. Завай ихьтин адалатсузвал эхиз жедач. А. А. Лезгияр. Ихьтин къванер амай кьван гагьда, инсанри инсафсуздан суд-дуван ийиз, асиррилай асирралди адаз няне гуда. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ада, суд ийидайла иштарак авунилай гъейри, документар туькIуьрунин кIвалахарни кьиле тухузвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Суд ийидайла, жибиндиз пул татай дуьшуьшар жедачир. ЛГ, 2002, 15. V.

* суддиз вугун 1 гун] гл., ни вуж хьайи ва я авур къанунсуз кIвалахдай жаза гун тIалабун патал суддиз арза авун. Амма папа винелди акъуд тийиз веревирдар ийизвай. Гагь ада Лукьман суддиз вугана аялриз алимент къачузва. З. Э. Рамзият.

СУДУ урус, куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра суд тухузвай, суд ийизвай кас, судья. Вуна хиялна: суду я лугьуз а ви кIвализ чуьнуьхдайди къвеч лагьана. Е. Э. Вирт квахьайдаз. Авач кьван куь чанда инсаф, Са зерре мирвет, судуяр. Гьич кьабулич кесибдин гаф, ТагайтI а ришвет, судуяр. С. С. Судуяр.

СУДХАНА куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра суд кьиле фидай идара. Агьвалат судханада жезва. Судханадин зал. Прокурор, векил, катиб гьарма чпин чкайрал ацукьнава. Р. Ю. Вахтсуз кьиникь.

СУДЬЯ урус, сущ.; -ди, -яр, -йри, -йра 1) суд тухузвай, суд ийизвай кас. Хуьруьн кавхадлай башламишна, ахпа Сулейман амай эксплуататорар: гъакимар, девлетлуяр, туьквенчияр. судьяяр ва фекьияр русвагь авунив эгечIна. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Шиирда Етим Эмин кесиб батракдин терефдал ала, ришветар къачузвай судья адаз такIан я. Р. Къадимов. Етим Эминан айгьамдин ва зарафатдин шиирар. 2) (чIехи гьарфуналди - С) т-б. эркекдин хас тIвар. Гзаф жегьилар ацукьнавай залда, амма абурувай садавайни халкьдин са мани лугьуз хьанач. Судья Манчаров. Азербайжандин гьукуматдин педагогикадин университетдин филологиядин факультетдин студент. "Самур" газ., 2002, 25. IV.

СУДЬЯВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера судьядин пешекарвал. Хъсан къаш-къамат авай, акьул-камалдин. сагьиб Рагьимат Гьажиева ахцегьвийри халкьдин судьявиле хкязава. -ЛГ, 2004, 15. VII.

* судьявал авун гл., ни судьядин пешекарвал кьилиз акъудун.

СУЗ¹ йис существительнидин гунугин падеждин рахунра ишлемишдай форма. Кил. ЙИС.

СУЗ"¹ суф. лишандин тIвар тир существительнийрикай (мес. акьул, бахт, намус) прилагательнияр арадиз гъидай суффикс: акьулсуз, бахтсуз, намуссуз. Суффиксар -вал, -раг, -хана, -ган, -бан, -хьан, -чи, -суз, -лу, -кар... чеб галай гафарихъ галаз санал, ккIана кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. туькIуьрайбур: Гаджиев М, Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938, ч. 27.

СУЗА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са квехъ ятIани къарихвилин сесер, гафар. Элди гьисаб ийидайла эсирар, рикIел хкиз жеда йисар сузадин. А. С. Элди гьисаб ийидайла эсирар. Са рушани сив ахъайнач минетиз, къванер яни - я суза, я цIугъ авач. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* суза авун гл., ни са квехъ ятIани къарихвилин сесер, гафар сивяй акъудун. И пата а пата акьурла, къвала кварквацI ва я гъвар акьурла, инсанди хьиз суза ийиз хьана. З. Э. КУТВ-диз фена. - Чан, Каминат, агъа дуьньядиз фидалди, заз и экуь дуьньядал са кар темягь ама, -язух къведай тегьерда суза авуна Исабега. Ш. Исаев. «Темягь ама.». Рекье хьайи вад юкъузни вад йифиз ички хъивегьна туьтерай кьур акъатнавай гадайри цихъ суза ийиз башламишна. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. - Чаз яд кIанзава, - суза авува вирида са сивяй. А. Къ. Аскервал башламишай югъ.

СУЙ туьрк, сущ.; -ди, -да; 1) винел патан акунар. Сулейманакай суьгьбет башламишна. Лацу хатI кьунвай чуру квай, дуьз шикилрин суй авай, амма хуш чин алай и касдихь, яшаривай «явашариз тахьанвай» гур ва ацIай ван авай. Къ. М. Рекьин риваятар. Къужадин суй чир тежедай гьалда дегиш хьанва. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) къилих. - Завай вун гъавурда тваз жеда, - адан вилер кьеженвай ва абура виликан мягькемвилин суй амачир, адаз фикирри азият гузвай хьтинди тир. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

* суй гъун гл. са кар ийиз, са гаф лугьуз викIегьвал авун. Эхир Атлухана, чиниз чIехида гъвечIидаз «вуна зи гафунал гаф эцигмир» лугьудай хьтин суй гъана, стхадиз туьгьмет авуна; - Накь буба кьена къе ина авай межлис вучтинди я? З. Гь. Бубадин кIвал.

СУЙМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -0. -ин, -рай, -мир; суймиш авун, суймиш тавун. суймиш тахвун, суймиш. хъийимир авай, гвай затIар къакъудун. Синонимар: тарашун, чапхунун, къакъудун.

СУКIРА сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра хъуниз, тIуьниз ишлемишдай жими затI (чай, кофе ва мсб) цадай гъвечIи къаб. Гьарда са фикир лугьуз чеб авай рекьиз тухуз алахънава, -лагьана кьенчIин сукIрадай бекмездал кьавурмишнавай зурар къачуна чай хъвазвай Пенжалиди. А. И. Самур. Мелика стхадин цIвелер тIушунзава, Небиди вирт авай сукIра теклифзава. Гь. Къ. Дили дуьньядин чирагъ.

СУЛТАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гьуькуьмдар, пачагь. Гъахьлу султан гьинава? Е. Э. Гьинава? Эй, адалат, вели султан, Эй, играми наиб Гьасан. Е. Э. Наиб Гьасаназ. 2) (чIехи гьарфуналди. С) эркекдин хас тIвар: Султан. Авай са гада, Султан, армиядай хтуник кваз мехъерарнай бубади адаз. М. Б. Спелар.

СУЛТАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера султан тир пешекарвал. 1730 - йисуз султан Агьмеда вичин тахт-таждилай гъил къачурла Истанбулда султанвилин таж Магъмуда вичин кьилел алукIна. З. Р. Гьажи-Дауд.

* султанвал авун гл., ни султандин къуллугъ кьиле тухун. - Къуй паталай атана чи кьилел султанвал тавурай А. А. Лезгияр.

СУЛУФ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра прунздикай дуьгуь хкудайла, амукьдай шуьткьвелар.

* сулуф авун гл., ни герек авачир, лазимсуз ихтилатар авун. Синоним: харчи авун.

СУМА || СУМРА фарс, т-б., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кьилин вилик пад, чин. АтIугънава сумра зи. З. Ш. Са лезги рушаз. Синонимар: чин, суфат. 2) куьч. чинал акьалждай хам, маска. Вирибурал ала сумра, - къалурзавач ачухна. чин. А. Ал. Муьгьуьббатдин барама.

СУМАГ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIич авачир гам. Тадиз къарагъна, месикай чилик экIанавай сумагдал эвичIна... А. А. Пад хьайи рагъ. Шумудни са къецепатан уьлквейра ктабар акъатнавай азербайжандин машгьур алим, искусствовед Летиф Керимова, лезгийрин халичайрин ва сумагрин чешнеяр кIватIна, «Къубадин халичаяр» тIвар алаз азербайжанвийрин яратмаяр хьиз къелемдиз ганва. М. М, Уях хьухь, лезгияр! Къудкъад йиса авай и дишегьлиди ихтилат авурвал, жаван тирла, ада гзаф иер сумагарни халичаяр хразвай. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.1

СУМАХ сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра мертер. Са гирвенка лапагдин як, са гъапа авай нахутIар, кьве картуф, са чичIек кутуна пити ргана. Булдаказ сумахни кIвахна ада вич кьабулай хуьруьнбур пудни къунагъ авуна. З. Э. КУТВ-диз фена. Акъалжзава шишерал КIелен таза як. Къвалавни гва цурни мед, Истивут, сумах. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

СУМБАТ фарс, сущ.; ди, -да; -ар, -ри. -ра металл михьдай, вичин чинал куьлуь векъи тварар алай материал. Сумбат хьиз я заз зи чIал - зи ялав. Х. Х. Сумбат герек атайтIани гьулдандиз, Хашав герек жеда векъи дабандиз. И. Гь. Гьарай. Муьрхъуьд кьунвай куьлегар сумбатдал михъна. Р.

СУМКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, йри, -йра 1) куьлуь-шуьлуь затIар твадай гъиле кьадай кьве тум галай чанта. Кьеженвай сумкани къван хьиз гъиликай куьрс хьанва. З. Гь. Лезгийрин риваят. Хъсандиз мектебда кIелун патал бубади заз гзаф гуьрчег са сумка маса къачунвай. К. К. Суьгьбетзава Севила. 2) школада кIелзавай аялрин ктабар твадай чанта.

СУМРА кил. СУМА.

СУН¹ йис существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ЙИС² .

СУН² прил. хипен сарикай авунвай гьаларин. Адал хранвай сун шалдикай цванвай пенжек, сун шалдин шалвар, кIвачел шаламар, кьилелни аскIан кар галай къармукьвал квай хъицикьдин бармак алай. ЛГ, 2005, 28.

СУНА туьрк, шиир, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра абурар алайди, гзаф гуьрчегди. Суна, за вин тариф ийин: Къенфетдаллай зар я суна. Е. Э. Суна, за ваз суьгьбет ийин. ЦIийи ярдин кудай ашкъидихъ гьасрет чIугваз рикI кабаб хьанвай Мегьамедрасула булахдин рекьевай сунайриз тав гузвай. А. И. Самур. Вични акьван тир хьи кIубан, Лап суна хьиз аквадай. А. Ал. Крчар алай лам. Вуч хиялри тухванва вун, гьуьлуьн кьере авай суна? ТIавус къуш хьиз чIаганва вун, гьуьлуьн кьере авай суна. А. Мир. Гъезелар. Синоним: гуьзел. 2) зараф. паб. - Эхир хьи, Нямета вичин сунадив колхозда кIвалахиз тазвач. Гь. Къ. Аламат. 3) (чIехи гьарфуналди - С) дишегьлидин хас тIвар: Суна.

СУНИ кил. СУЬННИ.

СУНИВАЛ кил. СУЬННИВАЛ.

СУНТ сущ.; -у ни, -уна; -ар, -ари, -ара кIутадалди яна металл, къван атIудай алат. Ахпа и мурадди ам сунтни кихел гъиле кьуниз мажбурна. К., 1989, 27.I. Кьезил кIутадалди гъвечIи сунт ягъиз ада къванцел нехишар атIузва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

СУНТIУХ кил. СОТЫХ. '

СУНУХЪИ нугъ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра бедендик квай акъатай, хайи кIарабар дуьзар хъийидайди. Б. Талибов, М. Гаджиев. Лезгинскорусский словарь.

СУП урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари. -ара як, пахлаяр, кинияр кваз ийидай жими хуьрек.

СУПА туьрк, сщц.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ламран са йис хьанвай шуркIунтI.

СУР' сущ.; у, -а; -ар, -ари, -ара кьейиди кучуддай чка. И чилерал, Мусаиб, ви сур алач, Цуьк эцигдай кIани руша, дидеди... А. С. Итимвилиз герек авач тарифар... Итим тирла шехьайтIа вун, Сурайни ваз къаргъишда за! А. С. Хцихъ галаз ихтклат. Хциз бармак къачуна сур рангадин, ( Са виш йисан яргъа хьуй сур гададин1), Афардикни теймесхан, сур; хъчадин Тавар ава тавуна, къе лагьайтIа. И. Гь. Къе лагьайтIа (тежнис). Акъатайла дережадин гурариз, Гъич рехъ гумир азгъунвилин крариз. Вил вегьена кьейибурун сурариз, И дуьньядал регьимлу хьухь, инсанар! Ш. Агьакеримов. Регьимлу хьухь, инсанар! Ингье сурук кутунва ам, Къвалахь къванер эцигна. Накьвар вегьез башламишна, Перцихъ цIилер гилигна. М. Б. 1985- йис.. Синоним: къебристан. * стхавилин сур.

* сур атIун гл., ни низ чиле сур эгъуьнун. Хуьре сур атIудай кас бегьем 'жагъизмачир. Вири дяведа авай. З. Ф. РикIелай фидач.

* сурун къван сущ. сурун кьилихъ акалдай кьул хьтин къван. Зун хьиз, хуьруьз хтанвай са касди лагьана: «Сурун къванерал гафар лезги чIалалди кхьин лазим я. ТахьайтIа, вахтар алатайла, бязи душман ксари, къванерал кхьенвай «оглы», «гызы» гафар къалурна, инагар чи чилер я лугьуда». М. М. Уях хьухь, лезгияр! Сурун къванцел кьве тарих я Кхьидайди кьейила. С. РикI дарих я.

* сур-кьул атIун гл., ни нин кьейиди кучудай пуд йикъалай а мярекатда артух иштарак авур (сур атIай, мейит чуьхвей) ксариз тIуьн гун. - Пака, Кьасум халу, сур-кьул атIайбуруз чи кIвализ ша лагь, рази авуна кIанда. Маса гудай кьве лапаг авай касни суракьа. З. Гь. Бубадин кIвал. Чи хуьруьнви Бейдуллагьаз Эредар тIвар алай чкадал кьенвай итимдин мейит акуна. Ада ам, балкIандаллаз хкана, сур-кьул авуна.,., кучудна. ЛГ, 2004, 8.I. Синоним: пуд йифер (вер) гун.

СУР² прил. куьгьне, алатай вахтарин. Розади мани лугьудайла, чи рикIел сур чIавар хкведа. "Самур" газ., 2002, 19.III. Сур гаф Къара Куьре хуьре 'акIай', цIемцIем НуьцIуьгъа 'земзем', уьлуьн Филерин хуьре 'батмишдай чка', гьуьрзуьн КIирийрин хуьре 'цин мискIин' манада ишлемишзава. «Самур» газ., 2002.

СУР³ прил. хъипивал квай, къизилдин рангадин. Хциз бармак къачуна сур рангадин, ( Са виш йисан яргъа хьуй сур гададин... И. Гь. Къе лагьайтIа (тежнис).

СУРАКЬ араб, сущ.; -ди. -да: -ар, -ри. ра хабар. Гьар илимдиз я вун даях, Дуьньяд гьарна авай суракь. Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр авурай. [Мегьамедбег]. Абурун дестедин старшияр вужар тир, гъихьтин фурмайрин итимар тиртIа, суракь гьатначни ваз? Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. И пад, а пад Са халкь я! Кефердани, Кьибледани, Авайди ви Суракь я! Кис хьайитIа, квахьда суракь, Жувал хъша, жувал, халкь!! М. М. Жувал хъша. Я хва, ви чIехи буба Шабур, Аллагьди вичиз рагьмет авурай, мерд, кьегъал кас тир. Адан суракьар яргъариз чкIанвай. С. К. Негь.

* суракь авун гл., ни вуж-вуч са вуж-вуч ятIани жагъурун патал хабар(ар) кьун. Гатфарин кIвалахар атана яцIа гьатнавай вахтунда чатун устIар кьена жемят кIеве гьатна. Гзаф чкайрай суракь авуна, эхирни ам жагъана. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. СтIалдал чи хуьряй тухвай са дишегьли алай. Суракь авуна, зун гьадан кIвализ фена. З. Э. Зулун пеш. Суракь ийиз-ийиз фейи Къаюм Мухтароврин казармадиз акъатна. З. Э. КУТВ-диз фена. Суракь авур кьван чкайрай санайни заз адакай баян ганач. Н. М. Къизилдин хтар.

* суракь акъатун гл., нин-куьн герекдан малумвал хьун. - Я паб, хьана ман. А зегьримар завай къачун хьана, суракь акъатайтIа, хгун хъийида. З. Гь. Залан кам. Девлетханан итимар атана виринра къекъвена. Санани суракь акъат тавуна атайвал хъфена. А. И. Къиргъин.

* суракь-селягь рах., сущ.; малуматар гунар, хабарар кьунар. Пакад юкъуз адан балкIан квахьна. суракь-селягь пара хьана. ЛГ, 1992, 14.1

* суракьда <аваз> хьун гл., вуж нин-куьн гереквилин хабарар кьаз хьун. Фекьиди Алирзадиз вичин меслятар къалурзавай араба адан суракьда авай чавушди Алирза эверна сельсоветдиз хутахна. З. Э. Муькъвел гелер. Сад гьерен, сад кIелен, садни сагъ суьруьдин суракьдава. И. Гь. Рубаияр. Къециндалай кьулухъ за жуван гунагьар алудун патал алакьдай хъсанвилер авунин суракьда жеда. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* суракьда (суракьра) гьатун гл., вуж нин са вуж-вуч ятIани жагъурун патал хабарар кьадай гьалда хьун. Ихьтин чIаларин ван хьайи Демар Сердеран суракьда гьатна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. А гададини вич и гада вуж ятIа чириз кIанз суракьра гьатайди хиве кьазвай. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед.

* суракьдиз атун гл., вуж нин са вуж-вуч ятIани жагъурун патал, хабар кьаз атун. Зулейха гъуьл квахьнава лугьуз, чIар-пут чухваз, йифен юкьвара Сабиран кIвализ суракьдиз атана. З. Э. Рекьер сад туш. Антоним: суракьдиз фин.

* суракьдиз фин [экъечIун] гл., вуж нин са вуж-вуч ятIани хабар кьун, жагъурун патал къекъвез фин. Шихэмир Исмаил-эфендидин суракьдиз фена. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Эхир, экъуьгъиз-экъугъиз вичин уьмуьрда сад лагьай сефер нек галачиз пакаман нагьар авуна, ам мад нехирдин суракьдиз экъечIна. Б. Гь. Заз эвера. Антоним: суракьдиз атун.

СУРАКЬДАВА суракьда <аваз> хьун ибарадин рахунра ишдемишдай са форма. Кил. суракьда <аваз> хьун.

СУРАКЬУН гл., ни вуж-вуч: -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; суракь авун, суракь тавун, суракь тахвун, суракь хъийимир са вуж-вуч ятIани акун патал, жагъурун патал хабар кьун, къекъуьн. - Атанва, чидач Москвадай яни, Махачкьаладай яни, гьар гьинай ятIани, са итимни са дишегьли атанва. Имирали теспача хьана вахъ къекъвезва; абуру вун суракьзава. А. А. Умуд. Агъзурралди жигъиррикай Жуван жигъир суракьда на. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Чуплах тарар суракь ийиз гатфарин. Гьуьлер суракь ийиз ацIай вацIарин.3а лагьайтIа, дуьнья фена рикIелай, Суракьзава мичIи йиф ви чIарарин, И. Гь. Рубаияр. -Хайи турпагъ суракьзавай танишдиз килиг. И. Гь. Рубаияр. Танишдан кIвал суракьна, адан гьаятдиз гьахьунни, къапа-къап са рушал гьалтна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

СУРАР¹ сур¹ существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. СУР¹ .

СУРАР² фарс, сущ.; -и, -а чичIекдин тIям авай яргъи пешер алай, вич-вичиз экъечIдай недай хъчарин жуьре. Сурар кIватIиз рушар физва, Сувун тIулар цIару хьана... Сурарикай камбар жеда, ТIуьрла кефи къумбар ийир. А. Ал. Сурар кIватIиз... Бергер, тегьмезханар, кIелен мичер, пилер, сурар, лурсар, шанатар ( пурнияр), цIангурар, эферар гьисабна куьтягь жедач. ЛГ, 1994, 14.I.

СУРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера вахтар гзаф алатнавай гьал.

СУРГУЧ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра печать алкIурун патал ишлемишдай кIеви кендирагъ хьтин чIулав рангадин затI.

СУСАРИКАЙ кил. СВАС.

СУРЛУМпI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра туьтуьнин хат алай чка. Гагь адаз Айнадин туьтуьнин сурлумпI вичин сиве экъисна ва галтад жез инал анал аламай, хъипи хьахь янавай сараралди кIасна атIуз кIанзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: туьд.

СУСТ фарс; * суст хьун гл., вуж-вуч ахварик квай хьтин гьалдиз атун, кьезил ахварал фин. Аку, метIел жеда суст, Хьаначни захъ ажеб дуст. Пси-пси ксана, Псид кIвачер ксана. Х. Х. Тапан дуст. Са геренда хьайитIани суст тахьанайтI а, югъди адан гуьгьуьлар цуру жедай. А. А. Пад хьайи рагъ. ЧукIурна лапагар дагъдин чIафариз, Са чубан суст хьана, фенвай ахвариз. С. К. Луварар тахьурай хипериз. Синоним: муьргуьдиз фин.

СУСТАРУН || (СУСТУН куьгъ.) гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; сустар авун, сустар тавун, сустар тахвун, сустар хъийимир суст хьайи гьалдиз гъун. Яхул далдамар хуртиз тахьай, Авар зуьрнеяр сустиз тахьай, Сазанал тIуб аламай, Сунадал рикI аламай, Лишанлу хуьре амай Азиз хва вай зи. Ф. Хва кьейила - дидеди. Къвазвай марфадин гьа са жуьре ванци абур сустарзавай. А. И. Къиргъин. Кьуд пад зегьемвили сустарнавайла и ванци инсан бегьем икрагьарзавай. А. Къ. Нехирбанни лекь. ВацIалай къарагъай къайи шагьвардин зегьемди сустарнавай тIебиатдал звал гъана. У. Къемберов. Сел.

СУСТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера суст тир гьал. Эхь, яргъал йисара суствиле, зайифвиле аваз хьайи халкь гила гьакъикъатдани уях жезва. ЛГ, 2004, 15. УП,

СУТКА урус, сущ.: -ди, -да; -яр, -йри, -йра югъни йиф санал.

СУФАТ кил. СИФЕТ.

СУФИ араб, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри. -йра мусурман диндин са хилен терефдар.

СУФРА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) фу кутадай, фу эцигдай парча. Фар суфрадик кутуна, гамар кIвалик экIяна. Ф. КIватIаш. Ачух жезва суфрани Дагъвидин суфра, Адет тирвал, сифте фу Гъизва са хара. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Итимрин вилик михьи суфра экIяна. КIвалин иесиди чаяр цана. А. Муграгъви. Ажалдин хура. 2) мехъер авай кIвализ тухудай фу ва тайин пишкеш. Испет халади вичин мукьва-кьили Марьяман рушан мехъерик суфра тухуда. С. М. ЦицIигъ-наме.

СУФФИКС урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гафунин дувулдихъ акал хьуналди цIийи гаф(ар) арадиз гъидай чIалан уьлчме. Суффикс гафунин дувулдилай кьулухъ галай, ва вичин куьмекдалди маса мана авай гафар туькIуьрдай паюниз лугьуда. Месела, чекмечи, далдамчи гафарик -чи суффик ква ва ада чекме, далдам гафарикай цIийи, «чекмеяр цвадай пеше», «далдам ядай пеше квай кас» лагьай мана авай гафар арадал гъанва; абурсуз, итимсуз, метлебсуз гафарик квай -суз суффиксди абур, итим, метлеб гафарикай, «абур алачир», «итимвал авачир», «метлеб квачир» лагьай мана квай гафар авунва. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика, 1962. Лезги чIала суффиксрин, префиксрин куьмекдалди цIийи гафар, цIийи манаяр арадиз атунин нетижада гафарин сан артух жезва, ам мадни девлетлу жезва. "Самур" газ., ' 2001, 18.I.

СУХВА, СУХВАН, СУХВАР свах существительнидин падежрин ва кьадардин формаяр. Кил. СВАХ.

СУХ ахц., нугъ., сущ. силих.

СУХ : * сух хьун гл., вуж-вуч нез-квез дар къене патаз са тайин манийвал аваз гьахьун. Гуьгъуьнлай атай са къари, вичин кьурай ва зурзазвай гъилер инсанрин жергеда акIуриз-акIуриз арадиз сух хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Зиринг камаралди астарчидин къазмадиз сух хьайи рушаз ана Нуридин буба авачиз акуна. У. Къемберов. Сел.

СУХТА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра фекьидин гъилик ва я медресада кIелзавайди. Фекьидин гьилле чир хьана, пашмандиз хъфена, ибуру са сухтадиз эвер гана, чпин кьейиди кучукна. Ф. Фекьини чубан.... гьар хемис ва жуьмя йикъарин нянрихъ сухтаяр... хуьрера недай рузи, кудай кIарас, купIар. нафт кIватIиз жедай. Гъ. Садыкъи. Сифте цIирер. Зун хъсан, сухта я, за Кьуръанни михьидаказ кIелиз чирнава лугьуз ада зи тарифарни авуна. ЛГ, 2003, 2. Х.

СУХТАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сухта яз авай гьал. Сайидгьасан, сухтавал куьтягь хьайила, Зугьрабахуьруьз хъфена. ЛГ, 1992, 14.I. Булуди вичин гъвечIи хва Желил Вини Ярагъдал чIехи алим ва философ Ярагъ Мегьамедан патав сухтавиле вугана. ЛГ, 2005, 23. VI.

СУХУН гл., ни низ-квез вуч; -да, -на; -из, -зава; 0 || -а, -ин, -рай, -мир; сух авун, сух тавун, сух тахвун. сух хъийимир къуват желб авуна къене патаз са вуч ятIани ракъурун; къуватдалди ракъурун. Гапур суха, буьркьуь хьуй Адан чIулав вилерни!. Ф. Къванцин гада. Шалам чилел эцигна, капан юкьвалди ягъиз раб сухиз, тIеквен акъудиз, ахпа сивяй чIугур кIвенкI алай еб.. тваз ада пине шаламдик кукIурзавай. З. Э. Муькъвел геллер. Синонимар: ракъурун, чуькьуьн, ягъун.

СУХУЛМИШ: * сухулмиш хьун гл., вуж-вуч рак, вар(ар) квай чкадиз (гьаятдиз, кIвализ) гужуналди фин, сух хьун. КIвализ немсерин Кьвед-пуд аскер сухулмиш хьана. А. Къ. Немсерин аскерар ва куьрпе.. Варар ахъайзамазди, сухулмиш жез теспача хьайи зун... гьа варарин сивел руг кьилеллаз гьалч хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: гьахьун

СУщЕСТВИТЕЛЬНОЕ урус, граммам., сущ.; -иди, -ида; -ияр, -йри, -ийра вуж-вуч суалриз жаваб гудай чIалан паярин гафар. ЧIалан паярикай вин предметдин ( затIунин) тIвар тир ва вичи им вуж я? ва я им вуч я? лагьай суалриз жаваб гудай паюниз существительнок лугьуда. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика. Чи чIала рикIел хвена кIанзавай кьетIенвилерикай сад актив падежди существительнияр дегиш жедайла къугъвазвай кьетIен роль я. Актив падеждин форма маса падежрин формаяр арадиз къведай диб я. КьетIенвилер || "Самур" газ., 2002, 21. VI.

СУЬГЬБеТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са шумуд кас иштаракчияр яз сада масадбуруз са квекай ятIани гузвай малуматар. Яр къвалав гваз, суьгьбет жери кар авач. Е. Э. Заз сабур гуз. - Эхь, халу, Сулеймана, дугъриданни, лап дугъри жаваб, - Генжали суьгьбетдик экечIна. Къ. М. Рекьин риваятар. - Вуна жуван суьгьбет куьтягь хъия.... Б. Гь. Заз эвера. Суьгьбетрин устIар я кьван Сабир. З. Гь. Лезгийрин риваят. «Нехирбанни лекь» повестда суьгьбет кьиляй-кьилиз са касдин, эсердин кьилин игит Къудратан мецелай кьиле физва. А. Фет. «Нехирбанни лекь» повестдин гьакъикъат. Синоним: ихтилат.

* суьгьбет авун гл., ни 1) низ сада масадаз са квекай ятIани ихтилатар авун. Суна, за ваз суьгьбет ийин... Е. Э. Суна, за ваз суьгьбет ийин. Зарарлу адетрихъ галаз женг чIугунин гьакъиндай гзафбуру докладар, лекцияр, суьгьбетар ва рахунар ийизва. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери я. 2) кьве кас чеб чпив рахун, ихтилатар авун. Председателди яшар хьанвай кьве кустаркадихъ галаз суьгьбетар авур Алидин кьилив пуд лагьайди яз Марвар ракъурна. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Эфенди стхадихъ галаз ихтилат, суьгьбет авурла, ам фашалвал рикIи кьабул тийидай кас тирдини чир хьана. ЛГ, 2003, 13. XI.

СУЬГЬБЕТАРУН || СУЬГЬБЕТУН гл., ни низ никай-квекай; -да, -на; -из. -зава: -а, -ин. -рай, -мир: суьгьбет авун, суьгьбет тавун, суьгьбет тахвун, суьгьбет хъийимир сада масадаз са квекай ятIани ихтилатар авун. Ахпа ада [Азерб. Республикадин Илимрин академияда кIвалах авур филологиядин илимрин доктор Ш. М. Саадиев. - А. Г.] вичин кьилел гъайи мусибатрикай, лезгийрикай кхьизва лугьуз вичиз кирс килигуникай, гьавиляй азабар гуз кIвал тагуникай суьгъбетарна. М. М. Уях хьухь, лезгияр! Я дидедини заз за бубадикай суьгьбетнач. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Къе вуна мад суьгьбетзава, Ахъайзава хьайивал... Т. А. Къе вуна мад...

СУЬГЬБЕТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра суьгьбетар ийиз хъсан алакьунар авайди. Адет тирвал, суьгьбетчийри, ашукьри, ханадайри наз маса гудайди я. И. В. Чирхчир. -. Профессор, аквадай гьаларай, рахунач рикI алай, вични вижевай суьгьбетчи тир. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Хъсан суьгьбетчи тир рагьмет хьайиди... К. К. Лап хъсан адетар.

СУЬГЬБЕТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера суьгьбетчи тир гьал.

СУЬГЬУЬР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсандив вичин кьатIун гумачиз масадан ихтиярда авай гьал. Гьакъикъат чун дири я жал, тахьайтIа са суьгьуьр я жал? Е. Э. Гьажимурад эфендидиз. - ЧIалахъ женни вун, гъвечIи дуст, суьгьуьрда гьатайди хьиз, зун и дишегьлидин гуьгъуьна аваз фена. А. Исм. Чемпион..

* суьгьуьрда турди хьиз нар. вичин (жуван) кьатIун гумачиз, масадан ихтиярда авай гьалда авай хьиз. Велимет суьгьуьрда турди хьиз акъваз хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Хипер суьгьуьрда тунвайбур хьиз элкъвена чпин чубандин патав хтана кIватI хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* суьгьуьрдин гаф сущ. нив рахазватIа, гьадав жуваз кIандайвал ийиз тадай гаф.

* суьгьуьрдин мах лит., сущ. фольклордин эсеррин са жуьре. Суьгьуьрдин махарик гьакI цавай фидай халичаяр, «ачух суфраяр», са йифен къене зурба къелеяр хьтин кIвалер эцигунин вакъиаярни, аждагьанрин кьилер атIунар, суьгъуьрчи къарийрал, иланрал, жинеррал гъалиб хьунарни ква. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

* суьгьуьрдин тIвал сущ. масадбур суьгьуьрда твадай тIвал. Суьгьуьрдин тIвал гьатнайтIа, за дуьньяда ислягьвал твадай. ЛГ, 1992, 1. IХ.

СУЬГЬУЬРЛАМИШУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава || -а, -ин, -рай, -мир; суьгьуьрламиш абун, суьгьуьрламиш тавун, суьгъуьрламиш. тахвун, суьгьуьрламиш хъийимир жуван ихтиярдай акъатнавай гьалдиз гъун, масадан ихтиярда авай гьалдиз гъун. На лугьуди, ам и дагъларин юкьва авай и гъвечIи шегьердини, и мягькем къеледини, Ирандин гужлу кьушундин хура акъвазнавай агьалийрини суьгьуьрламишнава. З. Р. Гьажи Давуд.

СУЬГЬУЬРЛУ прил. жувавай жув квадардай, кьатIундай мумкинвиливай магьрумардай. Юкь фадлай дуьзариз техжезмай къари са гъил далудал алаз суьгьуьрлу вилералди са легьзеда Агьмедаз килигиз акъвазна. Гь. М. Им къван, имни терез. Амма гъелелиг и гьиссер - тIебиатдин, хайи накьварин, ерийрин, уьруьшрин, къурухрин и пак савкьватар кIани дишегьлидал чубанди суьгьуьрлу авазда аваз агакьарзавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

СУЬГЪУЬРЧИ¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра жувавай жув квадардай, кьатIундай мумкинвиливай магьрумардай алакьунар авайди. Суьгьуьрчидиз хьиз вири тIебиатдин чIал чида. Б. Гь Заз эвера.

СУЬГЪУЬРЧИ² прил. жувавай жув квадардай, кьатIундай мумкинвиливай магьрумардай алакьунар авай. Къари суьгьуьрчи тирди гьасятда сикIрез чир хьана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Япара акьуна суьгьуьрчи сесер, Вилерикай карагна яйлахар, булахар... А. Ал. Дустуникай баллада.

СУЬГЪУЬРЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера жувавай жув квадардай, кьатIундай мумкинвиливай магьрумардай алакьунар авай гьал; суьгьуьрчидин пешекарвал. - Яда, ибур вуч суьгьуьрчивилер я? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

СУЬЗЕК туьрк, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра жими затIуникай герек авачирбур хкудун патал куьздай тум галай къаб. Ахпа цавай, жужна ири тIеквенар авай суьзекдай хьиз, марф авахьна. Гь. Къ. Четин бахт. Синоним: кепкир.

СУЬЗеНЕК туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра инсандин гьаяйрихъ галукьдай азар. Эхиримжи вахтара суьзенкдик азарлубур артух жезва. Р.

СУЬЗМЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра къатух куьзна амукьай затI. Къе атай Гьажиагьмедан вилик суфрадал лавашни таза шур атана. Дуьз лагьайтIа, ам суьзме тир. А. Э. Шур.

СУЬЗМиШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; суьзмиш авун, суьзмиш тавун, суьзмиш тахвун, суьзмиш хъийимир куьзун. Кьел квачиз ругур дуьгуьдин икьи хапIа ( каша) ва я дуьгуь рагана суьзмишай къаришма ишлемишайла къен фин акъвазда. ЛГ, 1994, 22.1 V.

СУЬЛУЬ: * суьлуь як сущ. кIараб квачир як.

СУЬННеТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьар са мусурманди вичин уьмуьрда кьилиз акъуддай хъсан яз гьисабзавай кIвалах. За ийир са минет ава: Гьам ферз, гьам суьннет ава... Е. Э. Ялгъуз. Куьн некягьрикай, суьннетрикай, сив хуьнрикай, капI авунрикай рахазва. Абур, заз чиз, зиян авай кIвалахар туш. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери. ☼ И гафуникай гегьенш суьгьбет кил: . Гуьлмегьамедов А. Суьнет, суьрнет, суьннет || "Лезги газет", 1993. 11.II.

СУЬННИ || СУНИ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мусурман диндин шиитрилай тафаватлу хел. Адан [Сурхай хандин. А. Г.] пайдахдал "Шиияр галачир суьннийрин ханлух" кхьенва. Им - вич ~уьмуьрлух Ирандин душман я лагьай чIал жезва. З. Р. Гьажи Давуд.

СУЬННИВАЛ || СУНИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера суьннийриз (сунийриз) хас тир гьал. Сунивилиз мукьва шаивал хуьз хьайи хуьруьвай лезги чIалаз яргъа фарс чIал хуьз хьанач. А. А.

СУЬРГУЬН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра къанундин вилик тахсиркар инсан жаза яз ватандай акъуднавай яргъал чка. ЧIал авай халкь суьргуьндани куьлягь жеч, Куьз лагьайтIа чIал куьлег я Ватандин. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Усман Сулеймановни, Садих Иркутский хьиз, Сибирдиз суьргуьндиз акъуднавай. ЛГ, 2003, 25. ХII.

* суьргуьн авун гл., ни. вуж жаза яз хайи чкадай яргъа л чкадиз акъудун. Йирчи Къазакь, кIвачерал къандалар алаз, Сибирдиз суьргуьн авуна. Ф. Асланова. Ханбиче Хаметовадин драматургиядикай. Синоним: суьргуьндиз акъудун.

* суьргуьн чIугун гл., ни жаза яз хайи чкадивай яргъал чкада яшамиш хьун. Буба цIуд йисуз суьргуьн чIугуна хтай юкъуз кечмиш хьана. А. А. Лезгияр.

* суьргуьндиз акъудун гл., вуж жаза яз хайи чкадивай яргъал чкадиз ракъурун. Девлетлуяр, кулакар лагьана, колхоздиз аксибурай гьисабна, Гьажи-Эфендидин бунтара иштаракна лугьуз буьгьтенар вегьена, ЦицIигъай Къиргъизстандиз хизанарни галаз Абдурагъманан хва Рамалданов Сейфуллагь ва Сагъидан хва Рамалданов Абдуллагь суьргуьндиз акъудна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: суьргуьн авун.

СУЬРГУЬНУН гл., ни вуж; -да, -на; из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; суьргуьн авун, суьргуьн тавун, суьргуьн тахвун, суьргуьн хъийимир ватан тир чкадай масаниз акъудун. Зун цифериз килигзава Вилера нагъв акIана: Лагь ни абур суьргуьнзава ватандай? А. Ал. Гений. Адан диде-бубаяр урусрин пачагьди, са гьихьтин ятIани тахсир кутуна, Сибирдиз суьргуьннавай. ЛГ, 2003, 25. ХII.

СУЬРЕ¹ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Къуръандин 114 паюникай кьилдин. маналу са пай. Ада Къуръандай атIуз-атIуз суьреяр кIелдай. ЛГ, 2003, 2. Х.

СУЬРЕ² араб, куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра виликдай школада тарсар кIелзавайбур ацукьдай затI. Классди руфунар чухвазвай, тумарни суьрейрал элягъиз-къахчузвай, на лугьуди ибур Къариб гьуьлуьн къерехрив гвай чилераллай индейцийрин са тайифа я. А. Къ. Нехирбанни лекь.... сифте суьреда ацукьнавай Азедина гъил хкажна... ЛГ, 2004, 8. VII. Синоним: парта.

СУЬРЕГЬИ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) чахчахрин бицIи чахчах. 2) ( чIехи гьарфуналди - С) дишегьлидин хас тIвар: Суьрегьи.

СУЬРЕТ араб сущ.; -ди, -да; -ар, -ри,-ра 1) акунар. Са шумуд йикъалай и булахдал рекьяй физвай са кас атана ацукьна; суьрет акунмазди идалай ухьт алахьна. Ф. Гьуьлуьн руш. Картарикай вич я лачин, Гуьзел суьрет чар я вичин... Е. Э. Ваз маса яр хьана гуьзел. Зун аданни хъсан буй, хуш суьрет авай эгьли дишегьлидин арада физвай гьуьжетдин шагьид хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) фотоаппаратдал янавай винел патан акунар. Адахлуди рушавай вичин чарчиз жаваб гун ва са суьрет ракъурун тIалабзавай. Зелфиди суьрет гьасятда янай. А. А. Умуд. ПипIерин суьретар алай ямахар кутунвай шалвардиз килигайла, дамахчийрин баш тирди аквазва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: шикил. 3) лит. винел патан акунар ва руьгьдин истемишунар - санлай авайди. Лезгийрин прозада хъсан инсандин гзаф суьретар, мадни дуьз лагьайтIа, гзаф тIварар ава. А. А. Лезгийрин литература. Зи фикирдалди, адалай Агьмедан суьрет лап къешенгдиз къалуриз алакьнава. ЛГ, 2002, 15. V. Синоним: образ. 4) куьгь. копия. Са затI гьат тавурла гъилиз, Акъудич а дуван кьилиз, Кхьиз гуз суьрет, судуяр. С. С. Судуяр.

* суьрет чIугун [ягъун| гл., ни. нин-куьн винел патан акунар къелемдалди ва я махсус рангаралди чарчел кхьин. Рушакай пачагь хьайила, ида шикил чIугвадайбурув, виликан рушан шикилдаваз, вичин еке са суьрет чIугваз туна. И суьретни рекьин патав гвай са булахдал ягъиз туна Ф. Гьуьлуьн руш. Синоним: шикил чIугун [ягъун].

СУЬРЕТЛАМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; суьретламиш авун, суьретламиш тавун, суьретламиш тахвун, суьретламиш хъийимир 1) са нин-куьн ятIани суьрет ягъун. 2) суьретривди ацIурун.

СУЬРМЕ¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) къуьлуьк жедай мичIи-яру цуьквер алай эчIелдин хъач, адан тум. 2) гьа хъчарикай авунавай ранг (чIарариз ядай).

* суьрме ягъун гл., ни суьрме рангадай авун. Суьрме ягъай рушан чIарари гададин акьул къакъудна. Р.

СУЬРМЕ² урус, сущ; -ди, -да; -яр, -йри, -йра техникада ва типографияда ишлемишдай, лацу рангадин кIеви яцIу элемент.

СУЬРНЕТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мусурман диндин истемишуналди эркекдин гьаядин кIвенкIвел жедай хам атIудай адет. ☼ И гафуникай ва ишлемишуникай кил.: А. Гуьлмегьамедов. суьрнет, суьннет || "Лезги газет", 1993, 11. II.

* суьрнет авун гл., ни вуж мусурман диндин истемишуналди эркекдин гьаядин кIвенкIвел жедай хам атIун. Яхулри аялни суьрнет авуна. Р.

СУЬРНЕТУН гл., ни вуж;; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; суьрнет авун, суьрнет тавун, суьрнет тахвун, суьрнет хъийимир мусурман диндин истемишуналди эркекдин гьаядин кIвенкIвел жедай хам атIун. Гила аялар суьрнетдай духтурарни садни кьвед авач. Р.

СУЬРСЕТ араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра уьмуьр хуьн патал, яшайиш гьасилун патал герек затI(ар). Къад тарицн дувулри са тандиз суьрсет гузва. А. А. Лезгияр. Гьа чарарилай кьулухъ ада йиф-югъ талгьана суьрсет кIватIзава. З. Р. Гьажи Давуд. Гьар са инсандин кьилиз санлай 11,4 агъзур манатдин къимет авай хуьруьн майишатдин суьрсет гьасилна ва хуьруьн майишатдин производстводин менфятлувилин дережадай район 5чкадал акъатна. ЛГ, 2004, 15. VII.

СУЬРТМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; суьртмиш авун, суьртмиш тавун, суьртмиш тахвун, суьртмиш хъийимир са вуч ятIани квевай ятIани гуьцIна михьи авун.

СУЬРУЬ туьрк, сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) хиперин кIватIал. Суьруьдини яваш-яваш чпиз пен кьуна. А. Ф. Белки, суьруьйрай ахцIуда яйлах. Белки, алатда зи кимелай яс. Х. Х. Куьгьне кимел.... а вахтунда суьруьйрив гекъигайла, гзаф тарифлу кицIер авай. Э. Бабиров. Йифен чинерар. Югъди ракъини ифирна, датIана Гьерекатдик кваз юргъун хьанвай хуьруьн куьчеяр, чуьллерай хтай суьруьйри, нехирри, няни серин шавгьарди хьиз цицIи авуна. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) векъи, куьч. кьадардиз гзаф (инсанар). Са суьруь инсанар са казармада авай; вири кьацIана, чиркин хьана, нет акьалтна жедай. А. Ф. Бубадин веси. Илим квахьай инсанар Са лашунив гьализ жедай суьруь я. Х. Х. Руьгьдин девлет. Синонимар: геллегь, нехир.

* суьруьйри сан гурай! межд. "Алпанвияр, квез бахтлу хъуй сефер, Ви суьруьйрини сан гурай, серкер. Х. Х. Масан баде.

СУЬС! межд. Гьайван физвай, авай чкадай акъудун патал лугьудай гаф.... Пакамахъ кал нехирдиз яна хтай Мусадиз акуна, данади, салаз гьахьна, помидорар, истивутар, келемар... жакьвалай ийизва, кIурни гузва... – Суь-уьс! Суьс, салакъа! - гьарайна ада, Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед.

СУЬСУЬ сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра нек гудай кIвалин гьайван (аялрин рахунра). Япара, гуя исятда акъатзавай, лайлайдиз ухшар авай сесер гьатна. «Аман суьсуь, чан суьсуь, вун дири хьуй, цIицIи хьуй. Ви чIурариз векь хтуй, чи гетIедиз нек атуй... » Б. Гь. Заз эвера.

СУЬТ араб, т-б., прич. вини дережадин. Муаллим Мегьтиев бегъем чирвилер авай кьве чIалални суьт савадлу кас тир. К., 1991, 28. II.

СХЕМА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са затI, са кар туькIуьр хьун къалурдай цIараралди ганвай шикил. Гьаниз килигна, наркотикриз акси гьалкъаяр тешкилунин схемадик, аквар гьаларай, вилик фенвай уьлквейрин финансрин куьмек ва Россиядинни Афгъанистандихъ галаз сергьят авай республикаярни сад авунвай кьуватар акатун лазим я. ЛГ, 2004, 15. VII. Халкьдин Собрание туькIуьрунин и къайдади Дагъустандин вири территорийрин ва халкьарин интересар гзаф хъсандиз фикирда кьадай сечкидин округар тешкилунин гзаф менфятлу схема туькIуьрдай, гьа са вахтунда Федеральный законодательстводин истемишунрал амал ийидай мумкинвал гузва. ЛГ, 2004, 26. VII.

СЧЁТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) банкуна, сберкассада тайин идарадин ва я кьилдин касдин пулунин гьахъ-гьисаб авай документ. Алле... яб акалзава... а, вун яни Курамегьамед? Хъсан я, кIвалахарни пис туш, чухсагъул, ви гьалар-кефер гьикI я... месэла туькIвейдай яхъ, куь счетдиз герек кьадар пул яда... Н. И. Гьакимрин папар. 2) гьисабар ийидай махсус алат. Синоним: чуртар.

* счёт вегьин гл., ни счётдалди гьисабар авун. Бухгалтер яз уьмуьр акъатзава, къени счёт вегьиз чир хьанвач. Р.

СЧЕТНЫЙ: * счетный палата сущ. уьлкведин идарайра пулунин гьахъ-гьисаб дуьз кьиле тухун ахтармишзавай гьукуматдин орган. Счетный палатадин кьил Сергей Степашина малумарайвал, гьайиф хьи, и крар вири законлудаказ авунва". ЛГ, 2004, 26. VII.

СЧЕТОВОД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатда бухгалтердилай гъвечIи работник. Сифте кIелна хтай счетовод Алиханов Шериф хьанай. ЛГ. 2005, 23. VI.

СЧЕТОВОДВАЛ урус, сущ.; или, -иле; -илер, -илери, -илера счетовод тир къуллугъчивал.

СЧЕТЧИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра са вуч ятIани (ток, газ, яд) харж авур кьадар гьисабдай прибор.

СЪЕЗД урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра халкьдин, инсанрин тайин са кIватIалдин, идарайрин векилар кIватI хьана важиблу месэлаяр гьялдай собрание. 1934 лагьай йисан августдин 22-да Вирисоюздин Советрин писателрин съездда Сулеймана азербайжан чIалал рахай вичин речдин гуьгъуьнлай съезд гьа чIалал туькIуьрай шиирдалди тебрикнай. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. За съезддал лагьанай: «Чи бязи писателриз халкьдин хци месэлайрикай рахаз кичIезва. Чаз ихьтин ксар герек авач». М. М. Лезги тIвар алатIа. 1917 - йисан 19-августдиз Анди хуьре дагъвийрин съезддал Кеферпатан Кавказдин имам яз Нажмудин Гоцинский хкяна. ЛГ, 2004, 12. VIII.

СЮЖЕТ урус, лит., сущ.;. ди, -да; -ар, -ри, -ра художественный эсердин мана ачухарзавай, сад-садан гуьгъуьналлаз къвезвай ва чеб-чпин алакъада авай агьвалатар, вакъиаяр. Сюжетда произведенидин тема ачух жеда. М. М. Гь. Литературадин теориядикай куьруь малуматар. Рахунар адакай физва хьи, поэзиядиз яшайиш чIугвадай дуьшуьшра а яшайиш сифте кьил, гуьгъуьнай артмиш, хьун ва эхир кьил авай вакъиадалди гузвач, маса гафаралди -тайин тир сюжет аваз ваъ, гьакI шикил ягъунин къайдадалди ачухариз алахъзава. А. А. Лезгийрин поэзия вилик тухунин бязи месэлайрикай. Кхьизвай шейэр чIехибур, сюжетарни яргъибур хьун себеб яз, зун жуван къелемдикай хкатай шейэрилай рази тушиз амукьзавай. И. Къ. Кьисмет. Синоним: кьил-эхир.

СЯЙИ араб, сущ. чалишмишвал.

* сяйи авун гл. активдаказ иштарак авун, чалишмиш хьун.

СЯТ араб, сущ. 1) -ини, -ина; -ер, -ери, -ера пудкъад минутда давам жезвай вахт. АкI я хьи заз, вири дуьнья Паярнава сергьятри, Заманаяр пай ийирвал Декьикьайри, сятери. А. С. Вилик жерге. Югъ ачух хьайидалай кьулухь пудкьуд сятинин къене варарихъ басабас чуькьвезвайбурун арада къах хьана акъвазун са зулум я... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Лезги поэзиядин межлис, залдал гагь шаиррин чIаларин, гагь манидаррин манийрин ажайиб ван алаз, пуд сятинилай виниз давам хьана. "Самур" журн., 2003,.№23. 2) -ди, -да; -ер, -ери, -ера са тайин кIвалах кьиле физвай вахт. Са сятдилай хьиз къари хтана, абур исятда къведа, - лагьана хабар гана. А. Ф. Газет. Сакьве сятдин къене ам куьтягь хьана. Хзанрин гуьгьуьлар хана, рикIер тIар хьана. А. Ф. Бубадин веси. [Садикьбег]. И къабандин рухваяр кьабанриз гьар юкъуз, гьар сятда, гьар декьикьада гьикьван акьулар, насигьатар гуда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Алижан атунал вил алаз алим зур сятда, са сятда, кьве сятда кIвале ацукьна. А. А. Лезгияр. Пака сятдин цIудалай хьиз зи патав хъша. Я. Я. Са фурун вакIар. Сятдин 5 далай алатайла муаллимар кьве-къвед, пуд-пуд экъечIиз башламишна. М. С. Дуст. Пака къведа, кIаш нисини тухуда за, Вуна гена заз кьведай сят къалурзава. Пакаман сятдин кIуьдаз ам райондиз агакьна... Н. М. Буба. Сейфуллагь авай бригадади кIвалах са зур сятдин вилик куьтягьна. С. М. ЦицIигъ-наме. Гъалибвилин ва Ленинан комсомолдин тIварунихъ галай паркара йикъан сятдин 11 -далай башламишна художественный коллективрин концертар кьиле фида. ЛГ, 2004, 26. VII. 3) -ини, -ина; -ер, -ери, -ера вахт алцумдай прибор, алат. Ам пакамдалди, Гъуьлуьн кьере ярх хьайи чкадал аламукьна. Адан гъилихъ сятни галамачир. З. Э. Рекьер сад туш. - Гьинавайди я-а-а, - жаваб гана Жамидина, сят алай гъил вилик акъажна, - эвел лугьун за квез, дугъриданни, за шурвадин дадни акурди туш... Амма як тIуьна... А. Фет. Жамидиникай суьгьбетар. 4) мектебда кIелзавай илимдин тарсар. - Пешекар школада тадач. Музыкантдив пенидин сятер вугудач. Ваз а ихтиярар ни гана? М. М. Лезги тIвар алатIа. ☼ 1964 - йисалай инихъ акъатай орфографиядин словардин изданийра сят гафунин актив падеждин эхир анжах са ( кил.: М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 1964-2001) -ини яз къалурзава. 1955 - йисан словарда ( кил.: М. Г. ЛЧЮС, 1955) кьве жуьре ава: сятди, сятини. Чи фикирдай ва сят гаф ишлемишнавай текстери шагьидвалзавайвал, -ини вахт къалурзавай алатдиз талукь я, -да - 60 минутдин вахтуниз. * хъсан сят хьурай (хьуй)!

СЯТСАЗ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сятер ремонт ийидай устIар. Нажмуддин муаллим стIалвийрин арада къванцин цлан устIар, сятсаз, чатун, пичерин устIар, электрик, харат устIар, яракьар ва пек-партал цвадай машинар туькIуьрдай устад язни чидай. Ж. Гь. Савадлувилин дестек.

СЯТСАЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сятер ремонт ийидай пешекарвал.

Т

Т [тэ] урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитами къанни ругуд лагьай гьарф. И гьарфуни лезги чIалан кьве сес-фонема къалурзава: [тh], [тт]. Глаголрин инкарвилин префиксар т гьарфуналди: т, та, те, ти, ту, туь кхьида, д кхьидач. Месела: атун -татун, гун - тагун, фин - тефин, нез - тинез, тун -тутун, тIуьн - туьтIуьн. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. - Махачкала, 1998, ч. 19.

<т>^! мецин кIвенкI винел алай хьирхьамрик галукьна акъатзавай нефес галай ачух тушир сес-фонема. Ам гафарин сифте кьиле (тик, туьк, тар 'музыкадин макьамар ядай алат', эхирда (ват, къат, рат) ва юкьва (артух, гатут, стха) аваз жеда. <т>² мецин кIвенкI винел алай хьрхьрамрик галукьна акъатзавай нефес галачир ачух тушир сес-фонема. Ам гафарин сифте кьиле (там, тапан, тар ('хилер алай кьакьан тан авай набатат') ва юкьва (атана, патан, катран) аваз жеда.

Т || ТА || ТЕ || ТИ ||ТУ || ТУЬ преф. глаголдин инкарвал къалурдай префикс. Гафарин сифте кьиле ишлемишда: акун - такун, гун - тагун, фин-тефин, нез - тинез, тун - тутун, тIуьн ~туьтIуьн. Глаголдин инкарвилин префикс т гьарфуналди: т, та, те, ти, ту, туь кхьида, д гьарфуналди кхьидач. М. М. Гь., Р. И. Гь. У. А. М. ЛЧЮС....' лезги чIалан къурулушдиз хас тир -х инфикс, глаголдин ачух сесер галай инкарвал къалурзавай т префикс ва талукьвилин падеждин -н эхир чара ийидай мумкинвал жезва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

ТА [тhаа] фарс, кIус. рахунра яб гузвайдан фикир желб ийиз кIанзавай гафунин вилик ишлемишдай гаф. Мегьамедрасул вичел ашукь хьайи йикъалай та къенин йикъалди хьайи кьван крар цIайлапандин зарбуналди сусан вилерикай карагна. А. И. Самур. Яр лагьайтIа, акъвазнава вил алаз, Са чIар кана, хабардалди та вуна. И. Гь. Эцигнава яр паталди. Абил Эбремович галатун тийижиз, та пенсиядиз экъечIдалди, саки 15 йисан къене фабрикадин коллективдин кьиле акъвазна. ЛГ, 2003, 6. ХI. Синоним: лап.

ТААВУН: * таавун комитет куьгь., сущ. РКП(б)-дин окружкомдин тапшуругъдалди и хуьре таавун комитет тешкил авурдини Махсуд тир. З. Э. Муькъвел гелер.

ТАБ [тhаб] фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара алакьун, къуват.

* таб гун гл., ни квез дурум гун. Дустагъдиз эдебсуз экъуьгъунар ийиз сивел пад алачир ав ягъизвайбур акурла, гьаятда авай кесибривай таб гуз хьанач. А. И. Самур. А вахтунда и ксариз «кIватIалар» лагьана, абурун тIварар чIурукIа акъудна, яни абуруз къуллугъар кIанзава, абуру халкьарин арада мидявал твазва, абур миллетчияр я лагьана рехнеяр кутуна. И крариз таб гуз тахьай... Теймур Алиханов, Лезги Нямет ва масабур рагьметдиз фена. М. М. Лацу лекеяр. Къакъудна ви якни кIараб, ГьикI гузва на тIалариз таб? Чун тIал акур, Ам таб тавур, КьатI-кьатI авур Са халкь я! М. М. Синонимар: дурум гун, къатламишун, эхи авун.

ТАБ² (тhаб| фарс, сущ. уни, -уна; -ар, -ари, -ара дамарар агаж хьана, са тIимил тIарвал гудай гьал. КIвачел таб акьалтна, къарагъиз жезвач. Р.

* таб гудай прил. чам гудай, патахъ жедай. Адан гъиле таб гудай тIвал авай. Р.

ТАБ³ [ттаб] фарс, сущ.; -бди, -бда; -парар, -парри, - парра масад дуьз фикирдилай алудун патал, гьакъикъат чуьнуьхун патал лугьузвай гаф(ар). Вибур вири тапарар я, вун гьарамзада я; мад чун ягъадач, - лагьана, вичин гъилевай чумахъ юзурна. Ф. Гьуьлуьн шив. Эминан чIалар гьич жеч тапарар. Е. Э. Ярдин тариф. Вуна Шагъ дагъ амукьдач лугьузва. Алчахвилин таб я! Къ. М. Шаирдин къунши. Какадарна керчекни таб, Ийизва звер, Савдадавай беден хуьз. Х. Х. Вилер алаз макъамдал. Атанва зун масанай, Авач ваз зи хабарар. Ашкъидикай рахамир, Я ам михьиз тапарар. М. М. Зун цаварай атанва. Фикирни рикI михьи, пак тир, Табни гьарам гьич кIан тушир Рекьидай туш лезгияр... КМ. Рекьидай туш лезгияр. Антоним: керчек. ;

* таб акъатун гл., няй гьакъикъатдив кьан тийидай гаф, фикир акъатун. - Вуна кIвал тарашна лугьуз ганвай арза, - лагьана Селима, - таб акъатна. З. Э. Муькъвел гелер. - Лап кукIва ваъ, са кIус агъа патал, - вичяй таб акъатуни регъуь авуна Насрулагьаз. А. Исм. Алукьдай ахвар.

* таб дуьздал акъатун гл., ним гьакъикъат чуьнуьхун патал лагьай гафар, фикир масабуруз чир хьун, малум хьун. Амма вичин таб дуьздал акъатдайди кьатIана, Камала тадиз а суалрин вилик пад кьадайрехъ жугъурна. Б. Гь. Вили вилер.

* таб рахун гл., вуж, вичин фикир кьилиз акъатун патал гьакъикъат чIурукIа лугьун. -Дугъриданни, таб рахун Лезгистанда айиб я! Ф. Къванцин гада. Яшар хьанвай динегьли ксари, са квекай ятIани гаф кватайла, чпин ихтилатрин сидкьивал тестикьарун патал ихьтин кьин кьада: «Таб рахазватIа, эхиратда зун уьзуькъара хьурай, дуьньядилай имансуз фирай». Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Дуьнья, лагь заз, ви табдин рехъ гьи мезредлай гьинал кьван я? Гьахъ лугьунин дуван вуч я. таб рахунин гьахъ гьикьван я? М. М. Им вуч регъв я? Синоним: тапарар авун.

* таб хьун гл., вуч са вуч ятIани (авур кар, лагьай гаф) гьакъикъатдив кьадайвал тахьун. Буругъ тайин авур вахтундилай кьве югъ вилик вахкана. Ада гилани нафт гузва лагьайтIа, таб жедач. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. Гуьзелвал вич гьакъикъатда таб тахьурай, Лезгивилин лишан ери зарбди хьурай! Ш. Ш. Зи къаргъиш - зи алхиш.

* тапарар авун гл., ни низ-никай рахазвайда гьакъикъатдин гьалар чIурукIа, вичин фикир кьилиз акъатдайвал лугьун. [Элдер] - Дуьз лагь, я рушар, таб яни, керчек яни? [Пейкер] - Чан стха, мад гила чна вакай тапарар ийич хьи. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синоним: таб рахун.

* тапаррин кIватI сущ. гзаф тапарар ийидайди. Синонимар: тапрукь, тапархъан, яланчи.

ТАБАГЪ¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кхьинар авун патал ва я маса игьтиятвилериз ишлемишзавай чарчин лист. Нурията председателдин гъиляй тетраддин юкьвай акъуднавай табагъдал кхьенвай арза къачуна. Б. Гь. Къарид руш. - Квек вуч гунагьар кватIа, са табагъдал кхьена це, за абур чун вири халкь авур, регъимлу ва мергьялгетлу Аллагъдал агакьарда. С. Ярагъви ашукь, Уьзден. Набеледвал -гьамни, белки, са вахт тир, Гьикьван рахан йифди лацу табагъдив... П. Ф. Рубаияр. Синоним: лист.

ТАБАГЪ² прил. махсус жуьреда хъуьтуьл къайдадик кутунвай (хам, хъицихъ) Табагъ шаламар алай адан чIехи кIвачери, лацу шалар яна чIулав кьветIелар кирсеба алчудна кутIуннавай къакьан яцIу зангарини ам такIан инсанрик зурзун кутазвай. Къ. Къ. КIири Буба. Табагъ хъицIикьдин цвада тагъарар. Х. Х. Масан баде. Синоним: тIушунай.

* табагъ авун гл., ни вуч 1) табагъ гьалдиз гъун. 2) куьч. векъивал къакъудун. Инсанар тарифди цагъ ягъай хъицикьар хьиз табагъ ийида. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* табагъ хьун гл., 1) вуч табагъ гьалдиз атун. 2) куьч., вуж вичив кьан тийидай, бегенмиш тушир гьалариз табий хьун.

ТАБАГЪУН гл., ни вуч -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; табагъ авун, табагъ тавун, табагъ тахвун, табагъ хъийимир хамуникай, лидикай са вуч ятIани гьазурун патал махсус гьалда тIушунун. Айвандик табагънавай ли квай. Р.

ТАБАГЪЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; ₇яр, -йри, -йра ли, хам табагъ ийидай кас.

ТАБАГЪЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера табагъчи пешекарвал.

* табагъчивал авун гл., ни табагъчи пешекарвал кьилиз акъудун. Виликан Илису Округдин Сарибаш хуьряй тир ашукь Суьйгуьн са тике фу патал табагъчивал ийиз хуьрерани убайра гьатнавай. А. С. Хуьруьг Тагьир.

ТАБДИЛ || ТЕБДИЛ * табдил авун гл., ни вуж-вуч дегиш хьанвай гьалдиз гъун.

* табдил (тебдил) хьун гл., вуж-вуч вердиш хьун. дегиш хьун, масакIа хьун. Ви гъалар жез тахьуй тебдил, Е. Э. Вун зи рикIел алазава. Къверид ава ахвариз физ... КIвалахдикай фикир идай. Са зерре тебдил жедачир. А. Ф. Эм-Тэ-Эс, Шегьре рекье авай инсан, КIвач патай физ, хьанва табдил. П. Ф. Гар.

ТАБЕЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра галай-галайвал са къайдада туькIуьрнавай сиягь (мес, къуллугъчияр нубатралди кIвалахал атун ва хъфин тайинарнавай). РакIарал къуллугъчияр отпускадиз фидай табель алай. Р.

ТАБЕЛЬщИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра табель туькIуьрдайди. Ветегадиз агакьай фялеяр казармадин вилик кIапIал хьанвай. Табельщик атана. З. Э. КУТВ-диз фена.

ТАБЕЛЬщИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера табельщикдин пешекарвал.

ТАБИАРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; табиар авун, табцар тавун, табиар тахвун, табиар хъийимир жуваз кIандай жуьредин амалар ийидай гьалдиз гъун, гьалда тун. Гьар гатуз чарасуз дердияр кIвачера чадар жезва. Алат тийидай вилик цуьк хьанвай дердийри КIанзни-такIанз чпиз табиарзава... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Захъ уьлкведин баркаллу мярекатрик жизви кьванни пай акатунин ният хьана. Абуру зи чкIайвал, девирдин вилик гуьнуькъаравал чпиз табиардайди хьиз хьана Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Чина мейитдин ранг гьатнавай, кIвачер табиар тежезвай Агъа кичIевал кваз патав атайла, Бубади адавай хабар кьуна: С. Гь. КIири Буба. Синоним: муьтIуьгъарун.

ТАБИЙ прил. муьтIуьгъ, лагьайвал ийидай. Лугьуда хьи, папаз табий са итим хьана. Н. М. Буба. Ам вичин гъилибанрихъ лап вичихъ хьиз инанмши тир... табий хуьрера халкьдив гвай хъсан мулкар, абурун девлет вири вичинди авуна. А. И. Къиргъин.

* табий авун гл., ни вуж-вуч аслу тир гьалдиз гъун. Ада вичин хуьруьнбурун хам хутIунна вири вичиз табий авуна. А. И. Къиргъин. Синоним: муьтIуьгъарун, табиарун.

* табий хьун гл., вуж-вуч низ аслу тир гьалда хьун. Куьреда машгъур, авай берекат, Садрани табий тахьай гьакимриз, Яваш хьанва халкь, квахьна гьерекат, Гел амачир хьиз кьегьал итимрин. Б. С. Ават ахварай. СакIани табий тежезвай дагъвидиз урус суса лагьана: «Известь нез, рикида, кей хва!». А. Э. Шур. Ранг аламачир, алахьай тузарар иесидиз табий тежез, сад-садавай къакъатиз, ракьун сарар дуьзендал акъудзавай. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам. Синоним: муьтIуьгъ хьун.

ТАБИЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера аслу тир гьал. Послелогрик акатзавай гафари ибарадин ва я предложенидин къурулушдик квай членрин арада авай табийвилин алакъаяр якъинарда, абуруз табийвал гуда ва лазим тир кIалубда твада. «Самур» газ. 2002, 28. ХII. Синонимар: аслувал, муьтIуьгъвал.

* табий вилик кутун гл., ни вуж-вуч аслу тир гьалдиз гъун.... виликан Албаниядин сергьятра арадал атанвай ханлухриз Урусат, Туьркия, Иран хьтин уьлквейрин пачагъри чпин сиясатда еке фикирар гузвай, гьардаз абур вичин табийвилик кутаз кIанзавай. ЛГ, 2003, 14. VII!. Синонимар: аслувилик кутун, муьтIуьгъарун.

ТАБИЙВИЛЕЛДИ нар. табийвал хас яз. Синонимар: аслувилелди, табийдаказ.

ТАБИЙДАКАЗ нар. табий гьал хас яз. Синонимар: аслувилелди, табийвилелди.

ТАБЛИГЪАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра халкь са нихъ-квехъ ятIани агъун патал активдаказ тухузвай кIвалах(ар). Акьалтзавай несилри ви таблигъат Ватандин цав хьиз, кьабулрай масандиз. И. Гь. Шаир, вуна... АскIан буйдин, ацIай якIирин беден, цифери къунвай хьтин чин авай ам чаз советрин таблигъатдин такьатрин «махарай», ихтилатрай, кинойрай чидай хьтин советрин офицердиз ухшарди тушир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Синоним: агитация.

* таблигъат тухун гл., ни са нихъ-квехъ ятIани агъун патал активдаказ халкьдин арада кIвалах(ар) тухун. -Милли литература халкьдиз раиж авун патал "Самурди" тухвай ва къени тухузвай таблигъат пара кьетIанди я. "Самур" журн., 2002, № 23. Урус пачагъдиз акт таблигъат тухузва абуру. Ахтармиша. Ваз вуч цIийи хабар хьайитIа, зал агакьра. Ваз зани хъсанвилер тавуна тадач. Гила ахлад. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: агитация.

ТАБЛИГЪАТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са нихъ-квехъ ятIани агъун патал активдаказ халкьдин арада кIвалах(ар) тухузвайди. Партячейкадин таблигъатчи яз хуьруьн ПупIар магьледа агъалийрин арада гъавурдик кутунин кIвалах тухузвай Тагьиралай истемишзавайвал крар бажармишиз алакьнач. К. К. Шаирди лагьанай.

ТАБЛИГЪАТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера таблигъатчи тир гьал.

ТАБЛИЦА урус, сущ.; -ди. -а; -яр, -йри. -йра са тайин къайдада аваз цIарарин арайра, графайра кхьенвай малуматрин, затIарин, цифрайрин список, сиягь.

ТАБУН¹ |тhабу^н| гл., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; таб гун, таб гун тавун, таб гун тахвун, таб гун хъийимир таб гун. Шумуд агъзур сефер вуна табнатIа, Сад Аллагьдиз чида, гьелбет, дуьздаказ. Ви кьуьруькриз гьикьванбуру табнатIа, Лугьуз рикIяй: агь, алатна фий, я кас. Ж. Шумуд агъзур сефер...

ТАБУН² [ттабу^н] гл., ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; таб авун, таб тавун, таб тахвун, таб хъийимир чинебан фикир кьилиз акъудун патал дуьз лугьун тавун. Намерддин пеше я табун, Вичиз вавай затI тIалабун. С. С. Гьар намерддив. - Зи диде азарлу хьана. - Табзава! - Зун зи яшинда таб авурди туш. 3.3. Зун гъавурда акьазвач. - Я стха, за табзавач. КIандатIа кьуншийривайни хабар яхъ. А. И. Къиргъин. - Ольга Дмитриевна, чна ина Мария Ивановнадихъ галаз межлис давамарун патал къайгъуяр аквазва, - табна за гьасятда. А. М. Мурк ракъини цIурурда.

ТАБУРЕТКА урус, сущ.; -ди. -а; -яр, -йри. -йра агалтдай чка галачир, кикер квай, элкъвей ва я кьуд пипIен са кас ацукьдай затI. Виликдай Айшадин бубади учительница хушвилелди къаршиламишнай, ацукьун патал табуретка теклифнай. А. А. Умуд....96 кг заланвал къвезвай итим табуреткадал алаз, сарарив кьуна, хкажнава... ЛГ, 2004, 15. VII.

ТАВ¹ фарс, сущ; -ди, -да мугьманар кьабулдай кIвал. И гафар лагьана куьтягь жезвачир, тавдин вини кьиле рак ахъа хьана, са дишегьли атана. А. А. Пад хьайи рагъ. Эцигнава яр паталди тав вуна Тавдин вилик багъсал ава тавуна. И. Гь. Эцигнава яр паталди.

* тавдин кIвал сущ. ЧIехи бубади тамадавал ийидай мярекатриз и карч вичихь галаз тухудай. И карч... тавдин кIвале халичадикай куьрсна хуьдай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТАВ² туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари. -ара шадвилин межлис, мехъерин межлис.

ТАВ сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара рангадин бубатвал. Зи къаршидал алай кравутдал къатканвай, чинал халис дагъвидиз хас кIалубдин нер алай, пIузарар мичIи вили рангунин тавдиз атанвай, четиндаказ нефес къачузвай. азарлудан чина жизви шадвилин хъвер гьатна. А. Э. Шаирдин тарсар. Вили тав акъатай пIузардик и сеферда хъвер квай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Ингье - им квез цIийи ва гуьрчег жезвай Докъузпара, адан къенин йикъан рангар ва тавар. М. Ж. Докъузпара.

* тав гун гл., "ни 1) са тIимил чими авун. 2) куьч. дамахар авун. Яргъарилай жегьилри вичиз тав гузвайди акуна. Амма абуруз са акьван фикир гун тийиз хьана килигзава. Тав гузвай жегьилрин арадай сада адан фикир вичел желбна. А. И. Къиргъин.

ТАВА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чуьгуьндикай раснавай, вичихъ гъиле кьадай тум галай, цIал эцигна са вуч ятIани чрадай къаб. Синоним: ягълав.

ТАВАДАРУН гл., ни вуч авадар тавун.

ТАВАЗИ араб, прил. чан-рикI ийидай.

ТАВАЗВАЛ || ТАВАЗИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера таваз(и) гьиссер квай гьал. - Гьугь, - лугьузвай ада, - зи чимивал, зи тавазвал виле такуна, виже татана,. бегенмиш тахьана, къарагъна а патал ацукьайдан куц аку. А. Исм. Эхиримжи къув.

* тавазивал авун гл., ни низ чан-рикI авун. Руш адан рикIи чIугуна. Адаз жезмай кьван тавазивилер ийиз алахъна. А. И. Къиргъин. Ада руш вичин патав ацукьарна адаз тавазивилер авуна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Амма и сеферда жегьилдиз вичиз бацIиди ийизвай тавазвилерикай лезет хкуддай мумкинвал авач. М. В. Гьарасатдин майдандал.

тавазивалун гл., ни, -да, -на, -из, -зава, -а, -ин, -рай, -мир; тавазивал авун, тавазивал тавун, тавазивал тахвун, тавазивал хъийимир чан-рикI авун.

ТАВАЗИВИЛЕЛДИ нар. тавазивал хас яз. Тула тавазивилелди кIвалин атIа кьиле ацукьнавай вичин иесидиз тамашиз акур Уьздена, къарагъна вич алай чка къалурна С. Ярагъви ашукь Уьзден.:

ТАВАЗИДАКАЗ нар. тавази гьиссер кваз.

ТАВАЗЛУ прил. чан-рикI ийидай. Вичиз ада икьван тавазлу килигунар вуч патал ийизвайди ятIа, кьил акъат тийиз, ЯбатIая вичин рикIяй гишинвили тади гудалдини кьил. къакъуднавай. А. Исм. Эхиримжи къув.

ТАВАКУЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра шаклу гьал. Гъил зав гице, гуьзел алма, Тавакул я чун чаз ахкун. Ф.

* тавакул авун гл., ни нетижасуз ва хаталу кар авун. Заз жува тавакул ийизвайди чизвай. ЯтIани за мурад тIалабун патал гьа и рехъ хкягъна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТАВАКУЛЛАГЬ кил. ТЕВЕКУЛЛАГЬ.

ТАВАКЪУ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сада тIалабдай (тIалабай) кар. Мадни чи бубайрин гафар я: эгер ваз таниш тушир касди салам гайита, чир хьухь, гуьгъуьнал са тавакъу жеда. Зунни тавакъу гваз атанва. А. А. Умуд. Алмасовак тавакъудиз ва я арзадиз куьчедал яб гудай хесет квачир. А. А. Умуд.... Малла Мегъамеда пачагъдиз тавакъудин чар кхьизва. И тавакъу кьилиз акъудун яз, Николая Нажмудин силисдикай хкудна, офицерар гьазурдай школадиз рекье тунин буйругъ гана. ЛГ, 2004, 22.I. Синоним: тIалабун.

* тавакъу авун гл., ни низ, нивай кьилиз акъудна кIанзавай кардин патахъай минетдалди лугьун.... ада метIер чилиз яна, гачал буьркьуьни бишини авун Незер халифдивай тавакъу авуна. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. За вавай муькъуьхъ цлар чIугун са шумуд сеферда тавакъу авунай, а чIавуз зи рикIе элдин хатур авай. А. А. Умуд. - За ви кьуьзуьвилиз гьуьрметзава. Тавакъу ийизва, мад ахьтин пад алачир ихтилатар тийин. А. И. Самур. Синоним: минетун, тIалабун.

* тавакъу авуналди вак тамай экъечIдач мисал 'вири крар минет авуналди туькIуьдайди туш, бязи вахтара къуватни ишлемишна кIанзавайди я' манадин мисал.

ТАВАКЪУЙДА арал. 'зи патай ваз (квез) минет я' манадин гаф. - Тавакъуйда, захъ ваз лугьудай кьве гаф ава, лагьана ада секинсузвилелди. А. А. Умуд. Тавакъуйда, зун Ленинан партиядин жергейриз кьабула. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: минет хьуй.

ТАВАР¹ тав существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАВ.

ТАВАР² туьрк, прил. гуьрчег, гуьзел еке къуш хьтин. Гьикьван хьуй зи чарадал вил. - Тавар суна жуваз кIан я Е. Э. Эцягъич за ви гуьгьуьлда, Ажеб тавар Я бахтавар. Е. Э. Я бахтавар.

ТАВАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гуьзел еке жендек авайди, гуьрчегди. Аман, минет, зи рикI мир дар. Чан зи рикIиз кIани тавар. Е. Э. Вун авачир женнетни кIандач. Зи сефил рикI жечни бес дар, Вун такурла, гуьзел тавар? Е. Э. Ялгъуз. 2) т-б: яшарив агакьнавай вагьши. КичIе жемир: темен гудач, гайитIа, Вун тават я, зун тавар я, - гьич пис туш. А. Ал. Вучиз, яр, вун... З) (чIехи гьарфуналди - Т) дишегьлидин хас тIвар: Тавар -а, -а.

ТАВАТ араб, ишир, сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) гуьзел акунар авай дишегьли. Ажеб тават я вун, азиз... Е. Э. Ханум. Агалтна ацукьна хъуьтуьл стулрихъ Юкьвар шуькIуь... шумуд тават галаз... А. Ф. Саккони Ванцетти. Париж: рикIел акьалтнава таватдин... МБ. Зун ва Наполеон. 2) (чехи гьарфунилай - Т) дишегьлидин хас тIвар: Тават. -а, - а: Ахпа мад са сумах!. Эгь, ам зи Тавата храйди я, гьеле аялди. Гь. М. Хаяр. Тават кIвачел залан хьана. А. Гьажимурадов. Сабурди хвейи кIвал. * гуржи тават.

ТАВАТУН [таваттун] гл., вуж-вуч ават тавун.

ТАВЛАМИШУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тавламиш. авун, тавламиш тавун, тавламиш тахвун, тавламиш хъийимир 1) алдатмишна тухун. 2) кIевера тун. Синонимар: алдахарун, кIевера тун.

ТАВРАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чувудрин диндин кьилин ктаб. Чи нагьайри гьахъ арадал хкида. Кьинни кьада. тавратдални, Къуръандал. А. Ал. Инсанвал.

ТАВРИЗ кил ТЕВРИЗ

ТАВУДУн гл., ни вуж-вуч авуд тавун.

ТАВуН [таву^н] авун глаголдин инкарвилин форма. Кил. АВУН.

ТАВУНА¹ [тпавуна] нар. вини дережада хуш тир гьалда. Синоним: кефина.

* тавуна хьун гл., вуж-вуч ишлемишдай хъсан гьалда хьун. Хциз бармак къачуна сур рангадин, ( Са виш йисан яргъа хьуй сур гададин1), Афардикни теймесхан, сур; хъчадин тавар ава тавуна, къе лагьайтIа. И. Гь. Къе лагьайтIа (тежнис).

ТАВУНА² (ттавуна] тавун куьмекчи глаголдин деепричастидин форма. Кил. АВУН.

ТАВХАНА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мугьманар илифардай кIвал. - Мугьманриз тавхана туькIуьрна, - лагьана хьрак атай са дишегьлиди. 3. Э. Муькъвел гелер. Тавханаяр туькIуьрна ваз пачагъри. А. С. Дагъви дишегьли,

ТАГАЙ, ТАГАЙЛА тагун глаголдин формаяр. Кил. ТАГУН.

ТАГВ сущ.; -квади, -квада; -квар, -квари, -квара кIуква хъипи цуьквер жедай векъивал квай чилин аскIан хъач. Твагни къалгъан язва хуьрек, Маса куьнив кар авайд туш. С. С. Чи хуьряйни, квезни ван хьана жеди, бегьемар дакIуна кьейиди я, гишила, къенер таквари кана. М. Б. За бананар недач

ТАГУЗ тагун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ТАГУН.

ТАГуН гл., ни-куь вуч; -ана; -уз, -узва; гумир, гун тийин, -урай ||гун тавурай, гумир гун (вири манайра) тавун. Машиндаваз шегьре рекьяй физвай колхоздин седри Османов Акимаз вичи гьеле таганвай чилел сада керпичар атIузвайди акуна. С. М. ЦицIигъ-наме. Са бязи муаллимри аялри дидед чIалаз артух фикир гун патал жуьреба-жуьре теклифар гана: дидед чIал течир, а чIалан тарсара иштарак тавур хуьруьн школайрин аялриз школа акьалтIарайвилин аттестат тагун, вузрин гуманитарный факультетра хайи чIаларай тестар тухун кардик кутан ва ихьтин масабур. X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир.

ТАГУР, ТАГУРАЙ тагун глаголдин формаяр. Кил. ТАГУН.

ТАГЪ¹ [тhагъ] фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара михьиз къванцикай эцигнавай муькъуьз кIаникай килигайла, аквадай гьал: юкь цавуз хкаж хьанвай винел пад. РагъэкъечIдай патай цавун тагъда цаварин гуьзел яргъи руш пайда хьана. А. И. Самур. МискIин Аллагьдиз кIвал я, жемятдиз - ибадатхана. Ам. Дербентдин лацу къванцикай эцигнава. ДакIаррин кьилера нехишар аваз. Иллаки ракьун тагъ, ракъинал цIарцIар гуз, гуьрчег аквазва. М. Б. ЦIийи мискIин. Ракъинин чим, цавун ачух тагъ вили Аквазва чаз гьар са милли аваздай. А. Камилов. Межлис.

ТАГЪ² [ттагь] фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара жими хуьрекдиз ядай чIемедал чранавай са вуч ятIани.

* тагъ авун гл., ни хуьрекдиз вегьедай чIемедал чранавай са вуч ятIани гьазурун. Къаюман жавабар чIахарин ашдик тагъ авур чIем хьиз кужумиз хьана. З. Э. КУТВ-диз фена.

* тагъ гун [илисун] гл., ни низ алдатмишуналди зиян гун. |Керекуьре Пуркурович] Акъвазра! - Айиб авач, за квел ахьтин тагъ илисда хьи! Ф. Б. Филиал.

ТАГЪАР туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хамуникай, хъицикьдикай раснавай гъвечIи мешок. - Кеф чаз, - лагьана ада, - куьне учетар тухузва, кесибри чпихъ амай амачир белгенарни са тагъарда авай мухахъ, цуькIуьхъ маса гузва. З. Э. Муькъвел гелер. Табагъ хъицIикьдин цвада тагъарар. Х. Х. Масан баде. Синоним: турба. 2) пахлаяр дигмиш жедай хъуьруьшар. Бегьем са чанта ацIай пахлаяр хьана, чебни тагъарик кумаз кьуранавай, дигмиш хьанвай ири тварар. ЛГ, 2004, 17. II.

ТАГЪМА суй.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чараданбурукай хкатна чир хьур патал гьайвандин хам кана эцигдай лишан. АлкIайтIа вал чаравилер тагъма яз, Вуч амукьда зи манидихъ абурдин? М. Ж. Синоним: ярж.

* тагъма эцигун [илисун] гл., ни 1) хам кана лишанламишун.. 2) кьисас яз писвал авун. Виликан батIрак Рамазанди уьтквем ванцелди вири чаз ахъайна, вичин виликан хозаиндал властдин тагъма илисиз гуз тада лагьана, ам Кьасумхуьрел рекье гьатна. Къ. М. Экуь инсан. Синонимар: тагьмаламишун, ярж авун.

ТАГЪМАЛАМИШУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; тагьмаламиш авун, тагъмаламиш тавун, тагъмаламиш тахвун, тагъмаламиш хъийимир хам кана лишан авун. Синонимар: тагъма эцигун, ярж авун.

ТАГъУН¹ [ттагьу^н] гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тагъ авун, тагъ тавун, тагъ тахвун, тагъ хъийимир 1) муькъуьз кIаникай килигайла, аквадай гьал: юкь цавуз хкаж хьанвай винел патан гьалдиз гъун. Киснава рагар. Дарих я рагар Къайи гьекьеди биришар тагъиз Гуя хана тур, гъилема къакъар, Душманни катна амукьна сагъдиз. А. Ал. Киснава рагар... Синоним: тагъ чIугун.

ТАГЪУН² [тагьу"] гл., ни;. да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тагъ авун, тагъ тавун, тагъ тахвун, тагъ хъийимир жими хуьрекдиз вегьедай куьткуьннавай чичIек чIемедал чурун. Алахьай рагъ аваз, алцифнавай гьавадиз хъчир хьанвай атир гьатта тагъзавай чичIекрин ниэдайни кваз чир жезвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТАГЪУН³ [тагьу^н] гл., ни-куь вуч; -ана; тегъиз, -тегъизва; гъимир, гъин тийин, гъин тавурай, гумир гъун (вири манайра) тавун. [Мегьамедбег]. - Чи тIалабунарин копия... неченикдив туна, гьикI хьайитIани и чи магьалдизни 5060 кас къазахар тагъуникай чара авач. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Зун къизилгуьл тар я, вахар, Магьи-Дилбер чан, Цуьк ахъайна, бегьер тагъай, Магьи-Дилбер чан... Гь. Къ. Магьини Дилбер. - Хъчар тагъана, чи чара вуч хьурай? Хуьре ийидай кIвалах амач. Хизан хвена кIанзава. С. Хъчара авай папар

ТАГЬКИМ фарс, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри. -ра мажбури теклиф. За гила вунни муьруьд хьанва лагъанач хьи! Зи тагьким масад я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* тагьким авун гл., ни низ кIевелай са кIвалах кьилиз акъудун мажбури авун. ГьакI нубатсуз Юсуф ханди адаз тагьким ийидачир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* тагьким гун гл. эмир гун, истемишун.

ТАГЬКИМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тагьким тир гьал.

ТАГЬКИМВАЛУН гл., ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тагькимвал авун, тагъкимвал тавун, тагькимвал тахвун, тагькимвал хъийимир мажбури тир кар кьилиз акъудун теклифун. - Ваъ, ваъ, ЦIару, - парторгдикай даях кьуна, тагькимвалзава председателди, вирида абур, гьакI миянардай затIар ишлемишзава, чунни килигна кIанда. Б. Гь Заз эвера. Синоним: тагьким(ар)ун.

ТАГЬКИМАРУН || ТАГЬКИМУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; а, -ин, -рай, -мир; тагьким авун '|| тагькимар авун, тагьким авун ||. тагькимар авун, тагьким тавун || тагькимар тавун, тагьким тахвун || тагькимар тахвун, тагьким хъийимир || тагькимар хъийимир мажбури тир кар кьилиз акъудун теклифун. Ада зияратдиз ЛаматI ракъурна. КIевелай ада ЛаматIаз Шириналай вил алуд тавун тагькимна. А. И. Къиргьин. КIамун а патаз физ ада маргъухъанар тагькимарзавай: «Тамаш, гадаяр, рушарин вилер квел алайди я гьа! Ажузвал къалуриз тахьурай. Абуруз анжах уьткембур хуш жеда...» Б. Гь. Заз эвера. Жув яваш-яваш хъша, руш акъваз тавуна хьфена. Къафланова адаз кIевелай тагькимнай... М. В. Гьарасатдин майдандал. Гадади ам булахдал гъана, «хъухъ жуваз кIани кьван», - лагьана, тагькимна. Н. М. Буба. Камалэгьлийри гьамиша чун тарих рикIелай ракъур тавунин патахъай тагькимарзава. ЛГ, 2003, 14. VIII.

ТАГЬСИБ араб, сущ; ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) жуван фикир кьилиз акъудун патал. масадахъ галаз акси гьерекатар, амалар. Вавд авурубур тагьсибар я, Элкъуьриз гьар пад, Яру яц. Е. Э. Яру, яц. Синонимар: гьуьжет, женг. 2) викIегьвал. Гьалтна юлдашрилай кIвенкIве, Тагьсиб туна вичин рикIе, Данаяр хьиз цуьлер еке, - Заз гьадан зегьмет акуна. С. С. Заз Инжиханан зегьмет акуна. Инсандин тагьсиб эвелни-эвел ада вичин намус, ягь михьиз хуьникай ибарат я. А. Къ. Инсандин ажузвал. Синонимар: лайихлувал, итимвал.

* тагьсиб авун {чIугун] гл., ни нив гьуьжет чIугун. Шумуд йисуз хьана гъариб, Атанани вал са айиб. Душманарив ийиз тагьсиб, Гьам шужаатдин эсер я. Е. Э. Дуст Абумислимаз. Тагьсиб чIугур игит диде Ватандин Садни Эмиров я, лётчик Валентин. Х. Т. Гьавадин пагьливан.

ТАГЬСИБВАЛ сущ; -или, -иле; -илер, -илери, -илера туьгьметардай, гьуьжетардай гьал. Дигай кIвале жед кьиямат. тагьсибвал, Ягъун. гатун ана авай кар жеди. Е. Э. Кьве паб.

ТАГЬСИЛ араб, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чирвал. Алкьвадар Гьасана педагогикадин илимдикай авур фикирар. Къачунвай хупI, хъсан тагьсил, дерин чирвал, - эгьлиурфан. Алкьвадар Гьасан эфенди. Синоним: образование.

ТАДА¹ , ТАДАЙ тун [тку"] глаголдин вахтарин формаяр. Кил ТУН

ТАДА² кIус вич талукь тир глаголдалди лагьанвай кар, кIвалах, гьерекат 'кьилиз акъудна куьтягьда' манадин гаф. - гьа Гуьлмегьамедаз хьайитIани ша лагьана тада ман, са кьуьзуь итим я ам. А. Ф. Газет. - Я гадаяр! Чи патарани са вил алукьдай кас ава. Адан гьайбат садахъни жеч. Вилиз акур вуч хьайитIани кьве падна тада. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТАДАРАК араб, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са квез ятIани гепек затIар, абурун паяр.... гимияр ремонтдай база герек тадаракралди таъминардай къурулушар терг жезвай... Ж, 2003, 27. XI. Советрин халкьдиз Эстонияда акъудзавай виниз еридин электротехникадин ва радиотехникадин промышленностдин тадаракар, са бязи недай-хъвадай затIар хъсандиз чидай. ЛГ, 2004, 15. VII. Съездди акIа месэла эцигнава хьи, социалист уьлквейри саналди кIвалахунин нетижада, гьар са уьлкве чарасуз яз санайиламишунни герек туш. Герек тир кьван машинар заводрин, фабрикрин тадаракар ада вичин дуст уьлквейривай къачуда. А. А. Лезгияр. Дуьз я, эхиримжи йисара кIелзавайбур машгъуларун, абурун фикир, кьатIун желбун патал тарсара гзаф кьадар техникадин тадаракар ( радио, кино, телевидение, компьютер ва маса тадаракар) ишлемишзава... ЛГ, 2004, 30.III.

* тадарак авун гл., ни вуч арадиз гъун. Къегьненан затIар чпихъ мумкинвилер авай ксари тадарак ийизвайди я. "Самур" газ.. 2002. 19. Ш.

ТАДАРАКЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, - зава; -а, -ин, -рай, -мир; тадаракчамиш авун, тадаракламиш тавун, тадаракламиш тахвун, тадаракламиш хъийимир лазим тир тадаракралди таъминарун. Абуру кьведани колхоздин контора тадаракламишдай меслятар авуна. З. Э. Муькъвел гелер. "Кристина" им цел алай, вахтуни истемишзавайвал туькIуьрнавай гзаф тавханайрикай ибарат, бедбахтвилик акатайла, къутармишдай вири лазим затIаралди тадаракламишнавай сих комплекс тир. X. Шайдабегова. "Кафтардиз^: " элкъвей "гьуьруьпери'". Стхайрин куьмекдалди кIвалин вилик квай гьаятда устIархана патал кIвал эцигна ва анаг са бубат тадаракламишна, кIвалахдив эгечIна. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТАДАЧ тун глаголдин къведай вахтунин инкарвилин форма. Кил. ТУН.

ТАДИ¹ фарс, прил. фад кьилиз акъудун лазим тир. Исятда багъда ийидай ахьтин тади кар-кеспи авач. З. Э. КУТВ-диз фена.

* тади авун гл., ни са кIвалах кьилиз акъудиз фад-фад гьерекатар авун. Рустама чар вугайла, Играмудина ам къачуна, анжах ахьайиз тади авунач. Я. Я. Са фурун вакIар.

* тади бенд(ер) сущ. шииратда сесерин ва рифмайрин кьетIенвилер аваз ва тади кваз кIелун патал кхьенвай бендер (мез ачухарун патал). Абдуселим Исмаилова тади бендер гзаф кхьенва. Р.

* тади гун гл. 1) ни низ кIеве тун, туьгьметар авун. 2) низ азарлудаз авайдалай пис хьун, генани азаб гун.

* тади гьалда нар. фад, фадамаз. Гьеле республикадин шегьерра, хуьрера ричал яд лугьуз адетдин яд бутылкайриз цазвай чинебан цехар кардик кума. Абур тади гьалда чирна, агалун лазим я. ЛГ, 2004, 21.II.

* тади карди (тадивилик) цIай кьурай (акатрай)! мисал 'тадиз ийидай кар тахьурай' манадин мисал. [Муртуз]. Тайин гаф жагъанани? [Брегьим]. Тайин гафни жеда ман... Куьп туш хьи. тади авуникай вучзава? Мисалдин ван хьайиди тушни: тади карди цIай кьурай¹ . Б. Гь. Большевикдин руш. - Ваз хуьруьн советдин председатель лагьай тIвар тIимил яни? Тадивилик цIай акатуй. Ваз чидачни, я юлдаш председатель, тади квай папа тум квачир гада хада. З. Э. КУТВ-диз фена.

* тади куьмек сущ. кефсуздаз кIвале куьмек гудай духтурар авай махсус машин. «Тади куьмек» агакьна, Хийир амач мад. Пакамахъди сурарал Тухвана кьуд-вад. А. С. Гадаяр, иблис ва спирт. Гуя фена ам «Тади куьмекдиз» эвериз. А. Ал. Хъен галачир рикI.

* тади къачун гл., ни, вуч низ гъилевай кар фад кьилиз акъудун патал гьерекат артухарун. - Вак вуч тади ква, хизан сагъ хьайиди. Тади къачумир, исятда акъатда чамарар. Гь. Гь. Адетдин къармахра. -Тахсирар кутаз тади къачумир. А. А. Лезгияр. -КIвалах ийидайла, тади къачумир, кар вичин юнда аваз фидай адет я. А. Э. Шаирдин тарсар.

ТАДИ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) азардин, тIалдин таъсир. 2) са вуч ятIани кьилиз акъудун патал вахт тIимил авайдан гьисс.

* тади гун гл, ни-куь низ-квез сагъсуз гьалдиз гъун, зайифарун. Назимаз, Айша вучиз атаначтIа, чидачир. Ада, кIвачел къарагъна, мекьивили тади гузвайда хьиз, къуьнер агажна. А. А. Умуд, Гьужумдиз физвай штурмовик агъуз эвичIдайла ва ахпа цавуз хкаж хъижедайла, кьадарсуз агъурвили иллаки кIвачериз тади гуда. ЛГ, 2004, 26. VI. I.

* тади <кваз> хьун гл., ник са вуч ятIани кьилиз акъудун патал вахт тIимил авай гьал гьиссун. Гьа икI, тади квачир чавушди хкай чар Къаюмал вад йикъалай агакьна. З. Э. КУТВ-диз фена. Инсандиз уьмуьр ширин я, адак вичик тади квайди туш, гьикьван яргъал яшамиш хьайитIа, гьакьван кIан жеда. А. Э. Кьегьал.

* тади квай папа тум квачир гада хада мисал 'тади кваз авур кар бегьемди жедач' манадин мисал. - Ваз хуьруьн советдин председатель лагьай тIвар тIимил яни? Тадивилик цIай акатуй Ваз чидачни, я юлдаш председатель, тади квай папа тум квачир гада хада. З. Э. КУТВ-диз фена.

* тади кутун гл., ни-куь ник вуч ийиз са вуч ятIани кьилиз акъудун патал гъилевай кIвалах, гьерекатар фад ийиз тун. Чак акьван тади кутунвай хьи, гьатта тIуьн недай вахтни тагана, автобусра ацукьай чун аэродромдал тухванай. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТАДИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) тади тир гьал. Тадивили кIукI гъайиди гьи пачагь, гьи везир я? И. Гь. Рубаияр. 2) сабур авачир гьал. Синоним: сабурсузвал.

ТАДИВИЛЕЛДИ нар. тадивал хас яз. Яру партизанриз хабар Тадивилелди дугура! А. Ф. Дяве. Синонимар: тади кваз, тадиз, тадидаказ, геж тавуна.

ТАДИДАКАЗ нар. гьерекатна, фад-фад. Колхоздин кIвалахар югъ-къандавай чIур жезва. Тадидаказ серенжемар акуна кIанда. 'А. Ф. Газет. Синонимар: чади кваз, тадиз, тадивилелди, геж тавуна.

ТАДИ3 нар. Гьасятда. - Месэладин амай кьатI кIвале гьял хъия, - лагьана ада сабурсуз ванцелди ва вич, геле къекъвезвай кас авайди хьиз, тадиз классдай экъечIна. А. А. Умуд. КIуфук мили хъвер кваз, кьилни хкаж: тавуна тадиз жаваб гана. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: геж тавуна, тади кваз, тадидаказ. тадивилелди.

ТАЖ¹ фарс, сущ.: -уни, -уна; -ар, -ари, -ара пачагьвилин лишан яз кьилел алукIдай къизилдикай раснавай затI. - гьа и ксари лугьузвай руш зун я. Гьа руш зун я! - тикрарна ада ва кьилелай таж. хтIунна. Ф. Гьуьлуьн руш.

ТАЖ ² фарс, сущ.; -ди, -да; ар, -ри, -ра марфади кьежир тавун патал кьилел кьадай парчадин тагъ.

ТАЖИР араб, сущ.; -ди, -да; ар, -ри, -ра мал маса къачуна хугуналди девлетар къазанмишзавайди. Гьуьлуьн а пата къерехдиз агакьайла, им фена са шегьердиз акъатна. Ина и гада са тажирдин патав нуькервиле акъвазна. Ф. Гьуьлуьн руш. Синонимар: савдагар, алишверишчи.

ТАЖиРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тажир тир пешекарвал. Тажирвал лап куьгьне пешейрикай сад я. Р.

* тажирвал авун гл., ни тажирдин пешекарвал авун. Синонимар: савдагарвал авун, алишверишчивал авун.

ТАЖУБ араб, прцл. 1) иер, гуьрчег. 2) мягьтел жедай. Синоним: къариб.

* тажуб авун гл., ни вуж 1) иер, гуьрчег гьалдиз гъун. 2) мягьтел жедай гьалдиз гъун. Са карди ам кIевелай тажуб тавунани тунач. Я. Я. Са фурун вакIар. Синонимар: мягьтеларун, мягьтелун, тажуб(ар)ун.

* тажуб хьун гл., вуж нел-квел мягьтел хьун. Владимир тажуб хьанва инсанрин Намердвилел четин юкъуз катзавай... А. С. Вилик жерге. Тажуб хьана садбур хейлин Кьил такьатиз сиринай: «Де вуч кар я лам. хьун сейли, Вични саки вирина?. А. Ал. Крчар алай лам. Тажуб жедай кIвалахни туш. Девир четинди, къулайвилер къвердавай кьит, мажибар тIимил, гьуьрметар квахьзавайди хьанва. ЛГ, 2003, 4. XII.

ТАЖУБАРУН || ТАЖУБУН гл., ни-куь вуж-вуч: -да, -на; -из, -зава; -а, -им, рай, -мир; тажуб( ар) авун, тажуб( ар) тавун, тажуб( ар) тахвун, тажуб( ар) хъийимир тажуб жедай гьалдиз гъун. Тажубарнава -рушаз чи газетда вичин шейэр тагунихъай гьакьван къурху ава. Вични гьа патав юлдашри кичI кутазва. Белки гьавиляй чаз чарни урусдалди кхьенватIа?' ЛГ, 2004, 11. ХI. Синонимар: мягьтеларун, мягьтелун, тажуб(ар) авун.

ТАЖУБВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мягьтел жедай гьал. Перрондаллай гьакьван инсанрин арадай, кьве вил, тажубвиляй ацIана, заз килигзава. М. Б. Зун кьенвач. Тамуман тажубвал екеди тир, ам Вагьаб аквазвай вичин вилерихъ инанмиш жезвачир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: мягьтелвал.

ТАЖУБВИЛЕЛДИ нар. мягьтелвал хас яз. - Бес вун? - тажубвилелди хабар кьуна Жафера. А. Ф. Бубадин веси. - Я чIехи стха, Сабир! - суал гана Къаюма тажубвялелди, - вун терхеба рахазвани? Чарадан мал-мулк гьикI пайда? Ам гьарам. тушни? З. Э. КУТВ-диз фена. - Агъ, ам вун яни? Вуна заз бегьем кичIерар гана хьи! - руш тажубвилелди адаз килигна, А. И. Самур. Гададиз аламат аквазва. Мукъаятвални квахьна, са жизви кьил хкажна, ам тажубвилелди рушаз килигзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Зун тажубвилелди абуруз килигна. А. Э. Шур. Синонимар: тажубдаказ, тажубдалди, тажубдиз, тажублудаказ.

ТАЖУБДАКАЗ нар. мягьтел яз. - Атанач? Яъ! Бес ам гьиниз фенвай кьван! ~ тажубдаказ жаваб гана Мегьамеда. А. А. Умуд. - Им вуч яргъи мез квай кьуьзек тушни! Инихъ, зи вилик акъвазра кван и кас, - лагьана тажублудаказ гьа итимдиз килигай шагьди. З. Р. Гьажи Давуд. АтIа Мегьамедани, идаз килигиз-килигиз, тажубдаказ, - "Вун вуж я?" - лагьана. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Синонимар: тажубвилелди, тажубдалди, тажубдиз, тажублудаказ.

ТАЖУБДАЛДИ нар. тажуб яз. Тажубдалди дагъдин кукIвалай гьерекатиз башламишнавай бармак хьтин цифериз килигзавай Мегьамедрасула юлдашрин гуьгъуьниз агакьариз тади къачуна. А. И. Самур. Хуьруьн жемят Султанмурадан багъдиз тажубдалди килигзавай. А. А. Умуд.

Синонимар: тажубвилелди, тажубдаказ, тажубдал, тажубдиз, тажублудаказ.

ТАЖУБЛУ прил. мягьтел тир, тажуб гьал хас тир. Къагьримана тажублу яз хабар кьуна: - ГьикI хьана, вуч хьана, мад зи паб тухуз атанвайди яни? Ф. Кесибдин хва Къагьриман.

ТАЖУБЛУДАКАЗ нар. тажублу яз.

ТАЖУБУН кил. ТАЖУБАРУН.

ТАЗ¹ тун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ТУН.

ТАЗ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) сад-кьве йисан тар. Терг ийирдаз тар, таз Багъдин Бегьердин къадри вуч чир хьуй?! Е. Э. Дуьньядикай бейхабардаз. 2) таб гудай тIвал. Бегдин гъиле, агь, таз ава: свас ишехьиз, зурзазава. Ф.

ТАЗА фарс, прил. 1) цIийи. Вичел алай таза либас. Е. Э. Гьуьруьдиз ухшар акуна. 2) михьивал, назиквал, цIийивал гвай. [Гегьвер] - Къе, мажал авачиз, са кьве таза фу кьванни вегьез хьанач, мугьманриз са кьве таза фу тахьайтIа, виже къведайд туш, гила-мад тини ишинна, хьрак фена, фу ийидай вахт амач... Гь. Гь. Адетдин къармахра. Акъалжзава шишерал КIелен таза як. А. С. Хцихъ галаз ихтилит. Агатна вирида хъикьифар неда, Вергерик кутуна таза цирияр. С. К. Яран сувариз. 3) вичиз хас ери анжах башламишнавай. # ~ ниси, ~ руш. Антоним: баят.

* таза авун гл. ни вуч цIийи авун, рикIел хкун, Зи дердер намийир таза... С. С.

* таза аял сущ. дидедиз хьана лап тIимил вахт алатнавай аял.

* таза жейран шиир, сущ. кIанидаз лугьудай тарифдин ибара. ГьикIда вакай, жейран таза? Е. Э. Акваз кIан я.

ТАЗАВА таз ава ибарадин сад хьанвай рахунрин форма. Кил. ТУН.

ТАЗАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера таза. тир гьал. Адан гъилери тазавал гузвач, чин чухвазва, абур кIвалахрини гарари лигимарнавай гъилер я. 3. Гь. Югъ ачух жедайла. Антоним: баятвал.

ТАЗАДА гьал. таза тир гьал хас я. Агь, ви ванцин тазада кьван вуч я яр, Гьин жуьреда шин валай разивал? М. М. ВерцIида кьван вуч я, яр! Антоним: баятда.

ТАЗАДАКАЗ нар. таза тир гьал хас яз. Синоним тазаз.

ТАЗА3 нар. таза яз. Лацу хурал тазаз битмиш хьай анар гьар са чIавуз ваз чан къурбанд, невжеван. Е. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет. Синоним: тазадаказ.

ТАЗИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гъуьрчен кицI. Куьз элуькьда вун, тази, Гагь къурху гуз пехъериз?. А. Ал. Акъатзава вилер зи...

ТАЗИЯ араб, сущ.; -ди, -да са кас кьейивилин дерт, гъам, хажалат. Пакамаз хуьре "фекьи къавалай аватна кьена" лугьуз, ван гьатайла, гачала, адан папарин кьилив фена, тазия гана... Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса.

* тазиядиз атун гл сад кьейитIа. ам кучудиз фин, адан мукьва-кьилийриз башсагълугъ гуз атун. Кесиб кьена,. адан гьенел эгер дуьа алаз хьайитIа, Тазиядиз къведай бенде жагъич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал кьий.

ТАЗИЯТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьейиди кучуддай мярекат. Зун кьейила, тазиятдиз къведайди Ачух дуьнья. я сагъ чан тахьайд атуй. Е. Э. Веси.

ТАЙ |тhаа] фарс, сущ.; -уни, -уна; -яр. -яри, -яра 1) са яшаринди (руш, гада). Къвез хъфида вун булахдал Галаз таяр, Я бахтавар. Е. Э. Я бахтавар. -УстIардин рушни Цуьквер таяр тир. А. И. Самур. Вунни Тенфе къари таяр яни? А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) куьч. сад хьтин ери авай кас, затI. Тайгъун руша гьуьжетарда, Вич гадайрин тай я лугьуз. Ф. На гьуьндуьрдай нур чкIуриз дагълариз, Тек Зуьгьре гъед вахъ цаварал тай ава. А. Камилов. Кьуруш.

* тай авун гл, барабар яз кьун. Фаркь тутуна гада бегдин тай авуна... Е. Э. Девран, гьей! Гьавиляй на хъуьруьнин нур Какатайвал пайиз тахьуй, КIус паталди агъузиз юкь, Жув ялтахрин тайиз тахьуй. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* тай-туьш сущ. са яшда авайди(бур), сад хьтин фагьум-фикир авайди(бур). Са либас гъваш, - ам пара ужуз тахьуй, Таяр-туьшерин арада къалурдай... Е. Э. Тай-туьшдилай марифат кьулухъ галаз, Гьич садан гаф такьаз тIиш цава аваз. А. Гьажи. Пис хциз. Нагагь, вун зи тай-туьш тиртIа, за вун хам якIувай къакъатдалди гатадай. Б. Гь. Заз эвера. АбдулмутIалиб Садикьов Муьгъверганрин хуьряй я. Вири таяр-туьшер хьиз, ина адан кIвачи чил кьуна. чIехи хьана, уьмуьрдин уькIуь-цуру дадмишна, вичин гележегдин рехъ кутуна. "Самурдин сес" газ., 2005, 4. VI.

* тай-кеш прил. са яшда авачир, сад хьтин фагьум-фикир авачир. Чун таяр ваъ, тай-кешар я. Р. Вуна тай-кеш чекмеяр алукIнава хьи.

ТАЙ² [ттаа] туьрк, сущ.; -йце; -яр, -яри. -яра балкIандин (хваран) бала. Авагъиз чIаганвай чилин дамарар, Хкатиз къап къацу таза чумурар, Таярни тайлункIар ийиз чамарар Гъатнавай чуьллера, юзаз фирияр. С. К. Яран сувариз. Сада калихъ галай дана, муькуьда кIел галай хеб, пуд лагьай миресди вичин балкIандихъ галай тай гуда лагьана. ЛГ, 2003, 4. ХII. Синонимар: тайлункI, тайча.

ТАЙГА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра къалин, кIеви, инсандин кIвач хкIан тийир хам там.

ТАЙГЪУН шиир, т-б., сущ.; гуьзел, кIаниди. Лацу катран пIарла я вун, Ви сивиз кьий, таза тайгъун. Е. Э. КIан я.

ТАЙИЗ тай авун глаголдин мурадвилин ва я деепричастидин рахунрин форма. Кил. * тай авун.

ТАЙИН туьрк, прил. чир хьанвай, малум тир; дережа авай. - Вилик якъин ва тайин мурад хьайила, кIвалахизни ашкъи къведа. А. А. Лезгияр. Синоним: ашкара, якъин.

* тайин авун гл., ни-куь вуж-вуч 1) тайин гьалдиз гъун, чирун, ачухарун. Эмин хайи ва кьейи вахт дуьм-дуьз малум туш, анжах бязи малуматралди техминан тайин ийиз жеда... М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941). Куьгьне парталар алукIна, къуьнуьз гьебеяр вегьена фейи Къаюма и тапшуругъ гъал ягъайди хьиз, тайин авур вахтунда кьилиз акъудна. З. Э. КУТВ-диз фена. 2) эцигун. Ассимиляциядин рекьер гзаф авай: лезгияр жавабдар къуллугърал тайин тийин, мектебра дидед чIалалди тарсар тагун, радио, газет къадагъа авун, лезги аялар дидедиз хьайила, документра чара миллет кхьин ва мсб. М. М. Лацу лекеяр. Аскервилин къуллугъ хъсандиз акьалтIарна хтанвайди, студентвилени тайин хьувунвайди чир хьайила, Жамидина зи сагълугъдай кьилдин суфра ачухнай. М. Ж. Жамидин рикIел хкунар. Синоним: малум авун.

* тайин жаваб сущ. масакIа гъавурда гьат тийидай, ачух жаваб. Кесиб нагагь фена вацIал, улам кьванни жузаз хьайтIа, Тайин жаваб гудай бенде жагьич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал. Синонимар: якъин жаваб.

* тайин тирвал арал. виридаз чидайвал. Вилик фенвай литературайра, тайин тирвал, гьикаят фадлай кьилин, кар алай пай я. "Самур" журн., 2003, №231 Синонимар: малум тирвал, якъин тирвал.

* тайин хьун гл., низ вуч чир хьун. Гьуьрметар хуьн авай кар я, ви чам гун Акурла, заз тайин жезва Тамам вун: Вагьрам хьана - ялтахвални талакьдай -Вагьрам туш вун, авам хьана авам вун. И. Гь. Рубаияр. Таксистдизни Севзихан гьи себебдалди хтанвайди ятIа хабар авайди тайин хьанвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: малум хьун, якъин хьун

ТАЙИНАРУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тайинар авун, тайинар тавун, тайинар тахвун, тайинар~ хъийимир 1) малумарун, чирун, якъинарун. КIанзавайди тадиз чкайрал хъфена дестеяр гьазурна, яракьламишна тайинарай юкъуз Кьасумхуьрел атун я. А. И. Самур. 2) эцигун (къуллугъдал). Батуми шегьердин военный госпиталдин хирург-организаторвиле кIвалахай Р. Шихсаидов 1918 - йисуз Куьре округдин азарханадин заведишвиле тайинарна. "Самур" газ. 2002, 19. Ш. 2) низ вуч эцигун (къимет), гун (пул). Япариз тIимил ван кьвезвай ва я биши аялар инвалидар яз гьисабзава, гьавиляй абур вахтунда учётда туна кIанда. Абуруз 16 йис жедалди гьар вацра пособие гузва. 16 йисалай гуьгъуьниз абуруз пенсия тайинарзава. ЛГ, 2003, 7. VI И.

* тайинардай (тайинвилин! тIварцIиэвезар сущ. затIунин лишандин тIвар кьун тавуна, ам тайинардай гафар. Михьиз, вири, гьар, маса, муькуь гъейри, башкъа гафариз тайинардай тIварцIиэвезар лугьуда. Р. И. Гьайдаров, С.М. Мирзеханов, Гь. Р. Рамалданов. Лезги чIал. Тайинвилин тIварцIиэвезар вири, михьиз, гьарма... падежриз дегиш жеда... М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика. I пай.

ТАЙИНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тайин тир гьал. Амма проза жанлуди хьун патал адаз гегьенш майданар, таза гьава, автордин «тIебиатдин» тайинвал, фикиррин ачухвал чарасуз я. П. Ф. Тек са рагъ я даимди. Синонимар: чирвал, якъинвал.

* тайинвилин тIварцIиэвезар кил. ТАЙИНАРУН * тайинардай тIварцIиэвезар.

ТАЙИНДАКАЗ нар. якъиндаказ. ГъвечIи хцикай фикир ийидайла, ам дуланмиш жезвай чка тайиндаказ чир тахьуни агъсакъалдин рикI дарзавай. Адан злкъвей гъвечIи чина секинсузвал къекъвезвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Амма гьи карда, гьихьтин. куьмек гуз жедатIа, адаз гьеле тайиндаказ чизвач. А. Къ. Къарачи. Синонимар: тайиндиз. якъиндаказ. Антонимар: тайинсузвилелди, тайинсуздаказ, якъинсуздаказ.

ТАЙиНДИЗ нар. якъиндиз. Карч ни къачунатIа тайиндиз чIехи буба кьейидалай кьулухъ чир хьана. А. Къ. Нехирбанни лекь. Фад алатай дегьзаманда тирни, тахьайтIа алай девирда яни, тайиндиз лугьудани, лугьудачни?. Зун кьве рикIин хьанва... 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

Синонимар: тайинвилелди, тайиндаказ, якъиндаказ, якъиндиз. Антонимар: тайинсузвилелди, тайинсуздаказ.

ТАЙиНСУЗ прил. якъин тушир. И яргъи яхун касди, гъвечIи чинал шуькIуь нер алай, дериндай килигзавай тайинсуз рангунин вилер авай итимди, зун вичин кабинетдиз тухвана. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

* тайинсуз [тайинсузвилин] тIварцIиэвез граммат., сущ. тайин тушир существительнидин, числительнидин, прилагательнидин чкадал ишлемишдай чIалан паюнин гаф. Тайинсуз тIварацIиэвезри са тайинсуз касдиз, затIуниз, кьадардиз ва я лишандиз ишара ийида. Р. И. Гьайдаров, СМ. Мирзеханов, Гь. Р. Рамалданов. Лезги чIал. Тайинсузвилин тIварцIиэвезар масад, муькуьди, бязиди теквилин ва гзафвилин кьадарда прилагательнияр хьиз дегиш. жеда ( кьилди ишлемишдайла); амма существителтнйрилай вилик квайла дегиш тежез амукьда, эхирни жедач ( маса ктаб, бязи ксар). М. М. Гаджиев. Лезги чIалан грамматика.

ТАЙиНСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле: -илер, -илери, - илера якъин туширвал.

ТАЙИНСУЗВИЛИН прил. тайинсузвал хас тир.

* тайинсузвилин тIварцIиэвез кил. тайинсуз тIварцIиэвез.

ТАЙИНСУЗВИЛЕЛДИ нар. якъинсузвал хас яз. Синоним: тайинсуздаказ. Антонимар: тайинвилелди, тайиндаказ, якъиндиз.

ТАЙИНСУЗДАКАЗ нар. тайин тушир гьал хас яз. - Ваз чи кIвалин гьал аквазвачни, чан бала, - рахана Селиматни тайинсуздаказ. - Валлагь, ам гежел вегьена виже кьведай кар туш. Я. Я. Са фурун вакIар. Синонимар: тайинсузвилелди, якъинсуздаказ. Антонимар: тайинвилелди, тайиндаказ, якъин, якъиндаказ, якъиндиз.

ТАЙИФА || ТАЙИФ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) чIал, адетар сад тир халкь. Са тайифдикни мад гьич заз Акурд туш ихьтин уюнбаз. С. С. Фекьи. Тайифаяр чакайни куьч. хьайид я, Хуррам ксар ватан патал кьейид я... Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... И йикъара Зимбабведа Ботсванадихъ галаз сергьятдиз мукьва вадом тIвар алай цIийи тайифа жагъанва. "Самур" газ., 2005, 25.II. 2) дегь заманра сад тир халкьдикай чара хьанвай хел. Абур сад садан къаршидал алай кьве тайифадикай тир. Адет тирвал, гьар тайифадин вичин къене кьил къачудай адет авачир. Гьар тайифадин рушар маса тайифадин гадайриз, а тайифадин рушар и тайифадин гадайриз гудай. А. А. Пад хьайи рагъ. Алимриз ара датIана субутиз кIанзава хьи, Кавказдин Алпан гьукуматдин асас тайифаяр туьркер тир. М. М. Лацу лекеяр

ТАЙЛУНКI нугъ. тай. Кил. ТАЙ.¹

ТАЙНАЙТIА кил. ТАЮН.

ТАЙЧА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са йис хьанвай тай.

ТАКАБУР¹ прил. жув жуван гьалдал, ахлакьдал, разивилин гьисс(ер) авай. дамахар гвай, дамахлу. # ~ руш, ~ халкь. Яр, ви сифет-нур, Ажеб такабур. Акурла ви хур, Жеда хьи зун чIур. Е. Э. Ярдин тариф.

* такабур хьун гл., вуж жув жуван гьалдал, ахлакьдал, разивилин гьисс(ер) авай, дамахар гвай, дамахлу гьалдиз атун. Нагагь такабур хьайтIа вун авай фанада, Вун Аллагьдин патав зелил жеда. Е. Э. Ярдиз_;

ТАКАБУР² нар. дамах гваз, жув-жуваз бегенмиш яз. Ярдиз ава гзаф абур, Къвед хьиз къекъвед такабур. Е. Э. Зи азиз.

ТАКАБУР'' сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жув жуван гьалдал, ахлакьдал, разивилин гьисс(ер), дамах. Вун аваз за хуьзва жуван такабур... М. М. Зун дерт чIугваз бахтлу я.

ТАКАБУР⁴ нар. жув жуван гьалдал, ахлакьдал, разивилин гьисс(ер) аваз.

ТАКАБУРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) жув жуван гьалдал, ахлакьдал разивилин гьисс(ер) авай гьал.... адан рикIелай вири четинвилер алатна ва уьзуьагъвални такабурвал кваз урус чIалан тарсунай ученикриз пис къиметар атун терг ийидай рекьер къейд ийиз башламишна. А. А. Умуд. Синоним: кьилин винизвал. 2) жув жуваз бегенмиш яз, жув масадбурулай вине кьур гьал. Синоним: лавгъавал.

* такабурвал авун гл., ни жув жуван гьалдал, ахлакьдал рази яз, масадбур кваз такьун. Синонимар: дамах къачун, яцIуз кьун.

ТАКАБУРВИЛЕЛДИ нар. такабурвал хас яз. - Чун гьамиша кIвенкIве авайбурукай я, вах, жаваб гана ада такабурвилелди. А. А. Лезгияр. Синоним: такабурдиз.

ТАКАБУРДАКАЗ нар. жув жуван гьалдал, ахлакьдал рази тир гьисс(ер) аваз. Синонимар: такабурвилелди, такабурдиз.

ТАКАБУРДИЗ нар. жув жуван гьалдал, ахлакьдал разивилин гьисс(ер) авай гьал хас яз. Гъуьрчехъанривай мад вичиз фенд къурмишиз тежедайдак умуд квай сил кьвалан кIаняй кьил хкажна гзаф такабурдиз килигзавай. Ф. Кьве мирг. ЦIалбуздагъди живеди кьунвай вичин лацу кьил такабурдиз цавун аршдиз экъиснавай. А. А. Умуд. Синонимар: такабурвилелди, такабурдаказ.

ТАКАБУРЛУ прил. жув жуван гьалдал, ахлакьдал разивилин гьисс(ер) авай. Адаз вири аквадай мумкинвал авай, гьавиляй ам икьван. такабурлу ва сабурлу я, вич вичихъ агъунва. А. Къ. Нехирбанни лекь. Я регьбер са, я гьаким авач вичиз, Кузва гум акъатиз такабурлу халкь. Н. И. Гьакимрин папар. Синоним: дамах(ар) гвай.

* такабурлу хьун гл., вуж жув жуван гьалдал, ахлакьдал разивилин гьисс(ер) авай гьалдиз атун.

ТАКАБУРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера жув жуван гьалдал, ахлакьдал разивилин гьисс(ер) авай гьал. Адет яз, виняйгъуз килигдайла, инсандик са гьихьтин ятIани разивилин такабурвилин гьисс акатда. А. А. Умуд

ТАКАБУРЛУДАКАЗ нар. такабурлу яз. - Садрани уьмуьрда метIерал акъвазмир, зи веледар, уьмуьрда такабурлудаказ къекъуьгъ. К. К. Диде хьайи югъ. Синонимар: такабурвилелди, такабурлуз.

ТАКАБУРЛУДИ сущ.; -а. –я такабурлу кас.

ТАКАКЬАЙ сущ.; -я, -я; -яр, -йри, -йра тайин са кар алакь тийидай, гьамиша зиреквал авачир кас. Ам гьахьтин са такакьай я. Р. Синоним: ментеш.

ТАКАЛТУ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пурарин кIаник хъицикьда тунвай лит.

ТАКВАДАЙ¹ тагв существительнидин къакъатунин падеждин форма. Кил. ТАГВ.

ТАКВАДАЙ² прил. акван тийидай, гуьзлемиш тавунвай. Заз кIанзавай цуькверикай шиирар кхьиз. Бирдан... са гьихьтин ятIани таквадай кьуватди Кьуна зи гъил Акъвазарна. А. Ал. Цуькверикай баллада.... романда сифте чинилай эхиримжидал къведалди таквадай шулугъ, «буьркьуь дяве» давам жезва... П. Ф. Тек са рап. я даимди.

ТАКВАР¹ тагв существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАГВ.

ТАКВАР² такун глаголдин причастидин форма. Кил. АКУН.

ТАКИ [тhаакhи] нар. тамамдаказ, лап. Таки хипер бередал хуькведалди, майор Ралазанов абурухъ галаз рахана. Ада гьарнихьай вигьиз, мисалар гъиз, жегьилар хъуьтуьларна. З. Э. Кек галкIизва. ☼ "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" и гаф дефисдалди, Орфофафиядин словарда (2001 -й.) са гаф яз кхьенва, Чи фикирдалди, та ки кьабулнайтIа, гьам чIалан тарихдив, гьамни гила ам авай гьалдив кьазвай.

ТАКУН акун глаголдин инкарвилин форма. Кил. АКУН.

ТАКСА урус, сущ.; -ди, -да: -яр. -йри, -йра эцигнавай кьадар, къимет.

ТАКСИ урус, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра фейи рекьин кьадардиз килигай къимет къачуз инсанар ва я пар тухудай машин. Гагь заз лугьузва: «Къачумир кьатир, Къачу са машин, туштIа яхъ са такси. А. Ал. Югъди зи... Тадиз терезар вахкана, амай кьве ящикни таксида эцигна, базардал аламай хуьруьнвиярни галаз зун Алексеяз мугьман хьанай... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Вун хкай таксистдин гъил михьиди яни-тушни чидани ваз? А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТАКСИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра фейи рекьин кьадардиз килигай кьимет къачуз инсанар ва я пар тухудай машин гьалзавайди. И баркаван, берекатлу макьамди инсанар акьван деринриз, чпин хсуси хиялрин яцIаз тухванвай хьи, абурукай садазни Шагь-Буба халудин кIвалин патав хтана акъвазнавай такси ва анай эвичIна и межлисдиз килигиз къах хьана акъвазнавай Севзиханни таксист акуначир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Севзихан хканвай таксистни чаз рикI авачир са набут тирди чир жезва. А. Фет. «Нехирбанни лекь» повестдин гьакъикъат.

ТАКТИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра дяве тухунин, дяведа аскерар кьиле тухунин устадвал.

ТАКУНА акун глаголдин формайрикай сад. Кил. АКУН

ТАКУНАЛ акун глаголдин формайрикай сад. Кил. АКУН

ТАКУР акун глаголдин формайрикай сад. Кил. АКУН

ТАКУРАЙ акун глаголдин формайрикай сад. Кил. АКУН

ТАКУРБУР акун глаголдин формайрикай сад. Кил. АКУН.

ТАКУРДАЗ такур причастидин гунугин падеждин форма Кил ТАКУН.

ТАКУРТIА такун глаголдин инкарвилин формадин шартIунин форма. Кил. АКУН.

ТАКЪА сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра техил алцумунин уьлчме. Ругуд такьа, вад киле Харж хьуй зи гьар хизандиз. Ф. Бахтавар. Югъ алукьна, садан гъиле. такъадин юкь, муькуьдан гъилени фу акадин. И. Гь. Рубаияр.

ТАКЪУН гл., вуч къун тавун. Цаву ванер авуна гьалчIайла, марф такъун мумкин туш. 3.3. Муькъвел гелер.

ТАКЬАЗ такьун глаголдин мурадвилин форма. Кил. КЬУН.

ТАКЬАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра 1) са вуч ятIани ялдай, хкаждай къуватлувал. Такьат квахьай бейчара яз, захь амайди я зайи хьун. Е. Э. Гьаким. Зун бегьем сагъ хъхьанвачиртIани, гьа са гьал кIвачериз такьат кIватIна, эвичIна гьабурал фена. А. Ф. Лянет. Гьар атайда из вакай рат, Тазвач хьи вахъ такьат, гъейрат,. С. С. Урусатдиз. Чанда такьат авай Къазибега кьведа кьадай залан чIулар текдиз тухудай. Б. Гь. ТIварун стхаяр. Талашар ракьун кIусар хьиз, мишекъатдаказ хкатзавайтIани, тар ат'узвайдан гьерекатрай, гъилерин такьатдай, нехирар хкведалди тар ярх жедайди кьатIун четин тушир. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. 2) бедендин дамарри кIвалахдай гьал. Ярхни хьана, залумдин такьат, къуват атIана. Ф. Къванцин гада. Тар галукьзамаз жез начагъ. Жедач квехъ такьат, фекьияр. С. С. Фекьияр. Адан гафарик айгьамдин метлеб квайтIани, ванцихъ вичин рангар дегишардай такьат амачир. Гь. М. Им къван, имни терез. Гьеле ви чанда такьат ама, - са легьзеда Абас чIал кьурди хьиз кис хьана, ахпа биришри кьунвай чин генанй чIурна ван хкажна хьиз алава хъувуна... М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: къуват, аман. 3) тайин са кар кьилиз акъудун патал лазим тир затI. ЦIийи кIвалер эцигдай такьат гьеле авачир. З. Э. Муькъвел гелер. Виликди такьат авайбуру хъсан шивер хуьдай. Гила жегьилрихъ машинар ава. З. Э. Зулун пеш. Аи къиникьик кваз хизанрин вилик кафан къачун, суркьул ат.1 айбуруз, сур хвейибуруз гьакъи гун, фекьи-фахра рази авун, хемис садакьаигьсан авун хьтин шериатдин къанунар акъвазна. Вири крариз такьат лазим тир, амма хизанрихъ ихьтин такьат авачир. А. Ф. Бубадин веси. Кесибдихъ я улакь, я улакьдихъ гьакъи гудай такьат авачир. З. Э. Муькъвел гелер. Гафарин манайрал, абур туькIуьр хьунин такьатрал ва кьетIенвилерал гъалтайла, лезги чIал хатт чIалаз ( и чIалай малум хьанвай гафарин кьадар 5060 виниз туш) лап мукьва жезва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Водителрин сагъсуз аялар Кисловодск хьтин санаторияр авай чкайриз ракъурдай такьатар чара ийизва. ЛГ, 2003, 13. XI, Фронт патал такьатар кIватIна кIанзавай. ЛГ. 2003, 25. ХII. Эхь, экономика ва яшайиш вилик тухун патал цIийи шартIар, мумкинвилер, пулдин ва маса такьатар жагъурзава... ЛГ, 2004, 15. VII.

ТАКЬАТЛУ прил. къуват квай, такьат авай. Имни, чIехи стха хьиз, такьатлуни я. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Синонимар: къуватлу, гужлу. Антонимар: такьатсуз, къуватсуз.

* такьатлу хьун гл., вуж-вуч къуват квай, такьат авай гьалдиз атун.

ТАКЬАТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера такьатлу тир гьал. Синонимар: къуватлувал, гужлувал. Антонимар: такьатсузвал, къуватсузвал.

ТАКЬАТСУЗ прил. къуват авачир, такьат амачир. Гъиле мал, такьат, куьмек авайбурун никIер авадан я, кукрух хьана кьил, Такьатсуз даим, завал галайбурун АтIанва чпин зегьметдихъай вил. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Синонимар: къуватсуз, зайиф. Антонимар: гужлу, къуватлу. такьатлу.

* такьатсуз авун гл., ни-куь вуж-вуч такьат амачир, авачир гьалдиз гъун. Синонимар: къуватсуз авун, зайифарун. Антонимар: гужлу авун, такьатлу авун, къуватлу авун.

* такьатсуз хьун гл., вулс такьат амачир гьалдиз атун. Гьич са чIавузни ажузвал тийидай Надежда Михайловна тек са и кIул экъисай кьери рацIамрин кIаник квай чухуррай рагъул вилер килигзавай касдин вилик, дергесди ягъай векь хьиз, такьатсуз жедай. А. А. Умуд. ЧIехи жезвай, вични чIехи бубадихъ акьван рикI кайи адетриз вафалувалзавай ( месела, сурарал фенмазди, дуьа кIелзава) акьуллу бала, вил пата авачир, хайи веледни такьатсуз хьанвай гъуьлуьн буба патал яшамиш хьайи Сувар акур Тагьирбеган намус авагъзава. А. Фет. Проза жанлуди хьайила. Немсерин истребителар авачир. Чилелай гуьлле гунни виликандалай хейлин зайиф хьанвай. Ибур душман такьатсуз хьунин лишанар тир. ЛГ, 2004, 26. VII. Гишила такьатсуз хьанваз, кул-кусрал аламай кьурай пешер физвай рекье, капашдалди чухвана, жибинда твадай, мажал хьайи арада неда лугьуз. З. Ф. Элясна фимир. Синонимар: аман атIун, бизар хьун, зайиф хьун. инжиклу хьун, икрагь хьун, инжиклу хьун, къуватсуз хьун, рекьидай кьван азабар гун, такьатдай аватун, такьатсуз хьун, чан къачун, чандивай хьун. Антонимар: гужлу хьун, такьатлу хьун, къуватлу хьун.

ТАКЬАТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера такьатсуз тир гьал. Синонимар: зайифвал, къуватсузвал. Антонимар: къуватлувал, такьатлувал.

ТАКЬАТСУЗИЛЕЛДИ нар. такьатсуз тир гьал хас яз. Синоним: такьатсуздаказ.

ТАКЬАТСУЗДАКАЗ нар. такьатсуз тир гьал хас яз. Синоним: такьатсузвилелди.

ТАКЪУБ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жем. Кабинетдин пипIе эцигнавай чепед гичиндай иесиди цурун такъубдиз яд цана, ам мугьмандив вугана. А. А. Пад хьайи рагъ.

ТАКЬА рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра ички хъвадай къаб. Туьнт серг кьилел алай чимичими хинкIар нез, сад-кьве такьадизни хъивегьиз чи кIвале ацукьна. Я. Я. Са фурун вакIар.

ТАКЬУН¹ гл. 1) ни вуж-вуч са вуч ятIани гъиле ва я кIула жедайвал тавун. 2) вуж-вуч не-кве эця хьун, акьун тавун. За инсандин хадач кефи, гьа жида за такьун патал. С. А. За инсандин хадач кефи. * къайгъу такьун, гьисаба такьун. 3) тебятдив, винел патан акунрив акси хьун.

ТАКЬУН² кил. ТIАКъУН.

ТАКIАН прил. такIан тир, кIан тушир. Хуьре гьар са цIийи инсан, гьар са цIийи кар, кесибрин гьар са вилик финиф такIан тирди хьиз, виликан данарбандикай инсан хьунухьни такIан тир. А. Ф. Риза. Дуст чиниз, душман кIвачериз килигдалда. Табагъ шаламар алай адан чIехи кIвачери, лацу шалар яна чIулав кьветIелар кирсеба алчудна кутIуннавай кьакьан яцIу зангарини ам такIан инсанрик зурзун кутазвай. Къ. Къ. КIири Буба. Ахпа лугьудай туш зун мусурман, Ажуз инсан я, девлетар тахьай, АцIай уьмуьрдин няметар такIан, Гьакимрин патай гьуьрметар такIан. Б. С. Килигда пака. Багъманчидиз аялар тарариз акьахун гзаф такIан кар тир ва ам рагъ алай юкъуз чуьхвер тараз акьахнавай гададиз туьгьметариз гъазур хьанвай. А. Р. Чинебан савкьват. Агъамирзедиз Шехьзавай аялрин ванцелай такIан затI авайди тушир. СМ. ЦицIигъ-наме. Антоним: кIани. * кIани-такIан.

* такIан хьун гл. вуж-вуч низ са кас, затI, сада ийизвай, арадиз къвезвай кIвалхар, лишанар кьабулиз тахьун. Душманариз такIан хьайтIа, Дустариз на аш ганава. Е. Э. КIани ярдиз. Гила дуьнья такIан я, лагь зи ярдиз. Е. Э. Лагь зи ярдиз. Цуьк акъудай чи яйлахра къалгъанар ваз такIан я. Ш-Э. М. Эхиримжи гафар япухъ галукьайла, Шаперидин гъилевай тарелка тасуниз аватна. Шихшамилаз такIан хьана. А. А. Лезгияр. Анжах са вич паталди алахънавайдаз халкьдин къайгъуда авайди такIан жеда. З. Р. Веси. Ватан такIанзавайдаз хайи дидени кIанзавайди туш. 3. Р. Веси. Дидедин чIал хуьн паталди тахай чIалан гана тарсар, Хайи элдиз такIан хьайи Инсан акваз кIанзаватIа, Зи кIвализ ша! Л. Н. Зи кIвализ ша! Антоним: кIан хьун.

ТАКIАНАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; такIанар авун, такIанар тавун, такIанар тахвун, таканар хъийимир са кас, затI, сада ийизвай, арадиз къвезвай кIвалахар, лишанар кьабулиз тежедай гьиссер арадиз гъун. Са бязи игитриз повесть хьтин чIехи эсерда ганвай майданар гуьтIуь я. Вил хкуна алатзавай игитар дуьшуьш жезва ва абур акьван чкадал, чебни гъасятда такIанардай, авторди вучиз гьанватIа, лугьуз хьун четин я. А. Фет. «Нехирбанни лекь» повестдин гьакъикъат.

ТАКIАНБУР¹ || ДАКIАНБУР такIан || дакIан прилагатедьнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАКIАН.

ТАКIАНБУР² сущ.; -у. -а кIан туширбур. Нече шумуд такIанбур а вахтунда Хъуьредайбур вални сад агъзур жеди. Е. Э. Гьая тийижир паб. Ви меслягьат такIанбуруз са несигьат лугьузава. Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Президент Рузвельталай тафаватлу яз, жанаби Черчилль чарар кхьиз такIанбурун терефдардиз ухшар тушир. Р. Р. Пуд гьукумдардин ихтилат.

ТАКIАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са кас, затI, сада ийизвай, арадиз къвезвай кIвалахар, лишанар кьабулиз тежедай гьиссер авай гьал. Кьулп хьурай чи кIанивални такIанвал, эквни мичI яз, гьамиша чи рикIевай. М. Б. Уьмуьрдин гимн. Яргъи хьанва зи йисарни. ТакIанвилерин. Амма и кьведан, и тегьердин такIанвал, фикир кьатIун авачир зегьгрлу гьашаратрин такIанвал, бажагьат зал гьалтайди я... А. Нуриев. ТакIанвал. Лагь манияр, квахьрай рикIяй такIанвал. К. Агьмедов. Лацу живед къугъунар. Гьикьван на заз кIанивал гайитIа, Са кIус кьванни тIимил це такIанвал. М. Б. Бубадин сурал. Антоним: кIанивал.

. ТАКIАНВИЛЕЛДИ нар. такIанвал хас яз. Синоним: такIандаказ. Антоним: кIанивилелди, хушвилелди, хушдаказ, хушдиз.

ТАКIАНДАКАЗ нар. са кас, затI, сада ийизвай, арадиз къвезвай кIвалахар, лишанар кьабулиз тежедай гьиссер авай гьал хас яз. Синоним: такIанвилелди, такIандиз. Антоним: кIанивилелди, хушвилелди. хушдаказ, хушдиз.

ТАКIАНДИ¹ || ДАКIАНДИ² такIан||дакIан прилагатедьнидин теквилин кьадардин форма. Кил. ТАКIАН.

ТАКIАНДИ² || ДАКIАНДИ² сущ.; -а, -а такIан тир кас, затI, гьал. Бюллетендин са пата "буба", муькуьна "диде" гафар кхьенвай. ТакIандалай цIар чугу. Тухвана чна референдум. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум. Антоним: кIаниди

ТАКIАНДИЗ нар. са кас, затI, сада ийизвай, арадиз къвезвай кIвалахар, лишанар кьабулиз тежез. Синоним: такIанвилелди, так[андаказ. Антоним: кIанивилслди, хушвилелди, хушдаказ, хушдиз.

ТАЛА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мублагь дуьзенлух чка, чил. - Имни девлетлуйрин талаяр цун патал гъанвайд яни? З. Э. Муькъвел гелер. - Дагълар, дагълар, куь серин чи талайрал. Куь мешреб - чи гуьнейрал, чи къузайрал. И. Гь. Рубаияр. Лезгийрин хуьрер сувара аватIани, абурун виридаз аранда талаяр, убаяр, паласаяр ава. Ф. Б. Миф.

ТАЛАГЪУН лугьун глаголдин инкарвилин форма. Кил. ЛУГЬУН

ТАЛАГЬ кил. ТАЛИГЬ.

ТАЛАКЬУН гл., нелай вуч ийиз алакь тавун. Талакьун айиб туш, чир тавун айиб я. Р. Хиве кьадач талакьдай кар Алчахри негь тавун патал. С. А. За инсандал ийидач хъвер... Синоним: алакь тавун. Антоним: алакьун.

ТАЛАМИШУН гл., т-б, ни вуч; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; таламиш авун, таламиш тавун, таламиш тахвун, таламиш хъийимир садав гвай затIар гужуналди къакъудун. Синонимар: тарашун, чапхунун.

ТАЛАН фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра тарашун.

* талан авун гл., ни вуж-вуч садав гвай, садаз авай затI масада вичинди авун. Им яни, кьанлу, квехъ авай закон - Гунагьсуз ислагь инсанар тукIун? Им яни, иблис, квехъ авай план - Халкьар ийиз тарашни талан? Х. Т. Гурхана. Синоним: тарашун.

ТАЛАНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьакъикъат аннамишун патая затдик квай алакьунар. Синонимар: зигьин, бажарагъ.

ТАЛАНТЛУ прил. асулдай затдик квай бажарагълувал авай. Синоним: бажарагълу. Антоним: талантсуз.

ТАЛАНТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера асулдай затдик квай бажарагълувал авай гьал. Синоним: бажарагълувал. Антоним: талантсузвал.

ТАЛАНТЛУДАКАЗ нар. асулдай затдик квай бажарагълувал авай гьал хас яз. Антоним: талантсузвилелди. Синоним: талантлуз. Антоним: талантсузвилелди.

ТАЛАНТЛУ3 нар. асулдай затдик квай бажарагълувал авай гьал хас яз. Антоним: талантсузвилелди. Синоним: талантлудаказ. Антоним: талантсузвилелди.

ТАЛАНТСУЗ прил. асулдай затдик квай бажарагълувал авачир. Антоним: талантлу.

ТАЛАНТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера асулдай затдик квай бажарагълувал авачир гьал. Антоним: талантлувал.

ТАЛАНТСУЗВИЛЕЛДИ нар. асулдай затдик квай бажарагълувал авачир гьал хас яз. Антонимар: талантлудаказ, талантлуз.

ТАЛАНЧИ туьрк. сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тарашунал машгъулди. Эй терезчи, эй медени къекъвераг, Эй граммар къакъудзавай таланчи, «Девлет» лугьуз акъатнавай кьекъерай, Ви рикI динж туш уьмуьрлух яз яланчи. А. Ал. Эй терезчи. Синоним: тарашчи.

ТАЛАНЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера тарашунал машгъул пешекарвал. Синонимар: тарашчивал, чапхунчивал.

ТАЛАНЧИВИЛЕЛДИ нар. тарашунал машгъул гьал хас яз.

ТАЛАш туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нажахдалди атIузвай кIарасдикай хкатдай гъвечIи кIус. Тар атIудайла, са гъвечIи талаш хкатна вергериз аватна. Ф. Бибихатун. Талашар ракьун кIусар хью, мишекъатдаказ хкатзавайтIани, тар атIузвайдан гьерекатрай, гъилерин такьатдай, нехирар хкведалди тар ярх жедайди кьатIун четин тушир. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. Синонимар: хъвалахъ, чIидгъем, шуьткьвелар.

ТАЛБА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьахъсуз, бинесуз тахсир (карвал). Им мад Гуьзелхана «хуьряй гъай сусвал» гьалчзавай талба тир. П. Ф. Жуван руг. Аял тарсунай агакь тавунин делилар ахтармишна, герек жезвай куьмек гана кIандай чкадал и чIавалди ахмурдин, талбадин ван тахьай аялдик чIехибуру рикIивай кичI кутуна. ЛГ, 2004. 30. III. Синоним: туьнбуьгь, буьгьтен, фитне, шер.

ТАЛВАР туьрк, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чилелай хкажна самарин, векьерин къав алаз раснавай ацукьдай, ял ядай серин чка. КузватIани аранда яр Ракъини къизмиш, Кьил агъадал кьезил талвар Таххьурай уьлмиш. П. Ф. Агь, чилин циф! Синоним: чардах.

ТАЛГУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чалагъанрин жуьредин къуш. Гьар са хаин хьана талгу, Кесибар лифер хьанай кьван. С. С. Хьанай кьван.

ТАЛГЬАНА талгьун глаголдин формайрикай сад. Кил. ТАЛГЬУН.

ТАЛГЬУЗ талгьун глаголдин формайрикай сад. Кил. ТАЛГЬУН.

ТАЛГЬУН гл., ни низ вуч; -ана; -урай 1) лугьун тавун. Зававай адаз жуван рикIевайбур талгьана акъвазиз хьанач... М. М. Уях хьухь, лезгияр!: Мад ихьтин вахтунда Президентдиз пара кьван сагърай талгьана акъвазиз жедайни! Р. Р. Пуд гьукумдардин ихтилат. Ада къай, жив, марф, палчух талгьуз гьар сеферда цIувад-къад километрдин рехъ яхдиз кечирмишиз хьана. З. Э. Муькъвел гелер. 2) фикир тагун. Гьа чарарилай кьулухъ ада йиф-югъ талгьана суьрсет кIватIзава. З. Р. Гьажи Давуд. Самурди гилани, гад-кьуьд талгьана ван ийизва, анжах ам гъакIан ван туш, ада игит ашукьдин мани давамарзава... З. Гь. Лезгийрин риваят. Поезд герен-герен келледай, хиперив жанавур кутунвай чубандай хьиз гьарай къвез физва, гьа физва. Йиф талгьуз, югъ талгьуз физва. Н. М. Буба. Синоним: лугьун тавун.

ТАЛИГЬ араб, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бахт, кьисмет. Вун Халикъди икI халкь авун чи уьмуьрдин талигъ хьана. Е. Э. Мубарак Исмаил.

ТАЛИМ араб, т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чирвал гун, тербияламишун.

ТАЛМУД сущ.; чувудрин диндин кьилин ктаб. Хашпарайрихъ Инжил, чувудрихъ Талмуд, мусурманрихъ Къуръан ава. ЛГ, 1992, 25. IV.

ТАЛУКЬ¹ прил. са никай-квекай тир. Етим Эминахъ галаз Гьасан эфендидин алакъайриз талукь тир са затI заз гьатнач. А. Г. Гюльмагомедов. М. М. Гаджиев. Из лингвистичского наследия, Адет яз, юбилейриз талукь макъалаяр, вири сад хьиз, сугъулбур ва саки сад хьтинбур жеда. А. Къ. Шаирдин экв. Гафарни крар дуьз текъвезвайди акурла, Горбачеван девирда ам партиядин жергейрай экъечIнай ва и кар ада делилламишни авунай, талукь ксар адан делилрихъ галаз разини хьанай. ЛГ, 2003, 13. ХI.

* талукь авун гл., ни вуч низ-квез тIваруниз акъудун. Халкьдин темадиз кьилдин ихтилат талукь авун герек къвезвайвиляй гъилевай макъалада зун халкь - геройрин къаматар ачух жезвай бине, чIур, майдан хьиз ишлемишунал сергьятламиш жеда. П. Ф. Тек са рагъ я даимди.

* талукь мирес сущ. мукьва кас; са сихилдин кас. «Килиг гьа, - лугьудай чIехи бубади, - пака вини магьледавай флан касдин гададин мехъер ава, аниз вунни алад. Чун талукь миресар я, атанач лугьун тавурай А. Къ. Нехирбанни лекь. Цилингрин хуьре БакIуд Севзихан тIвар алай са фекьи яшамиш жезвай. Ам Етим Эминан талукь миресрикай тир лугьуда, абурун тухум вири савадлу ксар хьана. ЛГ, 1998,3. IX.

ТАЛУКЬАР сущ., гзафв. кь.; -ри, -ра лап мукьва-кьилияр. Лугьузва хьи, Афизат адан талукьри гужуналди... Ибрагьим лугьудай касдиз гъуьлуьз хгана. ЛГ, 1992. Алакьунар, алахъунар кьатIай талукьри ам [композитор Х. Халилов. -А. Г.] къунши хуьруьн Культурадин кIвалин директорвиле тайинарна. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

ТАЛУКЬАРУН гл., ни низ-квез вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; талукьар авун, талукьар тавун, талукьар тахвун, талукьар хъийимир низ-квез ятIани бахш авун, тIварунихъ ягъун. Кфилдин сес ашукь хьанвай рикIин сес хьтинди я, ам язавай касдинни а макьам низ талукьарнавайди ятIа, гьа касдин рикIирин гьиссер сад ийизвай, кьилдин муьгьуьббатдин кесерлувал авай алат я кфил. А. Къ. Нехирбанни лекь. Алатай йисан дгкабрдин вацра Ргспубликадин милли библиотекада, кьве вацра садра акъатзавай литературнохужожественный ва общественнополитический журналар тешкил хьана 50 йис Тамам хьуниз талукьарнавай чIехи мярекат кьиле фена. А. Фет. Журналрин 50 - йисан юбилей. Гьар гьина ва квез талукьарнавай совещание, съезд хьайитIани, шаирдин яшлувилиз ва азарлувилизни фикир тагана адакай советрин цIийи къурулуш пропаганда ийидай кас хьана. С. Зи Сулейман.

ТАЛУКЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера мукьвавал.

ТАЛУКЬВИЛИН: * талукьвилин падеж сущ. асул, актив падежрилай гуьгъуьнай къвезвай падеждин тIвар. Талукьвилин падеждин эхирда, адет яз, н жеда. Р.

* талукьвилин прилагательнияр сущ. затIунин лишан маса затIунихъ галаз авай алакъадалди къалурдай гаф. Талукьвилин прилагательнийралди лугьудай лишанар агъуз ва я виниз, гзаф ва я тIимил жедач... М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика.

ТАЛУКЬУН алукьун глаголдин инкарвилин форма. Кил. АЛУКЬУН'23.

ТАЛХ т-б, прил. инсаф авачир, пис, чIуру.

там сущ.; -у, -а, ар, -ари, -ара цун тавуна къалиндиз тарар экъечIнавай еке чка. Дагълара, тамара, хелвет дерейра вини гайи зиянрал рази тахьана, са къуз им лап хуьруьн мукьув атана. Ф. Зиянкар жанавур. А тамара авай вагьшийрини халкьдив гена кьил экъисиз тазвач. З. Э. Йифен тIурфан. Ада аял вахтар захъ галаз тама акъуднава, таму адаз уьмуьрдин дад чирнава. З. Гь, Ахварай авудай аваз. Синоним: рук.

* тамун вак сущ. къабан.

* тамуз фин гл кудай кIарасар гъиз тамуз фин. Гила гьикIда, фирла тамуз. Низ минетда мад, Яру яц. Е. Э. Яру яц.

* тамун харх сущ. са йисан малариз ем яз гудай набатат.

ТАМ² [тпам] прил. вири патарихъай дуьзди тир. Чи хуьрерин тIварар ахтармишун патал сур чIаварин, юкьван асиррин ва алай аямдин чешмейрикай менфят къачуна кIанзава. Са гафни авачиз, абур вири гъилик авуна, там сиягь туькIуьрун мумкин туш. М. М Чи чкайрин тIварар. Синоним: тамам.

ТАМАДА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тIуьн-хъун галаз кьиле физвай шадлух мярекат кьиле тухузвайди. Акъваз, акъваз, гадаяр, Тамададиз гаф ава! А. С. Ислягьвилин шикилар. Тамадади нубатдин гаф Салман бубадиз гун мярекатда авайбуру капар ягъуналди кьабулна. А. М. Тахсиркар вуж я. Чи кIвале чехир хьвадай чIехи карчни авай, адаз тамададин карч лугьудай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТАМАДАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, илери, -илера. тамада тир гьал. Курабега тамадавиликай азаддаказ менфят къачузва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* тамадавал авун гл., ни тамададин везифа(яр) пеше кьиле тухун. ЧIехи бубади тамадавал ийидай мярекатриз и карч вичихъ галаз тухудай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Тамадавал ийиз заз хъша лагьанва... А. Къ. Нехирбанни лекь. Карч жагъун тахвур зи чIехи бубади рекьидалди тамадавал хъувунач. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: тамадавалун.

ТАМАДАВАЛУН гл, ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тамадавал авун, тамадавал тавун, тамадавал тахвун, тамадавал хъийимир тамададин пеше кьиле тухун. - Хъсан меслят я, - лагьана еке са руфун ва гьяркьуь къуьнер авай тамадавалзавайда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: тамадавалун.

ТАМАМ¹ туьрк, прил. 1) гьар са патахъай лазим тир ери авай. Вири тамам михьи либас гъайила, Тевриз тумаж мягьсерар квачиз тахьуй. Е. Э. Къавумдиз. 2) (чIехи гьарфуналди - Т) дишегьлидин хас тIвар: Тамам. Вад аял чIехи авуна: ФатIима, Мегьамед, Таммам, Зерифа, Зейдуллагь... М. Ж, «Лувар квай Зугьум» Синоним: там [тhам]. Антонимар: бегьемсуз, тамамсуз.

ТАМАМ² нар. кьадар ва я дережа къалурдай гаф. Мез ви лал я, япар биши. вилер кур, Гъилер члахь. квачер кьецIи, Тамам кур. Е. Э. Нефсиниз, [ЦIарухва]Кулакрин викил хьунухь кьетIен туш хьи, ви фикирар тамам. кулакрин фикирар я. Гь. Гь. Колхоз. Гьаятдавай тIанурдиз Авач къе мажал, Фу чразва гъуьруькай Тамам са шешел. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* тамам авун гл., ни вуч кьилиз акъудун, куьтягьун.

* тамам тушир прил. 1) вини дережадиндалай агъада авай. РикIик еке крар кваз атай, тамам тушир технический образование авай зиринг жегьил кас Бакуди къана хьиз кьабулна. А. А. Нажмудин Самурский. 2) бес кьадар авачир. Гьисабдайла, тамам тушир ящикар, бутылкаяр кIвачихъ яна. Р.

* тамам тушир юкьван мектеб сущ, ирид йисуз кIелдай мектеб. Хуьре аялди чирвилер тербия къачузвай тамам тушир юкьван мектеб кардик ква. ЛГ, 1999. 27. V.

* тамам тушир предложение граммат.. сущ. кьилин ва я кьвед лагьай дережадин членар ахъайнавай предложенидин жуьре. Тамам тушир предложенияр гзафни-гзаф кьве кас сад-садав рахунин ( диалогдин) къене гьалтда. Р. И. Гайдаров ва М. А. Атапулатов. Лезги чIал. Педучилище патал учебник.

* тамам хьун гл. 1) амачир гьалдиз атун. Зи хифетрин сан гуналди кхьена тамам жедани? Е. Э. Дуьньядиз. За хифетрин сан гуналди гана тамам жедани? Е. Э. Духтурханадай чар. Синоним: куьтягь хьун. 2) са кар арадиз атана кьилиз акъатун. Эминан 1928 лагьай йисуз акъатай „Хкягъай чIаларихъ" галай сифте гафуна къалуруниз килигайла, абур, шаир кьейидалай кьулухъ 50 йис тамам хьун себеб яз. акъудайбур я. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Синоним: бегьем хьун. '

ТАМАМ кIус саки. Лезги чIалал тамам гьейран хьана зун, Акур чIавуз дишегьли, зав луькуьнай. А. С. Лезги чIалан аламатар чIехи я.

ТАМАМАР: * тамамр авун гл., ни вуч кьилиз акъудун. Фикирдиз гъваш, эгер чна и крар гилай-галайвал тамамар авуртIа, гъикьван инсанар кIвалахдал таъминариз жедатIа. ЛГ, 2005, 14.1 V. Синонимар: тамамарун, кьилиз акъудун.

ТАМАМАРУН || ТАМАМУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; а, -ин, -рай, -мир; тамамар авун, тамамар тавун, тамамар тахвун, тамамар хъийимир 1) лагьай кIвалах авуна эхирдиз гъун. Вун жагъай кас Я бахтавар... ТамамайтIа адан дидар. Е. Э. Ви кьаматдиз килигайла. Синонимар: бегьемарун, кьилиз акъудун, тамамар авун. 2) къугъун (роль), ягъун, лугьун (макьам, мани). Ахпа 7-классдин ученик Шабанов Сайдума ва 5-классдин ученик Къазимегьамедов Алияра тамамарай беларусь халкьдин «Фу» сегьне залда авайбуруз пара бегенмиш хьана. Ж 2004,6ЛУ

ТАМАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тамам тир гьал. Синоним: бегьемвал. Антоним: бегьемсузвал, тамамсузвал.

ТАМАМВИЛЕЛДИ нар. 1) вири. Ширни рагъ дагъдивай хкат хьана, тIебиат тамамвилелди ишигълаван хьана. А. А. Умуд. Урусатда зегьметчияр тамамвилелди азад хьана чпиз Совстрин гьукумат тешкилнава. А. И. Самур. Вун инанмиш хьухь, эгер Вуна завай кIанарзавай къуллугъ тамамвилелди завай бегъемариз хьанайтIа, зун бахтлу кас яз гьисабдай за. А. Г. Гюльмагомедов. М. М. Гаджиев. Из лингвистичского наследия. 2) вири патарихъай лазим къайдада аваз. Чи литературадин и мягькем алакъа ва мукьвавал ада халкьдин интересар патал женг чIугуникай, халкьдин яшайиш дуьздаказ ва тамамвилелди къалуруникай ~арадиз къвезва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Синонимар: бегьемвилелди, бегьемдаказ, бегьемдиз, тамамдаказ, тамамдиз. Антонимар: бегьемсузвилелди, тамамсузвилелди, тамамсуздаказ, тамассуздиз.

ТАМАМДИЗ нар. 1) вири.... вичин вири кьуватар цик квай багъдихъ гелкъуьниз серф авуна, къурамат чкайра къелемар ягъун ада тамамдиз рикIяй акъудна. А. А. Умуд. Заз акI жедай хьи, на лугьуди, а гафари а куьгьне ихтилатриз цIийи рангар, цIийи дад хгузвай, гуя бадедини Шагь-Буба халуди чпин ихтилатра тамамдиз лугьуз тахьана амукьай фикирар цIийи кьилелай чпи чпиз ачухар хъийизвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) вири патарихъай лазим къайдада аваз. Куьгьне хуьре агьалияр амач, анаг тамамдиз харапIайриз элкъвенва. А. А. Умуд. Синонимар: бегьемвилелди, бегьемдаказ, бегьемдиз, тамамвилелди, тамамдаказ. Антонимар: бегьемсузвилелди, тамамсузвилелди, тамамсуздаказ.

ТАМАМСУЗ прил. 1) лазим тир лишанар бес тежезвай. 2) куьч. зигьиндиз зайиф.

ТАМАМСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тамамсуз гьал.

ТАМАМСУЗВИЛЕЛДИ нар. тамамсуз гьал хас яз. Синонимар: бегьемсузвилелди, тамамсуздаказ, тамамсуздиз. Антонимар: бегьемвилелди, бегьемдаказ, бегьемдиз, тамамвилелди, тамамдаказ.

ТАМАМУН кил. ТАМАМАРУН.

ТАМАРБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра там хуьнин къайдаяр кьилиз акъудзавайди. Синонимар: мешебиги, тамухъан.

ТАМАРБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера там хуьнин къайдаяр кьилиз акъудзавай пешекарвал. Синонимар: мешебегивал, тамухъанвал.

* тамарбанвал авун гл., ни там хуьнин къайдаяр кьилиз акъудзавай пешекарвал авун. Синонимар: мешебегивал авун, тамухъанвал авун.

ТАМАРЗУ || ТАМАРЗЛУ туьрк. прил. кIанивилин гьиссер авай; вил галай. КIвачикай хайи чил хкатна, Сивикай - мили хъвер шадлу. Булутриз килигиз ама зун Элифдай ватандин кьилел, Дурна хьиз цаварихъ тамарзу, Лув хана аламай чилел. А. Ал. Булутриз килигиз... Мислимат къужахламишна, векьерал буьнжуькьарна севре хьиз тIушунна, вичин къизмишвал рекьидалди лезет къачуна, ам гьамиша вичихъ тамарзлу ашнадиз элкъуьрна. Б. Гь Заз эвера. Я муаллим, - тамарзлу тегьерда лагьана ада, минет хьуй, идан чиниз килиг: Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* тамарзу (тамарзлу) хьун гл вил галаз хьун. Тамарзу я дуст акунихъ. Е. Э. Гъазанфераз. Фадлай, тамарзу яз вил алаз акъвазнавай чи кесиб халкьариз Советрин властдин тIям чирун чарасуз я. А. И. Самур. Бязибуру ви намусдал хабарсуз, Хуш налук хьиз, намуссузвал вегьезва. Заз инсанар, кьизилдихъ хьиз, са юкъуз Намусдихьни тамарзлу жез кичIезва. М. Б. Заз кичIезва. Амма Алимкентдин жемят дагъда цIийи там кутунихъ тамарзлу тир. А. А. Умуд. Жуван чIалал рахадай касдихъ тамарзлу хьанвай ам рикIик гъалаба кваз пенжердай килигиз ахцукьна. Н. М. Буба.

ТАМАРЗУВАЛ || ТАМАРЗЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера вил галай хьиз жедай гьал. Гададиз акIя хьи, на лугьуди, и квалди вичин бейнида, рикIе са гьихьтин ятIани, тайин тушир тамарзлувал, къарихвал твазва, ам къвердавай вичин гьиссерин, вичин дердерин есирда гьатзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТАМАСКЪА туьрк. сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра викIинин кIаникан кIарас.

ТАМАШ¹ : * тамаш авун гл., вуж низ-квез вилералди аквадайвал авун. Шадвиливди тамаш ийиз хуьруьн гилан кIалубдиз, Ашкъидалди кIватI жезва къе абур цIийи клубдиз. А. Мут. ЦIийи Макьар. Синоним: килигун.

ТАМАШ² тамашун глаголдин эмирдин формалин вариантрикай сад. Кил. ТАМАШУН.

ТАМА кIус "килиг гьа, фикир це гьа" манадин гаф. Эй, дели-дивана. хьанава, тамаш: Ких агъсакъал я, керекул - юзбаш. Е. Э. Дуьнья. Ахпа тамаш, вун виридан гъилерал, тупIарал жеда. 3. Э. Арифдиз ишара. - Тамаш, мирес, гададин рангар дегиш хьанвай чина вилер атIумна ЦIаруди, мад икI за авур кардин аксиниз экъечIиз, я тахьайтIа зи гафунал гаф эцигиз кIан хьайитIа, ахпа завай туш... Б. Гь. Заз эвера.

ТАМАША¹ тамашун глаголдин эмирдин формадин вариантрикай сад. Кил. ТАМАШУН.

ТАМАША² араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) театрда артистар къугъуналди къалурзавай драмадин эсер. Секинат, акъваз! Хьсан хьана, вунни зи гъиле гьатна; няниз репетициядиз ша; килиг геж ийимир. Тамаша гьазурна кIанда. А. А. Умуд. Ваъ, Селминаз гададал ашукь тушир, руш Велимета вич тухузвай тегьердиз, адан амалриз тамашадиз хьиз тамашзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) къалмакъал. Умывальникдал къазан запун акур ада кIвале са тамаша туна: "Пукъацар яз хана -пукъацар яз рекьинни ийида", - секин жезвачир ам. М. Б. «Жигули».

* тамаша авун гл., ни театрда артистар къугъуниз килигун. Икьван гагьди зи паб кьугъвана, куьне тамашаяр авуна, гила куь папар ракъура, абур сегьнеда къугъурай, чна тамашаяр ийин. А. А. Умуд.

ТАМАШАЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тамашадиз килигзавайди. Гь. Гьажибегова драматургиядикни вичин пай кутунай. Адан «Адетдин къармахра» ( 1928 - йис), «Колхоз» ( 1931 - йис) пьесаяр тамашачийри - еке гьевесдалди кьабулнай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. У. Гьажибегован "Гъуьлни паб", Анаран "Тахмина ва Заур", И. Эфендиеван "Вун гьамиша захъ гала ", А. Афгъанан "Рушан буба", Гь. Оруджеван " Муьгьуьббатдал гьеле чан алама", Ф. Амирован "Суьгъуьрчи Пери", А. Аквердиеван "Гьажи Мегьтидин кьилел атай крар" ва гзаф кьадар маса пьесаяр тамашачийри гьар сеферда хушвилелди къабулзава. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТАМАШУН гл., вуж низ-квез; -да, -на; -0, -ин, -рай, -мир; тамаш авун, тамаш тавун, тамаш тахвун, тамаш хъийимир вилералди кьатIунун. Тамашдай жемят вал гьейран я, Керим. Е. Э. Пагьливан Керим. Сулейманан ша вун мукьвал, Са кIус ваз тамашин, билбил. С. С. Билбил. Надежда Михайловна Гьажиеван кIвализ, музейдиз килигзавайди. хьиз, дикъетдивди тамашзавай. А. А. Умуд. Гьагь? менгенайра гьатай хьиз, чIакьракьай вичин гъилиз тамашзава мугьман. Б. Гь. ТIварун стхаяр. Кинофильмдиз тамашзавай жемят гьич квазни такьуна, абуру сифте мезели, ахпа туршимезе, гуьгъуьнилай шит-шит ихтилатрал илигна. К, 1985, 24. VII. Ваъ, Селминаз гададал ашукь тушир, руш Велимета вич тухузвай тегьердиз, адан амалриз тамашадиз хьиз тамашзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Садра таксистдин чиниз тамаша, ам мад вичин эвелан къайдадиз хтана. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: килигун.

ТАМОЖНЯ урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -ийри, -ийра сергьятдилай са патай маса патаз пар, яракь акъудун кардик кутазвай идара. Бакудин базарриз келемар тухуз жедачни? Жеда, амма таможнядиз пулар гайидалай кьулухъ... ЛГ, 2004, 5. VШ.

ТАМУКЬРАЙ гл. амукь тавурай. Къуй мичIивал тамукьрай Мад инсанрин арада, Садни рекье тамукьрай, Садни тахьуй кьарада. А. Ал. Вацран мичIер.

ТАМУН прил. 1) там арадиз гъизвай. Абуру тамун гапIалда югъ акъудзавай кицIериз са квекай ятIани хабар гузвай, са куьн патахъай ятIани тагькимарзавай. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) вагьши, тамара авай.. Сифте йисара захъ галаз са ихтилат-суьгъбетни ийидай, гила зун адаз гьакIан течир тамун инсан хьанва. А. И. Самур. И чилеринни цаварин, къушаринни тамун гьайванрин, вацIунни тамарин ширширдилай гъейри маса са ванни япарихъ галукь тийидай и женнетдин ирссагьиб зун я. А. Исм. Эхиримжи къув.

* тамун верч сущ. тама жедай верч хьтин къуш.

* тамун як сущ. тамун ничхиррин як; танда лекъвер авай къарникъузрин жуьре..

ТАМУХЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра там хуьнин къайдаяр кьилиз акъудзавайди. Ам гъиле авай кIвалахни акъвазарна къецел экъечIна, тфенгдин луьледиз патрум сухна ва машиндин ван акъатай патахъ гьерекатна, амма машин тамухъандин кIвал галайвал къвезвай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Синонимар: мешебеги, тамарбан.

ТАМУХЪАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера там хуьнин къайдаяр кьилиз акъудзавай пешекарвал. Синонимар: мешебегивал, тамарбанвал.

* тамухъанвал авун гл., ни там хуьнин къайдаяр кьилиз акъудзавай пешекарвал авун. Адаз гададихъ галаз кIвалахдин патахъай са суьгъбет ийиз кIанзавай, амма са фикирди ам акъвазарзавай; «За лугьун тавуртIани ада тамухъанвал ийида. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Синонимар: мешебегивал авун, тамарбанвал авун.

ТАН¹ тун [тhу"] глаголлин формайрикай сад. Кил. ТУН.

ТАН" сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) тарцин, набататдин хилер галачиз амай пай. ЦIегь таран дувулрив агалтна ацукьнавай, адан кьве бацIиди таран тандал чамарарзавай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Багъда авай жегьил къелемрин танар гъайванри алаж тавун патал чарчелди кIеви авуна. ЛГ, 2004, 16. ХII. 2) инсандин беден. Зи кьилелни алач, кIвачелни. Тандал алайди метIерал кьван яргъи, са шумуд чкадилай пинеяр янавай перем я. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Айна гъилик чемоданни кваз хтана. Адан кIвачерал туфлияр, тандал тIарам булушка алай. З. Э. Муькъвел гелер.

ТАНАФУС араб, куьгь., сущ.; ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалахзавайбуру, кIелзавайбуру ял ядай тIимил вахт. Судди танафус малумарна. Абур къарар акъудиз хуьруьн советдин канцеляриядиз фена. А. Ф. Газет. Синоним: перерыв.

ТАНГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьепIина пекиник квай аял кутIундай гьяркьуь кашу. Эслиди тадиз тангар ахъайна аялдилай пекер алудна. З. Э. Муькъвел гелер. Нек гана. Туна аял кьепIина, ават тавун паталди кутIунзава тангарив. А. Ал. Тангар. Къеб такIан аялд хьиз кIарзава епер, Акъатиз кIанзава кIеви тангарай. С. К. Этюд.

ТУНГЪАЛ сущ: ; -ди, -да; -ар, -ри. ра Тунгъал цифер цавун юкьвал КIватIал хьанва, къайгъусуз яз. СА. Тунгъал цифер.

ТАНГЪАХ туьрк, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са яшаринди. - Паб жуваз тангъах авайди хьун герек я, лугьузвай ада. Дуьз гафуниз вуч лугьуда кьван? З. Э. Кек галкIизва. 2) дережа. - Килиг, килиг, ибурун тангъах аку, алай гьал аку... Ибурукайни газет кIелдайбур хьанвай замана я ман! А. Ф. Газет 3) жемятдин арада гаф ише фидай, кесерлу гьал. Гила зи фикир ихьтинди я: куьне чи тангъахда авай ва чпел чIалах жедай гадаяр чирна гъиликди ая. Чун абурухъ галаз гуьруьшмиш хьана ихтилатар авуна кIанзава. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.... и муаллимдин хьтин шляпIани гъваш, галстукни, гьадандаз ухшар мичIи пенжекни. Спелар мад за хиритIнава. Жизви къванни жуван тангъах кутугай ксариз мукьва ийин. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Къуй кIелрай дидеди,- лагьана за жува жуваз, къуй дамахрай вичи хайи веледдал - Алемдин тангъах авай шаир хцел. А. Къ. Гилигзава.

ТАНИШ¹ туьрк, прил. алай вахтунилай вилик чидай. Вири хуьруьнвийриз хьиз вичизни гьар садан тIвар чидай и таниш элдин юкьвай адаз гъвечIизамаз вичин рикIи чIугур са руш жагъуриз кIанзава. Б. Гь. Заз эвера.... цIайлапанри дагълар экуь ийизвай, ва гьар сеферда таниш чкаяр акурла, рикI мадни сугьул жезвай: хуьруьв агакьун гьич фикирдани къаз жезвачир. З. Гь. Лезгийрин риваят. - Я Кьадуч стха! - сада эверна. Сес танишди я. З. Э. Рамзият. Антоним: таниш тушир.

ТАНИШ² сущ.; -да, -да: -ар, -ри, -ра алай вахтунилай вилик чидайди. Захь гьар са хуьре танишар ава. З. Э. Муькъвел гелер. Чна, куьгьне танишри, хвеш-беш авуна, за куьрелди жуван дерди кIелна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: чирхчир.

* таниш авун гл., ни нив-квев, нихъ-квехъ галаз вуж-вуч ятIа лугьун, чирун. Амма Эмин чна рикIелай ракъурун веже къведач. Ада чун алатай девирдин пис, эйбежер гьаларихъ галаз таниш ийизва. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал. Синонимар: танишарун, танишвал гун.

* таниш тушир прил.,; вуж-вуч низ чин тийир. Гъуьлягъ цин кьилихъ акъвазрай машиндай сифте кьве таниш тушир итим эвичIнай, ахпа, таниш тир асани цава кьуна, - Матваш халу. М. Б. Зун кьенвач. Зун садлагьана, кегькир хьана, амукьнай: . таниш тушир дагъдин къекъуьнра гьалтай такабурлу суван кьунар, инлай-анлай къурху кваз къарагъай сваларин уьфтер, кьуд патаз атир хъченвай цуькверин хунчаяр рикIелай алатай хьиз тир... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Бирдан адан далудилай вичиз таниш тушир са чими шей инихъ-анихъ гуьцI жез башламишна. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: таниш.

* таниш хьун гл., вуж-вуч нихъ-квехъ галаз, нив-квев вердиш хьун. Сулейман азербайжан халкьдин культурадихъ, фольклордихъ, ашукьрин манийрихъ ва искусстводихъ галаз мукьувай таниш хьана. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Маргъухъандин гьекь хуш я заз, Темпел инсан таниш тахьуй. Ш-Э. М. Зи дуьа. - Сифте зун квев гъиле гъил амаз, чина вил амаз таниш жен. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: танишвал гун.

* таниш-билиш сущ. вич ва вичиз чидайди( -бур). Ам кесерлу, таниш-билиш гзаф авай кас тир. А. А. Нажмудин Самурский. Нагагь вичиз таниш-билиш кас аватIа, килигиз, ада вил экъуьрна. А. А. Пад хьайи рагъ. Ада таниш-билишар гена са шумуд рикIел гъана. З. Э. Рекьер сад туш. Синоним: чирхчир.

ТАНИШАРУН гл., ни вуж-вуч нихъ-квехъ галаз, нив-квев; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; танишар авун, танишар тавун, танишар тахвун, танишар хъийимир никай-квекай ятIани малуматар гун. Пакад юкъуз Къазимегьамеда абур Советдин кIвалахдихъ ва юлдашрихъ галаз танишарна. А. И. Самур. Туьквендиз ( гьахьайбур, вичиз складда садахъ ийидай парар ава лагьана, ада къецихъ акъудна. Къеняй тIуб агалдна, зунни вичин алакьунрин «тежрибадив» танишарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: таниш авун. танишвал гун.

ТАНИШБУР¹ прил. таниш прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Конвертдал «Адресат и адресда яшамиш жезвач» лагьана кхьенвай гафарин хатIарни танишбур я. А. Къ. Нехирбанни лекь. Сигнал агакьайдалай кьулухъ Титова гужлу "Ил " лув гудай зулунихъди гьална. кIаникай аквазвай чкаяр танишбур тир. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТАНИШБУР² сущ.; -у, -а таниш тир ксар, затIар. Айвазалай гъейри, зи фикирдалди, адаз ина танишбур авачир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ТАНИШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера таниш тир гьал.

* танишвал гун гл., ни низ сада масадаз жув вуж ятIа, лугьун, жувакай ихтилат авун, малуматар гун. - Чан Рустам, им чи мугьман я. Куьнни, стха, яргъал акъвазмир, нуш хьуй, неъ-хъухъ. Нубатсуз кефияр чIурмир. Сад-садаз ширин хьухь, танишвал це. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ТАНИШВИЛЕЛДИ нар. танишвал хас яз.

ТАНИШДИ¹ прил. таниш прилагательнидин теквилин форма. Кил. ТАНИШ.

ТАНиШДИ² сущ.; -а || -и, -а таниш тир кас, затI. -Вичин кар адаз вичиз хъсандиз чида. Амма, зи фикирдай, - давамарна танишда, - заз ам тах кимиди, гьа са чIавуз вич-вичив гвайди хьиз аквазва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Танишдан кIвал суракьна, адан гьаятдиз гьахьунни, къапа-къап са рушал, гьалтна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. -Хайи турпагъ суракьзавай танишдиз килиг. И. Гь. Регъуьни жез, дикъетдивди килигзава ЯбатIай цIийи танишдиз. А. Исм. Эхиримжи къув. Кам вилик техйиз акъвазнавай цIийи танишдилай мад сеферда гьайифрин цIугъар алахьна. А. Исм. Эхиримжи къув.

ТАНК урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара тупунай ядай гужлу яракь авай, чархарал гьяркьуь зунжурар алай дяведин машин. Дяведа танкар, маса машинар, гимияр, самолетар къвердавай гзаф ишлемишзавай. А. А. Нажмудин Самурский.... Махачкъаладин патарив танкариз акси хандакIар ягъунин ва окопар эгъуьнунин крарани иштаракзавай. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТАНКАРИН прил. танкаралди яракьламишнавай. Са шкалой, 1985 - йисуз, армиядин жергейриз къуллугъ ийиз тухвана Криворогда, танкарин кьушунда, кьве йисуз къуллугъна. ЛГ, 2004, 26. VII. Фронтдин муькуь участокра чи кьушунар виликди фенвай, ина лагьайтIа, душман гьелелиг кIевиз акъвазнавай, танкаринни пияда кьушунрин гьужумри рази жедай нетижайрал гъаначир. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТАНКИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра танк гьалдайди. - Иоъ! АкI хьайила ам танкист хьайи Гьабибан гада я ман?! Маншаллагъ!. Маншаллагь!. Б. Гь. Заза эвера.

ТАНКОВЫЙ: * танковый часть урус, сущ. танкаралди яракьламишнавай часть. Суьруь хьиз, поезддай авудна, чун, армияда къуллугъиз гъанвайбур, Туркменистандин Теджен тIвар алай са гъвечIи шегьердин патав гвай танковый часть галай патахъ гьална. А. Къ. Аскервал башламишай югъ.

* танковый училище урус, сущ. танкистар гьазурун патал кIелдай чка. Зун, высший образование авай аскер хьуниз килигна, Ташкентдин патав гвай Чирчик шегьерда авай танковый училищедиз офицеррин курсариз фин лазим тир. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ

ТАПАН [тпапа^н] сущ.; -ди, -да;. ар, -ри. -ра 1) руфунар аватайла, алукIдай затI. 2) бязи алатрин чархарилай чархарал гьалднавай ва абур элкъуьрзавай затI. Синоним: къайиш.

* тапанар алатун гл. хъел атуникди гьарай эвер авун. Синоним: къапарай акъатун.

ТАПАН прил. 1) гьакъикъатдив кьан тийизвай.. Ибрун арадани фекьийрикай пис ягьанат ийизвай, абурун тапан вязер, абурун нефс, чинин азгъунвал, кьве ччин алайвал ва ихътин маса мурдар хесетар пислемшизавай шиир ава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Совет девирдин къурулушди - и кар саки вирибуруз малум я - а къурулуш са чпиз кIандайвал «хуьз» хьайи тапан гьакимри зи бубадин уьмуьр яваш-яваш чIулаварна. З. Къ. "Чуьнгуьрдин сим хьиз рикIин дам атIайла..." Анжах чидач, гьакI алдахар ийизвай, Вибур вири тапан кинер жедайди. Г. Селимова. За хъийидач усалвал. Чна фикирзава хьи, тапан буьгьтенри республикадин интересриз, адан халкьарин мурадриз жаваб гузвач. ЛГ, 2004, 15. VII. 2) рикIин сидкьидай тушир. Къайитмаза, вичин саягъда кIуфук тапан хъвер кваз, Сабираз машинда акьахун теклиф авуна. З. Э. Рекьер сад туш. Уьмуьрдин рехъ текдиз финиф залан я. Тапан дустар гъарма сад са илан я. С. Яман юкъуз чир жеда. Синоним: къалп. Антоним: халисан.

ТАПАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера дуьз тушир гьал. Абурай [мисалрай. - А. Г.] чал гьамишалугъбур тир темаяр - хъсанвал ва писвал, дуьзвал ва тапанвал, мердвал ва намердвал - дуьшуьш жеда. "Самур " журн., 2002, № 5. Синоним: къалпвал. Антонимар: дуьзвал, халисанвал.

ТАПАНЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са гъиле кьадай тум галай гуьлле алай яракь.... тапанчидал гъил эцигна, дестедин вилик акъвазна, хабар кьуна: - Куьн гьинай я, жегьилар? С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Амни Джохар Дудаев дустар тир. Чечнядин вице-президент Зелимхан Яндарбиева адаз [шаир Адаллодиз. - А. Г.] пишкеш яз тIвар алай тапанчи гана. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТАПАРАР таб существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАБ.

ТАПАРАРУН гл., ни, низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тапарар авун, тапарар тавун, тапарар тахвун, тапарар хъийимир дуьзвал авачир гафар, ихтилатар авун. [Зарлишан]. Бахтикъара тахьай бала, вуна закай тапарарзава гьа. Н. И. Гьакимрин папар. Тапарармир, тапархъан, вуна заз мус лагьанай? А. М. Тахсиркар вуж я.

ТАПАРХЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тапарар ийидай хесет квайди. Алдатмишда тапархъанди темягькар: Са тамашун кьве шигьидихъ яз хьана. А. Ал. Рубаи. Дуьз гаф рахун гунагь ятIа, зи гунагьрин кIвал кьакьан я. Тапархъандин вилин къене зун цуьцуьх я, зун акьван я. М. М. Им вуч регъв я? Гьа са вахтунда къаравилийра жемят ахмакь, темпел, мискьи, лагълагъчи, тапархъан ксарални хъуьрезва... Гь. Гашаров. Сифте гаф.. Тапархъандин, квез чир хьухь, эхир жедайди пехир. С. А. Рекьерин дафтардай. Синонимар: тапрукь, яланчи, тапаррин кIватI [чувал], тупчи, яланчи.

ТАпАРХЪАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тапарар ийидай хесет пеше тир гьал. Икьван гуьрчег дуьньяда душманвални уюнбазвал, угъривални гьарамзадавал, лутувални тапархъанвал ава лагъана гьич фикирдизни гъиз жедайвал авачир. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

ТАПАРХЪАНВИЛЕЛДИ нар. тапарар ийидайдаз хас амалралди. И кар тапархъанвилелди Ивана кьилизни акъудна... ЛГ, 2004, 16. IХ.

ТАПА: * тапа-тап сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) тап-тап сесерин ван. Вагьабан къапудилай винелди фидайлани, агъадалди вичин кIвализ хуькведайлани, кьасухдай кIвачер чилел кIевиз гьалчна тапа-тапдин ванер акъудда. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) тап-тап сесерин ван ванер кьилеллаз. Жандармаяр атана БалкIанраллаз тапа-тап. Х. Т. Дагъустандин баркаллу рухваяр.

ТАПАНА нар. маса гафариз-чIалариз яб тагана, фикир масанихъ желб тавуна. Гагь-гагь яб це тапана Жуван руьгьдин сесиниз. А. Къ. «Са сеферда».

ТАПАС сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къушран, гьайванди кIвачин зангунилай кикерал кьван чка. СикIрени вилик квай тапасдив къачуна кьуьлиз-кьуьлиз, ам кьулу-кьулухъ хьана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Мез гуз, тапас вине кьаз, Чуьхуьз жеда чин ада. Ш-Э. М. Кац, Виряй экъечIнавай гамишдин тапасар хьтин гъутаралди иви экъичнавай вилер тIушунна. 3. Гь. Балугъдикай ахвар.

ТАПОЧКА (ТАПУЧКА рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвалин къене алукIдай кIвачин къаб. -Куь сусваз гаф авач. Гьамиша гъилера ацIай пакетар аваз хкведа. Ада квез шегьердай вуч хкизва?.... - са еке пакетда аялдин пек-лек жеда, муькуьда - вичин дегишлух, перем, тапучка... Пуд лагьайдани - ичIи баллонар, аялдин горшок. Т. А. Девирдин шикилар.

ТАПРАК туьрк, сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъвечIи чувал. Хкажна тапрак гьар сада вичин, Бегьем пар хьана, ацIана машин. А. Мут. ЦIийи багъ. Дишегьлийри неинки гамар, гьакI рухвар, гьебеяр. тапракар, гуьлуьтар, элжекар ( бегьлеяр) ва маса шейэрни хразвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ТАпРУКЬ сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра тапарар ийидайди. Синонимар: тапархъан, яланчи, тапаррин кIватI [чувал], тупчи.

ТАПТАГЪ* таптагъ хьун гл., вуж-вуч 1) кIур гуникди кIеви хьун. Ам вацIун хайдай агъуз, яру ригедин юкьвай инсандин кIвачи гатана таптагъ хьанвай шуькIуь жигъирдайгъуз эвичIна. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) лигим хьун. Вири крарай акъатна революциядин рекье таптагъ хьанвай Къазимегьамед хьтин кас гьикI икьван фад душмандин туруна гьатнайта, Агьмедан кьил акъатзавачир. А. И. Самур.

ТАПУС сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин майишатдин затIар твадай къен авай затI. - Чан бала, - лагьана дидеди, нефес-нефесдихъ текъвез, датIана угь-угь авунивди. -АвтIа тапусда са вад юкI хун ава. З. Э. Зулун пеш. Бубадивай къачур чирвилерин тум за тапусда туна хуьн дуьз къведач. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТАПХУР сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIандин пурар кутIундай чIул. Къисмет хьанач тапхурни лит, Кьула гимиш чIул хьана. А. Ал. Крчар алай лам. Синоним: смытлар.

ТАПШУРМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тапшурмиш авун, тапшурмиш тавун, тапшурмиш тахвун, тапшурмиш хъийимир са вуч ятIани кьилиз акъудун теклифун. Къаравулдиз вичел тапшурмишнавай шей хуьдай мумкинвилелай угъридиз ам чуьнуьхдай мумкинвал гзаф ава. А. А. Лезгияр. Вуна фена исятда Агьмедазни Мегьамедаз иниз эвера. Зун атанвайди хабар це! - тапшурмишна Къазимегьамеда. А. И. Самур. Фетали ханди вичин наибар тир Къубар бегдални, Ягьия бегдал Шамахидиз къвезвай урус савдагарар яшамиш хьун патал са карвансара эцигун тапшурмишнай. ЛГ, 2003, 14. VIII.

ТАПШУРУГЪ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьилиз акъудун мажбури тир кIвалах. # ~ гун, ~ кьилиз акъудун.... вин, Мусани къачуна, Тарикъулидинни Мурсалован патав Къазимегьамедан тапшуругъ кьиле тухуз фена. А. И. Самур. Ахпа ада и барадай райондин чилерин отделди ганвай тапшуругъ мад сеферда кIелна. З. Э. Муькъвел гелер. Амма вун кар алакьдай кас яни, тушни чаз чир хьана кIанда, вуна чи са тапшуругъ кьиле тухун лазим я. Къ. Къ. КIири Буба.

ТАР¹ [ттар] фарс, сущ.; -ци, -це; -ар, -ари, -ара 1) чилик дувулар кваз, тандал гьар патарихъ фенвай хилер алай яргъал йисарин уьмуьр авай набатат. # ~ акIурун, ~ атIун, ~аз акьахун, ~ай эвичIун, ~цин хилер, ~цивай яргъа хьун, ~цив мукьва хьун. Виридалайни къакьан тар Америкада ава. Адаз секвоя лугьузва, Секвоядин тандай индейцийри кIуьд метрдин яргъивал авай туннель эгъуьнна. ЛГ, 2004, 17.1 V. Тарцизни, амай набататриз хьиз, дувул, тан, пешер, цуьквер ва къене тум авай емишар ( майваяр) жеда. З. К. ТIебиат чирун. Чи майишатдин "Гуьней " твар алай участокда 100 гектардин майданра ичерин, чуьхверрин, къенсийрин, хутарин тарар авай хъсан багъ кутунвай, чна виниз тир бегьерар кIватI хъийизвай база тешкилнавай. ЛГ, 2004, 26. VII. 2) куьгь. рак агалун патал аник кутадай яргъи кIарас. ☼ 1960 - йисарин сифте кьилералди тар существительнидин актив падеждин норма яз кьве вариантни - тарци ва тара - къалурзавай ( кил.: М. Г. ЛЧЮС, 1955). 1964 - йисалай анжах тарци яз гьисабзава ( кил.: М. Г. Г, Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 1964-2001 ). Чунни и дегишвилин терефдар я. * айванд(ин) тар, гамун тар, гийин (гигин) тар, ичин тар, кьепIин тар, кьулан тар, мегъуьн тар, симин тар.

* тар ягъун¹ гл., ни хак кутуна агалун. За ракIарин тар янава, - лагьана бадеди.

* тараз якIв яда тамуз ван хьуй лугьуз (лагьана) мисал 'садаз лугьуда виридаз ван хьуй лагьана' манадин мисал. [Къайитмаз]. Хандиз хийир гузвай и хуьрунбурун гьуьрметдай за ваз инсаф ийизва. За тараз якIв ягъизва, тамуз ван хьурай лугьуз. Рекьяй акъатайда вичин чандилай гъил къачурай. Х. Т., Къ. М. Ашукь Саид. Тараз яда якIв тамуз ван хьуй лагьана. И. Гь. Рубаияр. Л Им чехи бубади эвелни-эвел Севзиханан тараз язавай якIв тир. Севзихан вич кьил куьрсна ацукьнавай, акварвал, якIв хъсандиз галукьнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* таран къиб сущ. тарцин хилерал, пешерин кIаник кIев жедай гъвечIи къиб. Таран хъипрехъ галаз инсанри гзаф вахтара пис рафтарвал ийида. Им абурукай бегьем чирвилер авачирвиляй арадиз къвезва. "Самур" газ., 2005, 26.I. ☼ Таран къиб ибарадин чкадал тарцин къиб ишлемишун литературный чIалан къайда чIурун яз кьабулун лазим я.... Таран хъипер хурушум чIавуз ва я йифиз экъечIдай гьайванар я. Юкъуз абур текIвенра ва я маса кIеви чкайра чуьнуьх жеда, йифиз тIуьн жагъуриз экъечIда. Абуру йифиз жедай, гьавиляй къушарин хурук акат тийидай хуьруьн майишатдин зарарлу гьашаратар неда. Таран хъиперин менфятлувал гьа идакай ибарат я. Душманрикай хуьн патал таран хъипери махсус ни галай агъу ( бутофеин) чара ийида. Таран къиб кьур гьайванди ам тадиз гадар хъийида. Инсан патал а агъу зарарлу туш. Таран хъиперин и менфятлу кьетIенвилер чидай гзаф инсанри абур чпин багълара хуьда. Таран къиб инсандив фад вердиш жеда, ада гьатта инсандивай тIуьнни къачуда. Таран хъипрен вилерин иервал вуча! Абур къизилдин тав ганвай къацу, чIулав махпурдин ранг алайбур я. Акунрай мешребсуз и гьайванди инсанриз гьикьван хийир гузва! Гьавиляй таран хъипрехъ галаз пис рафтарвал мийир! "Самур" газ., 2005, 26.I.

ТАР² [тhар] фарс, сущ.; -ди, -це; -ар, -ари, -ара макьамар ядай симер алай музыкадин алат.

* тар ягъун² гл., ни тардай музыкадин сесер акъудун. Тар ядай кас мехъер авай дарвазриз Аватдачни и дагълара абурдай? А. С. Ваъ, завай вун...

ТАРАГУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра эркек чIиж.

ТАРАГЪАЖ фарс, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра кьиникь жазаламишнавайди рекьидайла куьрсардай стун. Лишанар кутуна, гъиле-гъил аваз мехъерни авуна. Амма зун гъуьлуьз, тарагъаждиз тухузвайди хьиз, фена. А. М. Киф атIайди.

* тарагъаждиз акъудун гл., ни вуж куьрсарна кьин. «Александр тарагъаждиз акъудда», - Куш кушзава Симбирскидин мещанри. А. С. Вилик жерге. Лашун хурук кутуна гатазвайбурун, тарагъажриз акъудзавайбурун агьузардин ванцяй Дербент ацIана. А. И. Самур.

ТАРАЗУМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хамуниз тварар акъатдай квалдин азар.

ТАРАКАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин пипIера ламувилелай жедай, экуьнихъай кичIе пепе. Хулиганар тараканриз ухшар я, МичIи пипIе абур залум затIар я. Абур катда - на садра экв куькIуьра: Хулиганар тараканриз ухшар я. И. Гь. Хулиганар тараканриз ухшар я. Синоним: тарун.

ТАРАТI кил. ТIАРАТI.

ТАРАШ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гужуналди чарадан мал жуваз къакъудун патал ийидай гьерекат. Аллагьди яргъазрай, кар я, эрменийри тарашар башламишайтIа вучин, чи гьал гьикI хьуй? - фикирлу яз Гьажирамазана ихтилат башламишна. А. И. Самур.

* тараш авун гл., ни вуж-вуч масадбурун шейэр гужуналди, къанунсузвилелди къакъудун. Дели къудуцI хьана юлдаш, Фугъараяр ийиз тараш. Е. Э. Наиб Гьасаназ. Чпин девлет тараш авур Къачагъдиз хьиз килигзава А. С. Дидедин кьисас.

* тараш-талан рах., сущ. масадбуру гвай шейэр гужуналди, къанунсузвилелди къакъудун, вичиз кьун. Дуьнья тараш-талан жеда... П. Ф. Туьтуь-Бике. Синоним: таламишун, къачагъвал.

* тараш-параш хьун рах., гл. сада-садавай къакъудун, чуьнуьхун. Вири тараш-параш хьана, ЗатI гвачирди угъраш хьана, КIукIни ваъ, са кIураш хьана. Чуьнуьхайди фараш хьана, Рахунни кваз сараш хьана. М. Ж. Куьтягь хьана жибинда пул...

ТАРАШУН гл., ни вуч; -да. -на: -а, -ин, -рай, -ин, -мир; тараш авун, тараш тавун, тараш тахвун, тараш хъийимир 1) масадан шейэр гужуналди, къанунсузвилелди къакъудун, жуванди авун. Абуру кесиб халкьар мичIивиле туна тарашзавай... А. Ф. Бубадин веси. Халкьдин девлет тарашиз, вине кьадай чеб Буьндуьгуьррин туьтуьниз вегьизва къе еб. А. С. Зи бубади. Чи лезги халкьдикай рахайтIа, ам чуьнуьхун, тарашун квачиз. намус, инсанпересвал вине кьуна яшамиш жезвайди я. ЛГ, 1992, 31. X. Дугъриданни, яракьлу бандитрин къаст чкадин колхоздин мал тарашун, халкь рекьелай алудун тир. ЛГ, 2003, 25. ХII. Жуьреба-жуьре фондарай халкьдивай тарашнавай пуларихъ чпихъ акьван дерин чирвилер авачир бязи авторри абурукай ктабар кхьизва ва жуьреба-жуьре "ахтармишунар" кьиле тухузва. ЛГ, 2004, 26. VII. 2) маса гузвай шей гурлудаказ къачун. Синоним: таламишун. * хуьр тарашайда вичин хур гатада.

ТАРАШЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра масадан шейэр гужуналди, къанунсузвилелди къакъуддайди, жуванди ийидайди. Амма контроль зайиф хьайи бязи чкайра зегьмет чIугун тийиз муьфтехурвал ийизвай тарашчиярни кими туш. И. В. Чирхчир. Шегьердин мусурман халкьари туьркверин тарашчияр гзаф зурба шадвилелди къаршиламшина. А. И. Самур. Гила кьачагъриз, къучийриз, угърийриз, тарашчийриз, лутуйриз ва ада гатай кавхайриз, судуйриз хвеши жеда. Гь. С. КIири Буба. Синонимар: таланчи, чапхунчи.

ТАРАШЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера масадан шейэр гужуналди, къанунсузвилелди къакъуддай, жуванди ийидай гьал. Синонимар: таланчивал, чапхунчивал.

* тарашчивал авун гл., ни масадан шейэр гужуналди, къанунсузвилелди къакъудунал, жуванди авунал машгъул хьун. Эхиримжи са шумуд йисуз ада са десте аскерарни гуьгъуьна аваз патарив гвай магьалра рекьер атIуз, хипер чуьнуьхиз тарашчивилер авурди гъич садан рикIелни аламачир. З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: чапхунчивалавун.

ТАРАШЧИВИЛЕЛДИ нар. тарашчивал хас яз. Синоним: чапхунчивилелди.

ТАРЕЛКА урус. сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра жими ва я кIеви хуьрек твадай дерин тушир гьяркьуь ачух къен авай къаб. Эхиримжи гафар япухъ галукьайла, Шаперидин гъилевай тарелка тасуниз аватна. Шихшамилаз такIан хьана. А. А. Лезгияр. Истиканар, тарелкаяр ругзава... А, С. Дидедин кьисас.

ТАРЖУМА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра са чIалан гафар маса чIалалди гунуг. СтIал Сулейман урус чIалал малум Николай Ушакован, Семен Липкинан, Эффенди Капиеваз масабурун таржумаяр цIарба-цIар урус чIалаз элкъуьрайдини Гьажибег Гьажибегов тир. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. Синоним: перевод.

* таржума авун гл., ни вуч са чIалан гафар маса чIалалди гун. Эхь. Таржума ийидайла, чна гьа и зулумкарвиликайни са кьве келима кутада. Б. Гь. Большевикдин руш. - Ша вуна хьайитIани заз таржума ая ада вуч лугьузвайди ятIа, адан рикIик вуч кватIа, адаз гьи хуьрек гьазурдатIа хабар яхъ. А. Къ. Нехирбанни лекь. Гьам заз пара бегенмиш хьана. За а затI гъасятда таржума авунай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Синоним: перевод авун.

ТАРЖУМАЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра маса чIалан гафар, ихтилат чидай чIалалди гудайди. Надир рахадайла..., вич бегьемдиз гъавурда акьун тавур гафарни патав ацукьнавай таржумачидивай аста ванцелди хабар кьазва. З. Р. Гьажи Давуд. Таржумачи рушари адан гафар ирид чIалалди тикрарзава. Гь. Къ. Къуй гьамиша рагъ хьурай! Синоним: переводчик.

ТАРИКЪАТ || ТЕРИКЪАТ || тIЕРИКЪАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мусурман диндин пуд дережадикай са дережа. Нагагь ваз гуз кIан хьайитIа несигьат, Гумукьич вав гьич шариат, я терикъат. Е. Э. Гьая авачир паб. Я гьакъикъат, я шариат, я терикъат гьинава? Е. Э. Гьинава? Гьам шариат, гьам тIерикъат, Ачух я ваз дуьз гьакъикъат, Нурламишна руьгьдин къамат, Я шейхерин шейх, Мегьамед. Х. Къ. Шейхерин шейх.

ТАРИФ¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са нин ва я куьн ятIани еридин вини дережадикай лугьудай хъсан гафар. Ви тарифдин гафар ава. Е. Э. Назани. 2) куьч. шел-хвал. И азардин ава "тариф". - Йикъалай къуз беден зайиф... Е. Э. За вуч ийин, аман, Ребби. Итимвилиз герек авач тарифар, Алчахвилиз пачагъвални куьмек туш. А. С. Итимвилиз герек авач тарифар...

* тариф авун гл., ни нин-куьн... са нин ва я куьн ятIани еридин вини дережадикай хъсан гафар лугьун. Баку, за ви тариф ийин: Жегьилрин майдан Баку Ф. къариди нез башламишна ва якIун тIеамлувилин тариф авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Пагъ, авур кьван тарифар зи! Пагь, чугур кьван гьайифар зи! Х. Х. -Душмандин тарифар тIимил ая, Мирзе-Кафи. Ваз чизва хьи, Душмандин тариф авурдакай заз хуш къвен тийидайди. З. Р. Гьажи Давуд. Гьуьрметлу Ибрагъим!...25 йисалайни идалай вилик, ви яратмишунри цуьк ахъайзавай чIавуз, за ви са гзаф шииррин тариф авунай, са бязибурун лагьайтIа - синих. Б. С. Нагагь суалар авачиртIа. Са Зуьгьре - «Диде» тамашада къугъвазвай Зуьгьре гуьзелвилин тариф авуналди, муькуь Зуьгьре - «Фундугъбега» къугъвазвай Зуьгьре эйбежервилин синих авуналди гуьзел я. И. Гь. Лезги сегьнедин рапрап. Лезги мелен ийиз тариф, Сажидин я куь дуст, ариф... С. Лезги мехъер. Зун хъсан сухта я, за Къуръанни михьидаказ кIелиз чирнава лугьуз ада зи тарифарни авуна. ЛГ, 2003, 2. Х.

Синоним: тарифун. Антоним: синих авун.

ТАРИФ² араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са рекьяй илимдин малуматдин кьетIенвал ачухардай гафар. гафарин кIватIал. # предложенидин ~, глаголдин ~, давленидин ~.

ТАРИФАРУН || ТАРИФУН гл., ни нин; -да. -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тарифар авун, тарифар тавун, тарифар тахвун, тарифар хъийимир са нин ва я куьн ятIани еридин вини дережадикай хъсан гафар лугьун. Ихьтин рикI ачух халу мадни атурай лугьуз, абуру и невягьра авай кьван булахрин, къубуйрин, кIунтIарин, синерин тарифарзава. Б. Гь. ТIварун стха. Гьикьван вуна тарифарда Тамуман, Пачагьдин руш туш хьи ам са тIвар авай? А. С. Папа гъуьлуьз. Ахпа, чна чаз къурушвиди гъайи кIвегьедин тарифардай, абуру чпи тIуьр афаррин... Р. Гь. Зи ирид стха. И миливал, и верцIивал, экуьвал Тарифардай гафар заз гьикI жагъурай? М. М. Чир хьурай. Рахазвайбур зи бубадин Тарифариз эгечIна... М. Б. Яхун верч. Синоним: тариф авун. Антоним: синих авун.

ТАРИФЛУ прил. тарифдиз лайих. Абурухъ, а вахтунда суьруьйрив гекъигайла, гзаф тарифлу кицIер авай. Э. Бабиров. Йифен чинерар. Хъуьлуьдрин хьтин тарифлу келемар Самур дередин хуьрера гзаф ава. ЛГ, 2004, 5. VIII.

ТАРИФЛУДАКАЗ нар. тарифар авуниз хас яз. Виликдай лагьайтIа, ада чи колхоздин председателвиле тарифлудаказ кIвалахайди тир. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

ТАРИФУН кил. ТАРИФАРУН.

ТАРИХ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) арадиз атай йикъалай нин-куьн ятIани уьмуьр. Тарих авайвал, таб галачиз кхьин лазим я. М. М. Лацу лекеяр. Абуру фикирзавайвал, тарихдин фактор чир хьайитIа, кьве халкьдин арада мидявал гьатда. М. М. Лацу лекеяр. 2) рекъем(ар). Са вахтунда Лезгистанда тарихар рикIел хуьдай кьейибурун кьадар кьаз. А. С. Элди гьисаб ийидайла эсирар. Сурун къванцел кьве тарих я Кхьидайди кьейила. С. РикI дарих я. 3) хьайи кар, кIвалах. Гуьлнаран тIварцIи рикIел хканвай тарихди заз са жизвини секинвал ганач. Н. М. Къизилдин хтар. Синоним: история.

ТАРИХЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тарихдин маналувал....«Шарвили» эпос лап геж чапдай акъатна, амма и карди и вакъиадин тарихлувални ЧIехивал са кIусни агъузарнач, гена, аксина, уьлкве, халкьар чкIай вахтунда и ктаб акъатуни чи халкьдин руьгьдин садвал мягькемаруниз къуват гана. А. Къ. Шаирдин экв.

ТАРИХСУЗ прил. тарих алачир.

ТАРИХЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тарихдин рекьяй пешекар. Зун тарихчи алим я, за гьакъикъат ахтармишвава. Ахтармишдайла заз гьахъни нагьахъ малум хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. Гележегда чи алимри арабрин тарихчийрин ктабрай лезгийриз талукь малуматар кIватIна халкьдив агакьарун чарасуз я. М. М. За нин бахт чуьнуьхна.

ТАРИХЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тарихдин рекьяй пешекарвал.

ТАРКВ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари. -ара 1) серг гатадай гъвечIи элкъвей кьил галай кIарас. 2) агалзавай ракIинихъ вегьедай яргъи кIарас.

ТАРКУЦ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра хипен йис михьи авун патал туькIуьрнавай алатдин са пай.

ТАРЛАН туьрк, шиир, сущ зарбдиз лувар ахъайна фидай вагьши къуш. Лачин туьлек, тарлан хьайила яваш, ТипIрез агъавал кIан я дуьньяда. - Дуьнья гургьагур. Синоним: кард. 2) (чIехи гьарфуналди - Т) эркекдин хас тIвар: Тарлан. - Мехъеррал, дах, чна Тарлан Мамедов гъида, -зарафатарни ийизвай... М. Б. "Жигули".

ТАРМАР фарс: * тармар авун гл., ни вуч тахьай гьалдиз гъун. Цурра гьахьна КускафтIарар, Фад ая на Абур тармар¹ . Ф. Синонимар: пучун, тармарун.

* тармар хьун гл., вуч авачир, тахьай гьалдиз атун. Шарвилиди лаш галтадна, Вагьшияр фад тармар хьана. Ф. Синоним: пуч хьун.

ТАРМАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тармар авун, тармар тавун, тармар тахвун, тармар хъийимир тахьай гьалдиз гъун. Сад-кьве сятни арадай фенач - абурун кьушунар тармарна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман.

ТАРМАЧ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хара, кIватIал. Са гьафте кьван вахт алатайла, Гьамидан терс кагъаз Салегьав агакьна: Ам са тармач газетринни журналрин кьула авай. А. А. Пад хьайи рагъ. 2) пулунин кIватI. Вичи адаз са шумуд сеферда тармачралди пулар ракъурнайтIани, Гьамидан кьилел писликвал гъида лагьана, хиве кьунайтIани, ам гьеле еке нетижайрив агакьнавачир. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: пачка.

ТАРПНА нар. садлагьана. РКП (б)-дин окружкомда кIвалахзавай вахтунда вичин кьилел атай са дуьшуьш тарпна адан рикIел хтана. З. Э. Муькъвел гелер. КицI хейлин вахтунда вичин къвалан гьа са чкадиз килигиз акъвазна, ахпа тарпна ана акI кIуф эцянай хьи, налугьуди адаз вичин къвалан буш кьуна паддай къаст авай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Мад квезни чизва хьи, зи рикIел акьалтай кар за тарпна кьилизни акъуддайди. Н. Ш. КIвалин референдум.

ТАРС араб, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) сада илимдин рекьяй чирвал гудай масада (масадбуру) а чирвал къачудай тайин вахтунда кьиле фидай мярекат. - Зун тарсарикай хкатда, зун гуьгъуьна амукьда, диде! Къ. М. Дуствилин цIай. Бес школадиз физвай аял гьикI жеда? Ам чна тарсунихъай галуддани? 3. Э. Рамзият. Тарсарни башламиш хъувуртIа, пис жедач. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) илим чирун патал тайин кIвалах. - И кIвале гъвечIи чIавуз кьве стхани ксудай. Ина абуру тарсарни кIелдай. З. Гь. Бубадин кIвал. 3) куьч. хийирлу фикирар, къейдер. Урус чIала гайи тарсар, зи хва, ви бубадин рикIелай гьич садрани алатдач. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* тарс гун гл., ни низ 1) илимдин чирвилер ахъаюн. Ассимиляциядин рекьер гзаф авай: лезгияр жавабдар къуллугърал тайин тийин, мектебра дидед чIалалди тарсар тагун, радио, газет къадагъа авун, лезги аялар дидедиз хьайила документра чара миллет кхьин ва мсб. М. М. Лацу лекеяр. Гьа икI, акваз-акваз, хайи чIалар терг жезва, рекьизва. Ихьтин татугай гьал арадал атунай нивай хабар кьада: тарс гузвай муаллимдивай, чIал ахтармишзавай алимдивай ва я политикдивай? Х. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. 2) са. кар кьилиз акъудун патал сада масадаз герек тир гьерекатар лугьун. - Кьей хва, лагьана Къембера, вуна садра за кьван йикъар къазанмиша. Ахпа тарсар це. А. А. Лезгияр. - Ваз вуч аватIа чидани, вуна заз тарсар гумир. Колхоздин председатель зун я. З. Э. Муькъвел гелер. [Гьуьруьханум]. – Ву-у, чи вилериз мад вуч аквада? Я гуж хьайиди, акI ятIа, адаз тарс гузвайди вун я ман. Вай-гьарай, я гуж! З. Э. Гуьлзада. Ибур заз зи сифте пациент хьайи, чи халкьдин рикI алай шаир Хуьруьг Тагьира гайи тарсарикай я. А. Э. Шаирдин тарсар

ТАРТ нугъ.. сущ. еб авай гьерт.

ТАРТА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) аскIан чIар алай кицIин жинс. - Ери, киса кван садра,- гьарайна инсанди, аквадай гьаларай, адаз зунни акунва ва гьужумдиз физ гьазур хьанвай тартаяр акъвазарна. З. Гь. Лезгийрин риваят. Кьилича кицI зунжурдай акъудна. Тартади гьасятда кьур галай патахъди чапхунна. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) рахадай, къал-къиж ийиз гьазур кас. Заз акурд туш ихьтин тарта, Кими туш сивикай хата. С. С. Бязи къанба. Синоним: кицI.

ТАРТАРЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера буругъдин къуллугъчивал. ПIапIрус чIугваз жегьил чIавалай, гьеле Бакудин нафтIадин мяденра тартарчивал ийидайла, вердиш хьанайтIани, амма тенбекдиз ада ийидай майил масад тир. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар.

* тартарчивал авун гл., ни буругъдин къуллугъчивал авун. Бакуда кьве йисуз кьван нафтIадин мяденра тартачивал авуна. А. А. Лезги халкьдин кьве вилинни нур шаир.

ТАРТИБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) гзафдиз авайбур чеб-чпив кьадай гьал. Вичин сагъвал тартибдиз хквердавай Тагьир халу зи къайгъударвилени жез башламишна. А. Э. Шаирдин тарсар. 2) лазим тир гьалда сад-садан гуьгъуьнал алайвал. Асан Нуьдуьрбегова чIехи ва муракаб месэлаяр гьялдайла, са тартиб, къайда хуьниз датIана еке фикир гузвайди я. ЛГ, 2003, 27. XI. Синоним: къайда.

* тартибдик кутун гл., ни-куь вуч къайдадик кутун. Малум хьайивал, цIийи препаратди кIарабдин мефтIедин кI валах тартибдик кутазва. ЛГ, 2003, 13. XI. _г

ТАРТУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра кIарасдикай гьар жуьредин нехишар атIудай кьве тум галай алат Арабадин къвалал алай ящикда рекье герек жедай алатар аватIа аку: рекьуьч, тварк, руцIугул, тарту, гъилин мишер, запундин кIус... К, 1988, 23. XI.

ТАРУН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьвечIил тежедай лувар квай, вуч хьайитIани недай майишатдиз зарар гудай гьашарат. ВутI катин зун, экв акунвай тарун хьиз, Дуьзен туна кутIал рекьиз, къебила Беябурна, мичI жагъуриз мезредай? И. Гь. Ярашугъ. Синоним: таракан.

ТАРХУ прил. иви кумачирди хьиз аквадай, дакIун квай. «Де гила вуна вуч лугьудатIа лагь, фикирна Играмудина, тарху якIар алаз беден зурбаз аквазвайтIани, чинин рангар михьиз шуьтруь хьанвай. Я. Я. Са фурун вакIар.

ТАРЧ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара яргъи кьурай кIарас. Ацукьдай зи чIехи бубани яхун, тарч хьтин Мустажиб мегъуьн кIарасрикай цIай хъувунвай къулан патав ва абуру чпик ахвар акатдалди ширин ихтилатар ийидай. З. Р. ЧIехи бубадин тIуьнар. Ашукь хьана руш тарч хьтин гададал, Адан рикIиз, гуьгьуьлдиз ам килигнач. И. Ш. Кьудар.

ТАРЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тар ядай пешекар. ТIарам хьана цIикьвед симни тарчидин гъилик, Тезенагдик - де дурум це! - акъатнавай тIвар. И. Гь. Рубаияр.

ТАС¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари. -ара 1) недай хуьрек ацукьнавайбурун вилик гьидайла, ишлемишдай гьяркьуь къаб. Эхиримжи гафар япухъ галукьайла, Шаперидин гъилевай тарелка тасуниз аватна. А. А. Лезгияр.2) гъил-кIвач, пек-лек чуьхуьзай яд кьадай къаб.

ТАС² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари. -ара садра ацукьна нардрал (шеш-бешрал) къугъвадайла, гъалибвилин пуд партия.

ТАСВИР кил. ТЕСВИР.

ТАСМА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са вуч ятIани кутIундай парчадин затI. Синонимар: лент, цIирх.

ТАСМАЛ кил. ДАСМАЛ.

ТАТ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Дагьустандиз Ирандай атай миллетдин тIвар; чувуд. И кIунтал алай Мамраш лагьана тIвар ганвай хуьр татри кутурди я лугьуда. Къ. М. Рекьин риваятар.

ТАТАБ: * татаб(ар) хьун гл., вуж-вуч къекъведайла, са патахъ алукьдай гьалдиз атун, алукьун. Хьана гада татабар, Къарагънамаз чилелай... Ф. Къванцин гада. Гагь ам вич, гагь балкIан татаб жез, я Аллагь, я Аллагь лугьуз-лугьуз саламатдаказ а патаз акъатна. З. Э. КУТВ-диз фена. Са арада, гьакI ятIани, татабар хьана, ам вацIуз аватна. Б. Гь. ТIварун стхаяр.

ТАТАЗ тун глаголдин инкарвилин форма. Кил ТУН

ТАТАР¹ [тhатhар] тат существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАТ.

ТАТАР² [тhатhар] сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Волга вацIун къерехра яшамиш жезвай, чебни туьрк чIаларикай садал рахадай миллетдин кас. Азербайджан чIал чидайди татарин гъавурда акьада. Р.

* татар кьиф сущ. кьиф хьтин гъвечIи вагьши гьаван. Синоним: цимил кьиф.

ТАТУГАЙ прил. кутуг тавур.... ракьун рекьин болтар, гайкаяр, гьатта рельсерни алудиз тухузва. Чина ахьтин татугай крар авач. ЛГ, 2003, 13. ХI. Гьа икI, акваз-акваз, хайи чIалар терг жезва, рекьизва. Ихьтин татугай гьал арадал атунай нивай хабар кьада: тарс гузвай муаллимдивай, чIал ахтармишзавай алимдивай ва я политикдивай? X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. Зиянар арадал хкун патал амукьзавайди са кар я: газовикар арбитраждин суддиз вугун. Им акьалтIай татугай кар хьанва. ЛГ, 2004, 12. VIII.

ТАТУГАЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери, -илера кутуг тавур гьал. Селим бубади лугьудайвал, инсанриз аквазвай вири татугайвилерин тахсир дяве тир. А. Исм. Зи лацу балкIан. Къецепатан чIаларин институтдин доцент Элекбер Къубатова «Къудратлу такьат» ( «Диалог» журнал № 7, 23ноябрь 1989-й) макъалада, лезгийрикай, хинелугъвийрикай, къирицIвийрикай ва маса халкьарикай рахадайла, гзаф татугайвилериз рехъ ганва. М. М Чун гъвечIи халкь туш. Вич михьи кас хьиз къалуриз районда гзаф татугайвилериз рехъ гайи и секретарди райондин мектебра дидедин чIалал тарсар гуниз, урус чIалал мектебар ахъаюниз хейлин манийвал гана. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Амма яшайишдин гьихьтин татугайвилер хьайитIани, Тагьира шад зарафатдивди жаваб гудай; «Жедай крар я...» К. К. Шаирдин килфетар.

ТАТУН атун глаголдин инкарвилин форма. Кил. АТУН.

ТАТIУН атун глаголдин инкарвилин форма. Кил. АТIУН¹ .

ТАТIиЛАР куьгь., сущ.; -ри. -ра йисан къене кIелайла, кIвалахайла, яргъалди ял ядай вахт. Синонимар: каникулар, отпуск.

ТАФАВАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьве шей сад-садав гекъигайла, абурун арада жезвай чаравал. Гьикьван зурба я зинни ви тафават... Е. Э. Гьалимат. Лезги чIаланни азербайжан чIалан грамматикайрин арада лагьайтIа еке тафават авайди малум я. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Куьре наречие асул гьисабдалди чпихъ тайин тир умуми лишанар ва гьардахъ вичиз хас тир кьилдин тафаватвилер авай пуд диалектдикай ибарат я: гуьне диалект, яркIи диалект ва кьурагь диалект. Р. И. Гьайдароз. Лезги чIалан диалектология. Синоним: фаркь.

ТАФАВАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сад-садав гекъигайла, абурун арада жезвай чаравал.

ТАФАВАТВИЛЕЛДИ нар. сад-садав гекъигайла. арада чаравал аваз, тафаватвал хас яз. Антоним: тафаватсуздаказ.

ТАФАВАТЛУ прил. сад-садав гекъигайла. чаравал хас тир. Абур са чIалал рахазва, амма нугъатар тафаватлу я, сад масадан гъавурда са гужуналди гьатда. А. А. Пад хьайи рагъ. Чи халкьдин къадим суваррин арада "КIару" иллаки тафаватлу я. Адаз гъакIни "ПIинийрин сувар" лугьуда. "Самур" газ., 2002, 25.1V. Синоним: фаркьлу.

* тафаватлу хьун гл. вуж-вуч сад-садав гекъигайла, чаравал хас хьун. Бендер художественный жигьетдай таъсирлувилелди, яшайишдин гьакъикьи шикилар къалуруналди тафаватлу я. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Зегьметда тафаватлу жезвайбурун гьевес жуьреба-жуьре къайдайралди генани хкажзава. ЛГ, 2003, 13. XI. Синоним: фаркьлу хьун.

* тафаватлу яз нар. сад-садав гекъигайла, чаравал хас яз. 2003 - йисан нетижайриз килигна, республикадин амай дагълух районрилай тафаватлу яз, Ахцегь районда зегьметчийриз, юкьван гьисабдалди, виридалайни кьакьан мажибар (235 манат пул) ганва... ЛГ, 2004, 15. VII. Рагьметлу арифдар Агьед Агьаева гьахълувилелди къейднай хьи, маса халкьарин поэзиядилай тафаватлу яз, анжах лезги шииратда "гьарда вичикай хан ийида" лагьай гафар ава. Ж. Жамалов. Гьуьрметлу жен || ЛГ, 2004. 26.VШ.

ТАФАВАТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тафаватлу тир гьал. И касдин тафаватлувал адан амалар, къекъуьнар ва къамат маса жуьрединди тир. И. В. Чирхчир. Синоним: фаркьлувал.

ТАФАВАТЛУВИЛЕЛДИ нар. тафавалувал хас яз. Синонимар: тафаватвилелди, тафаватлудаказ. Антоним: тафватсузвилелди, тафаватсуздаказ.

ТАФАВАТЛУДАКАЗ няр. тафаватлу гьал хас яз. Синоним: тафаватвилелди. Антоним: тафаватсуздаказ.

ТАФАВАТСУЗ прил. сад-садав гекъигайла, чаравал хас тушир. Антоним: тафаватлу.

ТАФАВАТСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тафаватсуз тир гьал.

ТАФАВАТСУЗВИЛЕЛДИ нар. сад-садав гекъигайла, чаравал хас тушир гьал хас яз. Синоним: тафаватсуздаказ. Антонимар: тафаватвилелди, тафаватлувилелди, тафаватлудаказ.

ТАФАВАТСУЗДАКАЗ нар. адетдинди хьиз, кьетIен са гьиссни авачиз. Яваш-яваш, чпизни хабар авачиз, юлдашвал, дуствал муьгьуьббатдиз элкъвена, ва са юкъуз акуна хьи, Гьамидан нубатдин чар Зелфиди тафаватсуздаказ кIелна. А. А. Умуд. Синоним: тафаватсузвилелди. Антонимар: тафаватвилелди, тафаватлудаказ.

ТАФАКУРУН т-б, гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тафакур авун, тафакур тавун, тафакур тахвун, тафакур хъийимир фикир авун. Даим дерин тафакурдай, Душманарин зигьин курдай, Тамам дуьньядиз чукIурдай Вичин ишигъ экуьнин гъед. С. С. Эекьнин гъед.

ТАФТ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари. -ара винелай чIугунвай хамунал тупIаралди музыкадин макьамар ядай кьезил алат. Нагагъ истиканар эцигнавай пIатIнус, тафтунин чкадал ядай кас хьанайтIани, ам кьуьл авуниз гъазур тир. А. А. Лезгияр. Ма цIуд манат - устIардиз - «Къачагъ Неби» ягъ!... Ресторанда гьатнава ван тафтунин... А. С. Жуваз душман жемир вун.

* тафт ягъун гл., ни тафт алатдай макьамар ягъун. Мирзеюсуфаз свас Къизтамум Сийид имидин шарабанда аваз гъана. Дахди чIагъан, ва адахъ галаз за тафт ягъиз, мехъер шад гьалара аладарнай. С. Зи Сулейман.

ТАХ фарс, т-б., сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) са шумудакай хранвайбурукай, ибарат тирбурукай сад. ЦIилинин тах атIана,.''Р. 2) куьч. фикирдин хел.... драмаяр сад-садахъ галаз вахтуналди ва эвелдилай эхирдалди гьерекатда авай ксаралди сад туш, автордин фикирда авай идеядалди, адан манадик кутунвай кьвед лагьай тахуналди сад я. Ф. Асланова. Ханбиче Хаметовадин драматургиядикай. * кьве тахан гьарф, некIедин тах атIун, са тахан гьарф.

* тах кимиди сущ. акьулдиз зайифди, къариба амалар акъатдайди. - Вичин кар адаз вичиз хъсандиз чида. Амма, зи фикирдай, - давамарна танишда, - заз ам тах кимиди, гьа са чIавуз вич-вичив гвайди хьиз аквазва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. ☼ "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" (1966-й) и ибара са гаф яз ( тахкими) ганва. Чи фикирдай, ам Орфографиядин словарда (2001 -й.) кьабулнавайвал, кьве гафунин уьлчме яз, кхьин дуьз я.

ТАХАЙ прил. 1) диде-буба чара тир, са руфунилай тушир. # ~ руш,~ вах, ~стха, ~ гада, ~ аялар. Хьана-хьанач кьван са къарини кьужа. И къаридизни хьана сад хайи руш, сад тахай руш. Ф. КIватIаш. 2) жув алад тавур. ~ буба, ~ диде. И кар аквазвай тахай диде хъиляй рекьизвай: бес жечни, гишила тазвай, зулумдик квай тахай руш ракъариз-варцариз къалуриз тежедай хьтин гуьрчегди жезвай. Ф. Бибихатун.

ТАХАЛЛУС араб, ктаб, сущ.; -да, -да; -ар, -ри, -ра; жува-жуваз шаирри, писателри, фамилиядин чкадал, кьабулнавай хсуси тIвар. Ахпа са тIимил геж хьиз шаирди [Х. Тагьира. А. Г.] республикадин «Социализмдин пайдах» газетдин редактор Исмаил Вагьабоваз хабар гана: «А квез шиирар ракъурзавай Хъутунхъ Али ( Алирзадин жегьил вахтарин тахаллус гьа ихьтинди тир) гележег авай шаир я» Р. Исаев. Алирза Саидован яратмишунра хайи чилин къамат. Дагъустанда Советрин девирда вич Адалло ( литературадин тахаллус) яз машгьур хьайи 72 йисан яшда авай шаирди вич гуьгьуьллудаказ властрин гъиле вугун къетIна. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: псевдоним.

ТАХВУН тавун глаголдин формайрикай сад. Кил. ТАВУН.

ТАХЛУКЬ кил. ТАЛУКЬ.

ТАХМА: * тахма гапур сущ. къакъара авай гапур. Къе пакамаз заз ам акуна. Хъсан чухваяр алай, юкьва гимиш тахма гапур, къвалалай тапанчияр вегьенвай, кIвачелни хурумдин чекмеяр алай. Ф.

ТАХМИНАН¹ араб, прил. дуьм-дуьз тушиз, дуьзвилиз мукьва тир. Тахминан гьисабралди цIипуд колхоздивай 1600 га, са куь колхоздивай 1700 га багълар кутаз жеда. А. А. Лезгияр.

ТАХМИНАН² нар. дуьм-дуьз тушиз, дуьзвилиз мукьва яз. Эмин хайи ва кьейи вахт дуьм-дуьз малум туш, анжах бязи малуматралди тахминан тайин ийиз жеда... М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Лезги халкьдин ва адан культурадин тарихдиз важиблуди, кьетIенди маса месэла я: араб, фарс, туьрк гафар лезги чIалаз гьикI атана, а гафарин бине тахминан шумуд лагьай виш йисарай къвезва;.. М. Алипулатов.. Лезпг" чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

ТАХСАРА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) чилин кIан, сур. 2) обр. нив рахазватIа, ам бегьемсуз тирди къалурдай гаф. Куьне умуд кутур тапан зерятди Аквада куь дуван, жин, дев шуьшедай Акъудайбур - тахсараяр! - бинедай. И. Гь. КьецIи руша.... КицIин туьмерри вичиз шадвал гузвайтIани, Тамума наз гудай: «Квахь ман, я тахсара. Зун капI гвайди я. КапI чIур жеда зин». М. В. Гьарасатдин майдандал.

* тахсарадиз фий! межд. 'кьий' манадин ибара. Вун тахсарадиз фий, икьван шум куьруь. Е. Э. Тумакь яц. - Агь, ам тахсарадиз фий! Къе жегьил береда чухвай туртур, пака карабра гьадай кпул я вах, кпул! Ш. Исаев. Кпул я, вах.

ТАХСИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра авур чIуру кар, кутуг тавур кар. Тахсир вуч хьуй, Эмин икI куз? Е. Э. Гьарай, эллер!. Селим бубади лугьудайвал, инсанриз аквазвай вири татугайвилерин тахсир дяве тир. А. Исм. Зи лацу балкIан.

* тахсир <кваз> хьун гл., ник чIуру, кутуг тавур кардин иеси яз гьисабун. Паб, гъуьл хьана сад тушиз сир, Мегер ян зун на кьур есир? Нагагь кватIа закни тахсир, Ая кван успат, гуьзел яр. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. А заманадин инсанрик тахсир квачир, тахсиркарар залумар тир. Абуру кесиб халкьар мичIивиле туна тарашзавай. А. Ф. Бубадин веси.

* тахсир кутун гл., са ни вуж ятIани чIуру кIвалах авурди яз кьун, чIуру кIвалах са нин ятIани хиве тун. Кесибдик вуч тахсир куьне кутазва? Е. Э. Цилингар. Къуллугъдин рекьяй кутадай тахсир жугъун тавурла, абуруз хуьре са тIимил гьая экъичай дишегьли аваз, адав седридилай Махачкаладиз шикаят ийиз туна. А. А. Лезгияр. Куьне рушак гьавая кутамир тахсир. А. Ал. Баллада. Бакуда яшамиш жезвай зи руш адан гъуьлуь, вичин диде кьена лугьуз тахсирар кутуна. дустагъда тваз туна. ЛГ, 2003, 4, XII.

ТАХСИРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тахсир квай гьал. Синонимар: тахсирлувал, тахсиркарвал. Антоним: тахсирсузвал.,

ТАХСИРВИЛЕЛДИ нар. тахсирвал хас яз.

ТАХСИРКАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри тахсир квайди. Ахпа, жемятдин разивал аваз, тахсиркарриз ихьтин жазаяр гана... Ф. Гьуьлуьн руш. И кардин тахсиркар ви гъуьл я. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Гуя ванцин лепеди анихъ гадрай Гуьдекани «вичин чIалалди» тахсиркарриз туьнбуьгьар авуна. Б. Гь. Заз эвера. Тахсиркар хуьн патал ЦицIигърин мискIандин сад лагьай мертебада кьилдин кI вал къазамат авай. Ана тахсиркар са куьруь вахтунда, Кьасумхуьрел хутахдалди тадай. С. М. ЦицIигъ-наме.

* тахсиркар авун гл., ни вуж тахсир квайди авун. Камалов Адил тахсиркар авунай. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

ТАХСИРКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тахсиркар тир гьал. Чи чиликай вичиз мугиз кIанидан Гъил хайитIа, тахсиркарвал жедани, А. С. Рекьевай дуст.... хак акъатнавай тахсиркарвилерин вилик пад кьуна, гьам общественный ва гьам хсуси майишатра малдарвилин хипехъанвал, саларбанвални магьсулдарвал артмишдай серенжемар кьабулна... ЛГ, 2004, 15. VII. Гьа са вахтунда абур инанмиш я хьи, Дагъустандин чилел ара датIана тикрар жезвай ягьсуз тахсиркарвилери амай республикайрин крайрин ва областрин агьалийрин рикIерни секин тазвач... А Исм. Квахьнавай инанмишвал.

* тахсиркарвал авун гл., ни тархсирдин кар кьилиз акъудун. Тахсиркарвал авурдан хьиз Зи кьил хура гьатзава. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Тахсиркарвал авуначтIани, къайгъусузвиляй чпин хиве жавабдарвал гьатзавайди абуру инкарзавач. ЛГ, 2002, 12. IX. Наркотикар ужуз туш эхир. Еке пулар регьятдиз жагъидач. Гьавиляй абур залан тахсиркарвилер авуниз мажбур жеда, А. Гьамидов. Зарафат туш, тIегъуьн я.

ТАХСИРКАРВИЛЕЛДИ нар. тахсиркар тир гьал хас яз.

ТАХСИРКАРУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тахсиркар авун, тахсиркар тавун, тахсиркар тахвун, тахсиркар хъийимир тахсир квайди яз гьисабун. Са бязибур тахсиркарна вахтарал... Е. Э. Девран, гьей!

ТАХСИРЛУ прил. тахсирдин кар кьилиз акъуднавай, тахсир квай. И кардин тахсирлу вунни я, юлдаш Мерданова. З. Э. Муькъвел гелер. Антоним: тахсирсуз.

* тахсирлу хьун гл., вуж-вуч тархсирдин кар авурди хьун, тахсир квайди хьун. - Яз гьакI я, амма язух гьайван тахсирлу тушир... Гьайванар садрани тахсирлу жедач. Тахсирлубур гьамиша инсанар я... Ваз и муьгъ аквазвани? ~ ада муькъуьн сивел кам эцигуник хев кутазвачир, адаз са вуч ятIани важиблу гаф заз лугьуз кIанзавайди аквазвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Антоним: тахсирсуз хьун.

ТАХСИРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тахсир квай гьал. Синоним: тахсирвал, тахсиркарвал. Антоним: тахсирсузвал.

ТАХСИРЛУВИЛЕЛДИ нар. тахсирлувал хас яз. Шапериди тахсирлувилелди кьил галтадна; А. А. Лезгияр. Синоним: тахсиркарвилелди, тахсирлудаказ. Антоним: тахсирсузвилелди.

ТАХСИРЛУДАКАЗ нар.. тахсирлу яз. Синоним: тахсиркарвилелди, тахсирлувилелди. Антоним: тахсирсузвилелди, тахсирсуздаказ.

ТАХСИРСУЗ' прил. тахсир квачир. Антоним: тахсирлу.

* тахсирсуз хьун гл., вуж-вуч тархсирдин кар тавурди хьун, тахсир квачирди хьун. Антоним: тахсирлу хьун.

ТАХСИРСУЗ² сущ. -да, -да тахсир квачир кас. Тахсирсуз тахсирлу авунни игитвал туш. А. А. Пад хьайи рагъ.

ТАХСИРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тахсир квачир гьал. Антонимар: тахсирвал, тахсиркарвал, тахсирлувал.

ТАХСИРСУЗВИЛЕЛДИ нар. тахсир квачир гьал хас яз. Синоним: тахсирсуздаказ. Антоним: тахсиркарвилелди, тахсирлувилелди

ТАХСИРСУЗДАКАЗ нар. тахсир квачиз. Синоним: тахсирсузвилелди. Антоним: тахсиркарвилелди, тахсирлувилелди, тахсирлудаказ.

ТАХТ фарс, сущ.; -уни, -уна: -ар, -ари, -ара 1) ацукьун патал тахтадикай, кьулуникай раснавай чка." Атана пуд варз алатна, пачагь и рушни галаз гьамамдиз физ гъазур хьана, гадани пачагьдилай вилик хваран некни гваз фена, тахтунин кIаник чуьнуьх хьана. Ф. Гьуьлуьн руш. КIанзава ваз ацукь цуьквер тахтунал, Амай ничхиррин из дуван, бахтавар. Е. Э. Билбил. 2) шагь. пачагь. вичин къуллугъ кьиле тухудайла, ацукьдай чка. IIIаир къени амазма чи рикIера. Пачагь фадлай гадарнава тахтунай. А. С. Зулумкарди туруналди хел яна... Урус пачагълугъдин тахтунал Петрдин стхадин хендеда руш Анна Ивановна атана... З. Р. Гьажи Давуд.

ТАХТА фарс, сущ кIарасдикай махсус алатралди раснавай кьелечI затI. Тахтадални терез алай. патални кьакьан, са юркунал ихьтин малумат алай... А. А. Лезгияр. КIвалин тахта тунвай чил чуьхуьдай, кIвачин къапар: ботинкаяр, калушар, чекмеяр михьдай. ЛГ, 2002, 15. V. 1948 лагьай йис тир. Хуьруьг Тагьир Тагьирхуьруьн Къазмайрал тахтаяр къачуз заводдиз къвезва. ЛГ, 2003, 9. Х. Синоним: кьул.

* тахта кесек туьрк, сущ. ишлемишунин къайдадиз гъанвай тахта. ТIунни дирек, тахта кесек чIуьл чIугунвай чукьван ава... КьепIир Алидин кI валерин тариф

ТАХТАБИТ туьрк, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера тахтада гьатанвай квак.

ТАХТУН гл., вуж-вуч гьинай хтун тавун.

ТАХХЪАЮ(ЙУ)Н гл., ни вуж-вуч ахъай хъувун тавун

ТАХХЬУН гл., вуч хьун тахвун.

ТАХЪА: * тахъа-тахъ сущ. тахъ-тахъ сесерин ван.

* тахъа-тахъ авун гл., ни-куь тахъ-тахъ сесерин ван арадиз атун. Ам ахварин хиялдиз физ анжах башламиш хьанвай. Тахъа-тахъ авуна кIевиз рак гатана. З. Э. КУТВ-диз фена.

ТАХЪВАЙ тахьун глаголдикай хьанвай причастидин форма. Кил. ТАХЬУН.

ТАХъУН гл., ни вуч 1) жими затI къенез ракъур тавун. Са дидед нек тахъвай стхадизни я сенгер Фатума. С. С. Асландин тегьер Фатума. 2) ички ишлемиш тавун. Гьахъ лагьайтIа, за хъвана кIанзавайди туш. Хъвана лагьана закай масадаз зиянни хьайиди туш. Тахъванани чара авач: и дуньяда тахъвайтIа, агъа дуьньяда ам гудай кас жедайди туш. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* тахъвай пиян сущ. акьулсуз амалар акъатдай кас. А кьей хва тахъвай пиян я. Р.

ТАХЬАй прил. рахазвай вахтуналди гьелелиг авачир. Са замандан тахьай хьтин Уьтквем гьукумат ава чаз. С. С. Еке къуват. Суван яцран пад хкатай карч ама Бед аязриз таб гуз тахьай рекьера. М. Агьмедов. Зи дуьнья.

* тахьай мисал авун (мисалун) гл., ни вуж-вуч хьун тавур, амачир гьалдиз гъун. - Вун архайин хьухь, ада исятда фена лугьуч, лагьайтIа пакамахь лугьуда, пакамалди адан кьилиз яд чими авун завай хьуй, а дангъуздин хва за тахьайда кьас ийида. Гь. Гь. Колхоз. Сагъ са цикIен - Куьн тамаш - Тахьай мисал ийидай. А. Ал. Къаних Мередни кьецIи чIагъ. И жемятар шагьид я, инал Херхема еке чарх тахьай мисал авуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Серкера са пуд бади аш, я шурпа тахьай мисалдай. С. Гьажибегов. Пуд бади. Синонимар: тахьайдай авун, пучун, рекьин, тергун.

* тахьай мисал хьун гл., вуж-вуч пуч хьун, терг хьун. И жуьреда, са касди дисциплина чIурунин ва адан къайгъусузвилин нетижада коллективди хейлин вахтунда чIугур зегьмет тахьай мисал хьана. Б. Гь. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

* <гьич садрани> тахьай хьтин прил. вини дережадин. тариф авуниз лайих. Райондинни хуьруьн арадавай рекьел садрани тахьай хьтин чан атанвай. М. Гь. Им къван, имни терез. ТIебиатдин гуьзелвал, зурбавал рикIик акахьдай ва адан руьгьди гьич садрани тахьай хьтин азадвал гьиссдай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Дугъриданни, им чи районда эхиримжи 20 йисан къене гьич тахьай хьтин агалкьун я. ЛГ, 2004, 15. VII. Чи лап кьилин агалкьунни ам яхьи, чна Россияда "тарих" пешедай гьич тахьай хьтин план туькIуьрна. ЛГ, 2004, 26. VII.

* тахьайдай авун гл., ни-куь вуж-вуч хьун тавур, амачир гьалдиз гъун. За вич ийида хьи тахьайдай. И. Гь. Са шиирдин тарихдай. Синонимар: тахьай мисал авун, пучун, рекьин, тергун.

ТАХЬАЙ тахьун глаголдин формайрикай арадиз атанвай гаф. Кил. ТАХЬУН

ТАХЬАЙЛА тахьун глаголдин формайрикай арадиз атанвай гаф. Кил. ТАХЬУН.

ТАХЬАЙТIА¹ тахьун глаголдин формайрикай арадиз атанвай гаф. Кил. ТАХЬУН.

ТАХЬАЙТIА² кIус тестикьарзавай фикир санлай шартIламишзавай гаф. Диде Самур... Хъсан хьана аваз вун, ТахьайтIа а булахар ГьикI сад жедай? А. С. Лезги куьче. ТахьайтIа чун хьурай гьихьтин Лезги гъуьлни паб, Са уьмуьрдин рекьиз четин Гуз тежедай таб? Б. С. Хизан. Къалура и дагъдай фидай Чаз чинебан жигъирар. ТахьайтIа куь ивидикай Хъвада чна чехирар. А. С. Дагъларин адетар. ТахьайтIа кьил мад баладик акатна? Ваъ, нагъв алач мад саданни вилерал. М. Б. Эминан сурал. Рахадайла ада герен-герен вичин мез пIузарривай гуьцIдай... на лугьуди, тахьайтIа абур кьурана сад-садак ккIида. А. Э. Кьегьал.

ТАХьАЙТIАНИ¹ союз сложный предложенидин са паюна лугьузвай фикир шартIуналди тирди къалурзавай гаф. Эгер ваз гьакI меслят аквазватIа, зун а мехъерикай са кепекдинни хийир тахьайтIани, башуьсте, къведа. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Жувавай хквез тахьайтIани, багъда емишар агакьайла, а куркурар хьайитIани иниз рахкура. Я. Я. Са фурун вакIар

ТАХьАЙТIАНИ нар. са шакни алачиз Мехъеррик зун, талукь миресринбур тахьайтIани фидай, кьуьлерни ийидай, амма... А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТАХЬАНА¹ тахьун глаголдин формайрикай арадиз атанвай гаф. Кил ТАХЬУН.

ТАХЬАНА² союз гьейри. Амма и статьяда чаз Сулейманан шаирвилин яратмишунин карда икьван чIавалди, белки, са тIимилбруз тахьана, малум тушир, вичикай литературада кхьин тавунвай, амма шаирдин яратмишунин рехъ, гьерекатар, къастар вири терефрихъай ачухун патал еке метлеб авай са моментдал акъвазиз кIанзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. -Тахьана ваз завай вуч кIанзава?-машиндай кьил экъисна килигун кьазва Агъарзади. А. Исм. Алукьдай ахвар.

ТАХЬУЙ хьун глаголдин инкарвилин форма. Кил. ТАХЬУН.

ТАХЬУН гл., вуж-вуч хьун тавун. Заз къаргъишар ийидайла,... Лагь «ви къулав тахьурай гьич мугьманар, рикIени ви хажалатдин тIал хьурай!» А. С. Хцихъ галаз ихтилат. «Къуй игит тир бубадихъ Тахьурай хва ажуз тир!» А. С. Хцихъ галаз ихтилат. - Чан аламаз гадра ам зи кицIериз, Хутахдай затI техжедайвал сурарал! А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Вун акваз рикI хуш гьиссерив ацIурай, Тахьурай захъ са келима синихдай. М. М. Чир хьурай. Амани куьн тахьай чка уьлкведа? А. Къ. Саилар. На лугьуди, эгер адан кьил агъуз хьайитIа, амайбуру, гьарма сад санал чпиз кIандайвал яргъи хьанвайбуру, ам шагъвиляй акъудда, кьил ерли хкаж техжервал, адан шагъдамар жакьвада. А. Исм. Эхиримжи кьув. За, уьмуьрда анжах садра хьана, мад тикрар техжедай гъалатI авуна. А. Исм. Эхиримжи къув.

* тахьай мисалун [мисал авун] гл., ни вуж-вуч терг авун, пуч авун. Зурба кIанчIунихъ галаз гьуьжетарзавай адан хурук завай акъвазиз жедани? Ада зун тахьай мисал ийида. М. Ш. 1917 - йисалай инихъ чанарилай гъилни къачуна туькIуьрай, дуьньяда азадвал патал женг чIугвазвай халкьарин даях хьайи СССР тахьай мисална туна. ЛГ.

* тахьайдай авун гл., вуж-вуч ни-куь хьун тавур, амачир гьалдиз гъун. За вич ийида хьи тахьайдай. И. Гь.. Са шиирдин тарихдай. Синоним: гелни галачиз квадарун.

* тахьана (тахьаназ нугь.) хьуй союз 'тахьатIа' гафунин мана гузвай ибара. Амма абур тахьана хьуй, кьацIайвиле тIиш тунвай куьне гьуьлерни чиркинарда... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Гьуьрметлу «Самур» журнал кIелзавайбур, куьн ва куь багърияр са чIавузни тек амукь тавурай. Куьне куьн тек тамир. Тахьаназ хьуй, куьнни, зун хьиз, дердисер жеда. З. Къ. "Чуьнгуьрдин сим хьиз дам атIайла..."

ТАХЬУРАЙ тахьун глаголдин формайрикай сад. Кил. ТАХЬУН.

ТАЦУКЬУН ацукьун глаголдин инкарвилин форма. Кил. Кил. АЦУКЬУН.

ТАЧ¹ кIус 'са шакни алачиз кьилиз акъатда' (алатай вахтунин инкарвилин формада авай глаголдихъ галаз алакъада авайла). Ваз гьер гьатайтIа, зални адан кIвач-кьил гьалт тавуна тач. Ф. Куткунда гьатай жанавур. «Ваь, ам акьван пис жеч, - фикирзава гадади. - Са кьве сятда кьванни ихтияр тагана тач». Б. Гь. Заз эвера. Ви папазни гаремра Тагана тач гила абуру «къуллугъар»! А. С. Дидедин кьисас.

ТАЧ² кIус. 'кьилиз акъудич' (мурадвилин формада авай глаголдихъ галаз алакъада авайла) манадин гаф. Гьар хемисдиз кIан жеди аш, -. Киткид адан руфуник каш, Лугьуз - амай пулни хкваш, - Ийиз тач мехъер къавумди. С. С. Заз чида Куьредин адетар.

ТАЧ³ тун глаголдин къвезмай вахтунин инкарвилин рахунра (норма тир тадач гафунилай тафаватлу яз) ишлемишдай форма. Кил. ТУН.

ТАЧАГЪАЙДИ жагъун тавун глаголдин инкарвилин формайрикай арадиз атанвай гаф. Кил. ЖАГЪАЙДИ.

ТАЧАГЪИЗ жагъун тавун глаголдин инкарвилин формайрикай сад. Кил. ЖАГЪУН.

ТАЧКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са чарх квай гъилин араба. Тачкаяр ацIуриз балугъар лабаздиз хутахзавай. З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: дашка.

ТАЪ нугь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра велед аялдиз багъри итим, вич аладайди. Синонимар: буба, дах.

ТАЪМИН араб, прил. дуланажагъдин барадай архайин тир. Колхоздин гьайванар гатфаралди недай алафралди таъмин я. З. Э. Муькъвел гелер. Яшлу хьайила, чи диде-бубайрин уьмуьр таъминди хьун, сечкичийрин алай несилдин уьмуьр, лайихлуди хьун патал, чи веледри чал ва хушбахт Дагьустандал дамах авун патал къе жуван рехъ дуьздаказ хкяна кIанда. ЛГ, 2003, 27. XI.

* таъмин авун гл., ни вуж-вуч квелди авай гьалда хьун. Бикедиз кIвал, кIвале итим, итимдиз Завай таъмин ийиз тахьай секинвал. И. Гь. Ярашугь.

ТАЪМИНАРУН публ., гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; таъминар авун, таъминар тавун, таъминар тахвун, таъминар хъийимир авай гьалдиз гъун. Советрин власть - миллетрин арада дуствал, стхавал таъминарзавай власть арадиз атана хейлин йисар я. Къ. М. Рекьин риваятар. Хатасузвал таъминарунин мураддалди Иракдин чилелай фин тавун чарасуз я. ЛГ, 2003, 13. ХI.... гимияр ремонтдай база герек тадаракралди таъминардай къурулушар терг жезвай... ЛГ, 2003, 27. XI. Чаз инсанрин руьгьдин игътияжар таъминардай эсерар яратмишзавай, абурун гуьгьуьлар шадардай мярекатар къурмишзавай квехъ гележегдани сагъвални агалкьунар хьана кIанзава, Халил Назирович! А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

ТАЪМИНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера таъмин тир гьал. Школаяр, школа-интернатар холодильный тадаракралди таъминвал авай гьалди секинсузвал кутазва. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТАЪСИБ араб, ктаб, сущ.; -ди, -да сада масадаз жуван къанажагьдалди ийидай эсер. - Аллагьди хуьрай, ихьтин диндин таъсиб гвайбур далудихъ галай чаз квекай кичIе жеда, лагъана... алишверишчиди. А. И. Самур. Са юкъуз лезги халкьдин таъсиб хвейи... игит Шарвилидин макандиз мукьва чкада пара халкьар кIватI жеда... 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Синонимар: авторитет, кесер, нуфуз, таъсир.

ТАЪСИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сада масадаз жуван къанажагьдалди ийидай эсер.

* таъсир авун [гун] гл., ни-куь низ-квез сада масадаз жуван къанажагьдалди эсер авун. Абужаферавай акьван крар ийиз хьанач. Ина ичкидини вичин таъсир тагана туначир, вучиз лагьайтIа Абужафер халу ксай мисикни ичкидиз хвашгелди лугьудайбурукай тир. З. Э. Муькъвел гелер. Чубандихъ, лежбердихъ, гьуьлуьхъ шехьунра вишкан вахтарин лезгийрин уьмуьрдин гзаф таъсир ийидай хьтин шикилар ганва. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Заз зи суалди адаз зерре таъсир тавурди хьиз хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Эгер инсанриз руьгьдиз, рикIиз таъсир тийиз хьайитIа, ам гьихьтин музыка хьурай. ЛГ, 2003, 13. XI. Гъавурда акьазвачтIани, азандин гафари, эфендидин гьайбатлу сесини таъсир тавур кас тунач. Вири майдан секин я. М. Б. ЦIийи мискIин. Синонимар: таъсирун, эсер авун, эсерун.

* таъсирдик <кваз> хьун гл., вуж-вуч нин масадан къанажагъдин эсердик кваз хьун. Пуд виш кIвал авай хуьре анжах коммунистрин ва абурун таъсирдик квай мукьва-кьилийрин ва яр-дустунин са къад аял школадиз кIватI хьана. З. Э. Муькъвел гелер.

ТАЪСИРЛУ прил. эсер ийидай. Литературадин журналрин 50 йисан юбилей, республикадин машгьур манидарри таъсирлу манияр лугьуналди ва шад суфра ачухуналди куьтягь хьана. 'Самур" журнач. 2003, -V» 23. Мадни заз акI тир хьи, адан парталрин чIулаввили къаридин къенепатан экуьвални чимивал генани артухди, дулуди ва таъсирлуди яз къалурзавай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Антоним: тахсирсуз.

ТАЪСИРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -лер, -илери, - илери таъсирлу тир гьал. Антоним: тахсирсузвал.

ТАЪСИРЛУВИЛЕЛДИ нар. таъсирлувал хас яз. Бендер художественный жигьетдай таъсирлувилелди, яшайишдин гьакъикъи шикилар къалуруналди тафаватлу я. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Синоним: таъсирлудаказ.

ТАЪСИРЛУДАКАЗ) нар. таъсирлу лишан хас яз. Синоним: таъсирлувилелди.

ТАЪСИРУН гл., ни-куь низ-квгз; -да, -на; -га, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; таъсир авун, таъсир тавун, таъсир тахвун, таъсир хъийимир са карди ва я масада лагьай гафари авай фикир, ийизвай кIвалахар дегишардай гьалдиз гъун. Ахьтин гьиллебазри, байрамар хьтин кубутри акьалтзавай несилдиз чIурукIа таъсирзавачиртIа, зун раханни ийидачир. М. М. Лезги тIвар алатIа.

Синонимар: таъсирун, эсер авун, эсерун.

ТАЪХИР туьрк. т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пакадал, ахпадал вегьин, кьулухъди ялун.

* таъхир авун гл., ни меслят хьанвай вахтунилай геж кьилиз акъудун. Синонимар: пакадал, ахпадал вегьин, геж авун.

* таъхир хьун гл., вуж-вуч геж хьун. Агакьна халияр пачагьдив эхир, Тахьана рекьера зеррени таъхир. А. Ал. Пуд хали. Синонимар: эглеш хьун, геж хьун.

ТАЮ(ЙУ)Н рах., гл., ни вуж нин; -йда, -йна; -я, -йин, -йрай, -ймир; тай авун, тай тавун, тай тахвун, тай хъийимир тай авун, барабар яз кьун. Фаркь тутуна гада бегдин тайнайтIа... Е. Э. Девран, гьей! Гьавиляй на хъуьруьнин нур какатайвал пайиз тахьуй, КIус паталди агъузиз юкь, Жув ялтахрин тайна тахьуй. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ТАЮНИ, ТАЮНиз тай существительнидин падежрин формаяр. Кил. ТАЙ.

ТАЯ¹ [тhайа] сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра векьерин, самарин кIунтI. Чун Мамрашрин кIунтIал, иесидивай ихтияр къачуна, ратIран къерехдал аламай алатай йисан ягъалрин таяда йиф акъудиз акъвазна. Къ. М. Экуь инсан. Туя, векьерни кьурана, абурукай таяярни кьунва, гатар-кьалар куьтягь хьанва... М. В. Гьарасатдин майдандал. Чун хуьре амаз адакай шиш таяяр эцигдай устIарни хьанай гьа-а! Р. Гь. Зи ирид стха.

ТАЯ² таюн глаголдин эмирдин форма. Кил. ТАЮН.

ТАЯГЪИЗ ягъун глаголдин инкарвилин формалин (таягьун) мурадвилин форма. Кил. ЯГЪУН.

ТАЯР¹ [тhайар] тай существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАЙ [тhай].

ТАЯР² [ттайар] тай существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТАЙ.

ТВАДА, ТВАДАЙ тун глаголдин формаяр. Кил. ТУН [ттун].

ТВАЗ тун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ТУН [ттун1..

ТВАЙИ прил. чIарар кIаняй уьлгуьчдалди атIай. Твайи кьилер алайбур классда садни кьвед авачир. Р.

ТВАР¹ [тhвар] сущ.; -ци, -це; -ар, -ри, -ра цицIибар недай, кIвалин гьаятра жедай еке кьиф кьван вагьши ничхир.

ТВАР [ттвар] сущ.; -ци, -це; -ар, -ри, -ра 1) техилдин куьлуь элкъвей емиш. # къуьлуьн ~, мухан ~, нехуьн ~, дуьгуьд (ин) ~, кIахун ~. Явашдаказ гьерекатзавай къайи гар галукьайла, кьелечI бежгъеррик квай Риза, хьраз вегьей гьажибугъдадин твар хьиз, зурзадай, адак фул акатдай, чиниз вили ранг янавай ам сефилдиз гагь Саруханаз, гагь чилиз килигдай. А. Ф. Риза Зун къекъвезва гьейран яз Бегьер акваз никIерин... АцIай тварар акурла, За гьарайна лугьузва... А. Ал. Хазина. Бегьем са чанта ацIай пахлаяр хьана, чебни тагъарик кумаз кьуранавай, дигмиш хьанвай ири тварар. ЛГ, 2004, 17.II. 2) кIвалин къушариз гудай техил. Складдай верчериз твар къачуна. Р. 3) бедендал экъечIдай элкъвей, куьлуь хар хьтинди.... наркоманрин хам вили хьун, квал акатун, иви кваз къен фин, жендекдиз твар акъатун, къайи фул кваз зурзун акатун, экъуьчун, ажугълу хьун мумкин я. А. Гьамидов. Зарафат туш, тIегъуьн я. 4) са куьн ятIани (накьвадин, къумадин) лап куьлуь кIус. Махачкъала са твар я къумадин Гекъигайла чилин шардив. А. Ал. Каспидикай шиирар. * туьтуьник твар хьун.

ТВАР³ тун глаголдин причастидин форма. Кил. ТУН [тту^н].

ТВАРК сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара кIарасдикай раснавай кIута. Арабадин къвалал алай ящикда рекье герек жедай алатар аватIа аку: рекьуьч, тварк, руцIугул, тарту, гъилин мешер, запундин кIус... К, 1988.23. XI.

ТВАТ кил. ТУТ.

ТВЁРДЫЙ: * твердый знак урус, сущ. кьилдин гьарф (ъ) ва я составной гьарф къалурдай лишан. Лезги кхьинра твёрдый знак кьве дуьшуьшда ишлемишзава: 1) туьтуьхдин ачух тушир сесинин гьарф яз, месела, ваъ, яъ; 2) лезги чIалан са бязи ачух тушир сесер къалурдай составной гьарфарин са лишан яз, месела: къ, гъ, хъ, къв, гъв, хъв.

ТЕАТР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) драматургиядин эсерар сегьнеда къугъунин, эцигунин искусство. Амма 60-70 - йисара кьибле патан лезгийрин чIал, эдебият, харусенят вилик тухунин, фольклор кIватIун, музей, театр, манийрин ва кьуьлерин ансамбль яратмишунин карда и кIватIалдихъ чIехи агалкьунар хьана. М. М. Милли руьгьдин тавхана. 2) драматургиядин эсерар сегьнеда къугъвазвай. эцигзавай коллектив. Ам гьакI чеб лезги театрди эцигай ва кьилди ктабар яз чапдай акъатай кьве пьесадин авторни хьанай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. "Лезги газет" Азербайжанда кхьин къадагъа я, Лезги театрни аниз ахъайзавач... Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул. 3) драматургиядин эсерар сегьнеда къугъвазвай чка.... ял ядай йикъан няниз ам телевизордин кьилихъ ацукьдач. Каминатни галаз театрдиз фида. З. Э. Арифдиз ишара.

ТЕАТРДИН прил. драматургиядин искусстводин устадвилин рекьяй. ЧIехи Гъалибвилин 60 йис лайихлувилелди къаршиламишун патал Мегьарамдхуьруьн райондин культурадин управлениди кьуьлер авунай, театрдин искусстводай, художественный эсерар кIелдай конкурс-смотр тешкилна. ЛГ, 2004, 23. XII.

ТЕБДИЛ кил. ТАБДИЛ.

ТЕБИН нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са дувулдин инсанар вири санлай. - Агь, Миримбег, Миримбег! Яраб ви бегвал икI къакъатда жал?! Яраб бегдин тебин икI авара жеда жал? Гь. Къ. Четин бахт. Синонимар: тухум, сихил.

ТЕБРИК араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са гьихьтин ятIани агалкьун, шадвал мубарак авун. И тебрикдихъ галаз чнанижуван шериквал хушвилелди къалурзава. ЛГ, 2003, 13. ХI.

* тебрик авун гл., ни низ агалкьун, шадвал мубарак авун яз хуш гафар лугьун. Гьелбетда, пленумдал рахадайла, Къияса багълар артухарун тебрик авуна. А. А. Лезгияр. Синоним: тебрикун.

ТЕБРиКДИН прил. тебрик авуниз талукь тир. ЦIадвилин мярекатдал тебрикдин хуш келимаяр гваз гьакI РД-дин Госсоветдинни Гьукуматдин администрациядин отделдин кьилин пешекар М. Мегьамедов, Мегьарамдхуьруьн райондин администрациядин кьилин заместитель Ф. Буржалиев, Ахцегь райадминистрациядин кьилин заместитель Н. Юзбегов ва маса юлдашар рахана. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТЕБРИКУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тебрик авун, тебрик тавун, тебрик тахвун, тебрик хъийимир агалкьун, шадвал мубарак авун яз хуш гафар лугьун.... 1934 лагьай йисан августдин 22-да Вирисоюздин Советрин писателрин съездда Сулеймана азербайжан чIалал рахай вичин речдин гуьгъуьнлай съезд гьа чIалал туькIуьрай шиирдалди тебрикнай. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Ада вичин ва шегьердин Собранидин депутатрин патай махачкъалавийри къазанмишнавай чIехи агалкьунарни рикIин сидкьидай тебрикна ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: тебрик авун.

ТЕБЯГЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нез кIан хьунин гьисс. Синоним: иштягь.

ТЕБЯТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра инсандин къилих.

ТЕВЕГЬУН вегьин глаголдин инкарвилин форма. Кил. ВЕГЬИН.

ТЕВЕКУЛЛАГЬ! || ТАВАКУЛЛАГЬ межд. 'я жен, я тежен' манадин гаф. Исятдани Жавадхана къазран къакъраяр язавай. Ахьтинбуру вичел гьалтай кар гьеле-меле бажагьат туькIуьрда, мили-мили, хъуьтуьл-хъуьтуьл, чIагай-чIагай гафаралди вун тухарна, вилер ицитIна, вичелай гзаф рази яз вун рахкурда. Ахпа кар туькIуьрун - тевекуллагь. Я. Я. Са фурун вакIар. ☼ М. М. Гьажиева ва Б. Б. Талибова тавакуллагь {кил. М. Г. РЛС, 4.398 - наудачу; Б. Т. М. Г. ЛРС) яз ишлемишзавай, 1964 - йисан орфографидин норма тевекаллагь ( кил. М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС), эхиримжи йисарин словарра норма яз тевекуллагь къалурзава.

* тевекуллагь лагьана нар. пис нетижа жеч лагьана, хъсан нетижадик умуд. кутуна. Синоним: бахтабахт лагьана.

ТЕВЛЕ араб, сущ.: -ди, -да; -яр, -йри, -йра ара къарамал ва балкIанар патал эцигнавай дарамат. Адаз акунмазди, им вичин гъуьлуьн буба тирди чир хъхьана. - "Ам тевледа тур", - лагьана пачагьди эмирна. Ф. Гьуьлуьн руш. Пакамахъ тевледиз фейи вакIарбандиз цIугъ ийиз къатканвай цIуьрнуьгъ акуна. З. Э. Муькъвел гелер. Чаз лугьудай: «Урусри... Элкъуьрда куь мискIанарни тевлейриз, И дуьньяда хашперес дин тун патал». А. С. Дидедин кьисас. Синоним: цур.

ТЕГЬЕНГ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ципицIдин шуькIуь яргъи тан. - ЦипицIрин тегьенгар вири кIанелай атIуда чна, - лагьана масада. З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: чIере² .

ТЕГЬЕР араб, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри; -ра 1) винел патан акунар, гьал(ар). Етим Эминаз Тавризда Акунач ви тегьер, суна. Е. Э. Суна, за ваз суьгьбет ийин. 2) къайда. Тегьердин затI хьуй, - вун гъафил жез тахьуй... Е. Э. Къавумдиз.. Азербайжан чIалан грамматикадин къайдаяр бегьем вилив хуьн тавун, гьавиляй гагь-гагь гафарин арада алакъа дин зайифвал ва я дуьз туширвал, бязи гафар азербайжанрин литературадин чIала ишлемишдай тегьерда ва манада ваъ, лезги чIала ишлемишдай манада ишлемишун - ибур Сулейманан шииррин азербайжан чIалаз хас тир лишанар я. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Вучиз кьада вуна гъиле власть, вахъ тегьер амач хьи. С. С. Урусатдиз. 3) тайин тир лишанар хас тир гьал. Дармандикай дава хьайи И тегьер азар Гьинава? Е. Э. Дуьньядиз. - Акъуда машиндавай шейэр, - бегенмиш тушир тегьерда буйругъ гана руфун яцIуда Агьарзадиз. А. Исм. Алукьдай ахвар. Синонимар: жуьре, саягь, къайда. * кардин тегьердин наречие, са тегьерда.

ТЕГЬЕРСУЗ^! туьрк, прил. эйбежер, шаклу жедай. Селима жаваб ганач. Адан чин чIур хьуни ва жендек са гьикI ятIани тегьерсуз гьалда галтад хьуни Зелфидиз вичи вугай суал адаз хуш татайди малумарна. А. А. Умуд,

* тегьерсуз авун гл., ни вуж-вуч лайихсуз, эйбежер гьалдиз гъун. Жегьил дишегьлидин таза чинин гуьрчегвал и кьве рагъул геле лап тегьерсуз авуна. А. А. Умуд.

ТЕГЬЕРСУЗ² нар. гзаф. Кам явашарна, къваларихъ, цавуз килигна; кьуд пад тегьерсуз мичIи тир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.... са бязи наркотикар ишлемишайла, са шумуд декьикьадилай сивера туькьуьл тIям гьатда, цуькIуьн къведа, цихь къаних ва гишин жеда, беден тегьерсуз заланзавайди гьисс ийида. ЛГ, 2004, 8. VII.

ТЕГЬЕРСУЗВАЛ нар. тегьерсуз тир гьал.

ТЕГЬЕРСУЗВИЛЕЛДИ нар. тегьерсузвал хас яз. Синонимар: тегьерсуздаказ, тегьерсуздиз.

ТЕГЬЕРСУЗДАКАЗ нар. къайдайрив кьан тийидай гьалда аваз. Синонимар: тегьерсузвилелди, тегьерсуздиз.

ТЕГЬЕРСУЗДИЗ нар. къайдайрив кьан тийидай гьал хас яз. Синонимар: тегьерсузвилелди, тегьерсуздаказ.

ТЕГЬМЕЗХАН сущ..; -ди. -да; -ар, -ри, -ра недай таза хъчарин са жуьре. Къвезва гатфар кьуьнел алаз билбилар, КьечIенавай никIиз вегьез къуьлуьн тум, Тегьмезханрив ацIур ийиз зинбилар... А. Ал. Гатфар. Вергер, тегьмезханар, кIелен мичер, пилер, сурар, лурсар, шанатар ( пурнияр), цIангурар, эферар -гьисабна куьтягь жедач. ЛГ, 1994, 14. I.

ТЕГЬНЕ араб, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра сада масадаз ам тахсиркар яз гьисабна лугьудай гаф(ар). Дар жигъирни къузадизни гуьнедиз Паяй дуьнья, яб це вуна тегьнедиз; Сад ичкиди - ахмакь ялда - веремна, Сад акъудна - ариф ялда - чешнедиз. И. Гь. Рубаияр.

* тегьне авун [ягъун] гл., ни низ-квез наразивилин гафар лугьун. Дуьньядин крарикай шиир туькIуьрдайлани, гьадан яшайишдиз талукь тир са затIунин ва я кардин тариф ва я синих ийидайлани абур девлетлуйрин патай, гьабурун мецелай. кесибриз тегьне ийиз рахадай. М. М. Гь. ЧIехи шаир. ТахьайтIа вуч я кьван - датIана Дуьньядиз тегьнеяр язава. М. Б. Шаирдин кьиникь.

ТЕДБИР араб, сущ.; ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) игьтият хуьн патал ийидай кар, кIвалах. 2) са вуч паталди ятIани ийидай кар, кIвалах. - Къеледин пуд падни кьакьан накьвадин парудалди кьаз тур. Ахпани вацI элкъуьра гьанихъ, къуй и къеле, и шегьерни кваз це батмиш хьурай. И тедбир вирибуруз бегенмиш хьана. З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: серенжем.

* тедбир гун гл., ни мана ачухарун, баян гун.

ТЕЖеР тахьун глаголдин причастидин форма: хъипи тахьун - хъипи тежер, шад тахьун - шад тежер.

* тежер кьадар [кьван] нар. кьадардиз гзаф. Тежер кьван залан тир кIвалахдин шартIар, Дуланажагъ пара агъур ва чIуру... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. 1941 - йисан гатуз фашистрин Германшдихъ галаз башламишай Ватандин ЧIехи дяведи цицIигъвийрин ягиайишдиз, майишатдиз тежер кьадар еке зиян гана. С. М. ЦицIигъ-наме. Вирида, свас куькIвена кузвай лампа хьтинди я лугьузва, Селминазан тежер кьадар тарифар ийизва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: гзаф, кьадарсуз.

ТЕЖРИБА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са кар ийидай алакьун(ар). Чаз Сулейманан азербайжан чIалал шиирар туькIуьриз алахъунин тежрибадикай рахаз кIанзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Шабан дуьнья акунвай, уьмуьрдин еке тежриба авай кас я. 3. Э. Зулун пеш.

* тежриба авай прил. са кар ийидай алакьун(ар) авай. Колхоздин пешекарар ва юкьван звенодин кадрияр чпихъ хъсан чирвилер ва кIвалахдин тежриба авай, саки вири высший ва юкьван пешекарвилин образование авай кадрияр тир. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Синоним: тежрибалу. Антоним: тежрибасуз.

* тежриба авун (тухун] гл., ни са рекьяй гьакъикъат чирун патал хьун, патал кIвалах(ар) авун. Гьеле исятда жуьрба-жуьр тежрибаяр ийизва. А. А. Лезгияр. - Вуна са тежриба мад хъия. А. А. Лезгияр.

* тежрибадин станция сущ. тайин са рекьяй илимдин кIвалахар тухудай гъвечIи идара. Фицякьра за газетдай Ахцегьрин тежрибадин станциядин крарикай чIехи са макъала кIелна. Б. Гь. Заз эвера.

ТЕЖРИБАЛУ прил. са кар ийидай алакьун(ар) авай. Чкадив агакьдалди тежрибалу арабачийри лагьайвал ая. К, 1988, 23. XI. Гитлера вич тежрибалу адахли хьиз тухузвай. Х. Ш. Ева Браун. Синоним: тежриба авай. Антоним: тежрибасуз.

ТЕЖРИБАЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера тежриба авай гьал. Антоним: тежрибасузвал.

ТЕЖРИБАЛУВИЛЕЛДИ нар. тежриба авай гьал хас яз. Синоним: тежрибалудаказ. Антоним: тежрибасузвилелди.

ТЕЖРИБАЛУДАКАЗ нар. тежриба авай гьалда аваз. Синоним: тежрибалувилелди. Антоним: тежрибасузвилелди, тежрибасуздаказ.

ТЕЖРИБАСУЗ прил. са кар ийидай алакьун(ар) авачир. Антонимар: тежриба авай, тежрибалу.

ТЕЖРИБАСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тежриба авачир гьал. тежрибасузвал себеб яз, рехъ ганвай са бязи кимивилер... квачиртIа, гьелбетда, поэмадин таъсирлувал ва къиметлувал екеди жедай. Гь. Къ. Мерд Алидин мани. Антоним: тежрибалувал.

ТЕЖРИБАСУЗВИЛЕЛДИ нар. тежриба авачир гьал хас яз. Антоним: тежрибалувилелди.

ТЕЖРИБАСУЗДАКАЗ нар. тежриба авачир гьалда аваз. Антоним: тежрибалудаказ.

ТЕЗЕНАГ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичелди чуьнгуьрдин, тардин симерай сесер акъуддай алат. ТIарам хьана цIикьвед симни тарчидин гъилер. Тезенагдик - де дурум це! - акатнавай тIвар. И. Гь. Рубаияр. Са-са симинихъ тезенаг галукьариз, лазим сим тIарамариз, чуьнгуьр чIалал гъана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТЕЙ араб, сущ.; -ди, -да араб алфавитдин гьарф. Я бей, тей, элиф тийижиз Илимдикай рахаз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда.

ТЕК^I фарс, прил. кьадардал гьалтайла, сад тир. Гуьзелрик я вун тек инсан... Е. Э. Суна, за ваз суьгьбет ийин. Ам хуьруьз тек буба кьена лагьана хтаначир. З. Гь. Бубадин кIвал. Лугьуда хьи, тек тар тахьун тамара, Тек булахни тахьуй яргъи кIамара. С. Яман юкъуз чир жеда.

ТЕК² нар. 1) кIус анжах. Зав гвайди тек ви ашкъидин савда я... Е. Э. Ярдин дерт. Колхоздин гамишри хайи барцIакрикай тек кьуд за приходдиз янач. И. В. Чирхчир. Тек вацIуд кас коммунистри тереф хвейи Махсуда ципицIин багълар кутаз башламишиай. З. Э. Муькъвел гелер. Тек дустариз вафалувал хвена за... Хьана даим тек дустарин дидарда. М. Б. Дустариз. 2) нар. сад яз, ялгъуз яз, маса кас галачиз, са вич яз. Ви юлдаш ама тек, ялгъуз... Е. Э. Тумакь яц. Гуьзел яр, вун дуьньяда тек аквада... Е. Э. Тушни яр. Ви юлдаш ама тек, Ялгъуз, Хажалатиз вун кьейи къуз. Е. Эмин. Яру яц. Синонимар: кьилди, текдаказ, текдиз, ялгъуз, ялгьуздаказ, ялгъуздиз.

* тек-бир нар. гзаф тушиз, кьериз-цIаруз, тIимил. БицIек, вун зи рикIел тек-бир атана, -Лагьана за хтай чIавуз яргъарай. А. С. БицIек, вун... Ихьтин декьикьаяр адан уьмуьрда тек-бир хьанай. М. А. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: тек-тек, тек-туьк.

* тек-тек нар. кьериз, гзаф тушиз. Дишегьлийрик жеда тек-тек Чандал гъидайд гьар са эркек. Е. Э. Ви къаматдиз килигайла. Синонимар: тек-бир, тек-туьк.

* тек-туьк нар. кьериз, гзаф тушиз. Кьилди-кьилихь шаирни вахъ – гьейри масадаз Галайвилер ихьтин тек-туьк жеда ваз хьтин. И. Гь. Рубаияр. Синонимар: тек-бир, тек-тек.

* тек шаламар сущ. кьуьл ийидай макьамдин тIвар.... Яна Керим халудиз вичин акунриз килигай тек шаламар макьам. ЛГ, 2005, 28. VII.

ТЕКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера... сад тир гьал. Зи бубадиз ажалдилайни пара теквилихъай кичIедай. М. В. Гьарасатдин майдан. Къе хьанва закай теквилин шагьид, Вири тахсирар гьатай хьиз хиве. Х. Х. Куьгьне кимел.

ТЕКДАКАЗ нар. масад(бур) галачиз. Гьатта шегьре рекьяйни кваз Фидалди вун текдаказ, Фин хъсан я рагайни кваз Юлдаш галаз эрк кутаз. А. Ал. Ваъ, чи уьмуьр... И никIе амай къуьлуьн цуьлерин са шумуд кIунтI хуьз, ада вичин уьмуьрдин йикъар текдаказ, сугъулвилелди акъудзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Балаяр гьар сад са патахь акъатна, дустунин диде текдаказ яшамиш жезвай. ЛГ, 2004, 17. II. Синоним: кьилди, текдиз.

ТЕКДИЗ нар. касни галачиз, сад яз. Вучиз текдиз ава ам, Вучиз рикI шад туш? А. С. Зи гъвечIи руш... Синоним: кьилди, текдаказ.

ТЕКЕ нугъ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) цIегьрен шараг, бала. Синоним: бацIи. 2) еке ва сад-садал алчуд хьанвай крчар. алай цIегь. 3) куьч. лайихвал авачтIани, дережа авайдай кьуна къекъведайди. ☼ И гафунихъ лезги нугъатра гьар жуьредин манаяр ава, кил. Ф. А. Ганиева. Отраслевая лексика лезгинского языка. - Махачкала, 2004, ч.. 37.

ТЕКЕЛИФ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са кас кьейила, адан мукьва-кьилийриз гудай башсагълугъ.

ТЕКЛИФ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са тайин кIвалах авун истемишун, тIалабун, минетун. Къиргьарамбашияр и теклифдал рази хьана, рушаз, чай авуна, гуда ва чпини хъвада... Ф. Гьуьлуьн руш. Вичиз я югъ, йиф тийижиз, Я гьукум, теклиф тийижиз... С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. 2) меслят(ар). Са бязи муаллимри, аялри дидед чIалаз артух фикир гун патан, жуьреба-жуьре теклифар гана... X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир.

* теклиф авун га 1) тайин са фикир арадал вегьин. Алмасов бирдан кис хьана, ахпа ада гьич садани гуьзлемиш тавур са теклиф авуна... А. А Умуд. Алимди акьван асант кIвалах хьиз теклифар ийизвай хьи, на лугьуда ада и тежриба накь вичи авурди я. А. А, Лезгияр. 2) тIалабун (са кар авун). Ваз илифиз теклиф ийин, Аман, бедназар я, гуьзел. Е. Э. Гуьзел, за ви тариф ийин. 3) са вуч ятIани низ ятIани хьун тIалабун.... абуру адаз артух гьуьрметар ийиз, недай-хъвадай теклиф ийиз хьана. А. Ф. Бубадин веси.

ТЕКЛИФСУЗ нар. теклиф тавунаваз.

ТЕКЛИФУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; теклиф авун, теклиф тавун, теклиф тахвун, теклиф хъийимир 1) фикирдиз, зигьиндиз кьабулун тIалабун. Уьмуьрди заз теклифзава сюжетар, Сюжетри зав ийизва хупI гьуьжетар! Г. Ханов. КIепIербан. Юкьван школадин аялриз ва хайи халкьдин фольклордал рикI алай ксариз теклифзавай махарин и кIватIал чеб фадлай печатдиз акъатай ва гила лап кьит хьанвай... ктабрикай менфят къачуна туькIуьрнавайди я. Гь. Гашаров. Сифте гаф. - 2) са вуч ятIани авун меслятун. Мафи хала, къецихъ акъвазмир, ша кIвализ, - лагьана за адаз кIвализ теклифна. Н. М. Жандар Магьамай. Абуру гьарда са гьилле, багьна-затI жагъурна, Пирали кIвалахдилай чукурнай ва адан чкадал ЦIихкеримаз теклифнай. М. С. Дуст.

ТЕКНЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра яргъивилихъди къен авай ачух еке къаб.

ТЕКСТ урус, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери. -ера са никай-квекай ятIани чарчел авунвай кхьинар. -Тербия гун патал аялрин ктабра. хьана кIанзавай шикилар къешенгбур, текстинин мана-метлебдихъ галаз кьазвайбур хьун чарасуз я. А. Фет. Алим, художник, педагог. 2003 - йисан 2б-июлдиз гьа и йисан июлдин вацра Конституционный Собраниди кьабулай РД-дин цIийи Конституциядин текст печатдиз акъудна. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТЕКЬЕЙ: кьин (текьин) глаголдин причастидин форма.

* текьей къуьрен шурваяр тIуьн гл., ни кар кьилиз акъат тавунмаз адан нетижадин менфятдикай рахун. «Яргъал алач! Шуьреда съезд куьтягь хьанмазди, беглеринни ханарин, помещикринни мулкударрин - девлетлуйрин чилер пайда, чахъни чилер жеда», - лугьуз чил авачир лежберри текьей къуьрен шурваяр незвай. З. Э. Муькъвел гелер. * хва текьей, хва текьейдан хва.

ТЕКЬИН гл., вуж-вуч; -ена; -ирай кьин тавун. «Къе текьейтIани и мукьвара чна ви дуван акI аквада хьи, фикирна «ПиспIи Хидира». Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

ТЕКIеНИ кил. ДЕКIЕНА.

ТЕЛ сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера телеграфдалди ганвай тади хабар. Арбен Кьардашан «Нехирбанни лекь» эсерда бубади гайи телдалди хва Севзихан хуьруьз хквезва А. Фет. «Нехирбанни лекь» повестдин гьакъикъат. Синоним: телеграмма.

* тел ягъун [гун] гл., ни низ телеграфдалди хабар ракъурун. За Бакудиз тел яна, Заз башмакьар гьваш лагьана. Ф. Низ гурай тел, вуж атурай за тагана, Беневшадиз гудани тел, бубудиз... А. С. Телер. - Гададиз тел ягъ тавурай, хтайла лагь... М. Б. Футболист

ТЕЛЕВИДЕНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра яргъал мензилра шикилар, рахунар кваз гузвай передачаяр къалурдай, кьабулдай затI. Са. жуьредин машин атанва. Телевиденидай я лугьуз а машинадай яргъи резинар акъудиз аппаратар туькIуьрзавай. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Дуьз я, эхиримжи йисара кIелзавайбур машгъуларун, абурун фикир, кьатIун желбун патал тарсара гзаф кьадар техникадин такьатар ( радио, кино, телевидение, компьютер ва маса тадаракар) ишлемишзава... ЛГ. 2004, 21. X. Радио, телефон, телевидение - ибур инсандин игьтияжриз элкъвенва... ЛГ, 2004, 21. X

ТЕЛЕВИЗОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шикилар, рахунар кваз гузвай передачаяр кьабулдай, къалурдай аппарат. Йоъ, чпиз гьич хабарни авачирдай кьазва гьа! Махачкъаладай, телевизоррай къалуриз, Корреспондетар атанвайди куь рикIелай алатнавани? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Телевизордал алкIанвай аялри, дехьненбур хтанвайдай кьуна, мад дахдиз эверна. Б. Гь. ТIварун стхаяр.

ТЕЛЕГРАММА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра телеграфдалди ганвай тади хабар ва ам алай чар. Брежневаз ва Алиеваз ракъай телеграммайра абурун вагьши сиясат, лезгийриз дуван кьун, и халкьдиз къарши Азербайжанда кьиле физвай шовинист гьерекатдикай «Лезгистандин хабарар» газетди вичин сад лагьай нумрада маракьлу ва таъсирлу материалар чапнава. М. М, Уях хьухь, лезгияр.

* телеграмма гун гл., ни низ телеграфдалди тади хабар гун. Ам кучуддайла, къунши хуьрерни кIватI хьанвай. Рухваяр, телеграммаяр ганвайтIани, садни хтанвачир. З. Гь. Бубадин кIвал. Синоним: тел.

ТЕЛЕГРАФ урус, сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра симера аваз яргъа чкадиз хабар гудай электрикдин аппарат, Жегьилдин хиялар телеграфдин симер хьиз гьарнихъ чикIиз хуьшрекандин муг хьиз аруш жезвай... З. Э. Рамзият.

ТЕЛЕГРАФИСТ урус, сущ.: -ди, -да; -ар, -ра, -ра телеграфдин аппаратдал кIвалахдайди.

ТЕЛЕГРАФиСТВАЛ сущ.; вили, -иле; -илер, -илери, -илера телеграфистдин пешекарвал.

ТЕЛЕПЕРЕДАЧА урус, сущ.; -ди, -да: -яр, -йри. -йра телевиденидай гудай, телевизордай килигдай передача. Кхьихъ ман са макъала. Вун журналист я хьи. Радиодай кIела. Са телепередача гьазура. Вижевай са затI. 3. Гергерви. Бакьарей Бакъураякай нагъил.

ТЕЛЕСКОП урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цава авай гьетериз килигдай дурбу, аппарат. Гьайиф, гьайиф, телескопар, микроскопар аватIани, Бязибуруз аквазвач и дуьньяда Уьмуьрдин тангар. А. Ал. Тангар.

ТЕЛЕФ * телеф авун гл., ни-куь вуж-вуч чан кумачир гьалдиз гъун. Пачагьди кьушунриз лагьана: «Ни аждагьан телеф авуртIа, гьадаз за Гуьзел Гьуьруь гуда». Ф. Нехирбандин хва. Синоним: телефун.

* телеф хьун гл., вуж чан кумачир гьалдиз атун. Телеф хьана хан вични, Пехъи хьанвай са кицI хьиз... Ф. Шарвилидкай риваят. Писвилерни ишлемишиз, Уьмуьр михьиз телеф хьайи... Е. Э. Мубарак Исмаил. Телеф хьана къушадавай итимар... А. С. Гъетер, гьетер... - Дегьзаманайра къати женгер фена, чи ата-бубайрияай гзафбур телеф хьайивиляй, инал «Ажалдин дере» лагьай тIвар акьалтнава. Б. Гь. "ТIварун стха. КцIар республикада аялар гзаф телеф жезвай районрикай сад я. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? - Къуй! Къуй амай вири дуьнья сагъ амукьрай! Зун телеф хьурай! А. Исм. Алукьдай ахвар. Синонимар: кечмиш хьун, кьин, а дуьньядиз фин. чан хкатун, къирмиш хьун.

ТЕЛЕФОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра электрикдин симерай ва я радиодай санай масаниз рахадай аппарат. Телефонди зенг яна. Махсуда трубка къачуна яб акална. З. Э. Муькьвел гелер. Гуьлселемаз ведре къачуна къажгъандиз яд цаз кIан жеда. Телефонди зенг ийида. Ада трубка хкажда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* телефон авун гл., ни низ телефондай зенг авун ва рахун. Вичин вилик квай устIар алайвал туна, главный инженерди гьарниз телефонар ийиз башламишна. Б. Гь. Вили вилер.

ТЕЛЕФОНДИН прил. телефондинди тир. А патарин халкьариз и чIехи шаир акьван хуш жедай хьи, абур, незвай фу-ризкьи туна, адакай, телефондин симерал ацукьнавай чубарукар хьиз, хуш келимаяр рахадай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

ТЕЛЕФОНИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра электрикдин симерай санай масаниз рахун тешкилзавай алпарат(ар) авай чкадин къуллугъчи.

ТЕЛЕФОНИСТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера телефонистдин пешекарвал.

* телефониствал авун гл.; ни телефонистдин пешекарвал авун. Диргъ-диргъ ийиз ягъизвай зенгериз жаваб гуз, кIвале зи кеспи адаз телефониствал авун тир. З. Э. Зулун пеш.

ТЕЛЕФОНИСТКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра телефонист дишегьли. Шахмарданов телефонисткадив рахана. А. А. Лезгияр.

ТЕЛЕФОНИСТКАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера телефонисткадин пешекарвал.

* телефонисткавал авун гл., ни дишегьлиди электрикдин симерай санай масаниз рахун тешкилзавай аппарат(ар) авай чкадин къуллугъчивал авун.

ТЕЛЕФУН гл., ни-куь вуж-вуч; -а, -ин, -рай, -мир; телеф авун, телеф твун, телеф тахвун, телеф хъийимир чан кумачир гьалдиз гъун. - Ингье ви ажал! Вун чна гьа и цIалди телефда! Ви чан куда гьа и ялавра! -гъарайзава суд ийизвайбуру. А. Исм. Алукьдай ахвар. Низ чир хьуй, дуьньядал гьикьван дявеяр хьанатIа, гьикьван халкьарин ивияр экъичнатIа, халкьарин чилериз, культурайриз кIур ганатIа, миллетар телефнатIа. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: кьин, телеф авун, чан хкудун.

ТЕЛЯГЪИЗ телягъун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ЭЛЯГЪУН.

ТЕМА урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра рахун, кхьин ва я музыка квекай ятIа, гьам, гьадан асул фикир лугьузвай тIвар. Гьа икI, писателди хкяна вичин эсерда къалурзавай гьаларин кIватIалдиз эсердин тема лугьуда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Рабочидкай шиир кхьин лап фадлай, дуьз лагьайтIа, зи рикIелни алазвай. Амма тема заз гьулдандин цал галай къачуз тежер къеле хьиз акъвазнай. А. С. Рабочийдикай мани.

ТЕМБЕК кил. ТЕНБЕК

ТЕМЕН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIанивилин гьиссер къалурун патал сада масадан пIузаррал, хъуькъвел, пелел вичин пIузарар эцигна кьезилдиз фитIиндай гьерекат. Минет хьуй, ваз минет... Юзамир, Юзамир. Кьуна кьил Са легьзе, МичIа вил, Са легьзе. Са легьзе - са герен, Къачун за са темен. Юзамир, Юзамир. М. М. Юзамир. Синоним: пIагь

* темен гун гл., ни низ са нихь ва я квехъ ятIани авай кIанивал, гьуьрмет къалурун патал адав пIузарар агудун. Тек са темен гана лугьуз, Ви пIузардал гел жедани? Ф. Жегьил вахтар хкиз рикIел, Ви кагъаз эцигиз пелел, Гагь темен гуз, ийизва кIел; Вахъ я зун гьелек, Пакисат. Е. Э. Пакисат. Ахпа са манийвални тийизвай Айисат виниз хкажна къужахламишна, темен гуз кIан хьана... А. А. Лезгияр. Агьмед къужахламишна адан пелез темен гана. А. И. Самур. Хтанва зун зи стхадиз-лезгидиз Лезги чIалал лезги салам гун патал. Темен гана дидеди гъир ризкъидиз, им сагълугъай ацIай бокал хьун патал. А. Ал. Шалбуз дагъ. Лезги итимар са-садахъ галаз гьикI гуьруьшмиш жезватIа, фикир ганани куьне? Са-садан сивиз темен гуда са бязи ксари. Лезгияр патал гьич ухшар аквазвач заз и крар. "Самур" газ., 2002, 21 XI. Синоним: пIагь гун, кIуф гун..

ТЕМПЕЛ¹ фарс, прил. кагьул, са кар, гьерекат ийиз ашкъи тежер. Жасад темпел, инсаф рикIел гъиз течиз... Е. Э. Нефсиниз. Маргъухъандин гьекь хуш я заз, Темпел инсан таниш тахьуй. Ш-Э. М. Зи дуьа. Садра къуншиди къачуна са лам, Вич гзаф темпел, буйдиз тIарам тир. А. Ал. Садра къуншиди...

ТЕМПеЛ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кагьул, са кар, гьерекат ийиз ашкъи тежер кас. Собранияр, совещанияр кьиле тухуз, хъсандиз кIвалахзавайбуруз чухсагъулар малумариз, темпелриз туьмбуьгьар ийизвай. СМ. ЦицIигъ-наме. Несрединан къамат гуналди, халкь темпелрал, алчахрал, шкьакьрал, инсафсузрал, хаинрал хъуьрезва, инсанвал, мердвал тестикьарзава. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Сада-садаз гъуьрметзавай, куьмекзавай, векъи гаф ишлемиш тийизвай, рикIивай зегьмет чIугун, масадалай аслу тахьун инсандин кьилин винизвал яз гьисабзавай хизандай темпелар, явакьанар надинж' акъатдач эхир. ЛГ,2004, 28.II.

ТЕМПЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера темпел тир гьал. Къизил гзаф хьуникди хъийизвач кIвалах - Темпелвили рекьева, хьухь вун зи чIалахъ. А. С. Зи бубади... КIвалахдик квачиз кьарай текъведай Сейфуллагьдиз темпелвал квай ва кIвалах ийиз тежезвай инсанар хуш тушир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* темпелвал авун гл., ни кIалахдивай кьил къакъудун. Синоним: темпелвалун.

ТЕМПЕЛВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; темпелвал авун, темпелвал тавун, темпелвал тахвун, темпелвал хъийимир кIвалахдив рикI гвачиз эгечIун. Ада вичи кIелдайди туш, - и кар заз, жуван гъилин вад тIуб хьиз, чида. Корректурани автордив кIелиз тазвайди я. Темпелвалзава. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Синоним: темпелвал авун.

ТЕМПеЛВИЛЕЛДИ нар. темпелвал хас яз. Синоним: темпелдаказ.

ТЕМПЕЛДАКАЗ нар. темпел яз. Синоним: темпелвилелди.

ТЕМПЕРАТУРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) гьавадин чимикъайивилин ва я инсандин сагъламвилин дережа градусралди къалурдай уьлчме. # ~ аватун, ~ хкаж хьун, ~ дегиш тахьун. Гьавадин температура термометрдалди алцумда. З. К. ТIебиат чирун. Температура шартIлу лишанрин куьмекдалди кхьида. Месела, чимивилин 5 градус икI кхьида: 5", мекьивилин 5 градус икI кхьида: -5°. З. К. ТIебиат чирун. 2) инсандин сагъламвални сагъламсузвал ва гьавадин къайивилинни чимивилин кьадар къалурдай градусар. Адан температура гьамиша сад я: 37. Р.

ТЕМЯГЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са вуч ятIани жуванди хьана кIанивилин гьисс. Са Эминан темягьар вахъ пара туш, Зун галачиз гьала девран, къизил цам. Е. Э. Къизил цам.

* темягь авун гл., ни. жуванди яз хьунин гьисс гъун. Зирба гуниз темягь уна, Килени тагуз туна... Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Синонимар: темягьвал авун, темягьун.

* темягь фин |ацукьун| гл., нин квел жуван хсусиди хьунин хиял фин. Дишегьлидин гуьрчегвал, милайимвал акурла, итимрикай гьар садан темягь адал физвай. Ф. Буьркьуь темягь. Яру тав акъатнавай якIал адан темягь фена. З. Э. Муькъвел гелер. Фирдавай. багълар жезвачир куьтягь. Гуьрчегвилел лап физвай чи темягь. А. Мут. ЦIийи багъ.... живеди гуьрчегарнавай тарарал зи темягьар, сифте сеферда аквазвайд хьиз ацукьзавай. ТА. Мехъер куьтягь тахьанмаз. ШуькIуь, шемер хьтин лацу тупIар, ярни къиб кужумнавай и чинин къваларив акьван хъуьтуьлдаказ, успагьивилелди агат хьанва хьи, гьатта абурал Велиметан темягь физва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТЕМЯГЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са вуч ятIани жуванди хьунин къаних гьисс авай гьал. Синоним: темягькарвал.

* темягьвал авун гл са вуч ятIани жуванди яз хьунин фикир, хиял ракъурун, гьисс авун. Темягъвилер ийиз пара къуьл угъридив тухуз туна... Е. Э. Дуст Ягьиядиз. ФитIре, зеэр, закат гуда гьар йисуз, Чарадан малдиз темягьвал ийидач, МискIандиз физ капIда гьар жуьмядин кьуз, Аллагь, пайгъамбар рикIелай гьич фидач. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Синоним: темягь авун, темягьун.

ТЕМЯГЬКАР¹ прил. масадан шейинихъ къаних, темягь жедай. Синонимар: азгъун, мискьи, невс авай, кIеви, тух тежер. Антонимар: гъил ачух, жумарт.

ТЕМЯГЬКАР² сущ.; -ди, -да; ар, -ри. -ра масадан шейинихъ къанихди, темягь жедайди. [Мегьамедбег] Пагь Лут-Эфенди, мад а темягькарар тух жезмайбур туш. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Алдатмишда тапархъанди темягькар: Са тамашун кьве шигьидихъ яз хьана. А. Ал. Рубай.

ТЕМЯГЬКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера темягькар тир гьал. Синонимар: азгъунвал, къанихвал, мискьивал. Антоним: темягьсузвал.

* темягькарвал авун гл., ни масадан шейинихъ къанихдан, темягь авай гьиссер авайдан амалар авун. Синонимар: къанихвал авун, мискьивал авун

ТЕМЯГЬКАРВАЛУН гл., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; темягькарвал авун, темягькарвал тавун, темягькарвал тахвун, темягькарвал хъийимир масадан шейинихъ къанихдан, темягь авай гьиссер авайдан амалралди эгечIун. Синоним: темягькарвал авун, къанихвалун, мискьивал авун.

ТЕМЯГЬКАРВИЛЕЛДИ нар. темягькарвал хас яз. Синоним: темягьсузвилелди.

ТЕМЯГЬСУЗ прил. масадан шейинихъ къанихвилин гьиссер авачир. Антоним: темягькар.

ТЕМЯГЬСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера масадан шейинихъ къанихвилин гьиссер авачир гьал. Антоним: темягькарвал.

ТЕМЯГЬСУЗВИЛЕЛДИ нар. темягьсузвал хас яз. Антоним: темягькарвилелди.

ТЕМЯГЬУН гл., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; темягь авун, темягь тавун, темягь тахвун, темягь хъийимир къанихвал авуна чарадан шей жуванди ийиз алахъун. Гуя рикIе лап туькьуьлвал гьатнава, ада къастуналди папIрусдиз темягьзава, чина биришарни туна, адай туп-туп гумар акъудзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТЕНБЕК || ТЕМБеК фарс, суш.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) туькьуьл ни къведай гьяркьуь пешер алай салан набатат. Тенбекдин ватан Америка, анани Гаити островдин Тобаго вилаят я ( анай чаз картуфар ва истивутни атана). ЛГ, 2005, 5. VIII. 2) а набатат кьурурна, чукIулдалди куьлуь авуна пIапIрус ийидай затI. И арада Вагьаб патав гвайтIа, папрусдин гумни вижевай фитIиниз жедай, амни инал хьанач. Абаса тембекдин ниэдихъ къарихвал гъиссна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьарай атIанва Абасан, ада вичин пенжекдин жибинра гьакI гъилер экъуьрзава... Эхирни ада анай тенбекдин кисе акъудзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ И гафуникай гегьенш малуматар кил.: А. Г. Туьлмегьамедов. Тенбек || "Лезги газет", 1997, 14. III

ТЕНБЕКДИН прил. 1) тенбек авай. Жибиндай тенбекдин кисе акъудна... Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. 2) тенбек цадай.

* тенбекдин пIапIрус сущ. тенбекдикай авунвай пIапIрус. Алимегьамеда са яргъи тенбекдин пIапIрусдик чахмахдалди цай кутуна... - Югъ жезва гьа! - лагьана. А. Ф. Бубадин веси.

ТЕНГ туьрк, прил. сад хьтин, барабар тир. Гьуьруьни гъилмандиз ухшар, Лап тенг, барабар акуна. Е. Э. Гьуьруьдиз ухшар акуна.

ТЕНГеРАК || ТЕНГЕРИ т-б. сущ.: -ди, -да -ар: - ри, -ра. са дараматдин кьве кIвалин ара. КIвачин къапар тенгерак ацIай, Ихтилатар. Къула гурлу цIай. И. Гь. ПипIиндин ваъ... Синоним: дегьниз, коридор.

ТЕНГЕРИ кил. ТЕНГЕРАК.

ТЕНТЕС прил. таб квай. Хъуьрена чIагана физвай адан шумал беденди, тентес нацIуни хьиз, гьарнихъ ян гузвай. Б. Къ. Къарачи.

* тентес хьун гл. таб квай гьалдиз атун. Тентес хьайи гъилери кьунвай кьатIарин къваларилай, галтад жез, генани стIалар акатайвал суфрадал авахьзавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз,

ТЕНТеСДИЗ нар., тентес яз, таб кваз. Эркекдин саягъда , гъилер далудал эцигна, тима тик гьаятдин юкьвал, кузвай ракъиник акъвазнавай багъри кас акурла, тентесдиз къвезвай гадани садлагьана уях, викIегь хьана. А. Къ. Къарачи.

ТЕПЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дуьзендилай цавухъди хкаж хьанвай хур квай чил. Дагъдин цIегьери чеб крчарихъди къвалахъ галай кIамуз вегьена, эцигнавай цал хьтин тик тепедин кIаниз катна. А. И. Самур. Хъуткъунна инихъ-анихъ килигай гададиз тепедилайгъуз чукур хъийизвай кьве кал акуна. Б. Гь. Заз эвера. Синонимар: гьуьндуьрлух, кIунтI.

ТЕПИЛМИШ: * тепилмиш хьун гл., вуж 1) нел-квел гъалибвал къазанмишун патал сихдаказ фин. Партизанар пуд патахъай шегьердал тепилмиш хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Кьиличак ажугъ ква. Яраб Велиметал тепилмиш жезватIа?! Велиметан чинин рангар атIана. В. М. Гьарасатдин майдандал. 2) гьинихъ, гьиниз хъел кваз, ажугълу яз фин.: .. гачал кIвачел къарагъна, гъиле са вагьрамни кьуна, ам фекьи галай патахъ тепилмиш хьана. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Чим кумай жанавурдин хам къуьнел вегьей Сагъир хуьр галайвал тепилмиш хьана. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам.

ТЕР: тер-тер нар. четинвилелди, кичIез-кичIез. Яваш-явашди вилер ахъайзавай дагъларин веледри гагь-гагь татаб жез, тер-тер къекъвез башламишнай. З. Э. Муькъвел гелер.

ТЕРАКТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара тайин са чкада яшамиш жезвайбуруз хатакар кьилиз акъуддай мярекат. Бес я лугьун: инсанрин рикIер архайин тир, секиндиз ксана къарагъна, кIвалахал физвай, пакад йикъакай кичIевал авачир. "Киллер", "рэкет", "теракт", "инсанар чуьнуьхун" Ван хьайи гафар тушир. Ж. Примов. "Гьяж" ктабдикай кIелайдан фикирар. Алай девирда, капитализмди арадал гъанвай кьван террористар, терактар, наркоманар, рэкетирар, вагьабистар, экстремистар, инсанар чуьнуьхзавайбур, кIвалер атIузвайбур, чалкечирар... вуч я! Р. Исаев.

ТЕРБеТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ~ра жув халкьдин арада тухудай къайда(яр). Синоним: тербия.

* тербет гун гл., ни низ-квез умуми къайдайрив кьадай гьалдиз гъун. - Чун вири инсанар язва. Амма инсанвал хуьн патал жуван чIуру фикирриз тербет гана кIанда. 3. Э. Рамзият. Инал, и пак тир пIирел, Аллагьдивай сафавал кIанзавай чIавуз кьванни нефсиниз тербет гуз жезвач. Куьн хьтин къанихбур себеб яз цаварилай цIай къурзава. С. Ярагъви ашукь Уьзден

ТЕРБИЯ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсанди вич халкьдин, жемятдин арада тухудай къайда(яр). Чи тербия гьатта кьепIинин макьамдилайни башламиш жезва. З. Гь. КьепIинин аваз. Мехъерар йикьериз элкьуьрун гзафни-гзаф жегьилрихъ галаз тербиядин, несигьатчивилин кIвалах гъиляй вегьинлай аслу жезва. ЛГ, 1992, 31. X. Синоним: тербет.

* тербия авачир прил. низ жув халкьдин, жемятдин арада тухудай къайда(яр) чин тийир ва а къайдайрал амал тийир. Синоним: тербиясуз.

тербия гун ни, низ инсандиз вич халкьдин, жемятдин арада тухудай къайда(яр) чирун. Хъсан туширни эгер вуна тербия эвелни-эвел жуван мукьув гвайбруз ганайтIа. А. А. Умуд. Акьалтзавай несилриз чирвилер, тербия гун - им чи пак буржи я. ЛГ, 1992, 1. IX. - Тербия гун патал аялрин ктабра хьана кIанзавай шикилар къешенгбур, текстинин мана-метлебдихъ галаз кьазвайбур хьун чарасуз я. А. Фет. Алим, художник, педагог. Синоним: тербияламишун.

ТеРБИЯДИН прил. инсанди жув жемятдин арада тухунин адетар хуьниз талукь тир. Мехъерар йикьериз элкьуьрун гзафни-гзаф жегьилрихъ галаз тербиядин, несигьатчивилин кIвалах гъиляй вегьинлай аслу жезва. ЛГ, 1992, 31. Х.

ТЕРБИЯЛАМИШ: * тебияламиш хьун гл., вуж жув жемятдин арада тухунин адетар чир хьун ва абур кьилиз акъудун.

ТЕРБИЯЛАМиШУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тербияламиш авун, тербияламиш тавун, тербияламиш тахвун тербияламиш хъийимир инсанди вич ва я масад обществода тухунин адетар хуьдайвал чирун. Мугьмандиз аламат хьана: рушари диде инсандайни гьисабзавач. Ам аватIани хабар авач. ГьикI тербияламишнаватIа килиг. Рахана хъсан, туькIвей, гилан аямдин марифат къачунвай хизан я. А. А. Лезгияр. Школадиз къуллугъ авунилай, цIийи несил тербияламишунилай гуьзел кар авайди туш. З. Э. Арифдиз ишара. ЧIехи бизнесдал машгъул, алай аямдин карчи тир Асан Нуьдуьрбегов чавай сифтени-сифте дагъвийрин лап камаллу адетралди хъсандиз тербияламишнавай кас я лугьуз жеда. ЛГ, 2003, 27. XI. "Шарвили" эпосдин идеяйралди несилар тербияламишунин кIвалахар суварилай гуьгъуьнизни, ара атIунар авачиз, давамарун чарасуз я. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Синоним: тербия гун.

ТЕРБИЯЛУ прил. жув жемятдин арада тухунин адетар хуьнин чирвал авай ва а адетар кьилиз акъудзавай. Тербиялу аял хьунухь диде-бубадин бахт я. Антоним: тербиясуз.

ТЕРБиЯЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -терн, - илера жув жемятдин арада тухунин адетар чир хьунин гьал. Антоним: тербиясузвал.

ТЕРБИЯЛУВИЛЕЛДИ нар. жув жемятдин арада тухунин чирвал аваз, а адетар хуьз. Гьар са касди вич тербиялувилелди тухуни халкь вини дережайриз акъудда. Р. Синоним: тербиялудаказ. Антонимар: тербиясузвилелди, тербиясуздаказ.

ТЕРБИЯЛУДАКАЗ нар. жув жемятдин арада тухунин чирвал аваз, а адетар хуьз. Синоним: тербиялувилелди. Антонимар: тербиясузвилелди, тербиясуздаказ.

ТЕРБИЯСУЗ прил. жув жемятдин арада тухунин адетар кьилиз акъуд тийизвай. Тербиясуз бала диде-бубадин бела я. Р. Синоним: тербия авачир. Антоним: тербиялу.

ТЕРБИЯСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера жув жемятдин арада тухунин адетар чир тавун, тавунин гьал. Антоним: тербиялувал.

ТЕРБИЯСУЗВИЛЕЛДИ нар. жув жемятдин арада тухунин адетар чин тийиз, а адетар хуьн тийиз. Синоним: тербиясуздаказ. Антонимар: тербиялувилелди, тербиалудаказ.

ТЕРБИЯСУЗДАКАЗ нар.; жув жемятдин арада тухунин чирвал авачиз, адетар хуьн тийиз. Синоним: тербиясузвилелди. Антонимар: тербиялувилелди, тербиялудаказ.

ТЕРБИЯЧИ туьрк, сущ.; -иди, -ида; -ияр, -йри, -йра инсанди жув жемятдин арада тухунин адетар чирдай пешекар. Гуьгъуьнилай им вичиз хас тир пешедал чIухгуна, Ам интернатда тербиячи я. 3. Э. Зулун пеш.

ТЕРБИЯЧиВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера тербиячи тир пешекарвал. Са кеспидик квачиз кьуьдни акъудиз жедач. Рамзият детдомда тербиячивилел акъвазна. З. Э. Рамзият.

ТЕРГ араб: * терг авун гл 1) тахьай гьалдиз гъун. Динни иман яр паталди терг авур Салгьан я зун къе... Е. Э. Хьана. Халисат терг ийидай план туькIуьрна. З. Э Муькъвел гелер. 2) куьч. тун, кьулухъ авун. Айиб ая, ви гьуьрмет за хайитIа, Вун терг уна маса касдиз фейитIа... Е. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет. Синонимар: гьич авун, пуч авун.

* терг хьун гл., вуж-вуч са вуч ятIани авачир, тахьай гьалдиз гъун. Гьа икI, акваз-акваз, хайи чIалар терг жезва, X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир. Халкь терг тахьана амукьун патал, Герек я рахун чун лезги чалал... О. Гьуьсейнов. ЧIал хуьх, лезгияр, Чил хуьх, лезгияр!... гимияр ремонтдай база герек тадаракралди таъминардай къурулушар терг жезвай... ЛГ, 2003, 27. XI. Синоним: пуч хьун.

ТЕРГУН гл, ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; терг авун, терг тавун, терг тахвун, терг хъийимир 1) пуч авун, тахьай гьалдиз гъун. Чна, гарнизон тергна, а яракьар халкьдин гъиле твада ва Дербент азад ийиз фида. А. И. Самур. Ракъинин гуьмбетди вун терграй, кач, гьарайна рушан. вилик чукурна. А. И. Къиргъин. 2) тун, бегенмиш тахьун. Беген тушиз кIвал-югъ тергда на, Халидикай дуван кудай сергда на. Е. Э. Ватандай катзавайбуруз. Синоним: пучун.

ТЕРЕЗ(АР) фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са нин ва я куьн ятIани заланвал алцумдай алат. Тахтадални терез алай. А патални кьакьан, са юркунал ихьтин малумат алай... А. А. Лезгияр. Тадиз терезар вахкана, амай кьве ящикни таксида эцигна, базардал аламай хуьруьнвиярни галаз зун Алексеяз мугьман хьанай... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Ахпа кIват хьанвайбуруз лежберри фу арадиз гъун патал ишлемишай куьгьне сенятар - кIарасдин кьуьквер, йирфер, терезар, кIарасдин ругунар. Абура авай векъи къванер, шалар, шаламар, гъилелди тум вегьедай чантаяр, гьебеяр ва маса затIар къалурна. ЛГ. 2004, 6.1 V.

* терездин мизам (терез-мизам) сущ. 1) терездалди мал маса гунин къайда. Жуьреба-жуьре хесетрин инсанрихъ галаз хушвилелди рахун, маса гузвай шейэрин гьахъ-гьисаб, терездин мизам дуьздаказ тухун ва икI мад туьквенчивилин хиве авай везифаяр я. ЛГ, 2004, 22.I. 2) куьч. гьахъ-дуван. Терез-низам халкь авур Сад Аллагъи. Вун я хьи Яруд я луз язух дана гатазва. Гьахълу терез квехъ мус жеда, цилингар? Е. Э. Цилингар.

* терездин хел сущ. гъилин терездин кьве паюникай сад.

ТЕРеЗЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра терездал мал маса гузвайди ва я мал кьабулзавайди. Эй терезчи, эй медени къекъвераг, Эй граммар къакъудзавай таланчи, «Девлет» лугьуз акъатнавай къекъерай, Ви рикI динж туш уьмуьрлух яз яланчи. А. Ал. Эй терезчи.

* терезчи хьун гл., вуж терезчи яз кIвалахун, терездал кIвалахдай пешекар хьун.

ТЕРЕЗЧИВАЛ сущ.; -или, -иле: -илер, -илери, -илера терезчи тир пешекарвал. За мулкарал къаравулвална, гатун вахтунда терезчивиле кIвалахна. Ш. Шабатов. «Лезги -Чапаев».

* терезчивал авун гл., ни терезчи яз кIвалах авун.

тЕРЕКМА¹ туьрк сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра куьчери малдар. Шад жедай кар ам я хьи, майишатда жегьил герекмайрин кьадар артух жезва. ЛГ, 2005, 1.I.

тЕРЕКМА² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьуьл ийидай макьам.

ТЕРЕФ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са вуж-вуч ятIани алай чкадин тайин са пад. За дагъдин хурар хкис хьана аквазвай терефдихъ чин элкьуьрна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: пад. 2) мана-метлебдал гьалтайла, са ва я са шумуд патар.... и статьяда чаз Сулейманан шаирвилин яратмишунин карда икьван чIавалди, белки, са тIимилбуруз тахьана, малум тушир, вичикай литературада кхьин тавунвай, амма шаирдин яратмишунин рехъ, Гьерекатар, къастар вири терефрихъай ачухун патал еке метлеб авай са моментдал акъвазиз кIанзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. За жуван персонажрин куьмекдалди чи уьмуьрда гьалтзавай, чи яшайишдиз хас гзаф-гзаф терефар ачухнавай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

* тереф хуьн гл., ни нин-куьн. са гьихьтин ятIани фикир, амалар гьахълу яз гьисабзавай патал хьун. - Жемятар! Къуй Аллагьди хуьй. Заз куьне за тереф хуьн бес я. За чIана седриди зал хъуьруьнар авурла, ихьтин зиллет эхиз тахьана, авур ихтилат я. А. А. Лезгияр. Аялриз эсиллагь хайи чIалан тарсуниз къвез кIанзавач. Иллаки гьайиф чIугвадай кар ам я хьи, диде-бубайрини абурун тереф хуьзва. Х. Ш. Дидед чIал чируниз артух фикир. Чи халкьдин арада тIвар-ван авай алимри ва шаирри, медениятдин ва майишатдин пешекарри рикIин сидкьидай зи тереф хвенай. ЛГ, 2003, 4. ХII. - Яхулар, буза хъвайила. гъил ахъа жедай ксарни я. - Мансуран тереф хвена Межида, вичин къалияндай туп-туп гум цавуз акъудна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: пад кьун.

ТЕРЕФДАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са нин-куьн ятIани тереф хуьзвайди, хуьдайди. Синоним: терефкар.

ТЕРЕФДАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера са нин-куьн ятIани тереф хуьзвай, хуьдай гьал.

ТЕРЕФДАРВИЛЕЛДИ нар. са нин-куьн ятIани тереф хуьзвай. хуьдай гьал хас яз. Синоним: терефдардаказ.

ТЕРЕФДАРДАКАЗ нар. са нин-куьн ятIани тереф хуьзвай, хуьдай гьал хас яз. Синоним: терефдарвилелди.

ТЕРЕФКАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са нин-куьн ятIани тереф хуьдайди. Синоним: терефдар.

ТЕРЕФКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери терефкар тир амалар

* терефкарвал авун гл., ни терефкар тир амалар авун. - Чан хва, пара адалат гвай кас тиртIани, Аллагъди и сефер терефкарвал авуна. А. А. Лезгияр.

ТЕРЕФУЛ фарс, сущ.; -ди, да; ар, -ри. -ра звер алай яргъи тан авай набатат.

ТЕРЕХУЬЛ фарс, сущ.; -ди, да; ар,'ри, -ра ири сарар авай йиге.

ТЕРИКЪАТ кил. ТАРИКЪАТ.

ТЕРКИ: * терки салат араб, сущ. капI бегьем тийизвайди; яни а карда галай-галайвал вири шартIар техуьзвайди.. ТIвар мусурман - терки салат, Чин бегьем чуьхуьз амач хьи. С. С. Амач хьи.

ТЕРЛИК туьрк, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра пурарин лит.

термин урус, сущ.; -ди. -иа; -ар, -ри, -ра илимдин тайин са хилез хас тир маналу гаф, ибара. ЧIалан илимда гаф, сес, предложение терминар яз чпин мана аваз ишлемишзавайди я. Р.

ТЕРМИнОлогиЯ урус, сущ.; -ди. -да; -яр, -ири, -йра илимдин тайин са хилез хас тир маналу гафар, ибараяр вири санлай. Алимди [Гь. Гьажибегова. А. Г.]... лезги чIалан нугъатрикайни грамматикадин категорийрикай, литературный чIалан гьакъиндайни терминологиядин месэлайрикай ктабарни хейлин макъалаяр кхьенай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди.

* терминологиядин [терминрин| словарь сущ. илимдин тайин са хилез хас тир гафарин, ибарайрин мана(яр) гузвай ктаб. Гь. Рамалданов лезги чIаланни литературодин терминрин словарь туькIуьрунив эгечIнай. Р.

ТЕРМОМЕТР урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -три, -ийра температура алцумдай прибор. Чидач Камината ам кефсуз я лагьай шак авунатIа, ва я маса фикир, гьар гьикI ятIани, ада вичин гъилик квай сумкадай термометр акъудна. Селимата «герек авач, зал зегьемвал алач» лугьуз хейлин шандакьар авуна. ЯтIани дустуни гужалди термометр адан хъуьчIуьк кутуна. 3.3. Арифдиз ишара. Термометрдалди инсандин ва гьайвандин бедендин, цин ва чими температура чириз жеда. З. К. ТIебиат чирун.

ТЕРРИТОРИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йр, -йра тайин тир са кьадардин чил, мулк, чка. Алай йисан 22- августдиз Дагъустандин территориядиз сухулмиш хьайи бандитрин геллегьар кукIварайдалай ва чукIурайдалай инихъ вад йис тамам жезва. ЛГ. 2004, 15. VIII.

ТЕРРОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вагьши къастар кьилиз акъудун патал масадбурун чандиз гуж авун, абур ягъиз терг авун. Чанда такьат амай кьван гележег патал женг чIугур и писатель [И. Къазиев. А. Г.] лезгийриз къарши туькIуьрнавай чIехи террордин къурбанд хьана. М. М. Уях хьухь, лезгияр! Къенин юкъуз международный террорди, вичин гъуд юзуриз, "капашар илигзавайла", милливиликайни миллетчивиликай, кьве патал пайнавай халкьдин агъур кьисметдикай виридалайни хци месэладикай хьиз рахун кутугнавачни шаирдиз? ЛГ", 2004, 15. VII. Мадни, гьикьван хци месэла хьайитIани, террордикай далда кьуна, ам кьилиз акъудиз жедайди туш. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТЕРРОРИЗМ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вагьши къастар кьилиз акъудун патал масадбурун чандиз гуж ийидай, абур ягъиз терг ийидай гьерекат. Девирдин гьакъикъатди, вакъиайри къалурзавайвал, архайинвална, мукъаятвал, уяхвал квадарна виже кьвезвач, диндинни политический экстремизмдихъ ва терроризмдихъ галаз женг чIуугун давамарунин везифаяр йикъан месэлайрик кумазма. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТЕРРОРИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вагьши къастар кьилиз акъудун патал масадбуруз' гуж ийидайди, масадбур ягъиз ' терг ийидайди. Йикъандивай къуз наркоманрин, пиянискайрин, угърийрин, къачагърин, куьчебасанрин, чалкечиррин... кьадар артух жезва. ЛГ, 2004, 16. ХII. Алай девирда, капитализмди арадал гъанвай кьван террористар, терактар, наркоманар, рэкетирар, вагьабистар, экстремистар, инсанар чуьнуьхзавайбур, кIвалер атIузвайбур, чалкечирар... вуч я! Р. Исаев. Гьакъикъатдиз дуьздаказ килигин || ЛГ, 2005, 14. VII.

ТЕРРОРИСТВАЛ сущ.; -или, иле; -жер₁ -илери, -илера террор кьиле тухузвай, террор ишлемишзавай пешекарвал, гьакъикъат.

ТЕРРОРИСТВИЛИН прил. террориствал хас тир. И йисара РД-дин прокуратуради террориствилин гьерекатра ва яракьлу мятежда иштаракунай 320 кас жавабдарвилиз чIугуна, 71 касдихъ къекъвезва ( абурукай 12-дахъ - къецепатан уьлквейрани). ЛГ, 2004, 26. VII. 2005 - йисан 20-майдиз 45 йисан яшда аваз, террориствилин гьерекатдин нетижада Дагъустан Республикадин милли политикадин, информациядин ва къецепатан алакъайрин рекьяй министр Арухов Загьир Сабирович телеф хьана. ЛГ, 2005, 26. V.

ТЕРС туьрк,. прил. 1) чIалаз килиг тийир, вичин кьилдин фикирар аваз гьуьжетардай.... акъатай гаф дегиш хъийин тийидай терс къилихрин руш тир. А. Гьажимурадов. Сабурди хвейи кIвал. Вуч герек я терс инсанрин рахунар. К. Агьмедов. Лацу живед -къугъунар. 2) кьилиз ялдай. Вуна чIехи авуна зун, Шалбуз дагъ. Зун терс хиял рикIе техуьн паталди ви ценерив ахгатнач мад А. Къ. Нехирбанни лекь.:

* терс хьун гл., гзафбурув дуьз татун, жуван фикирдал (чIуруди ятIани) кIевиз акъвазун. Шумудни са терс хьайибур ви гъилелди ислягь хьана. Е. Э. Мубарак Исмаил. - Вун терс жемир, Мирзехан. И ихтилат яргъал-мукьвал гьикI хьайитIани авуна кIанзавайди я. З. Гь. Бубадин кIвал.

ТЕРСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера терс тир гьал. Гьа терсвал ара-ара Рагьимханахъ вичихъни жезвайди ва ада чIуру нетижайрал гьизвайди адаз аквазвай. А. Гьажимурадов. Сабурди хвейи кIвал. Цавдаран терсвал акур таксистдикай хъванвайди хкатай хьиз тир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* терсвал авун гл. ни жув анжах жувахъ инанмиш яз гьерекатар авун. Ам патал межлисра жедачир чка, Са терсвал авуртIа, ЦуькI жедай пака... А. Ал. Гарни ахвар.

ТеРСВИЛЕЛДИ нар. чIалаз килиг тийирвал, гьуьжеткарвал хас яз. Синонимар: терсдаказ, терсдиз.

ТЕРСДАКАЗ нар. чIалаз килиг тийирвал, гьуьжеткарвал хас яз. Вахт зарб кваз катзава, бязи вахтара ам са куьнизни килиг тахвуна терсдаказ катзава. К. К. Хуьруьг Тагьиран чIехи хва Алима. Синонимар: терсвилелди, терсдиз.

ТЕРСДИЗ нар. чIалаз килиг тийиз, гьуьжеткар яз. Синонимар: терсвилелди. терсдаказ.

ТЕРСИНА нар. 1) дуьз патаз. акси патаз элкъуьрна.... гададин буба са кIвач кьецIи ламрал терсина акьадарна, цIай яна, ахъайна. Ф. Гьуьлуьн руш. Папан вахар, терсина ламрал акьадарна, чуьлдиз чукурда ва цIийи кьилелай, дуьньядал тахьай хьтин Мехъер хъувуна, пабни хва кIвализ хкида. Ф. Пуд руш. 2) чIурукIа. Итим кIвалин раб я, пабни - гъал. ТахьайтIа, крар терсина фида. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТЕРХЕБА¹ прт. сад-садахъ галаз алакъада авачир, гьакъикъатдив такьадай, гъавурда акьан тийидай. И гафар са шумуд сеферда тикрар авурдалай кьулухь, япариз са гьихьтин ятIани ван хьайи Агьабега терхеба чIалалди вичин папавай хабар кьада: С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* терхеба-терхеба прил.. гьакъикъатдив эсиллагь кьан тийидай. Бакьарей Бакъураян мез галкIана. Инал адай терхеба-терхеба гафар акъатна: сад - инай, сад - анай, сад - са масанай... 3. Гергерви. Бакьарей Бакъураякай нагъил.

ТЕРХЕБА² нар. сад-садахъ галаз алакъада авачиз, гьакъикъатдив кьан тийиз, гъавурда такьадайвал. -Квез чидани, зани сифтедай адан гафар дуьз гьисабнай. Ахпа за фикир ганач, квез чишни, ам терхеба рахазвайди заз чир хьана, алава хъувуна ЦIаруди. А. И. Самур. Садбур ада дуьз лугьузвайди, муькуьбуруни ам терхеба рахазвайди я лугьуз гьуьжетариз хьана. А. И. Самур. - Я чIехи стха, Сабир!- суал гана Къаюма тажубвилелди, - вун терхеба рахазвани? Чарадан мал-мулк гьикI пайда? Ам Гьарам. тушни? З. Э. КУТВ-диз фена. ТупIал шаирдиз, авайвал лагьайтIа, авамвални хиве кьаз кIан тушир. Адаз, виринра терхеба рахаз, вич къалуриз кIандай. 3. Гергерви. Бакьарей Бакъураякай нагъил.

ТЕСЕК туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ~ра эркекда вич мусурманвилин адетар хуьзвайди тирди къалурун патал кьилел алукIдай кар галачир гъвечIи затI. Синоним: кIерпIе.

ТЕСЕЛЛИ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсандин туькьуьл фикир(ар), секинсузвал адавай къакъуддай гафар, келимаяр. Синоним: сабур. -Аллагьдин кьадарар я ман, я хва... - адан гъавурда акьунваз ва адаз теселли яз лагъана Тенфе бадеди... А. Къ. Нехирбанни лекь. Зун гила абуруз амай са машгъулат, са теселли ва са куьмекчи тир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* теселли гун гл., ни низ инсандин туькьуьл фикир(ар), секинсузвал адавай къакъуддай гафар, келимаяр лугьун. И манидал гъуьлуьнни папан гзаф рикI алайди тир. Мани лугьуз, Цуьквера вичин хайи гуьгьуьлдиз теселли гудай. Ф. Пад яру яч. Кьведни жегьилзамаз дуьньядилай хъфини абурун сабурар артухарзавай ва садаз муькуьдан кьисметди теселли гузвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. ЯтIани са карди чун секинарзава, чаз теселли гузва; вич амачтIани, истеклу инсандин, шаирдин руьгь сагъзама. «Самур» журн., 2003, № 6. Ктабди гуьгьуьл шадарда гьар чIавуз, Теселли гуда ви рикIиз четин къуз. О. Гьуьсейнов. Бубадин насигьат. Синоним: сабур гун.

ТЕСЕРУФФАТ араб, куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра майишат, хозяйство.

ТЕСКЯГЬ фарс, т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра акурбур гьейранардай къайда. Атана жаллатIрин башчини Хъвер ийиз мили; Гьам фалчи чирзавай гьетерин тескягь, Гьам муфтий тупIара цIразвай теспягь... А. Ал. Пуд хали.

ТЕСНИФ(АТ) араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра туькIуьрнавай затI (шиир, макъала, ктаб). Дагъдин хуьре камаллу са ашукь яшамиш жезвай... ада мехъерар гурлу ийидай, цIийиз хьайи балайрал тIварар эцигдай, кьейибуруз ясдин теснифар бахшдай. З. Гь. Лезгийрин риваят. Алимди чIехи шаирдин уьмуьрдикай ва яратмишунрикай кьилдин ктаб кхьидай ният аваз, Сулейманан ацукьун-къарагъуникай, теснифатрикай, адан бязи эсерар яратмишунин гзаф къиметлу малуматар кIватIнай, адан эсеррикай «Красный Дагестан» ва «ЦIийи дуьнья» газетриз са жерге макъалаяр акъуднай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди.

* тесниф авун гл., ни вуч арадиз гъун. Кьанал тухуз, тесниф ийиз дастанар, Инкъилабдин даяхар я инсанар. И. Гь. Инкъилабдин даяхар. Синонимар: теснифун, туькIуьрун, яратмишун.

ТЕСНИФУН ктаб, гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, мир; тесниф авун, тесниф тавун, тесниф тахвун, тесниф хъийимир арадиз гъун. За столдихь теснифзава шиирар: Сирлу дуьнья ава кузвай кьиле зи... А. Ал. Шиир. Гьайванрикай теснифнавай махари вилик заманайрин инсанрин алакъа яр, яшайишдин четин шартIар чириз куьмекда. Лезгийрин фольклор. Сифте гаф. Къанни цIуд лагьай йисара ялавлу революионер, партиядин деятель ва шаир Нуьреддин Шарифова... «Гьайиф» тIвар алай шиир теснифнай. М. М. Лацу лекеяр. Яшайишдин рекьяй бубади лагьай келимаяр, гьакI бубади теснифай хейлин шейэр жувавай хуьз тахьунал зун гзаф пашман я... К. К. Суьгьбетзава Севила.... И ктабди гележегда теснифдай литературадин историядин дарамат мягькемарда. Гь. Гашаров. Революциядилай виликан лезгийрин литература. Синонимар: тесниф авун, туькIуьрун, яратмишун.

ТЕСПАЧА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сабурсуздаказ, чинеба са вуч ятIани ийиз кIанзвай гьал. Вири и суалриз тайин ва инкар ийизвай жавабар жагъай милициядин работникар мадни теспача я. З. Э. Кек галкIизва.... чун адан гуьгъуьналлаз теспача яз кабинадиз гьахьна. ТА. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* теспача акатун гл., ник вуч ийиз къалабулух акатун. Теспача акатай гъуьрчехъанри эглеш тавуна дередай дагъдиз экъечIиз тади къачуна. А. И. Самур. Худа Гьажимурад вичин кIвалихъди къвез акур Умуят халадик теспача акатна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Ам акъвазарай машинда теспача кваз акьахна. М. Б. «Жигули». Синонимар: теспача хьун. тесначавал акатун.

* теспача хьун гл.. ник вуч ийиз къалабулух квай гьалда хьун. И чIавуз а паб теспача хьана. А. Мут. ВикIегь Расул. "Ибурай вуч хьайитIани акъатда гьа...?" - теспача хьанай зун. М. Б. Спелар. Яда, са затIни хьанач, вун вучиз акьван теспача жезва. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар.

ТЕСПАЧАВАЛ сущ.; -или, -иле; -икр. -опери, -илера; теспачадин гьал. Буш кIатI хьтин, я инсандин, я малдин. я хазвай къапунин, я гудуниз ичIарзавай цин ван авачир, яд атIай регъв хьиз, лал кьенвай кIвализ хтана, Магьамедсалегь теспачавал кваз къекъвена. А. А. Лезгияр. - Я хва, я Махсуд, лагьана Абужафера кIусни теспачавал квачиз. - Ваз хьел къвемир. З. Э. Муькъвел гелер.

* теспачавал акатун гл., ник вуч ятIани авун чарасуз тир гьиссди кьун. Вун са тIимил геж хьайила, зак теспачавал киткидай. Вахъ къанихвилин, цIигелвилин теспачавал! 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Няметак теспачавал акатна. А. А. Умуд. Зак теспачавал акатна, ракIарал къунши акъвазнавай. З. Гь. Чкадив агакьай цуьквер. - Вуч хьана? Вуч хьана? - теспачавал акатнава адак. -. Ваз вуч акуна? М. Б. За бананар недач.

ТЕСПАЧАВИЛЕЛДИ нар. теспачавал хас яз. И гафар ада тади кваз ва теспачавилелди лагьанай. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. Рамиз теспачавиливди дивандилай къарагъна, пенжердихъ элкъвена. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: теспачадаказ, теспачадивди.

ТЕСПАЧАДАКАЗ нар. тади кваз, къалабулух кваз. Са арадилай Шабан теспачадаказ атана акъатда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синонимар: теспачавиделди, теспачадаказ.

ТЕСПАЧАДИВДИ нар. тади кваз, къалабулух кваз. Ахпа чун кьведни теспачавиливди трейлердин кабинадиз хкаж хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: теспачавиделди, теспачадаказ.

ТЕСПЯГЬ(АР) араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьалунихъ акалнавай куьлуь хтар.... фекьиди теспягьар акъвазарна, кьил хкажна, шуькIуь рцIамар агудна,... лагьана... А. Ф. Бубадин веси. Къуьзуь-къуьзуь итимар Ацукьнава кимерал Рагъ гуз... Гъиле авай теспягьар; Къуьнуьхъ гала кавалар... А. Ал. Агь рагъ... И мукьвара Ахцегь райондин Калукрин хуьре адетдин хипез ажайиб кIел хьанва. Адан чапла патан къвалал, рикI алай чкадал, лацудаказ ( диши кIел вич чIулав саринди я) араб гьарфаралди лап ачухдиз "Аллагь", эрчIи патан къвалал "Мегьамед" ( Алейгьу салам) гардандални "Гьалал" кхьенва. Кьилел гуя лацу кIерпIе ала ва хурани пунжукIни кваз кьве къат теспягьар ава. ЛГ, 2004, 26. VII.

* теспягьар чIугун гл., ни гъалунихъ акалнавай куьлуь хтар тупIалай авун. - Аллагьди бала гайи фасад! - лагьана, гьажи Мурсал, гьарай акъатна, тадиз салават гъана, теспягьар чIугваз эгечIна. А. И. Саму р.

ТЕСТИКЬ араб: * тестикь авун гл., ни вуч гьакъикъатда хьайиди къалурун. Иниз адан буба Савзихан гьа райондин Цилингар ( Цилинг) лугьудай хуьряй куьч хьана суддин къазивал ийиз атайди я. Им дуьз хьунухь Эминан чIалар хъсандиз чидай ва адан уьмуьрдикай дуьз малумат авай ксарини ва гьам Эминан руша ва хтулди гайи хабаррини тастикь ийизва. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). СтIал Сулейманаз урус чIал ва литература гзаф интересни хьайиди ихьтин фактунини тестикь ийизава. З. Э. ЧIехи шаир. Синоним: тестикьарун.

* тестикь хьун гл., 1) вуч нел къуватда гьатун. Дагъустанда Советрин гьукум тестикь хьайидалай гуьгъуьниз Гьажибег Гьажибегован уьмуьрда еке дегишвилер хьана. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. Стал Сулейманан бажарагъдин чIехивал, камалдин зурбавал вири уьлкведа тестикь хьана. А. Исм. Эмина кутур рекье. 2) субут хьун. Шейэр чуьнуьхзавайди тестикь жезва, амма угъри жагъуриз жезвач. Р.

ТЕСТИКЬУН гл., ни вуч; -да; -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тестикь авун; тестикь тавун; тестикь тахвун, тестикь хъийимир тайинун. Дуьнья халкь хьайидалай инихъ чIехи-гъвечIи тестикьнавайди я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТЕСТИКЬАРУН гл., ни ву; -да; -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тестикьар авун; тестикьар тавун; тестикьар тахвун, тестикьар хъийимир 1) гьакъикъат тирди лугьун. - Агьан... лугьуз за гьарданбир Алимегьамедан гафар тестикьарзавай. А. Ф. Бубадин веси. Рахазвай Асан акъваз хьана. Ада чилер зурзана, куьгьне кIвалер уьцIена лагьана фикирдай тестикьарна. З. Э. Муькъвел гелер. 2) шагьидвал авун. Сурхайханди дуьз лугьузва, -тестикьарна а паталай шамхал Элдера, - чун женгер чIугваз сент чкадал акъвазнава. З. Р. Гьажи Давуд. Гьакъикъивилелди тестикьариз жеда хьи, бригадайра, фермайра тухвай собранийрилай ва бригадайрин Советар хкягъайдалай гуьгъуьниз неинки бригадиррин, звеноводрин жавабдарвал хкаж хьана, гьакI колхозчийрин патайни зегьметда активнивал артух хьана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Переписдин сиягь 5 цицIигъвиди туькIуьрнава ва чпин къуларалди тестикьарнава. С.. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: тестикь авун. Антоним: инкарун.

ТЕСТИКЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гьакъикъивал. СтIал Сулейманан бажарагъдин чIехивал, камалдин зурбавал вири уьлкведа тестикь хьана. Бязи ата-бата тарихчийрин рикIер чIуру ниятрив ацIанвай литературоведар лугьудайбуру Гагъ-гагь инлай-анлай буьгьтанар вегьез алахъзаватIани, и тестикьвал йисар къвез алатирдавай мягькем ва къуватлу жезва. А. Исм. Эмина кутур рекье.

ТЕТРАДЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьилдин кьелечI ктабдин формада тунвай кхьинар ийидай чарар... Столдал, пенжерда, гьатта къайдада аваз чилелни тетрадрин са шумуд хара янавай. А. А. Умуд. Синоним: дафтар.

ТЕФЕЙ тефин глаголдин причастидин форма.

ТЕФЕЙДИ тефин глаголдин причаст. идин теквилин кьадардин форма.

ТЕФЕЙДИ² сущ. фин тавурди.

ТЕФиЗ тефин глаголдин формайрикай сад. Кил. ФИН.

ТЕФИЙ тефин глаголдин эмирдин форма.

ТЕФИН гл., вуж-вуч; -ена; -ин, -рай са чкадай маса чкадиз фин тавун. ГалатнавайтIани, дагъвийрин макьамар язавай чкадиз тефин заз кутугнаваз акунач. А. Къ. Фу гадарунин буйругъ. Кимел тефидай Мирим гила йикъа кьвед-пудра физвай. М. Б. "Жигули".

ТЕФИР¹ тефин глаголдин причастидин формайрикай сад.

ТЕФиР² т-б, сущ.; -ди, -да; ар, -ри. -ра чаравал, хайи-тахайвал, тафават. Сулеймана атIугъна чин, Фикирзава девиррикай, Кьил акъудиз тежез вичин Дуьнья кьве пад тефиррикай. А. Исм.

ТЕФТе фарс, сущ.; -~ди, -да; -яр, -йри, -йра чIараринни хамунин ара (цIегьерин, кицIерин ва мсб).

* тефте [тифтиф, пемпе) цавуз акъудун. гл., ни нин гзаф тIар жедайвал гатун. Душманрилай алудна, Тифтиф цавуз акъудна! Ф. Шарвилидикай риваят. Мастанан гъиле гьатайтIа, ада ви тифтиф цавуз акъудда, чан аламаз туькьуьнда", - лугьуз хьана. Ф. Шичан Бике. - Ваз зун гьалдай фенвай лахлах хьиз авани? - Зарафат кваз лугьузвай ада. -Валлагь, за лекьрен пемпе цавуз акъудда!. - къурай гъилера лумуярни къевер аваз ам айвандин ракIарихъди фена. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТЕХВ сущ.; -уь, -ез; -вер, -вери, -вера нажахдин мурз алай патаз акси пад, далу пад.

* техв патаз (техуьз) чир хьун рах., в., гл., вуж, вуч нин лап хъсандиз чир хьун.

* техвел кьуьл илисун кил. туьтуьнал кьуьл илисун.

* техвяй акъудун гл., вуч нин. мажбур авуна вахчун, жагъур хъувун.

* техуьз чир хьун кил. техв патаз чир хьун.

ТЕХЖЕДАЙ таххьун глаголдин форма. Кил. ТАХХЬУН.

ТЕХЖЕДАЙВАЛ таххьун глаголдин форма. Кил. ТАХХЬУН.

ТЕХЖЕРВАЛ таххьун глаголдин форма. Кил. ТАХХЬУН.

ТЕХИЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъуьр регъведай магьсул. Цанавай кьван гужлу техил гьабурун гатар акуна. С. С. Заз Урусият акуна. Зи хва, чилел ала зурба няметар: Сад техил я, муькуьдни - чIал инсанрин, А. С. Хцихъ галаз ихтлат. Уьлкведа каш техил тахьайла гьатда. А. А. Лезгияр. Нетижада техил, емишар, салан майваяр, як, нек ва маса продуктар гьасилун аквадайвал тIимил хьунал гъана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

ТЕХИЛЧИВИЛИН прил. техил, магьсул гьасилдай. Репрессиядин йисара чи лезги чилерин кьилел мусибатдин крар гъанва, гилани гъизва... Берекатлу чилер, уьзуьмчивилин ва техилчивилин 13 совхоз авай чIехи лезги район амукьнач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна?

ТЕХЙИЗ тахвун глаголдин форма. Кил. ТАХВУН.

ТЕХКЪВЕДАЙ тахтун глаголдин причастидин форма. Кил. ТАХТУН.

ТЕХНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са кардин техникадай юкьван образование авай пешекар. Зун Николаевдиз, гададин патав фенвай. Гадади гьана заводда кIвалахзава, ам техник я. З. Э. Скульптор. Синоним: техниквилин къуллугъчи.

ТЕХНИКА урус, сущ.; -ди, -да; -аяр, -йри, -йра 1 ) са кардиз герек тир машинар, яракьар. Анжах тек са 2003 - йисуз районда цIийи 4 мектеб эцигна ишлемишиз вахкана, хуьрерин агьалийриз медицинадин рекьяй къуллугьун хъсанарун патални шаз 35 миллион манатдин къимет авай цIийи техника ва тадаракар кардик кутунва. ЛГ, 2004, 15. VII. Виняй колхозар, совхозар чукIура лагьанмазди, майишатрин багъларни, сифте нубатда Ахцегьрин агьалийриз пай хъувуна, республикада машгьур "Ахтынский", "Заря" совхозар тахьай мисална. Идахъ галаз сад хьиз, техникани вара-зара хъувуна, никIер цадай трактор, техил гуьдай комбайн амукьнач. ЛГ, 2004, 15. VII. ЦIуд йис идалай вилик Эстониядай Россиядин кьушунар акъуднай. Дяведин техника авай эшелонар гьасятда хъфеначир. ЛГ, 2004, 15. VII. 2) кар кьилиз акъудунин къайда, галай-галайвал. Магьсулар цунин техника хвенач: тумар са вацран геж чилик кутуна, ятарни вахтунда ганач... Р.

ТЕХНИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са кардин техникадай юкьван образование авай пешекарвал.

* техниквилин къуллугъчи сущ. са кардин техникадай юкьван образование авай пешекар. Республикадин лап кар алай карханайрикни АО "Денеб" ва ОАО "Рычал-Су" акатзава. И заводрин коллективри, инженервилинни техниквилин къуллугъчийри продукциядин еридизни, ам твазвай къапаризни кьетIен фикир гузва. ЛГ, 2004, 21.II. Синоним: техник.

ТЕХНИКУМ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са пешедай юкьван образование къачун патал кIелдай чка. 1930-1934 йисара ада Буйнакскдин хуьруьн майишатдин техникумда кIелна ва зоотехниквилин пеше къачуна. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТЕХУЬ техв существительнидин актив падеждин форма. Кил. ТЕХВ.

ТЕХУЬН хуьн глаголдин инкарвилин форма. Кил ХУЬН.

ТЕЧИЗ кил. ТИЙиЖИЗ.

ТЕЧИР гл. (чир хьун ибарадин причастидин форма) са никай ва я квекай ятIани чирвал авачир. "Пуд паб гъунугъ хъсан кар я лагьайтIа, Течир гъейри кесибдиз хабар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. Гьая тийижир паб сад касдиз хьайитIа, Геже-гуьндуьз адан агьузар жеди. Е. Э. Гьая тийижир паб. Етим Эмин затIни течир аял хьиз Алдатмишиз кIанзавани ваз, гуьзел? Е. Э. Зав рахамир.

ТЕЧИР кил. ТИЙИЖИР.

ТЕЧиРВАЛ течир причастидикай хьанвай форма. Кил. ТИЙИЖИР.

ТЕШВИШ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсандин къенепатан гьиссерин къулайсуз гьал. Синонимар: гъалаба, къалабулух, теспачавал.

* тешвиш хьун гл., вуж; жувавай жув квахьун. Эвер гана а итимдиз къапудал, вахце лугьуда чпин гьахъ. - Вучтин гьахъ? Тешвиш хьана итим. Къ. Къайибханов. Далдамчийрин гьахъ. КIири Бубадин къиникьи рикIик еке къалабулух кутунвай нехирбан тешвиш хьана акъвазнавайла, Бубади къарагъна адаз вичин патав ша лагьана, гъилин ишара авуна. С. Гь. КIири Буба. Синонимар: гъалаба хьун, къалабулух хьун, теспача хьун.

ТЕШВИШВАЛ сущ.; -или, -ше; -илер, -илери, -илера тешвиш тир гьал. Мислимата вичин тешвишвал Къазидиз такурай лагьана, адавай гьакI са ихтилат патал хабар кьуна... С. Гь. КIири Буба. Синонимар: къалабулухвал, теспачавал.

ТЕШЕНАК туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ра хьирхьамрик ирин акатун.

ТЕШКИЛ: фарс: За жуван везифаяр давамарна. Хуьруьн мектебдиз хьиз, колхоздизни, жегьилрин тешкилдизни регьбервал гана. ЛГ, 2003, 25. XII. Кил. ТЕШКИЛАТ.

* тешкил авун гл., вуч 1) арадиз гъун. Чна и мукьвара Кьасумхуьрел алай деникинчийрин аксина восстание тешкил авун чарасуз я. А. И. Самур. Чилер тIимил авайвиляй ва абур бегьерсузбур тирвиляй цицIигъвийрин уьмуьр колхоз тешкил авурдалай кьулухъни акьван агьваллуди хьанач, абур дарвиле амукьна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) къайдаламишун. - Ам бажагьат хкудиз жгда. А месэла уьлкведа кьилелай дуьз тешкил тийизвайвиляй я жеди. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* тешкил хьун гл., вуч арадиз атун... бязибур шаз Махачкъалада лезги писателрин Союз тешкил хьайи сьезддизни атанач. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. Алатай йисан декабрдин вацра республпкадин Милли библиотекада кьве вацра садра акъатзавай литературно-хужожественный ва общественно-политический журналар тешкил хьана 50 йис тамам хьуниз талукьарнавай чIехи мярекат кьиле фена. "Самур'журн., 2004, №1.

ТЕШКиЛАТ араб, сущ.; -ди, да; -ар, -ри, -ра 1) хсуси къайдаяр, устав аваз са гьихьтин ятIани крар кьилиз акъудун патал инсанрин чпин хушуналди ва я гьукуматдин къарардалди туьк]уьрнавай кватIал. А фактар виридаз ашкара ятIани, республикадин талукь тешкилатри са серенжемни къабулзавач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Лугьун хьи, чкадин властрин, гьукуматдин ва общественный идарайрин, тешкилатрин патай чаз гьич са манийвални авач. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Синоним: организация. 2) вири кIвалахдин са хел кьиле тухузвай идарадин тайин тир пай. Къекъведай кIваче цаз акьахда лагьайвал, Мифтягь гзаф идарайрани тешкилатра къекъвена, вичин къастар кьилиз акъудна. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: отдел.

ТЕШКИЛАТЧИ публ., сущ.; ~ди, -да; -яр, -йри, -йра тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар желбзавайди. Чи газет зегьметчияр санал тупламишдай тешкилатчи ва куьмекчи я... "ЦIийи дуьнья" газ., 1928, 21. VII. Ватандин ЧIехи дяведин йисара Ахцегь райондин... ВКП-дин райкомдин сад лагьай секретарвиле бажарагълу тешкилатчи АбдулмутIалиб Садикьова кIвалахзавай. "Самурдин сес" газ., 2005, 4. VI.

ТЕШКиЛАТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар желб авунин гьал. Гьа йисара авур агитаторвилин, тешкилатчивилин кIвалахдикай заз гележегда зи вири уьмуьрда лап вижевай куьмек хьана. ЛГ, 2003, 25. XII.

ТЕШКИЛАТЧИВИЛИН прил. тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар желб авунин алакьунрин. Мегьамедвели Букаровичан тешкилатчивилин, инсанар тайин тир мурад кьилиз акъудунал желб ийиз ва руьгъламишиз алакьунин, партийный, советрин ва майишатдин работниквилин бажарагълувал КПСС-дин Мегьарамдхуьруьн райкомдин сад лагьай секретарвиле кIвалахдайла, иллаки ачухдиз малум хьана.."Самурдин сес" газ., 2005, 19. Ш. З. С. Арухов халис ватанпересвал ва государстводин деятелдин Гьуьндуьрвал, вини дережадин пешекарвал хас тир, тешкиллатчивилин чIехи алакьунар, алимдин бажарагъ ва дерин чирвилер авай... ният къени инсан тир. Ж, 2005, 26 Л.

ТЕШКИЛВАЛ, суш,.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тайин са важиблу кар кьилиз акъатун патал тадаракар гваз инсанар желб хьанвай гьал.

ТЕШКИЛВИЛЕЛДИ нар. тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар, чарасуз тадаракарни гваз, желбнавай гьалда. Синонимар: тешкиллувилелди, тешкиллудаказ.

ТЕШКИЛЛУ прил. тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар желбдай.

ТЕШКИЛЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар, тадаракар желбна авунвай чешнелу гьал. Гад агудунин кIвалахарни ина тешкиллувал аваз кьиле физва. ЛГ, 2004, 26. VII. Антоним: тешкилсузвал.

ТЕШКИЛЛУВИЛЕЛДИ нар. тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал вири шартIар желбнавай гьалда аваз. ЦIелхемдикай еке цIай жеда лагьайвал, гагь ина, гагь масана бунтар къарагъиз, дагъвияр тешкиллувилелди алай девирдин урус ва чкадин гьукумдиз акси яз, гъиле яракь кьуна, женгиниз экъечIна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: тешкилвилелди, тешкиллудаказ. Антонимар: тешкилсузвилелди, тешкилсуздаказ.

ТЕШКИЛЛУВИЛИН прил. тешкиллувал къайдадик кутадай.

* тешкиллувилин отдел сущ. са тешкилатдин пай. Гьелбетда, виликдай партиядин райкомдин тешкиллувилин отделдин зеведиш ва производственный управлениедин началъникдин заместитель яз, заз колхоздин правлениедин хейлин членар, майишатдин пешекарар ва юкьван звенодин руководителар чизвайбур тир. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

ТЕШКИЛЛУДАКАЗ нар. тайин са важиблу каркьилиз акъудун патал вири шартIар вини дережада аваз. "Лезги газетдай" хабар гайивал, Кьурагь райондин Кьуьчхуьррин хуьре баркаллу хва Кьуьчхуьр Саидаз талукьарнавай мярекат тешкиллудаказ кьиле фена. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: тешкиллувилелди Антонимар: тешкилсузвилелди, тешкилсуздаказ.

ТЕШКИЛСУЗ прил. тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар, тадаракар желбун хас тушир. Антоним: тешкиллу.

ТЕШКИЛСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар, тадаракар желбун хас тушир гьал. Антоним: тешкиллувал.

ТЕШКИЛСУЗВИЛЕЛДИ нар. тайин са важиблу кар кьилиз акъудун патал инсанар, тадаракар желбдай гьал хас тушиз. Синоним: тешкилсуздаказ. Антонимар: тешкиллувилелди, тешкиллудаказ.

ТЕШКИЛСУЗДАКАЗ нар. тайин са важиблу каркьилиз акъудун патал вири шартIар вини дережада авачиз; тешкилсузвал хас яз. Синоним: тешкилсузвилелди. Антонимар: тешкиллувилелди, тешкиллудаказ.

ТЕШКИЛУН гл., ни вуч; -да. -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; тешкил авун, тешкил тавун, тешкил тахвун, тешкил хъийимир арадиз гъун. И вакъиа гьеле колхозар тешкил тавунмаз хьайиди я. Э. Бабиров. Йифен чинерар. Халкь руьгъдай ават тавун патал чи жегьилри саки гьар юкъуз хуьруьн клубда шад межлисар тешкилзавай, халкьдив фронтдикай гькъикъи хабарар агакьарзавай, душмандал чун гъалиб жедайдахъ инанмишарзавай. ЛГ, 2003, 25. XII. Синонимар: расун, тешкил авун, туькIуьрун.

ТЕШПИГЬ араб, литерат., сущ.; -ди, -да; ~ар, -ри сад масадаз ухшар гъун, гекъигун. Писателди анжах са дидед чIалан гафарин вири девлетдикай устIарвтелди менфят къачуналди бесарна виже къведач, ада гьакI образлувилин алатар тир эпитетрикайни, тешпигьрикайни, жуьреба-жуьре тропайрикайни хийир къачун лазим я. Н. А. Литературадин хрестоматия. Тешпигьар лезги чала хьиз, хьтин, ак], на лугьуди гафарин куьмекдалди лугьуда. Н. А. Литературадин хрестоматия Шиирдай, рушан гуьрчег шикилар, лишанламишдай тешпигьар ишлемишна, лирический геройдин къамат аквазва... Д, Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

* тешпигь авун гл., вуж-вуч низ- квез ухшардиз гъун.

* тешпигь хьун гл. вуж-вуч низ-квез ухшар хьун. Бригададин рабочияр нек алахьай къарийриз тешпигь тир. Абурулай гаф акъатзавачир. Абур пашман тир. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов,

* тешпигь авачир прил. вини дережадин, маса са куьнивни гекъиг тежедай, лап хъсан. Вичиз тешпигь авачир и баркаллу вакъиадиз талукь яз виринра митингар хьана ва шегьеррални куьчейрал, кIвенкIвечи карханайрални бригадайрал Гагаринан гьуьрметлу тIвар эцигна. 3. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов, Гад вичин яцIа гьатнавачир. Им чи патара гзаф гуьрчег вахт я. ТIебиатдив тешпигь авачир хьтин дамах жеда. А. Э. Кьегьал. Синоним: тешпигьсуз.

ТЕШПИГЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера ухшар тирвал. Синоним: тешпигьсузвал.

ТЕШПИГЬСУЗ прил. са нив-квев ятIани гекъиг тежер. - Паша, сабагь хийир! - лагъана тешпигьсуз яцIу, пицI вегьенвай есир гвай Долина. И. Къ. Смоленский чилел. Синоним: тешпигь авачир.

ТЕШПИГЬСУЗВАЛ сущ,; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гекъиг тежервал, ухшар туширвал. Синоним: тешпигьвал.

ТЕЪБИР туьрк, т6., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра баян; мана ачухарун патал ийидай алава. - Алатай йифиз заз гьар жуьредин гзаф залан ахварар акуна, зун ви патав теъбир къачуз атанва. И. В. Теъбир,

* теъбир къачун гл. мана ачухарун.

ТИЙИЖИЗ || ТЕЧИЗ нар. са никай ва я квекайятIани чирвал авачиз; чин тийиз. Эмина вун туна течиз, Авачир алафар гуз хуьз. Е. Э. Яру яц. Заманадин гьал тийижиз вун куьз бейхабар хьана хьи?! Е. Э. Дуст Ягьиядиз. Я канаб течиз, я ипек... С. С. Гьарда вичикай хан ийида. Я бей, тей, элиф тийижиз Илимдикай рахаз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. [Гегьвер] - КIел авун хъсан кар я лугьуда, чан руш, ви стхадини кIел ийизва. Чидач ман, вун кIелиз ракъурунал ви буба рази жедатIа. Ваз тийижиз туш хьи, адан хесетар. Гь. Гь. Адетдин къармахра. – Ву-ув! Чаз течиз, мад хва авай! Сабур хуьз хьанач Мегьамедан дидедивайни. Н. Насруллаев.. Кьве Мегьамед.

ТИЙИЖИР || ТЕЧИР прил. чин тийидай. "Пуд паб гъунугъ хъсан кар я лагьайтIа, Течир гьейри кесибдиз хабар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. Гьая тийижир паб са касдиз хьайитIа, Геже-гуьндуьз адан агьузар жеди. Е. Э. Гьая тийижир паб. Етим Эмин затIни течир аял хьиз Алдатмишиз кIанзавани ваз, гуьзел? Е. Э. Зав рахамир. Аллагъди инсан инсан яз халкь авурд я, Гъардаз чпин везифаяр Аллагьдилай акурд я, Абур айру къабилайриз паюрд я, Вазни течир са къабила хьана вун. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Хайи чилиз Ватан лагь! Ватан течир инсанни, диде-буда течир паж сад я! Ф. Б. Миф. Велимет виридаз хуш кас я. Ам тийижир инсан и куьлуь хуьрера бажагьат ава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТИЙИЖИРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чирвал авачир гьал; течирвал. Урус халкьдин чIалан ва литературадин гьакъиндай рахай гьар са куьнихъ къанихдаказ яб акалун патал Дагъустандин халкьдин машгьур шаирдиз адан кIел-кхьин тийижирвиливай мешат ийиз хьаначир. З. Э. ЧIехи шаир.

ТИЙИХАЙ: * тийихай амалар сущ. ахлакьдив, адетрив кьан тийидай амалар.

* тийихай амалар авун (амаларун) гл., ни ахлакьдив, адетрив кьан тийидай амалар авун. Тийихай амалармир. Халуди айибардайди я... Б. Гь. ТIварун стха.

ТИК¹ прил. гуьне квай, хур квай. Дагъдин цIегьери чеб крчарихъди къвалахъ галай кIамуз вегьена, эцигнавай цал хьтин тик тепедин кIаниз катна. А. И. Самур. Гьатта кефияр пайгар туширлани, виридахъ галаз рекьиз-хулаз экъечIна тик гуьнейрайни къузайрай экъечIдайла гъекь хъхьана, хумаяр квахьна фидай. Б. Гь. Заз эвера.

ТИК² нар. дуьз, ян гун тавуна, патахъвал авачиз. Тик кьуна кьил мани лугьуз экъечIна... А. С. Хцихъ галаз ихтилат Адан пелен юкь гьасятда агаж хьана. Рехи рацIамар тик акъвазна, винеллай пIузни винелди хъфена, сивни ахъа хъхьайла, сиве амай кьве сас кьадарсуз экъис хьанай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: тикдиз.

ТиК сущ.; -ди, -да; -ар. -ри, -ра гуьне квай, хур квай чка. Тик куьтягь хьайила абур цуькверив безетмиш хьанвай чIехи майдандал акьалтна. А. И. Самур, Мукъаятдиз тикдайгъуз эвичIзавай абур са герендилай чIехи кьветIек акъатна. Б. Гь Заз эвера. Ада, тикдай виниз чукурна, нехирдив ахгакьарна. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: гуьне.

ТИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тик, гуьне квай гьал. Гуьнедин тиквилиз килигмир, адан кьилел вуч алатIа фагьума. Р.

ТИКДИЗ нар. дуьз, ян гун тавуна, патахъвал авачиз. Спелрикай мад рахамир. Суван яцран крчар хьиз тикдиз хкаж хьанвай абурун гьар са хилехъ цив ацIай квар акализ жедай... Б. Гь. Заз эвера. Синоним: тик.

ТИКЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са куьн ятIани пай, кIус. Акьахайла, шив къугъурдай, Хунчада тике амай, Жергеда чка амай, Хва, вай, дидедин!. Ф.... садан йигал малар гьалайла, гьанлай са кьас фу гьатдай, масадаз са кIвалах авурла, гьада са тике фуни са тIимил цуру нек гудай. А. Ф. Риза. Эслиди рахунрик кваз са тике як акъудна къаридин вилик эцигна. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: кьас, кIус, чIук.

* тике-тике авун гл., ни вуч куьлуь-куьлуь кIусар авун. Зун мураддихъ агакьнач. Гила ваз гьик кIандатIа, гьакI ая. Зи жендек тике-тике авуртIани заз тIардач. З. Э. Кек галкIизва. Синонимар: кукIварун, кIус-кIусун.

* тике-тике хьун гл. вуч куьлуь-куьлуь кIусар хьун.... нагагь са тIимил кьван мукъаятвал тавуртIа ва я. балкIандик хуькуьрайтIа, аватна балкIанни галаз рагара акьуна тике-тике жедай, а тикеярни чархун кIаняй гъуьлягъ хьтин алчуд жез физвай вацIуз агакьдалди акъваздач. А. Ф. Лянет. Синонимар: кукIвар хьун. кIус-кIус хьун.

ТИКМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; тикмиш авун, тикмиш тавун, тикмиш тахвун, тикмиш хъийимир дарамат арадиз гъун. Синоним: эцигун.

ТИКРАР туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) 2 ва я гзаф сеферра са гаф, фикир, кар хълагьун. хъувун патал ийидай гьерекат. 2) лит са тайин метлеб аваз ийидай махсус тикрар.

* тикрар авун гл., ни вуч лагьай гаф, авур кар мад сеферда хълагьун, хъувун. РикIе хвенвай кьван гафар къад-яхцIур сефер тикрар авунвай - гьикьван гзаф эзбер авуртIа, абурун эсер гъакъван тIимил жезвай. А. А. Умуд. И экуьредин шиирар Сулейманахъ лезги чIалални гзаф ава. Гьабра хьиз и азербайжан чIалал туькIуьрнавайбурани шаирди гагь виридаз чизвай, ашкара тир гьакъикъатар тикрар ийизва, гагь ахмакьриз, гъавурдик квачирбруз несигьатар гузва... М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. За инал шаирди лагьай гафар тикрар авуна, абур рикIел хуьн ва абур жуван вири уьмуьрдин юлдашар кьун къарардиз къачуна. Къ. М, Дуствилин цIай.

* тикрар тежер прил. лап хъсан, инсан гьейранардай. КьепIинихъ вичин макьам ава, ам гъич са алатдални тамамариз жедач. Ам тикрар тежер аваз я. 3. Гь. КьепIинин аваз. Мад гьич санани ихьтин лезет жедач, ам анжах дагълара ава, адахъ вичин авазар ава. Тикрар тежер авазар. 3. Гь. Югъ ачух жедайла.

* тикрар хьун гл., вуч гзаф сеферра са гаф, фикир, кар арадиз хтун. И шиирда фекьийрикай лезги чIалал туькIуьрнавай шииррай бязи бендерин мана тикрар жезватIани, ина фекьийрин суфат маса лишанралдини къалурнава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Къуй абур тикрар таххьурай... Б. Гь. Заз эвера. Адаз вич юзайла абур катдайди хьиз ва и тамаша тикрар техжедайди хьиз авай. Ам пакад юкъуз мад атана, Мад гьа са сегьне тикрар хъхьана. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Насрулагьаз, нянин кьиляй гьинихь вил вегьейтIани, мад тикрар техжедайбур хьтин шикилар акуни гьич кIусни лезет гузвачир. А. Исм. Алукьдай ахвар. Анжах са кар за тIалабда вавай, Межлисда ихьтин кутунин икьрар: Илигин маша а касдал, нивай За гайи чешне тахьайгтIа тикрар! А. Къ. Шаирдин экв.

ТИКРАРУН¹ гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тикрар авун, тикрар тавун, тикрартахвун, тикрар хъийимир садра лагьайди мад сеферда хълагьун. За лагьайтIа, шиир теснифдайла, адет хьанвай къайдаяр тикрарзавач, зун жува кхьей шейэрилай, абур инсанриз хуш атайтIа, анжах гьа чIавуз рази жезва... К. К. Шаирди лагьанай. - Вуж я? куьрелди вичин суал тикрарна милиционерди. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: эзберун.

ТИКРАРУН² лит.. сущ.: -и, -а; ар, -ри, ра ийизвай рахунрин, кхьинрин таъсир хкажун патал са бязи гафар, къурулушдин къайдаяр галаз-галаз кьвед-пудра ишлемишун. Шаирри, писателри, чIалан эсерлувал артухарун, шиирдин ритм гужлу авун патал, гзаф вахтара кьилди гафар, ибараяр, гьа са жуьредин синтаксический конструкцияр тикрарунрикай хийир къачуда. Н. А. Литературадин хрестоматия. Синоним: эзберун.

ТИКЬИЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра купIарин дуьзгуьн хара. Руша тикьилдай са шумуд купI гъана. р

ТИЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера са-сада гьатна санал алай чIарарин кIус. Къармукьда тилер авай, Чухвада хуьлер авай, Япунжидал чиг аламай, Дегьне кьенердал гьякь аламай, Хва, вай, дидедин!... Ф. Тепилмиш жедай кицIер чеб чпел. Тил цава гьатна, кикIидай абур, кIасдай абуру чпи чеб, чухвадай. А. Исм. Эхиримжи къув.

* тил-тил нар. кIватIал-кIватIал.

* тил-тил хьун гл.. кIватIал-кIватIал хьанвай гьалдиз атун. Кьилел алай аби рангунин кIерпIедин къерехрикай яргъи расу чIарар, тилер-тилер хьана,. япарилайни кваз кьуд патахъ кьуьнерал чкIанвай. А. А. Ирид цаварик. Самурдин ван.

ТИЛИСИМ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вич гвайдан крар, мурадар, фикирар кьилиз акъатда лугьудай затI.

ТИЛИТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са пешедин, са хесетрин ксар. Угърийринни къачагърин тилитар къалин жезва. Р. Синонимар: десте, кIеретI.

ТИМ: * тим-тик нар. лап дуьз тикдиз. Виридалайни тфенгрин сесери дагъларин тим-тик чинриз, рагариз ва чархариз янавай кьакьан тарара кIватI хьанвай пурпу живер къарсатмишна. А. А. Пад хьайи рагъ. Сурал агакьайла, ада дуьадиз манийвал тавун патал са гафни талгьана, суруз гьуьрметун яз тим-тик акъвазна, эрчIи гъил фуражкадин пеицIив тухвана. А. Къ. Нехирбанни лекь. Эркекдин саягъда, гъилер далудал эцигна, тима-тик гьаятдин юкьвал, кузвай ракъиник акъвазнавай багъри кас акурла, тентесдиз къвезвай гадани садлагьана уях, викIегь хьана. Б. Къ. Къарачи.

ТИНЕ3 туьтIуьн глаголдин мурадвилин форма. Кил. ТУЬтIУЬН

ТИНи сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гъуьруьз яд яна ишинна арадал атай хъуьтуьл затI. Хъипи машмаш хьиз я тини, Фан рангни я яру хини. С. С. ГьажикIа. Анжах лап мукьув агакьайла, гадади адав гвайди палар квай, аквар гьалда, мухан гъуьруькай ишиннавай тинидин кIвалакI тирди къатIана. Б. Гь. Заз эвера.

* тини-мини сущ. тини ва адаз мукьва тир затIар.

Тип урус, литерат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичик инсанрин са малум группадиз хас амалар, хесетар умумиламишнавай образ.

ТИПОГРАФИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра талукь идарайри чап авуниз теклиф авунвай ктабар, тазетар ва мсб. басма ийидай чка. Инал ва инлай агъузни азербайжан чIалал гузвай шииррни кьатIар чна, типографиядин мумкинвилер авачирвиляй, лезги гьарфаралди гузва. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Повестда, типография тахсирлу яз, я туш корректорри бегьем кIел тавуна, амукьнавай гъалатIарни ава. А. Фет. Проза жанлуди хьайила. Пул гузва лугьуз, типографийри ( абурун кьадарни гила гзаф хьанва) вуч хьайитIани акъудун дуьз туш. X. Кьасумов. Ихьтин "поэтар" гзаф хьайила. Синоним: басмахана.

ТИпIИХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къуьнел ва я далудал кьуна санлай масанал тухун патал гьазурнавай кIарасрин кIватIал. Ада тамай атIана вичин къуьнел эцигна кIвализ хкидай кIарасрин типIих акур кимел алайбуру лугьудай: - Гьазай-пузай хуьквезва, гадаяр. З. Э. КУТВ-диз фена.

ТИПIРЕ, ТИпIРеЗ, ТИПIРеН тIаб существ, падежрин формаяр. Кил. ТIИБ.

ТИпIРИ куьгь., сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра кIарасдикай раснавай кIвачин къапарикай сад.

ТИР¹ гл. са вуч ятIани хьана алатнавайди къалурдай гаф. "Им хъсан кас тир", - лагь. Писвал хкимир Гьич рикIелни. ХьанатIани ара физ. М. Г". Махачкъаладиз гимн. КIвалин кьил тир, хва - стхадиз арха тир. Мел-межлисда мердвал авай заха тир. Зиян ганач. Зайиф касдин гъил кьадай. РикI хьиз, руьгьни, ракни адан ахъа тир. М. Ж.

* тир-тирвал нар. авайвал, хьайивал. Инал чна азербайжан чIалан вири гафар тир-тирвал перевод авунач... М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар, Синоним: таржума авун.

ТИР² прил, лайих. Амма жуван ватанда чи ивидай Пайгъамбарни тергнава тир тегьерда. А. Къ. Къарабулах.

* тир къайдада нар. лап кIевелай. Амма жуван ватанда чи ивидай Пайгъамбарвал тергнава тир тегьерда. А. Къ. Къарабулах.

ТИР³ урус, сущ; ~ди, -да; -ар, -ри, -ра лишанар ядай махсус чка.

ТИРАЖ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин са ктабдин, газетдин умуми кьадар. «Мавел» тIвар алай чапханада агъзур экземплярдин тираж аваз... Феликс Къазиагьмедован «рикIяй-рикIиз рахадани» тIвар алай ктаб акъуднава. ЛГ, 2004, 2. X.

ТИРВАЛ нар. 1) алай чкадал. Къуншийрин къахарин тариф вири хуьр тирвал чкIана. М. Б. Катай къах. 2) вини дережада, гзаф. Урусатдин бугъадиз, аквар гьаларай, лап тирвал хъел атана. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

ТИРВИЛЯЙ союз са вуч ятIани себеб яз. Вун кьунши тирвиляй, завай ваз къайи гафар лугьуз жезвач. Р. Синонимар: гуьре, килигна, себебдалди.

ТИРЕ урус, сущ; -ди, -да; -яр, -йри. -йра кхьинра ишлемишдай пунктуациядин лишан. Махачкала -Дагъустандин меркез я. - Дефис лагьайла, тире я ман. Зи пабни сакIани гъавурда тваз хьайиди туш, эхир чарчел кхьена къалурна. Н. Шихнебиев. КIвалин референдум

ТИРИКА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра эмени мукьвабурун арада паюн.

ТИРИН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яргъивилихъди тIимил кьван кьакьанвал авай чка, гъвечIи тепе.

ТИРФ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера чIурун емишрин са жуьре. За кали рекьин патал тирфер, чIурун ичер нез жуван югъ няни ийизвай. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

ТИРШ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера нерин къенепатан хамуник кIвал кткайла, гужлуз акъатдай сесер. Столдин кIаник квайда кIуфал кап эцигна ва нер кьве тупIу кьуна. Куьмек хьанач. Гена тирш акъатна. З. Э. Арифдиз ишара. Тирш атайла, ам ягъ тийидай ихтияр садазни ганвач кьван... ЛГ, 1994, 15. IV.

* тирш ягъун гл., ни нерин къенепатан хамуник кIвал кткайла, гужлуз сесер акъатун.... ам тирш ягъиз гьазур хьанвай А. Р. Къаратикенар.

ТИРЯГЬ || ТИРЯК араб, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра къати тIалдин дарман яз ва я нервийрин система зайифардай кьурурнавай набататрикай хкуддай меже. Тирягь квай затIар чIугуниз килигна, вад йисан дустагъ атIана хтанвай адахъ авай вири хиялар папанбур тир. ЛГ, 1994, 11.II.

ТИТУЛЬНЫЙ: * титульный лист сущ. ктабдин жилдинилай гуьгъуьниз къвезвай сифтегьан чин. Ам сад лагьайди тирди ктабдин жилдерал ва титульный листинал къалурнава. "Самур" журн., 2003, № 23. Кьибле патан лезгийрин манияр.

ТИтIиХ сущ.; -ди, -да; -ар, ри. -ра адет яз, хипен хамуникай цванвай кьепе. Кьилел лацу парчадин титIих, вилерални руквадикай хуьдай айнаяр алаз балкIандал хьиз яргъи къванцин кIула акьахнавай Абас лап гьа мотоциклистдиз ухшар тир. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТИФ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фикир-фагьум ийидай мумкинвал квадардай, садакай масадак фидай азар. Бажини кьена. Залум тиф кесибдин чандилай алатнач. З. Э. Муькъвел гелер.

ТИФРИКЬ¹ прил. кесиб, гужуналди жуван югъ няни ийизвай.

ТИФРИКЬ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кесиб, гужуналди жуван югъ няни ийизвайди. Хендедадиз тифрикь гьатда, Фитнечидиз - фитне, базар. С. С. Гьафте базар. [Мегьамедбег]. [ЛутЭфенди]. Астафируллагь-астафируллагь, я стхаяр, квез мад маса ихтилат амачни? Са къулан кек квачир тифрикь арадал гъана тегьвейта?. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ТИФРИКЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера тифрикь тир гьал.

ТИФТиФ: тифтиф цавуз акъудун кил. * тефте цавуз акъудун.

ТИХТИХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ~ра гъилин тупIаралди тадиз-тадиз бедендин са чка чухвана хъвер гъидай хуруш кутун. Бег, валлагь, гьакI акваз цIай я, цIай. Бег туш, - аялдин кIвачин кIаниз тихтих гана. Р. Гь. Лацу цавун кIаник. Синоним: хъиткъитI.

ТИШ т-б., сущ.; -ини, -ина гатун ва я хъуьтIуьн, зулун ва я гатфарин кьвед лагьай вацран кьвед лагьай пай. КIирераллаз къекъвез вердиш, Зун шаир я, вун я девриш. Зун гатун тиш, вун хъуьтIуьн тиш, Кьамал алай буьвел ятIа? С. Зи Сулейман..

ТИШИРКЬИН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хъел атайла, нацинж аялдиз лугьудай гаф.

ТИШИРКЬИНВАЛ сущ.; - или, -иле; -илер, -илери, -илера аялдин надинжвал.

ТИЯ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чукIулдин, гапурдин ва мсб. тум галачир амай пай. Амни вуч я лагьайтIа, гьулдандикай гатанвай куьгъне дергесдин тия. Адалди Селим янай. Гь. С. КIири Буба

ТИЯН фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра парталар чуьхуьдай металлдикай раснавай еке къаб. Гъуьлуь кьве вил акьална цурцин къапар; ленгер, сини, къажгъан, афтафа, тиян шешелда твазва. З. Э. Кьве фронтдин командир.

ТОВАР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яшайишдиз, дуланажагъдиз чарасуз затIар. Мекьивал, каш хьана гъалиб, Я товар, я ризкьи авач. А. Ф. Дяве. Абуру, машинра акьахиз физ, инай-анай ужуз къиметрай товарар къачуз, чпиз кIани къиметрай, яни багьаз хгуз, алверзава. ЛГ, 2004, 12.'1. Дагъустандин ва Россиядин гьакимри Азербайжандин гьакимрихъ галаз кьве патазни хийир жедайвал, икърардал атана, меслят авуна, чи товар Азгрбайжандин базарриз ахъа авуртIа, я туш келемар кьабулдай пунктар ачухайтIа жедачни бес? ЛГ, 2004, 5. VIII.

ТОК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатда ишлемишун патал симина аваз санай масаниз физвай злектрикдин къуват. Къуй зи цIарцIи, симини хьиз ток авай, Гъурай элдиз берекат. А. С. Зи кIвачикай... Сейфуллагьди вичин чIур хьанвай приемник хьийиз кьунши Играмудиназ эверда. Играмудин и рекьяй пешекар туширтIани, ам атана, къуншидин приемник токдик кутуна, килигиз акъвазда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ТОМАТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бязи хуьрекрик кутун патал помидорар ргана туькIуьрдай миже. ХинкIардал къатухдин чкадал томат эляхун мода жезва. Р.

ТОННА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра агъзур кило. Гьей, хтай техилдикай са 34 тонна, нисидикай са тондихъ галаз приход авурла, хьана фидай кар я. И. В. Чирхчир. Колхозда гьар йисуз гьардаз 40 тонн кьведай элкъвей дерин фурара силос кутазвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Райондин вири школайриз ремонт авун патал 12 тонн креж, 15 тонн шир, 1037 квадратный метр пенжердин шуьшеяр къачунва. "Самурдин сес" газ., 2005, 6. VШ.

ТОПОНИМ урус, граммат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри тайин са чкадин хас тIвар. Къуба, КцIар, Хачмаз, районра хьиз, Къебеле, Огъуз, Шеки, Къах, Закъатала ва Белокан районрани чал гзаф лезги топонимар дуьшуьш жезва. "Самур" газ., 2002, 28. ХII. Виш агъзурралди лезгияр яшамиш жезвай Азербайжанда лагьайтIа, 32 йис я топонимар кьилди чириз. 1973 - йисуз республикадин Илимрин Академиядин Географиядин Институтда топорнимар чирдай отдел кардик кутуна. Амма ана кьилди лезги топонимар ахтармишдай ксар авач. М. М, Чи чкайрин тIварар.

ТОРМОЗ (ТУРМУЦI разг., зараф.) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри машиндин, велосипеддин, поезддин худ явашардай ва я абур акъвазардай алат. - Де гила кIвалах ая!~лагьана устIарди. КIуфук хъвер акат хъувур бурильщик Али Фатахова устадвилелди тормоз ахьайна. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

ТОРТ урус, сущ.; -у ни, -у на; -ар, -ари, -ара некIедални какайрал ишинай ширин тинидикай чрай, дуьдгъверни квай хъуьтуьл цикIен хьтинди. Сусаз, аял хьана лугьуз, духтурри чпи пул кIватIна са булушкани къачунвай, аялдиз пек-партални, ширинлухарни ва са чIехи тортни. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар.

ТОРФ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри чилик ктIай набататрикай накьвадик акахьна арадиз атай кьук хьтин затI.

ТОСТ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара ички хъвазвай шадлух межлисда садан сагълугъдай мурад-метлеб яз лугьудай гафар. Куьруьди я Фиделан тост: «Чал дуствилин рагъ хьурай!» Ирид стхад хкажна тост «Азад Куба сагъ хьурай!» А. С. Зун Кубадиз твах, гар! Кьуна тухуда кIвализ, Къурмишда туй. Тостар, Тостар, Тостар... А. Ал. Дустуникай баллада. Тостарни ацIанва цIийибур, Ван хьайи гьич садни тикрардач. М. Б. Дустарикай кьве шиир. Эрекь авай рюмка хкажна, директор тостунив эгечIна... А. Фет. Кьерен къванер.

* тост хкажун гл., ни са квез ятIани талукьарнавай шадлухда ички хъун, шад тирди къалурун. Зи патайни, азиз дустар, Хкаж цIийи йисан тост. З. Р. ЦIийи йисан тост.

ТОЧКА урус, лит., сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра кхьинра хабардин предложенидин эхирда эцигзавай лишан. Хабардин предложенидин эхирда точка эцигда. М. Гаджиев. Лезги чIалан грамматика. Синоним: нукьта.

* точка эцигун гл. 1) предложение куьтягь хьанвай лишан яз точка кхьин. 2) мад маса ихтилатар хъийимир, бес я рахунар' манадин ибара. Танкарикай - тракторар, Шуьшкайрикай - дергесар! Къайи дяве, зур къалурун, Эциг точка, хьуй бесар!!! Ш. Къ. СССР-дин гражданин рахазва.

ТРАГЕДИЯ урус, лит., сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра герой агъур женгина пуч хьунухьал гъизвай гьерекатар авай драмадин эсер.

ТРАЙЛЕР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пар тухудай еке машин. - Хутахни ийидай! Хутахни ийидай! - галаз-галаз тикрарна Рамиза. Хутахначирни шаз хъурдулрин трайлер Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ТРАКТОР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатда кIвалахдал ишлемишдай еке къуват авай махсус машин Вич акьуллу инсан, Чир жен пис-хъсан, Гатфариз чил... Трактордал цан - ХупI ярашугь я. С. С. Квез вуч ярашугь я. Тракторар гьалзавайдини чи Рагьман я. А. Ф. Риза. - Ина вуч хьана? жузуна Асана. - Хьайи затI авач. Ам трактордин ван я, жаваб гана Махсуда. З. Э. Муькъвел гелер. ЦIийи муькъвел рехъ туькIуьриз, Тракторар хьайила, Дуьздал хьана куьгьне сурар, Садра накьв гваз фейила. М. Б. Мугъу сурар.

ТРАКТОРИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра трактордал кIвалахзавайди. - Акван, килигда садра, -кьам чухвазва трактористди. Заз чидай гьалда, адан векьер маркуна гьатнавайди я. Мус хкайтIани. Б. Гь. ТIварун стхаяр.

ТРАКТОРиСТВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера трактордал кIвалахдай пешекарвал.

ТРАМВАЙ урус, сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра шегьердин къене пассажирар тухудай ракьун рекьин улакь. кIаник патай мостоваяр, Худда туна трамваяр... С. С. Мад Московдиз.

ТРИБУНА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра халкьдин вилик экъечIна клубра, залра доклад ийидайди, лекция кIелдайди, рахадайди акъваздай чка. Ораторар гьатна худда, Трибунадал гьалчна гъилер. А. Ф. Дяве. И кардин гьакъиндай [С. Сулейманаз И. В. Сталин акунин гьакъиндай. - А. Г.] эхиримжи йикъаралди чIехи шаирдин секретарвал авур переводчик Эффенди Капиева ва масабуруни тестикьарзавайвал, СтIал Сулейман Вирисоюздин писателрин съездда, трибунадихъай рахадай ва шиир лугьудай вахтунда, юлдаш Сталина ва ЦК-дин маса членри дикъетдив яб акалзавай декьикьа художникди янава. С. Зи Сулейман.

ТРОЛЛЕЙБУС урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шегьерда резиндин чархараллаз электрик токдалди фидай, пассажирар тухудай улакь. КIвалахал фидайла, автобусрани троллейбусра дарискъал жез, кIвализ хтайлани пакун тIвалар тIариз рекьизва. Гь. Къазиев. "Гьайиф зи гъуьл".

ТРОТУАР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьчедин кьве къерехдай инсанар къекъуьн патал къир цана, къван туна ва я маса затIуна раснавай рехъ. Алатай юкъуз ва йифиз марф къвана, гила югъ лап чин ачухди тиртIани, гьеле тротуардин асфальтдин буш чкайра-лекъвера ятар акъвазнавай. А. Фет. Жамидиникай суьгьбетар.... заз чизвай, эгер зун исятда тротуардал, инсанар физвай рекьел, алукьайтIа, куьчедай физвайбур вири, залай кам ягъиз, фида. 3. Ф. Элясна фимир.

ТРУБКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра телефондай рахадайла, япал эцигдай алат ва я къен буш турба хьтин тадарак. Телефонди зенг яна. Махсуда трубка къачуна яб акална: З. Э. Муькъвел гелер. Гуьселемаз ведре къачуна къажгъандиз яд цаз кIан жеда. Телефонди зенг ийида. Ада трубка хкажда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

ТРУСИК ( ТУРУСИКI рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра итимрин шалвардин кIаникай. дишегьлийрин перемдин кIаникай адукIдай метIелай виниз яргъивал авай партал. Абуру са гуж-баладивди партал дегишарна. Квасадиз виридалайни шалвар чIугвадайла турусикI алатиз кичIезвай... М. Б. Футболист. [НацIамур]. Милицадиз чна вун гуда, хъеме гвай экстремист! ( Хъемени къахчузва -Хиббадал са трусик аламукьзава). Ф. Б. Филиал.

ТРЮМО урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра цлан, буйдин гуьзгуь.

ТУБА араб: * туба авун гл., ни вуч са кар ийидач ва я мад хъийидач лагьана жува жуваз гаф гун, хиве кьун. Гьа вахтунилай инихъ ада гужлу кьушун гвачиз, бегьем гьазурвилер такунмаз душмандин хуруз экъечIун туба авуна. З. Р. Гьажи Давуд. Амма ина къе дем ава Шашлик кьаз тупIа. Гьич садрани инал завай Ички жеч туба. А. Ал. Андреян булах.

ТУБАСТАФИРУЛЛАГЬ! межд. 'авур кIвалахдилай ва я лагьай гафарилай Аллагьди гъил къачурай' манадин гаф. - Чи коммунизмда инсанар жеда, абур агакьда, кьуьзуь жеда, рекьида. Куь женнетда вири амукьда. Чидач. Куьне садра им жедай кIвалах яни, тушни. фагьум-фикир ая. - Тубастафируллагь! -Тубастафируллагь! - Гьарда вичиндан тариф ийизва. А. А. Лезгияр. Тубастафриллагь... Кяфир... Кяфир, -паб кIваляй экъечIна. М. Б. Футболист.

ТУБЕРКУЛЕЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жигерра, ратара, туьтуьна, кIарабра хер ийидай, гьабур чIурдай азар. ЦIегьерин никIедикай уьгьуьйриз, туберкулёздиз, жигерриз гзаф хийир ава. "Самурдин сес" газ., 2004,24. VIII..

ТУГЪ фарс, нугь., сущ.; -ади, -ада цуру нек. КIвалахна галатна, акъатайла югъ, Чандилай алахьна зегьметдин гьекь-бугь, Таядихъ тIуьна фу, хъвана къайи тугъ, Кеф тушни ксун бес мес-къуьж: галачиз. Ш-Э. М. Чуьлда йиф.

* тугъвади кун гл., вуж квачир баладик акатун. Кьве Сеферда ийич мехъер Тугъвади кун тавун патал. С. А. За инсандал ийидач хъвер...

ТУЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къумарал къугъвадай чарарикай виридалайни чIехиди. Шагь туздалди ягъиз жеда. Р.

ТУЙ туьрк. сущ., текв.; -ди, -да гададиз свас гъидай ва я руш гъуьлуьз финиз талукьарнавай шад мярекат. Гьавиляй къе хъвазва чна шуьрбетар, Рушариз за туй ачухун буйругъда. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. -КIвалерава туйни къив. На лугьуди гъанва свас. А. Ал. ЦIийи йис. Синоним: мехъер.

ТУКЪА¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIватIал. Фуфайкадин къенепатан къултухдай шуькIуь жирдин епинив кутIуннавай, газетдикай атIанвай кьуд пипIен бицIи чарарин са тукъа акъуддай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: пачка.

ТУКЪА² туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра итимрин юкьва твадай чIулунин са кьилихъ жедай уьнуьг хьтин затI.

ТУКЪАЗ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Иса гьелени цура амай, адавай гила рикIна цурин ракIар ахьайиз жезвачир, амма, тукъазрилай угьуь ягъай малла Къадир чир хьайила, ам тадиз «Ша, малла Къадир!» -лагьана, адан вилик фена. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

ТУКIВАДА, ТУКIВАЗ тукIун глаголдин формаяр. Кил. ТУКIУН.

ТУКIУКI тукIун глаголдин эмирдин форма. Кил. ТУКIУН.

ТУКIУН гл., ни вуч; -вада, -уна; -ваз, -вазва; -укI, -ван, -урай, -вамир; тукIун тавун, тукIун тахвун, тукIун хъийимир чукIулдалди гьайвандин, ничхирдин гардан атIун. Ирид чIулав гьер тукуна Ирид чIулав гьер чрана, Ирид чIулав гьер ргана. Ф. Наши кьасабдиз нар деве КIвачин кьилел тукIваз кIанда. С. С. Акьул жуваз аваз кIанда. - Вучда кьван. тумар гзаф кукIварнавайбур тукIуна, тIимил хирер хьайибур сагъар хъувуна. А. Ф. Лянет. Маса чара тахьай цIуьрнуьгъ тукIуна. З. Э. Муькъвел гелер. Гьер тукIукI, гардан ядай яц гъваш... лугьуз мугьманри чпин истемишунар авуна. З. Э. Муькъвел гелер.

* тукIвадай гьайванар сущ. як патал чараз хуьзвай гьайванар.

ТУЛА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йра, -йра ) гъуьрчен кицIерин са жинс. ЭкъечIна зун дагъдиз къакъан Тула галаз. А. Ал. Дагъдин Тула. 2) куьч., в. тербиясуз дишегьли, руш.

ТУЛКIУН рах., гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тулкI авун, тулкI тавун, тулкI тахвун, тулкI хъийимир зегьмет чIугун тавуна хьанвай девлет гьукуматдиз вахчун. Абурун мал-девлет тулкIна, гьукуматдин хийирдиз вахгана, чилер - лежберризни гапIалриз пайна. Гь. Къ. Четин бахт.

ТУМ¹ [тпум] фарс, сущ,; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) цун патал хкянавай техилдин тварар. Гьардаз пуд-кьуд рипе тум фидай маса кьве никни авай, А. Ф. Бубадин веси. Чварах кьуразвай келемдин Тум цIийиз кутаз жедайд туш. А. Мут. Жедайд туш. Ахпа кIватI хьанвайбуруз лежберри фу арадиз гъун патал ишлемишай куьгьне сенятар - кIарасдин кьуьквер, йирфер, терезар, кIарасдин ругунар. Абура авай векъи къванер, шалар, шаламар, гъилелди тум вегьедай чантаяр, гьебеяр ва маса затIар къалурна. ЛГ, 2004. 6. IV. 2) цуькверин кIуква жедай твар(ар). Беневшайри кьве сеферда цуьк акъудда: гатфариз ва гатуз. Гатфарин цуьквер ирибур, гуьрчегбур ва атирдин ни галайбур жеда, амма тум гъидач. Гатун цуьквер куьлуьбур, рангсузбур ва ни галачирбур жеда, амма тум гъида. А. С. Беневшайри кьве сеферда...

* тум кьун гл. 1) тум кIватIун. 2) тум малум хьун.

* тум хкатуй! межд. 'кьий, амачир гьалдиз атуй" манадин экъуьгъун.

* тум хкатун гл. жинс михьиз терг хьун.

* тум хкудун гл., ни куш жинс михьиз хкудун, амукь тийидай гьалдиз гъун. Чидач, агъу гана кьванни абурун тум хкуддатIани, - лагьана Мейриханди. З. Э. Муькъвел гелер.

* тумун кьун сущ. хеси тавуна, аладун патал хуьзвай кьун.

ТУМ [ттум| фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) гьайвандин, къушран бедендин кьулухъ пай. # балкIандин ~, ламран ~, хипен~, ~атIун. Тумун кIаник кашу Квайд я, мад кIаркIар авайд туш. С. С. Пакамахъ килигайтIа, са шумуд хипен тумар атIана кукIварнава. А. Ф. Лянет. 2) куьч., векъи са нин ятIани терефдар. Кулакрин ячейкада авай тумари и саягъ квадардай ячейкадин кьил. Авайвал лагьайла бязи юлдашри, Абур тIушундай, ахьайиз тадачир вил А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. [Мирим]. - А вини мягьледа авай гачалабурун ЦIаматI ава гьа! Камунисарин тум хьана, гьа калхуз лугьуз халкь рекьяй акъуд ийиз алахьнава. Гь. Гь. Колхоз. [ЦIарухва]. - Ни рекьидайди я, кулакри кьена ман. Кулакри, фекьийри ва абурун тумари чи гъалатIрикай чпиз хийир къачузва. Гь. Гь. Колхоз. 3) майишатда ишлемишдай затIунин (чукIулдин, нажахдин, чантадин) гъиле кьадай пай. Вичин идет тирвал, ламран юкьвал ацукьна, ада яргъи тум галай кьалиян чIугвазвай. З. Э. КУТВ-диз фена. Маншаллагь, хтул, лап зулун къар кьван авайди, я, - лагьана Жавата тумунихъ тIасма галай еке чукIул акъудна. Гь. М. Им къван, имни терез. Чантадин тум кьуьнуьхъ галаз, гьалав вегьена Къуьнерихъ вун экъечIнава ажеб туькIвена. И. Гь. Рубаияр. Перцин тум хана, тумунин кьатI тIеквендамаз, къеженвайвиляй ам акъуд тежез, зуп кимел алай чи кIвалерин вилик кIутани гваз алахънавай. Къ. Къайибханов. Йифен ахвар. Дишегьлидив тумар квай тахтадин гъвечIи ящик гва, итимдив - чIехи чамадан. М. Б. Зун кьенвач. * жуван [вичин] тумунал ацукьарун.

* тум акалун [гилигун] е., гл., ни нихъ; са нин ятIани кIвачихъ чIуру кIвалахар ягъун. Цан цуз лугьуз ракъурнавай буйругъар. Буйругъдалди цадани чна бес цанар, Къайгъу тавуна пучиз туна цанар. Гила мад акал хъийизва чахъ тумар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

* тум жакьун гл., ни нин кьулухъай рахун, фитнеяр авун. Жуван тариф авунни на зайифдач, Гагъ-гагь гъатта жуван тумни жакьвада. А. Къ. Са чIаларбандиз.

* тум илисун гл., ни кис хьун. Пул авайдан вилик закон Тум илисна кис жеда. Зунни жуван ичер гваз КIани патахъ физ жеда... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* тум кайи кац хьиз рах., нар., вуч авун; теспача кваз. Махсуд Асан хуьруьн кьилихъ галай чIураз акъатнавай, кьулухъай атай Велиди хабар гана, лагьана: - Вердиди пуд гьер тукIуна тIуьнар-хьунар гьазурнава. Вични тум кайи кац хьиз юртада ава. З. Э. Муькъвел гелер.

* тум къекъуьрун гл., ни. амалдарвал авун, алцурариз алахъун, амалдалди жув кIевяй акъудиз алахъун. КIеве гьатай арада тум къекьуьриз жеда вакай са фендигар сикI, къужа. Амай чIавуз, эгер чиниз вегьейтIа, квахьна фида дуьз кьве рипе цуькI, къужа. С. С. Къужадиз къаридин гаф.

* тум-кьил авачир кьван числ. лап гзаф. Гьа икI пара гишин, мекьи йисар алатна, тум-кьил авачир кьван зегьметар чIугуна. А. Ф. Риза. Синоним: сан-гьисаб авачир кьван.

* тум-кьил тахьун гл., куьн, квехъ, квез. 1) ери-бине тахьун. АкI тахьайтIа, сил тум-кьил авачир кар жеда. З. Э. Муькъвел гелер. 2) лап гзаф хьун. А кьил авач Аранрин, Тум-кьил авач душманрин... Ф. Шарвилидкай риваят. - Дустар! Чаз хьанвай мусибатдин тум-кьил авач. Чун геж хьана. А. И. Самур. Ахмакьвилин, къанмазвилин тум-кьил хьанач. Кь. М. Кьуьзуь къекъвераг. Гила зи тажубвилихъ тум-кьил хьанач. Гь. М. Ирид къаш. Къембера цIуд лагьай класс «отлично» куьтягьна. Дидедин шадвилихъ тум-кьил авачир. Н. А. Къимет тецигай муьгьуьббат.

* тум кьацIай данади нехир кьацIурда мисал 'са гъвечIидан хатадини гзафбуруз айиб гьида'. -Акъваз, Вели! Акъваз, Вели! Тум кьацIанвай данади хьиз БарбатIнава нехир вуна. А. С. Жуваз душман жемир вун. Садра кьванни - кьацIай кали кьацIурда нехир... А. Къ. Лугьуда хьи.

* тум кIанчIа кьун гл. 1) тум хкажна кьун. Тум кIанчIа кьунвай ЦIарак къвалав гвай чубанди кфил ягъзавай. З. Э. Йифен тIурфан. 2) куьч. са ни ятIани вич дамахар гваз тухун.

* тумуна [тIукуна] кьуьл эцягъун в., гл., ни нин са вуж ятIани хъилелди авай чкадай чукурун, акъудун. - Абурун кьведан тумунани за кьуьл эцяна. Редакцийра герек инсанар тушир, халудин. Амалар чIурубур тир. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

ТУМАВ(АР) сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра мекьи хьана тиршер ядай нахушвал. ТIалар-квалар, тумаварар, гриппар гел галачиз квахьда, - лугьузва ада. ЛГ, 2004, 13. I. Тумавар квайди няниз кьилел туькдин ( пуховый) шал алукIна къаткайтIа, экуьнахъ тумавардин гелни амукьдач. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: зуьквем(ар).

ТУМАЖ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вичикай са вуч ятIани цун патал махсус жуьреда гьазурнавай малдин хам. Са сеферда тIварар кьур чпиз хьайи дуллух тун патал вирида сад хьтин, цIинкьна агализ жедай тумаждин кисеяр къачуда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ТУМАЖДИН прил. тумаждикай раснавай. Мирима Цаванда почтальонвал ийиз белки 20 йисалайни гзаф я жеди. Ам гьамиша къвалал тумаждин чанта алаз аквада. М. Б. "Жигули". Са сеферда тIварар къур ксари чпиз хьайи дуллух тун патал вирида сад хьтин, цIинкъна агализ жедай тумаждин кисеяр къачуда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ТУМАКЬ прил. тум атIай, тум галачир, тум куьруь. Галамай са кус тумни ви атIана, гьакI тада вун, чандик кIвал кваз, тумакь яц. Е. Э. Тумакь яц. Тумакь кицIи ни чIугвазва, Къатканва сикI чIурал лит хьиз. А. Ал. Марф акъвазна. Синоним: дандакь.

ТУМАКЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери тумакь тир гьал. Синоним: дандакьвал.

ТУМБОЧКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвалин майишатдин затIар твадай, вичик ракни квай кьакьанвал авай ящик хьтин затI. Ада... ахпа тумбочкадай кIуфа гьажибугъдадин кIап тунвай шуьше акъудна. З. Гь. Лезгийрин риваят.... меселай къарагъна, кроватдин кIаник къайдасуз гадарнавай ичIи шуьшеяр гъилелай авуна, ам тумбочкада къекъвена. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам.

ТУМЛАМИШ |тhумламиш!; * тумламиш авун гл. тумунилай арадиз гъун.

* тумламиш хьун ц., гл., вуч тумунилай арадиз атун. Адаз набататрин гзаф хесетар, абур пайда хьунин, чIехи хьунин, тумламиш хьунин гзаф къайдаяр чир хьана. А. А. Умуд.

ТУМЛАМИШУН гл., ни, вуч; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; тумламиш авун, тумламиш тавун, тумламиш тахвун, тумламиш хъийимир тумунин руквадилай экъечIун патал лазим тир серенжемар кьабулун. Кондрашоваз Алижана вичин эхиримжи цIийи тежриба къалурна. Кицик тарцин хилел алай вад-ругуд цуьк ада жумунин тарцин цуькверилай тум къачуна, гьа руквадал тумламишнавай. А. А. Лезгияр.

ТУМУБАН т-б., сущ., нин; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са ни ятIани лагьай вуч хьайитIани кьилиз акъудиз гьазурди. Синонимар: гъилибан, тумухъан.

ТУМУБАНВАЛ в., сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са ни ятIани лагьай вуч хьайитIани кьилиз акъудиз гьазур тир гьал; тумубандин хесет. Синонимар: гъилибанвал, тумухъанвал.

* тумубанвал авун гл., ни нин тумубан тир амалар кьилиз акъудун. Синонимар: гъилибанвал авун, тумухъанвал авун.

ТУМУХъАН в., сущ., нин; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са ни ятIани лагьай вуч хьайитIани кьилиз акъудиз гьазурди. Амма суьргуьннавай кулакринни фекьи-фахрайрин тумухъанрин футфади жемятдин кьил какадарзавай. Гь. Къ. Четин бахт. Синонимар: гъилибан, тумубан.

ТУМУХъАНВАЛ в., сущ., -или, -иле; -илер, -илери, -илера са ни ятIани лагьай вуч хьайитIани кьилиз акъудиз гьазур тир гьал; тумухъандин хесет. Синонимар: гъилибанвал, тумубанвал.

* тумухъанвал авун гл., ни нин тумухъан тир амалар кьилиз акъудун. Синонимар: гъилибанвал авун, тумубанвал авун.

ТУН¹ [тту^н] гл., ни; -ада, -уна; -аз, -азва; тур, тван, турай, твамир; тун тавун са вуч ятIани къен авай затIуна эцигун. вегьин. хуьн. # дуьгме ~, дакIарда шуьшеяр ~. Кьакьан синел сил цаналди, Сил цаналди, сил жедай туш. На жибинда ич туналди, Ич къачудай руш жедай туш. Ф. Ибурни къаравулри пачагьдин патав тухвана. Ада ибур са усал кIвале тваз туна, ракIар куьлегдалди агализ туна. Ф. Гьуьлуьн руш. Гьар са техил гатуз кIватIа, Гьазурна тур, тур на кIатIа. С. С. Лежбер. Ви гъил зи гъиле твар ара кIанзава. М. Ж. Ви рекьер гуьзетиз. Ширин мецин келимаяр Седефар я гарданда твар. СА. Ширин мецин келимаяр. * ван тун, вил тун, гужа тун, гъавурда тун, кIеве тун, рекье тун, фитне тун.

ТУН" [тту^н]гл., ни вуч; -вада, -вана; -ваз, -вазва; туд, тван, турай, твамир; тун тавун, тун тахвун, тван хъийимир экъечIнавай чIарар чукIулдалди алудун. Сефербегаз абуру «туьлек авур кац», ада вичин чуруяр, спелар мукIратIдалди кьуниз, кьилни твана какадин хъире хьиз авуниз ва вичин яцIу ягълуди кьунавай кIурт гадаруниз килигна лугьузавайди тир А. Ф. Газет.

ТУН³ [тсу"]сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара дуьзендал са тIимил кьван хкаж хьанвай чка.

ТУН⁴ [тhу^н] ни вуч ийиз; -ада, уна; -ур, -ан, урай, -амир; тун тавун, тун тавун, тун тахвун, тан хъийимир 1) са гьина ятIани амукьдайвал, акъваздайвал авун. Фекьидин папа фекьи кIвале тан тийиз, гъуьжетар хьана. Ф. КьепIина тур фекьи. - Я буба, куьне ФатIимат гъуьлуьз ганани? [Къурбан] - Эхь, тагана, чна кIвале, тач хьи, Гь. Гь. Адетдин къармахра. Мисал хьана Батыраян цIарцIикай. «Женнет жуваз къачу на, Заз тур анжах кIаниди!» А. С. Хцихъ галаз ихтилат. КIвализ физ жедач: адан папа тун тавунни мумкин тир, авур кьван агьаррилай кьулухъ. М. Б. «Жигули». Забитавай кьамир хабар, вуча уьмуьр, вуча зегъмет, Масдан зегьмет незвай са кас, элдин юкьва тан лугьумир. З. Р. Лугьумир. 1963 - йисуз кIвенкIвечи бригадир Сафаралиев Сафаралиди векьер къурухра ва багълара тутуна некIединни товарный фермадал хкана фуражердив вахкунин къарар кьабулна. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. 2) мурадвилин формада авай глаголдихъ алакъада авайла 'мажбури авун'. Мукьварал за адаз кхьена, а чIал агакьариз тада, ахпа ам за Вазни ракъурда, М. М. Гаджиев. Из лингвистичского наследия. - Садавни мад офицер Ийиз тамир сефилар. А. С. Дидедин кьисас. Газетрин редакцийри чпин къвалав литературадин кружокар тешкилуналди, анра юкьван школайрин преподавателрив, партийный, советрин ва маса работникрив лекцияр кIелиз туналди чи литературадин гележег тир жегьил писателар чIехи авунин кардик лайихлу пай кутада. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Зав кIелиз турди, зи диде кьейи Жамадин дуван ийиз турди вун я. З. Э. Муькъвел гелер. Бакуда яшамиш жезвай зи руш. адан гъуьлуь, вичин диде кьена лугьуз тахсирар кутуна. дустагъда тваз туна. ЛГ, 2003, 4. ХII. Накьан неречI, алатна вач - гирве низ сал я? Гъейри бенде за кьулухъ тач - гьаваян къал я. И. Гь. Рубаияр.

ТУНДРА урус, сущ.; -ди. -да куьлуь кул-кус авай уьленлух чка.

ТУННЕЛЬ урус, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра чилин кIаникай тухванвай ва дагъдикай хкечIдай рехъ. Азардин дувулар лап деринриз фенва. ЯтIани умуд атIана виже къведач. Лап яргъи туннелдин а кьилени экв авайди я. А. Э. Хазинадин къаравулда.

ТУНПУЗ¹ туьрк, прил. аскIан, яцIу. Пакадин йикъуз ам и хуьре авай тунпуз фекьидал алукьиз фена. З. Э. Муькъвел гелер. И хуьре, са тунпуз фекьидлай гъейри, са гьарф чидай касни авачир. З. Э. КУТВ-диз фена.

ТУНПУЗ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра элкъвей, залан кьил алай лаш. Мердали Жалилова "Тумпуз гвай Муртуз " шиир кхьена. Р.

ТУНУГ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гамун тарцел ршанвай гамун гъалар кьве чкадал пайзавай (абурун арадай ян тухуз жедайвал) лаш. КIвалив ахгакьайла, чинин рангарни атIана, Гьажагьмед тунуг хьиз зурзазвай. А. Э. Девирдин къуллугъ.

ТУП туьрк, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) чилел гьалчайла цавуз акъатдай, къене уф авай элкъвей формадин къугъвадай затI. Магазиндай хтана за жуван кIвализ кам къачуна. Ваз иер туп, дидедизни гимишдин са цам къачуна. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. На гагъ ктаб кIелзава, Гагь къачузва туп. А. С. Зи гъвечIи руш... Кьвалан пад хьтин ЦIарудин гуьгъуьналлаз жирин туп хьтин элкъвей Келбялини кIвачел акьалтна. Б. Гь Заз эвера. 2) хъуьтуьл затIарин (парчадин, чарарин) элкъвей кIватIал. Яру еб алчуднавай чарарин туп гъиле аваз Бег атана. А. А. Пад хьайи рагъ.

. * туп-лаш къугъун гл., вуж( ар) са патанбуру лашуналди туп ягъиз, муькуь патанбуру ам кьаз къугъун. Ятахра къекъвен, къайи ятар хъван. Къацу чуьллера туп-лашни къугъван. А. Мут. ВикIегь Расул. Жегьилар гагь кьван гадриз къугъвазвай, гагьни туп-лаш. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Куьгьне ЦицIигъ фикирдиз гъайила, ана вичин аял вахтар кечирмишай касдин рикIел, зи фикирдалди, сифтени-сифте хкведайди арандин хуьрера авачир, гила, мумкин я, санани амачир шад къугъунар я. Ибурукай яз чавай агъадихъ галайбур къалуриз жеда: беле-беле, кIинтI-лаш, кIумп-лаш, туп-лаш, къуьлбармак, лапIи-лапаш, лал-байкъуш, къвани-къван, чIагъ-чIагъ, гьанда-гьанда, энзели, кацни кьиф, гъуьрчехъанар-уьрдеганар, пIерпIелагдин къугъун. ккIалрал къугъун, чурумар кутун, кIирераллаз къекъуьн, къумпарайрай ягъун, фарфалагар дагурун. цIарарал кьугъун, чукIулрал къугъун, хтарин дулма авун, чуьхверрикай къванцел мед авун, верхи тарцин чкалрикай кендир авун ва адай чIун чIугун, гъулцин тарцин чкалрикай авунвай кукуна тум гайи нек цана, квар вегьин ва са къадар масабур. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* туп-туп гум(ар) сущ. элкъвей ва къалин кIватIал гум(ар). Вичин адет тирвал, ламран юкьвал ацукьна, ада яргъи тум галай къалиян чIугвазвай. Гумар туп-туп цавуз акъудзавай. З. Э. КУТВ-диз фена.

ТУП² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара тупариз ухшар авай гуьллеяр ядай яракь. Абаса вичин жуьре лугьудай: «Чун кичIебурукай туш. Бомбаярни, тупарни чаз акурбур я». М. В. Гьарасатдин майдандал.

* туп(ар) ягъун гл., ни., кьилиз акъудиз тежедай гафар лугьун, ихтилатар авун.... ацукьнавай Бубади стIун алай чкадилай юзун тавуна, маузер акъудна, ам хъуьчIуьн кIаникай тахминан рахазвайбурун ванцел туькIуьрна, кьве сеферда шайтандихъ тIуб галкурна ва маузердай акъатай ванцихъ галаз санал столдихъ тупар язавай Салманни Къадир гьасятда ацукьнавай стуларни галаз чилел ярх хьана. Б. Гь. Заз эвера. Садра халуди хтулдиз масан ( Им хьайи кар я, ягьизвач тупар) Тум це лагьана афнидин хъсан... Амма цайила - экъечIна турпар. А. Ал. Садра хтулди...

ТУПЛАМИШ; * тупламиш авун гл., ни-куь вуж-вуч гзафбур сад тир къуватлу гьалдиз гъун. Буба элкъвена гваз хтай хва себеб яз цIийи адет арадал атана: бубайриз рекьидалди алакьдай кьван вири гъуьрметар тин, абурун гафунал гаф эциг тийин, абуру кIвач эцигай чкадал кьил эцигин. Халкь акваз-такваз мягькем хьана, уьтквем хьана. Варлу хьана. И адетди... чи халкь тупламиш авуна ва адаз вич, вичин чIал, вичин ацукьун-къарагъун, вичин чил хуьз куьмекна... А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: тупламишун.

* тупламиш хьун гл., ни-куь вуж-вуч гзафбур сад тир къуватлу гьалдиз атун. 1952 - йисалай лезги, авар, дарги, кьумукь, яхул чаларал "Дуствал" альманахдин сад лагьай нумраяр акъатун - им Дагъустандин Милли литератураяр кIвачерал мягькем жезвайвилин, цIийи бажарагъар, цIийи къуватар тупламиш жедайвилин, халкьарин руьгьда даим нурлу яз амукьдай гьиссера цIир. ахъайдайвилин лишан хьанай. «Самур»журн., 2002, № 23. Гьайиф хьи, лезги музыка арадал гъизвайбурун алакъаяр чеб-чпихь галаз зайифбур я, санал тупламиш хьана искусстводин и хел мягькемарун адет хьанвач, - лугьузва Халил Халилова. "Кард" журн., 2004, №5.

ТУПЛАМИШВАЛ сущ; -или, -иле; -ипер, -шерп, -илера гзафбур сад хьанвай гьал, садвал. Чкадикай гила неинки са чи республикада, гьакI вири Россияда тарифдай гуьзел пIипI, виликди еримишзавай лап хъсан меркез хьанва. Им вири шегьерэгьлийри чпин пай кутурла, вири халкьди садвал, тупламишвал къалурайла, арадал атанвай нетижа я. ЛГ, 2004, 15. III. Чна фикирзава хьи, чи цIийи Дибдин Законди, адан кар алай вири положенийрал кIевелай амал авуни демократия мадни вилик тухуниз, Конституцияда гражданриз ганвай ихтиярар ва азадвилер артухаруниз, Дагъустандин обществода ислягьвал ва меслятвал, Россиядин вири халкьарихъ галаз республикадин халкьарин садвал ва тупламишвал мягькемаруниз куьмек гуда. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТУПЛАМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; тупламиш авун, тупламиш тавун, тупламиш тахвун, тупламиш хъийимир са кар кьилиз акъудун патал сад авун. Са куьруь вахтунда адалай шей гъасилдайбурун еке коллектив тупламишиз алакьна. ЛГ, 2003, 6. ХI.... Дяведин шартIари инсанрин къуватар тупламишзавай. ЛГ. 2003; 25. ХII. Гьар йисуз Лезги халкьдин югъ сувар яз къейд авуни, шак алач, чун мадни тупламишуниз, шегьеррин ва хуьрерин агьалийрин арада мадни сих алакъаяр хьуниз куьмек гуда. ЛГ, 2004, 20.1V. Синоним: тупламиш авун.

ТУПУЧI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чхрадал сарикай ийизвай гьал алчуд жедай алат.

ТУПЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) туп яракьдай гуьлле ядайди. 2) куьч. вич зурба алакьунар авай кас яз къалурдайди. Яда, ви рикIел кIепIербан аламач? - Ахпа, гьа вич хьтин тупчи, гьа вич хьтин фитнейрилай гъейри маса кар-кеспи авачир, кьецIи Нифретахъ элкъвена вилери са гьихьтин ятIани кьуьруькар авуна, давамарна Къарабега: Г. Ханов. КIепIербан.

ТУПIА, ТУПIАЛАЙ, ТУПIУ тIуб существителънидин падежрин формаяр. Кил. ТIУБ.

ТУПIАЛ¹ , ТУПIАР тIуб существительнидин формаяр. Кил. ТIУБ.

ТУПIАЛ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра багьа металлдикай безек яз раснавай тупIухъ акалдай элкъвей затI Пакаман яр ягъайла. рушар, авай хъсан парталар, келегъаяр алукIна, тупIарихъ тупIалар, япарихъ япагъанар акална, туьтуьна мержанар, кагьрабаяр туна, дагъдиз экъечIна. Ф. Нурията вичини тади къачузвачир. Садра школа куьтягьин, ахпа тупIухъ къизилдин тупIал акалайтIани жеда, лугьуз, ада диде секинардай. А. М. Киф атIайди. Безекрал рикI алачир Элеоноради а тупIал тупIухъай галудначир. Х. Ш. Элеонора Рузвельт.

* тупIал кутун гл., ни ник це лагьай рушаз гададин патай, гададин мукьвабурун патай тупIал багъишун.

ТУПIАЛ³ : * тупIал кал сущ. дана тахьана нек гун давамардай кал. Иеси кьей тупIал калер Куьн кIватI жедай кун чида квез. С. С. Куьреда авай аламатар.

* тупIал фекьи сущ. дерин чирвал авачир фекьи. ТупIал фекьи Дадаш цлан кIаневай кIарасдин кьилел, са шумуд агъсакъални галаз хкатна хьиз, ацукьнавай. А. Ф. Газет. Секне чIул хьиз ярх хьана РакIарив гвай рухунал. На лугьуди чIар кана, Вири мягьле кIватI хьана, Гьатта тупIал фекьини Кьуръан хъуьчIуьк кутуна. А. Ал. Мирдамир. Гьар гьикI ятIани, лезгийрихъ Бакъарей Бакъурай лугьуз, са тупIал, амма зурбаз машгьурвал къазанмишай шаир хьана. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Гьа инлай тупIал музыкантарни, манидарарни, композиторарни, шаирарни майдандиз акъатнава ва абуру къе девранни гьалзава. ЛГ, 2004, 30. IХ.

ТУПIАЛДИЗ¹ тупIал существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. ТУШАЛ.

ТУПIАЛДИЗ² нар. тупIалди яз. Микробри и аламат къалурай йикъалай эгечIна, Бакъарей Бакъураял, яни гьамиша вич тупIалдиз амукьзавай шаирдал, кIуьд чин акьалтна. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил_;

ТУПIАР, ТУПIУ тIуб гафунин падежрин формаяр. Кил. ТIУБ.

ТУПIАТIАЯР нугъ., сущ. тупIу атIай хинкIар. Синоним: хумрав хинкI.

ТУР¹ [тур] тун [тту") глаголдин эмирдин форма. Кил. ТУН¹ .

ТУР² [тhур] тун [тhу^н] глаголдин эмирдин форма. Кил. ТУН² .

ТУР³ [тhур] кIус глаголдин алатай вахтунин формадалди (фена, гана, ксана) лагьанвай гьерекат 'куьтягьа' мана кутазвай гаф. - Гила гьич, - лагьана дагълуйри. - Мад балугъар амач, лагьана тур. З. Э. КУТВ-диз фена. АватIа, хкадарна тур къуйдиз. Чна кьведани серинарда, - лугьуда шад хьайи сикIре. - Вун пашман жедач, цIегь. Мегьамед-Кьасум. СикIни ахмакь цIегь.

ТУР⁴ [тhур] фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара хенжелдин жуьредин яракь. Дишегьли дяведиз я ахьтин кьегьал: Я тур, тфенг, яракь адаз герек туш. Е. Э. Герек туш. Саудовский Аравиядин Пачагьлугъди и уьлкведиз гъун къадагъа авунвай шейэр ва товарар, гьа гьисабдай яз Гъуьрчехъанвилин тфенгар, чукулар, хинжалар. турар, гьакIни йифиз аквадай приборар гъунал къадагъа алайди тестикьарзава. ЛГ', 2003, 13. ХI.

ТУР⁵ [тhур] туьрк, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара гьуьлуьн цяй балугъар кьадай еке чил.

* туруна гьатун гл., вуж четин гьалдиз аватун. Туьквенчи туруна гьатнавайди акур Гьажирамазанакни хъуьруьн акатна. А. И. Самур. Вири крарай акъатна революциядин рекье таптагъ хьанвай Къазимегьамед хьтин кас ГьикI икьван фад душмандин туруна гьатнайтIа Агьмедан кьил акъатзавачир. А. И. Самур.

ТУРАКЬ прил, яру тав квай къалин хъипи. Хъипи Хважамжам хьиз куда рагар: Гагь хъипи, гагъ вили жеда. Какахьда ал, туракь рангар, Гагь шуьтруь, гагь аби жеда. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.... яру, рузби, шуьтруь, туракь, - эхирки дуьньяда авай кьван вири рангарикай къизилдин гъилералди хранвай гзаф чIагай халичадиз ухшар хьанвай паркдиз атанвайбур вилер тух тежез гьарнихъ килигзавай. Б. Гь. Вили вилер. Туракь варз и береда акьван гуьзел я хьи, на лугьуди ам иниз сифте гуьруьшдиз атанва: адан суьрет гуьрчегариз регъуьвилин яр къикъифзава, ам фагьумлу ва сабурлуни я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Шадвални теспачавал акахьай рушан рикIи хурун кьефес гатана ва нур гузвай туракь вилер Зингьаран цIивинар хьтин чIулав вилера акIана. У. Къемберов. Сел.

ТУРАТАР нугъ., сущ. хашлав.

ТУРБА¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къене са вуч ятIани туна хуьн патал парчадикай ва хамуникай яргъивилихъди цванвай затI. Са зирба харчи техил турбада аваз зм кIула авай. И. В. Адан тIвар Вели, зи тIвар Пери. Ма, и чуьнгуьр, вичин турбада хутуна, хкунихъ акал хъия. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Ада уьгьуь язава, виниз жезва, вичин гъилин шейэриз, вил галамай хьиз, килигзава ва мукьвал-мукьвал кьилик квай ацIанвай турба ястухдин каник кухтазва... Н. М. Буба. Синоним: тагъар.

* турбада кьиф |къугъун кил. кандуда кьиф къугъун.

ТУРБА² урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра вичин къеняй са вуч ятIани (гум, яд, нафт) фин патал ракьукай раснавай яргъивал авай элкъвей затI. Паташов вич хьайила зурба, Эцигна келледал турба, Фагьумда на кIвални уба, Бугъ акьаз къава, самовар. С. С. Самовар. Гада чIавуз за тавур жуьре кIвалах авайди туш. Бакудин нафтIадин буругъра кьуд касди ялдай ва хкажна, къуьнел кьуна тухудай залай турбаяр, зани къубави Усмана - кьве касди ялайди я. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТУРВАКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) ачухдал малар язавай чкадиз ракIарин ериндал ишлемишзавай яцIувал квай яргъи кIарасрикай са тадарак. Жемятар паяяр, лашар, турвакьар, вагьрамар гваз атана, жанавур гатана-гатана кьена. Ф. Зиянкар жанавур. Буйдиз я турвакь, амалриз - шувакь, Жумартвилиз - ракь, шкьакьвилиз - кьакь, АтIуй вичин тIакь, акунай нагьакь. М. Ж. Буйдиз я турвакь...2) варар агалун патал гьаятдин къенепатай ракIинин гьяркьуьвилихъди вегьедай кIарас. Угърийри чуьнуьхайдалай гуьгъуьниз, турвакьар мягькем авуналди, лам гьат хъийин тийидайди чаз лап хъсан чизва. ЛГ, 2004, 26. VII. 3) куьч. кьакьан, амма акьулдиз зайиф кас. Чеб чанда къуват авай турвакьар я, амма кьве гъил къакъажна кIвалах авуник абурун хев аслу квач. З. Э. Кек галкIизва.

ТУРИЗМ урус, сущ.; -ади, -ада чирвал хкажун патал, ял ягъун патал сиягьат ийидай рекьер кардик кутадай спортдин ва экономикадин хел.... туризмани Дагъустан хьтин республика патал еке хийир къачуз жедай хел я. ЛГ, 2004, 21. X.

ТУРИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чирвал хкажун патал, ял ягъун патал сиягьат ийизвай кас.... гзаф кьадарда килисайрал, юкьван асиррин минарайрал, къеледин цларални советрин туристрин рикI алай. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТУРИСТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чирвал хкажун патал, ял ягъун патал сиягьат кьиле тухунин пешекарвал. Туриствал пул авайбурувай кьилиз акъудиз жеда. Р.

ТУРКIУЛ нугъ., сущ. хъицикьдикай цванвай хилер галачир алукIзавайдан юкьвал кьван яргъивал авай парталдин жуьре. Синоним: далу.

ТУРМАН нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къарачи. Адила рамагдиз хкягъай кьве балкIанни зи гъуьлуьни Сурхая турманриз маса гана. Къ. М. Дагъларик деринрин булахар.

ТУРМУЦI рах., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) урус чархар кваз жуван худдалди физвай улакь явашардай ва я акъвазардай алат. Синоним: тормоз.

ТУРНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра яргъивилихъди экIя хьанвай гьулдандин паядал упражненияр ийидай спортдин алат.

ТУРНИР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра спортдин са рекьяй (гимнастикадай. волейболдай ва мсб) жуван алакьунар къалурун патал гзафбурун арада акъажунар. Махачкъалада меркездин администрациядин кьил Саид Амирован призар патал VII шегьердин турнир кьиле физва. ЛГ, 2004. 15. VII.

ТУРП туьрк, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара чилик экъечIдай экуь-хъипи ва я чIулав рангунин элкъвей майва. Садра халуди хтулдиз масан... Тум це лагьана афнидин хъсан... Амма цайила - экъечIна турпар. А. Ал. Садра хтулди...* урус турп.

ТУРПАГЪ туьрк, шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра -чил, ватан. Хайи турпагъ суракьзавай танишдиз килиг. И. Гь.

ТУРПУЦ сущ.; -ди, -да: -ар, -ри. ра ацIай ва элкъвей (адет яз, инсандикай рахадайла). - Чан хва! - лагьана кимел ацукьнавай дахди. Ам къужахда кьунвай турпуц хьтин аялдин чиниз играмивилелди килигна. Ахпа адан нерин патавай чIулав хал алай хъуькъвез темен гана... З. Э. Кьве фронтдин командир. Мубурак хьуй, мубарак! Хьанва турпуц хьтин хва. А. Ал. Мирдамир.

ТУРТУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чиле жедай къушарин жуьрейрикай сад. Зун къекъвезва тамашиз Къуьлер авай мезредиз. Зун къекъвезва мани гва;, Кухур ийиз туртурар. А. Ал. Хазина. Азият-азабдиз таб гана, за ам ханачтIани хвена, зи гине туртурдин шараг хьтин адакай къе ихьтин кьегьал хьана. Н. Шихнебиев. Чарад.

ТУРУГУН куьгь., <, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гьар йисан апрелдин 4-числодилай кьве гьафтедин вахт.

ТУРУС прил. шариатдин патай ихтияр авай. Гъакъван вири усал хьана жуванбур? Патан къаргъа кьурал кьуна дуванбег? Хъвер вегьезва, гъер вегьезва шеврида Жуван кали ганвай турус гъеридал. З. Къ. Къецел йифди... Бес кьейиди хашпара тирни? Бес кьейидаз хаш багьа тирни? ТуштIа белки капI адаз турус? М. Б. Мейитдин женг.

* турус хьун гл., низ вуч низ шариатдин патай кьабулун, ихтияр авайди хьун. - Гила авур дуьаярни кпIар турус хъижедач, -лагьана абуру. А. А. Лезгияр.

ТУРУСИКI кил. ТРУСИК.

ТУРЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра балугъар кьадай тур ялдайди. Жедай туш ви акьул балугъ, Турчи я вун кьадай балугъ. С. С.

ТУРШИ туьрк, прил. 1) анардин тIям авай. Пампасидвай рикI ягъайла, Ваз са турши анар кIандай. Ф. Панпасидивай рикI ягъайла, Ваз са турши анар кIанди. А. Ф. Риза. Гила, амай хуьрекривай рикI ягъайла гудай туршимезе яр-емишарни хьанва, - лугьуз Эсли архайин хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: цуру 2) такIанвал авай, къайи. Ахир и инсанрин ара Турши хьун бес четин тушни. С. С. Бес четин тушни? Синонимар: къайи, цуру.

ТУРШИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери турши тир гьал; Синонимар: цурувал.

ТУРШИДАКАЗ нар. турши тIям хас яз. Синонимар: цурудаказ, цуруз. Антонимар: шириндаказ, ширинз.

ТУРШи3 нар. турши тIямда аваз. Синонимар: цурудаказ, цуруз. Антонимар: шириндаказ, ширинз.

ТУТ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара гьяркьуь пешер алай тарцел жедай тупIун рикI кьван яргъивал авай ширин емиш. Тутар... гьикьван кIантIани неъ, я руфун дакIвадач, я залан жедач. К, 1985, 31. VII.

* тутун тар сущ.; тупIун рикI кьван яргъивал авай ширин емиш жедай тар. Кьуьзуь Къембер буба гьа гьамамрин вилик квай тутун еке тарцин кIаник туькIуьрнавай «ламрал» ацукьнавай. Гь. М. Хуьруьн муьфтехуьр.

ТУТАЖАГЪАР туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра къулал, пичинал алай кудай къаб кьун патал парчадикай раснавай затI. Тутажагъар куьк, хуьрек кьит. Р.

ТУТУН¹ тун глаголдин инкарвилин форма. Кил. ТУН.

ТУТУН² тут существительнидин актив падеждин форма. Кил. ТУТ.

ТУФЛИ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвачин къапарин са жуьре. - Айна гъилик чемоданни кваз хтана. Адан кIвачерал туфлияр, тандал тIарам булушка алай. З. Э. Муькъвел гелер. Шур ваз, баде, туфлиярни шал. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Абасан кIвачел алай куьгьне туфлиярни патушар я - къацу векьелай цIуьтхуьнна физва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТУХ туьрк, прил. хуьрек тIуьна хук ацIай, иштягь авачир лишан хас. [Эфенди] - ( Миримаз килигиз-килигиз) Аквазвани квез и баркаван гьикьван хъсан чранватIа, и фуа лап тух касдин иштягьни ачухда. Мирим, им чрай устад вуж я? Гь. Гь. Колхоз. Пуд жуьт тух калери ялзавай куьтенди къураматдин чиляй еке ласар акъудзавай. А. И. Самур. Антоним: гишин.

* тух(ар) авун гл., ни вуж-вуч тух тир гьалдиз гъун. Кал техуьн я азар са, Квелди ийин кьве мал тух? Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур. Ийидай за вунни тухар. Вун накь вучиз атаначир? С. Вун накь вучиз атаначир?. Синоним: тухарун. Антоним: гишин(ар) авун.

* тух хьун гл., вуж 1) тух тир гъалдиз атун. ТIуьна, хъвана тух хьайидалай гуьгъуьниз ибур чпин сугьбетрив эгечIна. Ф. Савдагардин. Гишин хьурай ваз, я хьурай вун тух. Х. Х. 2) куьч. шадвилин, гьейранвилин гьиссери кьун. Къвазва нурар гъетерин, Зи тух тежер вилери Гуз экуьвал рекьиз зи ЦицIивални - рикIиз зи. А. Ал. Къвазва нурар... Шадвиляй шехьзавай Аран диде хтанвай мугьманриз килигуналди тух жезвачир. А. И. Самур. Антоним: гишин хьун.

ТУХАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; - а, -ин. -рай, -мир 1) тух тир гьалдиз гъун. - Алад, алад, жуван руфунни тухара ана, - лугьуда Тагьира. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) квев бес кьадар гьасилун. Ихьтин еке метлеб авай месэлаяр гьялзавай чкада чи вад хуьр гьукуматдивай техилдив тухариз жедачни? А. А. Лезгияр. 3) куьч. шадвилин, гьейранвилин гьиссери кьадайвал авун. Тамашачийрин вилик гьакъикъи бажарагълубур, гьар садан рикI руьгь тухардай нумраяр акъудун герек я. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Синоним: тух(ар) авун. Антоним: гишинарун.

ТУХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера тух тир гьал. Антоним: гишинвал. Гишин вахтарилай чаз тухвиляй недайди вилик кумукьдай вахтар гзаф жезвай. А. Исм. Эхиримжи къув.

ТУХВИЛЕЛДИ нар. 1) тух жедалди. И тавханада Пенкерахъ галаз коньякар хъваз, шоколадар незвай вун кефина тахьайла, бес тамай кIулалди кIарасар гъиз кIвал чими ийизвай Рамзият яни кефина авайди? Я туштIа, тухвилелди ичIи фуни тачагъизвай, ви аялар яни? 3. Э. Рамзият. 2) кьадардиз гзаф. Гьейбат вичин гъвечIи уьмуьрда кIуь-цуруди тухвилелди акунвай жегьил я. З. Э. Скульптор. Синоним: тухдаказ духдал, тухдалди.

ТУХДАКАЗ нар. тух гьал хас яз. Синонимар: тухвилелди, тухдал, тухдалди.

ТУХДАЛ || ТУХДАЛДИ нар. 1) тух жедалди, каш квахьдалди. Эхирни ихьтин къарардал атана: колхозда кIвалах ийиз чан хкудна лагьана, кIвализ шейни къвезвач, жибиндиз пулни, гьавиляй хизандиз кьецIил-цIийивал, тухдалди фу къазанмишиз патал фида. А. Исм. Зи лацу балкIан. Тухдалди я фу авачиз, я партия гвачиз, мекьи хъуьтIуьн шартIара гзафбур фад начагъ жезвай. ЛГ. 2003, 25. ХII. 2) гзаф. ЭкъечIна абур дагълариз фена. Къацу векьера тухдал къекъвена. А. Мут. ВикIегь Расул. Тухдалди рагъул яд хъвайи Жавгьарат, мекьивални къурхувал какахьна, сарар-сарарал алукь тийиз, зурзазвай. У. Къемберов. Сел. Синонимар: тухдаказ, тухдиз, къвалари чIакь ийидалди, гьакьзамай кьван.

ТУХДИЗ нар. гишин тушиз.... инсанар вири сад я. Садбур тухдиз, муькуьбур гишила хьун дуьз туш. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Антонимар: гишила, гишиндиз.

ТУХМАЧ туьрк, сущ.; ~ди, -да; -ар, -ри. -ра къелемар экъечIардай чка. Синоним: къелемлух, питомник.

ТУХТАТМИШУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава: - а, -ин, -рай, -мир; тухтатмиш авун, тухтатмиш тавун, тухтатмиш тахвун, тухтатмиш хъийимир секинарун. Ада кукупIдин жуьре Пенкерахъ галаз девран гьалзава. Рамзият лагьайтIа, Лукьмана гьар сеферда са багьна акъудиз тухтатмишзавай. З. Э. Рамзият. - Яраб ида лап рикIин къеняй, михьивилелди ибур лугьузвай гафар тиртIа, тахьайтIа ада захъ галаз чIагай гафар рахуналди, зун тухтатмишзавайтIа? - фикирна ада. Я. Я. Са фурун вакIар.

ТУХУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нефес къачунин-акъудунин орган. Рустамаз гзаф хъел атана, ида вегьена девдин карч кьуна, чIугуна. ЧIугуна, гзаф кIевиз ада са кьуьл эцяна, адан рикI, лекьер, тухулар къецел акъатна, ам кьена. Ф. Де тухулдин тIям вуч я? Вични ни галайдан? Вуна лугьумир гьа, гъвечIи дуст, гишин чIавуз тухулдихъни тIям жеда. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: жигер(ар).

* як такурдаз тухулар къалурда мисал 'халисан затI такурди тапан затIуналди алцурариз алахъда' манадин мисал.

ТУХУМ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къадим девиррилай инихъ са диде-бубадилай хьайи мукьва-кьилияр вири санлай. Вичин рагьметлу бубадин суьгьбетрай рикIел аламайвал, тухумдин кьилГъази буба - уьмуьрлух хпехъан хьайи кас я, гатара хуьре, хъуьтIерани- Шеки-Ширванда килфетни галаз кьил хуьз жедай. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. Хъикьем хуьряй атана, Кьурагьа ери-бине кутур тухум я. ЛГ, 2003, 4. ХII.

ТУХУН¹ гл.; -ухуда, -ухвана; -вах, -ухурай, -ухун, -ухумир; тухун тавун, тухун тахвун, тухун хъийимир 1) са вуж-вуч ятIани са чкадай маса чкадиз гваз ва я галаз фин. Къуьл тухуз вердиш хьайи кьиф... Е. Э. Нехирбан. Къуьл тухвайди сад хьайла, Гьейридилай шикаят мийир... Е. Э. Дуст Ягьиядиз. [Рукъужат] - Элдер стха! Твах жуван вах женотделдиз. Гь. Гь. Адетдин къармахра. 2) ни вуж дишегьли паб яз къачун. - Гада, лагь кван, вуна зун низ тухузва, ваз тухузвани, масадаз? - Вун заз тухузвайтIа, зун икьван пашман жедайни? За вун масадаз тухузва, -лагьана гадади. Ф. Гьуьлуьн руш. Четин тушни, вун тухвайтIа чарада. Е. Э. Аман яр. За абурун хъиляй и гьамамрал парталар чуьхуьз кIвалахзавай Седеф лугьудай паб хкана кIвализ. Садани тухун тавуна амай са дишегьли тир. М. Б. Туьквезбан къе вахчузвалда Небидиз,. Ам Эминан стхадиз къе тухузва. М. Б. Эминан сурал. 3) ни вуч чуьнуьхун. Кимерал са ни ятIани хипер чуьнуьхна лагьайла, и чубанри ва хузаинди, "жер кар туш, бес дуьз угъри ятIа, чи хипер тухурайтIу" лугьуз фурсар ийиз хьана. Э. Бабиров. Йифен чинерар. 4) са вуч ятIани (собрание, конференция, вечер; къанал, рехъ) арадиз гъун. Чаз са ктабдай читателрин конференция тухуз кIанзава. Заз тухудай къайда чидач. Гила зун хъифена, тади ква. А. А. Умуд. Багъдин юкьвай атана тухвана къанал. Ш-Э. М. Пишкеш. Къанавар тухвана кIанда. З. Э. Муькъвел гелер. Къанал тухуз, тесниф ийиз дастанар, Инкъилабдин даяхар я инсанар. И. Гь. Инкъилабдин даяхар. 5) ни вуж сад масадал гьуьжетда ва я къугъуна гъалиб хьун. Имуч-муча къугъуна ада зун тухвана. Р. * вил рекьи тухун, жува жув тухун, зегьле тухун, гафаралди тухун, кицI вацIу тухудач, яб тухун.

ТУХУНАЛДИ кил. ТУХУН.

ТУШ алакъадин гл. са затI, кIвалах, гьерекат, лишан инкарзавай гаф. ТIварун стха, зид а касдив гъуьжет. туш... Е. Э. ТIварун стхадиз. Зи хва... Ингье, вун дуьньядиз атана. Шарвили туш. Туш вун авчи Пиримни. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. - Зиди, Айнисеханум, деливал туш, шадвилин гьавалувал я! Къ. М. Дагъларин къанунар. Антоним: я. ☼ Инкарвилин суффикс вири дуьшуьшра анжах ч гьарфуналди кхьида. Месела: фидач, фенач, фидачтIа, жедачни... И къайдадик тек са куьмекчи глагол туш акатдач. И глаголда ва адан формайра ш кхьида, месела; туш, туштIа, тушни ва мсб. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. -Махачкала, 1998, ч. 19.

ТУШИР прил. вич алакъада авай гафуналди лагьанвай затI - кар, лишан, гьерекат алатай вахтунин гьакъикъивал инкардай гаф. - КIвале яраб вуч кар хьанвата? - фикир ийиз, рикI секин тушир гададин. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Антоним: тир.

* тушир рекье тун гл., ни вуж дуьз амалривай, гьерекатривай къакъудун, дуьз тушир амалар, гьерекатар ийиз тун. ШейтIанвална, тушир рекье вун туна... Е. Э. Гуьзел яр.

ТУШТIА кIус са вуч ятIани инкар авуна кьвед лагьайди теклифдайла ишлемишдай гаф. Гагь заз лугьузва: «Къачумир къатир, Къачу са машин, туштIа яхъ са такси.... А. Ал. Югъди зи...

ТУШЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра суьретар чIугун патал ишлемишдай, вич чарчик кужум тийир, къерехриз чкIин тийир, фад кьурадай чIулав ва я маса ранг. Кьуранвай туш дуьз хъхьун патал ам чими яд авай стаканда эцигун меслят къалурзава. ЛГ. 2004. 4. ХI.

ТУЬГЬМЕТ араб, сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра наразивал, наразивилин гафар, тахсиркарвал. Гьич ван тахьай туьгьметарни гилигда... Е. Э. Гьая тийижир паб. «Гуьзел» лугьудай шиир туьгьметрив ацIанва: гьейрибуруз лугьумир лагьай сир ярдивай хуьз хьанач, ада ам ахъайна. А. А. Етим Эмин. Ам хцихъ галаз анжах суалралдини туьгьметралди раханай. М. Гь. Им къван, имни терез. Синоним: туьнбуьгь.

* туьгьмет авун гл., ни низ наразивилин гафар лугьун. Къунши вилаятдин пачагьди, угъри жагъуриз жезвач лугьуз, адаз гзаф туьгьметар авуна. Ф. Халуни хтул. Сулеймана, а Къурбана хьиз, чай хъвадай кесибриз туьгьмет ийизвач. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Туьгьметар ая - къведач кIусни хъел. М. Б. Зун квел шад я. Синоним: туьнбуьгь(ар) авун. Антоним: тариф(ар)ун

ТУЬГЬМЕТАРУН гл., аспект, ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; туьгьметар авун, туьгьметар тавун, туьгьметар тахвун, туьгьметар хъийимир наразивилин гзаф гафар лугьун. Пис кас я вун, лугьуда заз, гьайиф, на, Туьгьметарда гьар какатай чкадал. А. С. Чухсагъул ваз. На Забитаз туьгьметармир, кIани дуст я адаз зегьмет... З. Р. Дилбер. Синоним: туьнбуьгь(ар) авун. Антоним: тариф(ар)ун.

ТУЬГЬМЕТУН гл., ни низ; -да, -на; -из. -зсша: туьгьмет ая || -а, -ин. -рай, -мир; туьгьмет авун. туьгьмет тавун, туьгьмет тахвун, туьгьмет хъийимир наразивал къалурун. Вуч тади ква -туьгьметзава вирида. Вуч муькIуь я - лугьузва кар чирида. П. Ф. Рубаияр. Къе вуна мад суьгьбетзава, Ахъайзава хьайивал, Мецизни кваз туьгьметзава, Къекъвез рикIе къайивал. Т. А. Къе вуна мад...

ТУЬД сущ.; туьни, -туьна; -тер, -тери, -тера гардандин вилик пад ва къене пад. Гьикьван гишинзавайтIани, иллаки чайдихъ туьд суза хьанватIани фу тIуьникай кьил баштан авуна А. А. Лезгияр. Курума и месэла эцигайла, уьгьуь яна туьд ачухарна. А. И. Къиргъин. Синонимар: кIалхан, туьтуьх.

* туьд атIун гл. ни нин рекьин, чан хкудун. Ваъ, хуьруьз, валлагь, зун туьд атайтани хъфидач. Б. Гь. Ичин къелем.

Синонимар: кил. гардан ягъун.

* туьд дакIуна кьий! межд. къаргъишдин са жуьре. Низ хьайитIани ийида къал, Туьд дакIуна, кьурай ви чIал. Е. Э. КафтIар къарийриз.

* туьтер атун гл., низ туьд тIадай хума. Ахпа туьтер къведай азардик лапагар телеф хьана. А. М. Лежбердикайни пуд стхадикай.

* туьтер кьежирдай затI [шей] сущ. спирт квай хъвадай затI. Вуна, къари, зун рекьиз экъечIдалди вилик, хъсан рехъ хьурай лагьана, са тIимил кьван туьтер кьежирдай шейни са кьезил хинкIал гьазура. Гь. Къазиев. Зегьримар хьайи "3, 62".

* туьтер кьежирун зараф., гл., ни ички хъун (тIимил хьиз). Тадивал квез герек я? Бес ф-узатI недачни? Туьтер къежирдачни, я неченик?! Б. А., З. Э. (СтIал Сулейман).

* туьтериз кьилав гун гл., ни. гзаф рахун. Садра кимел Севзиди кьилав гана туьтериз. Кь. Ф. Тарифбаз.

* туьтуьн хат ||туьтуьнин хат сущ. туьтуьнал кIир хьиз экъис хьанвай чка. Чиргъ алама, - ада деведин мандав хьиз экъис хьанвай вичин туьтуьнин хтунал гъил гьалчна. Б. Гь. Заз эвера.

* туьтуьнай фидай кIараб туш мисал 'разивал къачуз жедай, меслят ийиз жедай кас туш' манадин мисал.

* туьтуьнал |техвел] кьуьл илисун гл., ни нин рекьидай гьалдиз гъун. Кьазвани девлетлуда кесибдин гъил? ТахьайтIа илисзавани те. хвел кьуьл? А. Гьажи. Хабар це. Синоним: чан къачун.

* туьтуьна акIун гл., вуж вуч нин. са нин-куьн ятIани манийвал хьана, кар кьилиз акъудиз тахьун. Саимат халадиз вичин хцин гафарикай хъел атанай. Ибур вуч кутуг тавур ихтилатар я лугьуз кIанзавай, амма гена адан туьтуьна хцин муьгьуьббат акIана. Н. А. Къимет тецигай муьгьуьббат.

* туьтуьниз еб вегьин гл., ни нин кьин, чан хкудун. Халкьдин девлет тарашиз, вине кьадай чеб Буьндуьгуьррин туьтуьниз вегьизва къе еб. А. С. Зи бубади. За жуван гъилеривди ви туьтуьниз еб вегьеда. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синонимар: асмишун, гардан ягъун.

* туьтуьник твар кваз хьун гл., нин агьваллувал хкаж хьун. Эшреф хуьре гаф ише физвай, лугьудайвал, туьтуьник. твар квай, тIуьнал-хьунал рикI алай, хейлин яшар хьанвайтIани, жегьилвилин квал кумай итим тир. А. Э. Иншаллагь!

ТУЬК туьрк, сущ.; -ди. -да; -ер, -ери, -ера кьетIен еридин хъуьтуьл йис. Туькдин месел хьана ярхар, чIугу кьван куьне дамахар. С. С. Фекьийриз. Эй дустар, зи чил квез туьк хьиз хъуьтуьл хьуй, Куь кIвачик са цазни тахьун паталди. А. С. Ша, дустар! Тумавар квайди няниз кьилел туькдин ( пуховый) шал алукIна къаткайтIа, экуьнахъ тумавардин гелни амукьдач. ЛГ, 2004, 15. VII.

ТУЬКВеН араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра пулунихъ мал маса гудай чка. Дадаш къунши хуьре почтальон тир, папа туьквенда кIвалахзавай. З. Гь. Залан кам. Ахцегьа алай вахтунда хейлин коммерциядин туьквенар ава. ЛГ, 2004, 22.I. Синоним: магазин.

ТУЬКВЕНЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пулунихъ мал маса гудай чкадин къуллугъчи. -Ваалейкум салам! Буюр, ша, ацукь! - Гьажирамазана вини мягьледа авай шкьакь туьквенчидиз чка къалурна. А. И. Самур. Туьквенчи яз, халкьдин арада ихьтин чIехи гьуьрмет къазанмишай маса кас чаз малум туш. ЛГ, 2004, 22.I.

ТУЬКВЕНЧИВАЛ сущ.; -им. -иле; -шер, -тери, -илера туьквендин иесини яз мални маса гудай кIвалах. Туьквенчивал, гьелбетда, са акьван регьят пеше туш. ЛГ, 2004, 22.I.

ТУЬКМЕ туьрк. прил куьк тир, ацIай якIарин. Туькме гъилер я Самарканд чар хьтин... Е. Э. Гьалимат. Юкьван яшдин туькме Махсуда кабинетдал мадни абур гъана. З. Э. Муькъвел гелер. Юкьван буйдин туькме, ацIай и къариба кас инанмиш камар къачуз вичин вилик акатна... физвай кицIи къекьуьрзавай... Къ. М. Дагъларин къанунар. Рушарин кIвенкIве булушкадин ценера лацу-чIулав нехишар авай, кьиликни, чIулав жунад шал ктIуннавай туькме дишегьли ава. А. А. Умуд. Синоним: ацIай.

ТУЬКУЬЛМИШ туьрк: туькуьлмиш хьун куьгь., <, гл. кIватIал-кIватIал хьана атун, фин. Синоним: алтIушун.

ТУЬКЪВЕЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIарасдилай чукIулдалди алуддай кьелечI кIусар. Кимел хкат хьана ацукьнавай Вердиди кисна, чукIулдалди туькъвелар ийизвай. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: шуьткьвел.

ТУЬКЬУЬЛ¹ прил пис, нагьакьан тIям авай. ВиртIедив тIуьртIан рекьекьул, Сивяй туькьуьл дад кими жеч. С. С. Чизмач инсан... Гьакъикъат регьят рекьералди кьабулун, ам гужуналди лацу ийиз кIан хьун ягъалмишвал, жуван къуватсузвал я. Адан нетижаяр туькьуьлбур хьана... М. М. Гь. ЧIехи шаир. Къе чун Гуьлгерчай вацIун гьяркьуь дередай... туькьуьл кьалари кьунвай чуьл хьтин дуьзен кьуна физва. Къ. М. Рекьин риваятар. Гагь нехир туькьуьл кьалар авай чкадиз гьализ туна, нек чIур хьунин тахсир цIийидан хивез вигьена. Б. Гь. заз эвера. Антоним: ширин.

* туькьуьл мез авай инсан сущ. масадаз хуш къведай ихтилат ийиз алакь тийидай кас.

* туькьуьл рикI авай инсан сущ;, масадаз хуш къведай амалар, алакъаяр ийиз алакь тийидай кас.,13 Жегьил тир папа жаваб гана икI. "Шалар къалуриз кичI кутамир зак, Мукьвара, кьуьзек, туькьуьлвиляй рикI, Шаларин патав жеда ви бармак"... К. К. Яд атIай регъв. -

* туькьуьл хабар сущ. рикI тIар жедай хабар (са вуж ятIани кьена лагьай, кефсуз я лажай ва мсб) Шелдин накьвар къалурун мусурман стхадиз зайифвилин лишан яз ва Аллагьди авур кардал наразивал яз гунагь тиртIани, и туькьуьл хабарди къванеризни кваз шел гъидай таъсир авунвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден

* туькьуьл хьун гл., низ залан, нагьакьан, гуьгьуьл хадай гьиссери кьун. Кимеллайбуру гьарда са хъуьчIуькай кьуна, кIвачер чилелай физ, Сийид вичин кIвалихъди хутахна. Уьзденазни и кар туькьуьл хьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТУЬКЬУЬЛ² сущ.; -ди, -да; ар, -ри. -ра къенепатан орган, лекьинихъ жедай. Туькьуьлдин куркурда къванер авайла ва чIулав лекь тIазвайла, хуьрекдин 2 тIурунавай куьлуь авунвай некьийрин пешерал ргазвай са стакан илична 23 сятда ва йикъа пуд сеферда хуьрекдин са тIурунавайди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII. Малум хьайивал, адан туькьуьл кIватI жедай киседа къванер аваз хьана. А. Э. ИкIни жеда кьван.

ТУЬКЬУЬЛАРУН гл,. ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; туькьуьлар авун, туькьуьлар тавун, туькьуьлар тахвун, туькьуьлар хъийимир 1) туькьуьл тIямдиз гъун. 2) куьч. туькьуьл гьиссери кьадай гьалдиз гъун. Ингье гила ада вичин сергьятар ачухарнава, кьиле гар авай дишегьлидин гьакъиндай хура зегьердин къаб хъиткьинай тегьерда туькьуьларнава. А. Исм. Алукьдай ахвар.

ТУЬКЬУЬЛБУР туькьуьл прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТУЬКЬУЬЛ.

ТУЬКЬУЬЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) туькьуьл тIям авай гьал Ахвар такур йифер заз таниш я, ЧIулав чайни тембекдин туькьуьлвал... А. С. Вилик жерге. 2) куьч. кефи заланардай гьисс, гьиссер авай гьал.... инсанвилиз лайих тушир алчахвилер - туькьуьлвал, пехилвал. угъривал, шайтIанвал, тарашун... амачиртIа..., инсанар гатфарин чIурал экъечнавай цуьквер кьван гуьзел тир, гуьлуьшан тир... Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Мусадин бахтни валай артух хьайиди туш. Гьадазни и дуьньядал такур туькьуьлвилер, дарвилер хьайиди туш. А. И. Самур. Аквадай гьалда, Вагьабан дердерни къвердавай дерин жезвай. Гуя рикIе лап туькьуьлвал гьатнава, ада къастуналди пIапIрусдиз темягьзава, чина биришарни туна, адай. туп-туп гумар акъудзава. - М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТУЬКЬУЬЛДИЗ. нар. 1) туькьуьл яз. Сифтегьан рюмка Миримаз, агъу кьван, туькьуьлдиз фена, гуьгъуьналлайбур акьван ваъ. М. Б. "Жигули". 2) кефи заланардай гьиссери кьуна. Мирзехан хтана. Ам гьаятдиз гъахьна ва ийир-тийир хьанвай кас, агалнавай ракIарин вилик ацукьна, туькьуьлдиз шехьна. З. Гь. Бубадин кIвал.

ТУЬКЬУЬНУН гл., ни-куь, вуч; -да, -на; -из, -зава; туькьуьн тавун, туькьуьн тахвун, туькьуьн хъийимир туьтуьхдин гьерекатдалди къенез ракъурун. Пемпеша бегьем кар авуна; гьавада вичелди лув гузвай ветI кьуна, ам туькьуьнна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ада, дугъриданни, таблеткаяр туькьуьннавай. X. Шайдабегова. Ева Браун.

ТУЬКIВЕЙ прил. вири патарихъай къайдадик квай. Кьве паб я инсандиз хифет, я бейгьал, ТуькIвей кIвале жеда къияматдин къал. Е. Э. Герек туш. Са варз хьанва хуьреваз хва. Къе заз ада чар кхъенва. Гзаф туькIвей хабарар гва. А. С. Хцихъ. галаз ихтилат. Хьанва гъакIни - тахьуй назар! Захъ туькIвей хизан. А. Ал. Лацу лифер. Чахъ гилани са туькIвей, вич пешекарри хъсанди яз гьисабнавай Дагьустандин тарихдин ктаб авач. Себеб ам я хьи, чна мукьуфдивди Дагьустандин вири халкьарин, гьар са халкьдин, гьар са хуьруьн, азад обществодин, тухумдин, тарихда вичин тIвар тунвай инсанрин яшайиш, абурун кIвалахар, яратмишунар, чирзавач. С. М.. ЦицIигъ-наме. Хейлин хуьрерихъ, гьа виликдай хьиз, гилани туькIвей рекьер галач. ЛГ, 2003, 27. ХI. Аквазвайвал, Назифат вичин кIвалахдал лап туькIвей пешекар я. ЛГ, 2004, 26. VII.

ТУЬКIВЕЙВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера вири патарихъай къайдадик квай гьал. Юсуф хан алаз атай пурар, чпин туькIвейвилиз ва дамахдиз килигна, адаз ийидай кар жагъин тийиз амукьна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТУЬКIУЬН гл.; -уьда, -вена; -уьз, -уьзва; -уькI, -уьн, -рай, -уьмир; туькIуьн тавун, туькIуьн тахвун, туькIуьн хъийимир 1) вуж нив садан хесетар, къайдаяр масадаз бегенмиш хьун. Къаст авачтIа ви зав туькIуьн, Ихьтин кардиз мад за гьикIин? Пуд чIал я зинни ви луькIуьн: Хъфидайдаз - гьам я уьлчуь. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Душманд луда; куьн квяхъ галаз туькIуьмир, За лугьузва: санал кIватI хьухь, чкIимир! Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Синоним: кьиле фин. 2) низ вуч са вуч ятIани са низ ятIани кIандайвал кьилиз акъудун. Вядед кьванни хуьр элягъа, Белки чаз масанал туькIуьн. С. С. Кавхадиз. РикIиз кIанивал жедай дуьньяда Са кар туькIвейтIа, са кар туькIуьдач. А. Ал. РикIиз кIанивал. Хъсан я, кIвалахарни пис туш, чухсагъул, ви гьалар-кефер гьикI я... месэла туькIвейдай яхъ, куь счетдиз герек кьадар пул яда... Н. И. Гьакимрин папар. * кар туькIвейла, базарда акъваздайди туш; кьил туькIвейвал.

ТУЬКIУЬР: * туькIуьр авун гл., ни вуч арадиз гъун. Мугни мани туькIуьр ийиз атана, Чирна чаз гьакI лув гуз яргъал мензилриз. А. С. Телер.

* туькIуьр хъувун гл., ни вуч 1) къайдадик, дуьз еридик кутун хъувун. Гьуьндуьшкаяр ваъ, чалахьанар, - Ашиман гаф туькIуьр хъувуна тIамадиз акъатзавай Гьажиди. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка. 2) меслят хъувун. - Жечни куьне зунни Буба туькIуьр хъувуртIа? Мегьамеда вичи зун Бубадин патав тухвана туькIуьр хъийида лагьана кьин кьуна. Къ. Къ. КIири Буба.

* туькIуьр хьун гл., вуч ибарат хьун. ТуькIуьр хьунин рекьяй поэмадик са бязи нукьсанар кватIани, идеядин рекьяй чаз авторди неинки са лезгийрин, гьакI вири Дагьустандин литературадани, саки сифте яз,... халкьдин векилрин ва урус инженердин зегьмет къалурзава. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. Эсердин художественный туькIуьр хьун эвелни-звел автордин бажарагъдиз хас лишанрилай аслу я. Ф. Асланова. Ханбиче Хаметовадин драматургиядикай.

ТУЬКIУЬРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава: -а, -ин, -рай, -мир; туькIуьр авун, туькIуьр тавун, туькIуьр тахвун, туькIуьр хъийимир 1) са затI арадал гъун (фикирдалди, гафаралди ва я кьуватдалди). РикI тешвишда - гъамлу чIалар туькIуьриз... Е. Э. Шеда зун. Сулеймана сифтени-сифте туькIуьрай чIал «Билбил» я. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Чаз Сулеймана,; азербайжан чIалал шиирар туькIуьриз алахъунин тежрибадикай рахаз кIанзава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал тькIуьрай шиирар. Хпеж Къурбана чайдикай са чIал туькIуьрна. М. М. Гь. Халкьдин шаир. И калубдалди (муьжуьд гьижа аваз. – А. Г.) СтIал Сулейманан, Хуьруьг Тагьиран, ШагьЭмир Мурадован ва хейчин маса шаиррин чIалар туькIуьрнава. А. А. Лезгийрин литературадин сифте кьилер. Бязи ксариз тарихда хьайи крарикай хуш кьвезвач. Абурухъ тарих чпиз кIандайвал туьхкIуьрдай ният ава. М. М. За нин бахт чуьнуьхна.... залай вилик алатай ханариз килигайла зун регьимлу тирди, жуван ханлухдин векилар патал муькъвер, рекьер туькIуьриз алахъайди я лагь. Халкь гъавурда тур. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Абуру тади гьалда аялдиз герек документар, справкаяр чпи туькIуьрна, аялдиз пособие тайинарна. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. 1762 - йисуз Мегьамедан хва Мегьамед Куьревиди "Вафия Шарх Шафия» тIвар алай арабрин грамматикадин ктаб туьхкIуьрнай. "Самур" газ., 2004, 28. VII. Синонимар: расун, теснифун, тешкилун, яратмишун. 2) вуч нелди-квелди са вуч ятIани тайин терефдихъ элкъуьрун. - Ингье, - гъил туькIуьрна, -им зи багъ я. Имни ваз ацукьдай кIвал, - лагьана багъдин къерехда авай къазма къалурна. 3.3. КУТВ-диз фена. Селим, кьве вилни кьве хилен тфенгдин луьлеяр хьиз Алиман сивел туькIуьрна, яб гуз гьазур хьана. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. * кIвач-кьил авун [туькIуьрун].

ТУЬЛЕК туьрк: * туьлек авун гл., ни-куь вуж-вуч 1) чIар вегьин. Сефербегаз абуру «туьлек авур кац», ада вичин чуруяр, спелар мукIратIдалди кьуниз, кьилни твана какадин хъире хьиз авуниз ва вичин яцIу ягълуди кьунавай кIурт гадаруниз килигна лугьузавайди тир А. Ф. Газет. 2) куьч., кьезилдиз алукIун. КIвалахди зун мад Дербентдиз чIугуна. Къацу либас алукIнавай шегьер гзаф гуьзел хьанвай. Туьлек авунвай инсанар гумрагь тир. Б. Гь. Кек галкIизва. Синоним: туьлекун.

* туьлек хьун гл., вуж-вуч 1) чIар фена яхсул хьун. ПемпIиш михьиз туьлек хьанва. Гишин руфун чилиз яна, гъер кIвахьзавай мезни сивин къвалалай агъуз куьрсна, ада заландиз нефес чIугвазва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТУЬЛЕКУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; туьлек авун, туьлек тавун, туьлек тахвун, туьлек хъийимир чIар вегьин. Гатфариз туьлекдай вахтунда цIегьрен чIарар махсус рекьералди эвязава. И кар кьве сеферда ийизва: туьлекун башламиш хьайила ва ам куьтягь жедайла. З. А. К. ТIебиат чирун. Синоним: туьлек авун.

ТУЬМБУЬГЬ кил. ТУЬНБУЬГЬ.

ТУЬМЕН фарс, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Ирандин пулунин уьлчме. ЯхцIур агъзур туьмен адан къимет я. Е. Э. Камаллу паб. Адаз чна вад виш туьмен пулни багъишзава... З. Р. Гьажи Давуд.

ТУЬМЕР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра сада масадаз ийизвай ам вичиз хушвилин, ккнивилин лишан(ар). КицIин туьмерри вичиз шадвал гузвайтIани, Тамума наз гудай: «Квахь ман, я тахсара. Зун капI гвайди я. КапI чIур жеда зин». М. В. Гьарасатдин майдандал.

* туьмер авун гл., ни низ-квез сада масадаз ам вичиз хушвилин, кIанивилин гьиссерин лишан(ар) авун. Гьар экуьнахъ ада ви Къара кегьердиз туьмер ийиз къекъуьрдай. А. И. Къиргъин. - Чан зи Варагъ, -лугьудай Даманади месик, гъуьлуьз туьмер ийиз. А. А. Пад хьайи рагъ. Рамазана чуьнгуьр хкунихъай галудна, бубадив вугана. Уьздена адаз туьмер ийидай саягъда , кап алтадиз, са гъвечIи герен тамашна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Буба, стулдилай къарагъна, кьве гъилелди къванциз туьмер авуна ва садлагьана метIерал ацукьна... Н. М. Буба. Синоним: туьмерун.

* туьмерда хьун гл., вуж-вуч хъсан, гелкъвей гьалда хьун. Шив герек туьмерда аваз, чергес пурар алаз, тумни кутIуннаваз, гьиргьирдин ван ацалдариз, кек ягъиз хьана кIанда. 3. Э. Арифдиз ишара.

ТУЬМЕРУН гл., ни низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а|| туьмер ая, -ин, -рай, -мир; туьмер авун, туьмер тавун, туьмер тахвун, туьмер хъийимир сада масадаз ам вичиз хушвилин, кIанивилин лишан(ар) авун. -БалкIандин патав атай Кьиличаз ам са жуьрез акуна. Туьмердайла санал акъваз тийиз пурх ягъиз лап секинсуз тир. А. И. Къиргъин. Бахтлу хьуй вун, зи Яргун Дилбер! - дидеди рушаз туьмерна, манидалди лагьана... Гь. Къ. Магьини Дилбер. Бязи вахтара кицIиз женжелвал ийиз, адахъ галаз къугъунар ийиз кIан жедай. Я туштIа гъилериз мез гуз туьмериз чалишмиш жедай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Ада, дидеди хьиз туьмериз, кьуьзекан рикI къарсурзавай тIал туькьуьнзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: туьмер авун.

ТУЬНБУЬГЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кутуг тавур кIвалах авурла, къведай, жедай наразивал. [Рукъужат] - Ингье ман, куьне руш маса гайиди вуч я, цIемуьжуьд йис тахьанмаз, такIанз-такIанз... Квез хабар авайни и кардикай гьихьтин туьнбуьгь аватIа? Гь. Гь. Адетдин къармахра. Гьа икI, муаллимдин, диде-бубадин туьнбуьгьар аял патал халис жазадиз элкъвена. ЛГ, 2004, ЗОЛИ. Синоним: туьгьмет.

* туьнбуьгь авун гл., ни низ кутуг тавур кIвалах авурла, наразивал къалурун. Гьида и карда саймазвал, къайгъударсузвал авуртIа, адаз партийный ва государстводин рекьерай туьгьметар, туьнбуьгьар ийидайди чирна. Къ. М, Дагъларин деринрин булахар. - Кьей хва, творец история дуьз гафар лугьун патал туьретмиш хьанвайди я, - туьмбуьгь авуна Къембера. А. А. Лезгияр. Собранияр, совещанияр кьиле тухуз, хъсандиз кIвалахзавайбуруз чухсагъулар малумариз, темпелриз туьнбуьгьар ийизвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Салигьа, хайи чIал кваз такьуна, анжах фарс чIалал шиирар тесниф ийиз алахъзавай са бязи лезги шаирриз туьнбуьгьар ийизвай..."Самур" газ., 2002, 25.I.

ТУЬНТ фарс, прил. 1) вуч бейни элкъуьрдай. Абур, п]апIрусдин туьнт гум туькьуьниз, кIвалериз хъфена. М. Гь. Гезентидин эхир. Чина сугъулвал гьатна, ада гила кьвед лагьай папIрусдай туьнт гумар акъудзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) вуж фад хъел къведай, тадиз вичин наразивал къалурдай. Амма, иллаки жегьил чIавуз, ам гзаф туьнт итим тир. К. К. Шаирдин килфетар. ~ Я халу, вал садни хьуьрезваче, - лагьана Шихкерима. - Вун икьван туьнт кас вучиз я? М. Садикь. Дуст. 3) зарб. Яда, Къули! На туьнт макьам ядани. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. КьепIирви Гьажимурада эхиримжи тIалабун яз туьнт лезги кьуьл авуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 4) хъел квай. - Гъуьлуьз фейила, вун кьацIал эцигдайди хьиз хьанайни ваз, - лагьана ада, чин чIурна туьнт сесиналди. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

* туьнт макьам сущ. зарб квай макьам. Жегьилриз са туьнт макьам ягъ, устIарар! Р.

* туьнт хьун гл. вуж хъел акатна векъи хьун. -Вуч хьана? - жузуна туьнт хьайи Вердиди. Асан сабурлу тир. З. Э. Муькъвел гелер. «ВучатIани Сефер туьнт хьана хтанва», фикирна папа. 3. Э. Арифдиз ишара. - Акьван туьнт жемир, я кас. За ам ви тарс ахтармишиз ракъурайди туш. А. А. Умуд. – ГьикI вуч ава? - туьнт хьана Ахундов. - Ваз кьадир авач лугьуз, зунни ахмакь яни? М. Садикь. Дуст.... кьужа мадни туьнт хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* туьнт чай сущ. къалин, икьи, ранглу чай. Адан рикI туьнт чайдални шадвилерал гзаф алай... К. К. Суьгьбетзава Севила.

ТУЬНТАРУН гл., каузат., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир туьнт гьалдиз гъун.

ТУЬНТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера туьнт тир гьал. Заз чиз, ви туьнтвили Селиматакай байкъуш авунва. З. Э. Арифдиз ишара. Вуч?! - гьарай акъатна зай. Гьич хиялдани авачир месэла кудайла инсандай гьарайни акъатда эхир. Туьнтвал кьена за къаридиз лагьана: чахъ гьеле адалай вилик квай дерди-балаяр ава, я къари. 3. Э. Зулун пеш. - Ам за гъакI лагьай гаф тир, - дидедин туьнтвал акурла буш хьана Имирфет. Я. Я. Са фурун вакIар.

* туьнтвал авун гл., ни хъел акатай амалар авун. - Я бег! На акьван туьнтвал ийимир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТУЬНТВИЛЕЛ(ДИ) нар. туьнтвал хас яз. Гьарагъдалди экъечIнава Капиталдин ораторар, Туьнтвилел гьарагъиз рахаз, Сад-садал илисиз сарар... А. Ф. Дяве. - Яргъа мензилда авай "Шаракундилай" мукьваллай "Чувудрин гапIал" хъсан я! - лагьана, цавуз акъуднавай асадин кьил туьнтвилелди чиле эцягъна, Сулейман халуди. С. Зи Сулейман. Синонимар: туьнтдаказ, туьнтдиз.

ТУЬНТДИЗ нар. хъел кваз, кIеви ванцелди. Жегьилри, буйругъ гайибуру хьиз, куздай хкадарзавай, туьнтдиз са вуч ятIани лугьуз, машиндилай чархар язавай, М. Б. Шапка. Хъуьтуьлдиз лагьай Рамизан эхиримжи гафар Рустама мадни артухан лапIаш хьиз ажугъдивди кьабулна. Ам туьнтдиз къупмши хьана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: туьнтвилелди, туьнтдаказ.

ТУЬНТДАКАЗ нар. хъел квай кIеви ванцелди. - Ву! Яда, бес чун чарабур яни? - гена кьарай кьаз тахьана, туьнтдаказ суал гана Селимата. З. Э. Арифдиз ишара. - И зи виликай квахь, вагьши! лагьана Рамзията туьнтдаказ. З. Э. Рамзият. Синонимар: туьнтвилелди, туьнтдаказ.

ТУЬРЕЗ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) цан цадай алат. Гзафбуру цан кIарасралди цазвай. Букаваз хьайитIа, кIуфал кIарасдин ваъ, ракьун магъ алай туьрез авай. А. И. Къиргъин.... устIарди... хуьрерин игътияжар патал туьрезар, абурун макъар, дергесар, мукалар, кIашарни кIутаяр ва гьар жуьре маса алатар расдай, ремонт хъийидай. ЛГ, 2004, 22.I.

ТУЬРЕМА туьрк, супц.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра эдеб-гьая амачир, квадарнавай кас. И тIебиивилин дад за дадмишначиртIа, закай яраб гьихьтин туьрема хкатдайтIа... Вун, Мурсал муаллим, зи гъавурда акьада... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* туьрема хьун гл., вуж чIурувилихъ дегиш хьун.

ТУЬРЕТМИШ туьрк: * туьретмиш авун гл., ни вуж-вуч арадиз гъун. - Кьей хва, творец история тахьанайтIа вун дуьньядал гьич къведачир. Вун хьтин илачI туьретмиш авун тIимил яни? А. А. Лезгияр. Синоним: туьретмишун.

* туьретмиш хьун гл., вуж-вуч арадиз атун. Кьей хва, творец история дуьз гафар лугьун патал туьретмиш хьанвайди я, туьмбуьгь авуна Къембера. А. А. Лезгияр. Гьаз текъведай зеррени Рагъ себеб яз ЖезвайтIани туьретмиш Рагъ себеб яз... А. Ал. Хъен галачир рикI. И заманада туьретмиш хьанвай къван фитнечиярни, иблисарни, лутуярни, къучиярни чIуру ксар - вири АллагьТаалади гьа икI жазаламишдайтIа, хупI хъсан тир. З. Ф. Буьркьуь темягь.

ТУЬРЕТМИШУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, - зава; -а, -ин, -рай, -мир; туьретмиш авун, туьретмиш тавун, туьретмиш тахвун, туьретмиш хъийимир арадиз гъун. Ахпа ракъинин нурарини цин стIалри туьретмишнавай яргъи руш хьтин са гуьзел пайда хьана ва гьасятда гьарайдин ван кьилеллаз цик хъфена. Са герендилай сес тикрар хьана. А. Къ. Къарачи. - Алай вахтунда "Дербент " корпорациядин лап чIехи ва вири республика патал метлеб авай объектар Къизляр райондин территорияда авай балугъар туьретмишдай "Терский" рыбзавод ва Герек вацIун къерехар мягькемардай серенжемар я, - давамарзава вичин суьгьбет А. Мурсалова. ЛГ. 2004, 26. VII.

ТУЬТЕГ кил. ДУЬДУЬГ.

ТУЬТЕР, ТУЬТЕРИ туьд существительнидин падежрин формаяр. Кил. ТУЬД.

ТУЬТУЬ || ТУЬТУЬЯ сущ.; -ди, -да пIирерал фейила, ана зияратчийриз гудай руг хьтинди (циз вегьена хъун патал). «Туьтуья вири азарин дарман я» - лагьана къариди. Р.

ТУЬТУЬКЪУШ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьиблепатан уьлквейрин яру-цIару цIакулар алай къуш Са маса юкъуз адал гьалтна са туьтуькъушдин муг авай тар. Ф. Кесибдин хва Къагьриман.

ТУЬТУЬН туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тенбекдин са жуьре.

ТУЬТУЬТI рах., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра машиндин сигнал. Галаз-галаз ягъай туьтуьтIрин гуьгъуьналлаз варциз, вирида «Яргъиди» лакIаб акьалднавай бригадир гьахьна. Б. Гь. ТIварун стхаяр.

* туьтуьтI ягъун гл., ни машиндин сигнал ягъун. Къене патай ракни агална, фу нез ацукьай макъамда куьчедихъай туьтуьтIар ягъна. М. Б. ЦIийи мискIин. Мугьманди машиндив туьтуьтIар ягъиз туна. И. А. Гуьлназ.

ТУЬТУЬХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра туьтуьнин къене пад. Туьтуьх эсиллагь кьуранва, дакIунвай мез шалам хьиз сивин къавук кикIизва. Ж. Гь. Ихтилат. Синонимар: кIалхан, туьд.

* туьтуьхдилай кьун гл., ни нин векъидаказ рафтарвал авун. Кьуна туьтуьхдилай акварвал дуван. Девирдин кьисмет авахьна физва. С. А. Садаз -хазина, муькуьдаз - тIал-квал...

ТУЬтIУЬН гл., ни вуч; недач, незвач: немир, тIуьн тавурай, нен тийин, немир тIуьн тавун. Фу туьтIуьна кIвалах ийиз жедач, я Асан, - лагьана Махсуда, З. Э. Муькъвел гелер. АватIани гагь-гагь тинез ризкьини, Дуьнья патал анжах рекье хийирдин! А. Ал. Дуьньядиз.

ТУЬХКIУЬРУН туькIуьрун глаголдин гьерекат тикрар жезвайди къалурдай форма. Кил. ТУЬКIУЬРУН

ТУЬХКIУЬН гл., вуж нихъ галаз: -уьда, -вена, -уь, -уьзва; -уькI, -ин, -уьрай, -мир: туьхкIуьн хьунун. туьхкIуьн тахвун, туьхкIуьн хъийимир хъел хьанвайбур меслят хъухьун. Бесар ая алчах луькIуьн. Чун чахъ галаз хъийин туьхкIуьн. С. А. Лагълагъчидиз.

ТУЬХУЬН гл., вуч; -уьда, -вена; -уьз, -уьзва; -уьх, -уьрай, -мир; туьхуьн тавун, туьхуьн тахвун, туьхуьн хъийимир кузвай гьалда авайди а гьалдай акъатун. Шуьткьуьн тийир цуьквер авай, Туьхуьн тийир эквер авай, Муьгьуьббатдин шекер авай Шегьреда вун гьатна, яр. А. С. Ашукь хьанва зун. КуькIуьз, туьхуьз сифте гъетер... А. Ал. Гатуз. Синоним: хкахьун. Антоним: куькIуьнун.

ТУЬХУЬРУН гл., каузат., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; туьхуьр авун, туьхуьр тавун, туьхуьр тахвун, туьхуьр хъийимир экв, цIай квадарун. Далдамар акъвазар тавуна, дем чукIур тавуна, фейи гадайри муьхцуьн цай туьхуьрна. 3.3. Муькъвел гелер. Рагъ туьхуьриз къвезва душман Кубадал къе, цифер хьиз, Рекье тур чун, лезги диде, И яргъал тир сефердиз. А. С. Зун Кубадиз твах, гар! Синоним: хкадарун. Антоним: куькIуьрун.

ТУЬШ: * туьш хьун гл. гьарна авайбур сад-садал гьалтун. Туьш хьана зал дипломар гвай алимар, Гергер кьванни акъваз тавур сафуна. А. С. Дагъларин адетар. Ара-ара туьш жезвай Нигеран вилерини, кацин вилери хьиз, цIарцIар гузвай. А. А. Лезгияр. Кьилич туьш жеда, ахпа ам гапурни къакьарай акъудна калтугайтIа вучда? М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: гьалтун.

ТУЬШДА нар. яргъал хьиз чин галай пата. Чи туьшда кьве хуьр ава. Р.

ТУЬШУН гл., т. б, ни-куь вуж-вуч; -да, -на туьш тир гьалдиз гъун. Гуя ам кьисметди шифоньерда амай вичин папан булушкадал туьшнавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Анжах герен-герен нур туьхвенвай кьве вил ачухиз, зал туьшзава. Н. М. Буба.

ТУЬЯ! межд. гамишар фин патал гьарайдай гаф.

ТФЕНГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -~ра гуьлле ягъдай яракь. Дишегьли дяведиз я ахьтин кьегьал; Я тур, тфенг, яракь адаз герек туш. Е. Э. Герек туш. Пурариз - уьзенг, гьар мектебдиз - зенг, Гъуьрчехъандиз тфенг ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугь я. Саудовский Аравиядин Пачагьлугъди и уьлкведиз гъун къадагъа авунвай шейэр ва товарар, гьа гьисабдай яз гъуьрчехъанвилин тфенгар, чукIулар, хинжалар, турар, гьакIни йифиз аквадай приборар гъунал къадагъа алайди тестикьрзава. ЛГ, 2003, 13. ХI.

* тфенг ягъун гл., ни тфенгдай гуьллеяр ягъун. свас гваз хквезвайдакай хабар гуз тфенгар язавай чамарарни, хуьруьн куьчейра чамарзавай атлуярни, абуруз тамашзавай жемятарни адаз са куьнайни туш. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* тфенгдин кIвач сущ. язавай гуьлле тфенгдай акъатун патал тIуб галкIурдай чка.

ТФУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сивиз къенепатай къведай харчи затI Синоним: цуькIуьн.

* тфу авун [вигьин, гун] гл., ни низ-квез негь авунин лишан яз сивиз къенепатай къведай харчи затI нел-квел ятIани вигьин. Куьчедин кьулай агъуз итимар, папар алтIушна тфуяр вигьиз, кьилел къванер гьалчиз, юкьван буйдин, чIулав парталар алай са дишегьли тухузвай. А. Ф. Лянет. Фицякьра за, валлагь, кимел алай са кьадарбуруз тфуярни кваз авуна. Са бутулка зегьер патал чпи чпин итимвилин дережа квадарна, ида адан, ада идан ратар къечезва. Н. М. Жандар Магъамай. Гьайиф вахъ галаз акъудай уьмуьр! - ада лап хъел кваз чилиз тфу гана, перемни юрфарал акьалжна, кIваляй экъечIна. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Синоним: цуькIуьн вегьин.

ТФУ! межд. 1) тайин са кас жуваз такIанзавайди къалурун патал лугьудай гаф. [Кукул-Дайи] - Ви намус гьиниз фенва, намуссуз, гъейратсуз, тфу'. -тфу'. Гь. Гь. Адетдин къармахра. 2) жувалай ва арадиз атай гьалдилай нарази тирди къалурун патал лугьудай гаф. Шофердин паб гзаф умудлу яз хъфена, Шахмарданов кIеве гьатна. Тфу! Гила вучин? А. А. Лезгияр. Перемдин хуруяр твазвайла, и арада седефни, зегьримар хьайиди, кьатI хьана капуз аватна. Тфу! М. В. Гьарасатдин майдандал.

ТХА рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра 1) буба. 2) жувалай яшариз чIехидахъ галаз рахадайла, адаз ийизвай гьуьрмет лишан яз ишлемишдай гаф. Ваз минет я, Шамси тха, вуна тадиз зун рекье хтур. Заз геж тахьурай. З. Э. Я пуд манат. - Им на кхьенани? -жузуна атайда къайгъусузвилелди. - За, тха. Гьикана? 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Гьа иникай къачуз неъ, тха, - лагьана ада Рамазаназ. А. Исм. Вацран мичIер.

ТШ-Ш-Ш! межд. 'рахамир, ванмир' манадин гаф. -Тш... ш... ш... - адан эрчIи гъилин куьруь ва куьк тупIар садлагьана кIватI хьана, гъвечIи хьайи вичин пIузарал эцигна. Мад лугьумир. Киса, гада! 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

ТЮТЮ! межд. 'квахьна, амач; квахьда, амукьдач' манадин гаф. Жуван юкьвани купулар ава, устIарар кьадай пулни -тютю. М. Б. «Жигули».

ТЮЛЕНЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сущ. кIвачерин арада перде авай гьулуьн гьайван. Синоним: гьуьлуьн кицI

ТI

ТI [тI] сущ.;, -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитдин къанни ирид лагьай гьарф.

<тI> мецин кIвенкIв виликан винел патан сарарихъ галукьна акъатдай вансуз сес-фонема. Ам гафарин сифте кьиле ( тIал, тIили, тIес) юкьва ( атIа, ктIай, иситIа), эхирда ( затI, витI, муртI) аваз жеда.

ТIА^! нугь., союз вучиз.

ТIА² араб * тIа хьун гл., вуж-вуч; тIаз, тIа жез; тIа жеда; тIа хьана; тIа жез, тIа жезва; тIа жемир; тIа хьурай сагъвал авачир гьалдиз атун, сагъсуз хьун. Гьамидаз тилифундай лагь: ви кьил тIазва. КIантIа лагь: ичалатар тIазва. А А. Пад хьайи рагъ. Инсандин рикI тIа жедалди, Гъилер тIа хьун хъсан я. А. Ал. Инсандин рикI... Эгер чIулав лекь тIазваз хьайитIа, са стакан некIедиз кьве стакан пиво яна, йикъа пуд сеферда фу недалди вилик ишлемишда. ЛГ, 2003, 7. VII. Жив гзаф тIуьн хьана, зи вилер тIазва. М. Б. За бананар недач. Ангина ( туьтер тIадай хума) гьич са дарманни галачиз сагъариз жеда: хипен чуьхвена михьнавай сарал ргазвай яд илична, къазан запун яна са тIимил шуткьунна туьтерал эцигда,. ЛГ, 2002, 1. VIII. ☼ М. М. Гьажиева и мягькем ибара са гаф яз, яни тIахьун ( кил. М. Г. РЛС, 1950, ч. 204 -заболеть; М. М. Г. ЛЧЮС)

ТIА³ граммат., сущ.; -ди, -да глаголдин шартIунин форма арадиз гъидай суффикс. ШартIунин форма алатай вахтунин причастидикай -тIа суффиксдин куьмекдалди арадиз къведа ( фейитIа, туртIа, къачуртIа; лагьайтIа). Р. И. Гайдаров, М. А. Алипулатов. Лезги чIал. "ТIа" галай кардихъ эхир жедач, Гьамид. "ТIа" галуд, уьтквем хьухь. А. А. Пад хьайи рагъ.

ТIАБ сущ.; -пIуни, -пIуна; -пIар, -пIари, -пIара яцIу куьруь кIарас. Мухбирар, са дишегьли квачиз, вири итимар тир, элкъвена цларив эцигнавай тIапIарал ацукьна. А. А. Пад хьайи рагъ.

ТIАБ² сущ.; -пIуни, -пIуна; -пIар, -пIари, -пIара кьифер кьадай алат. Синоним: кьифре(н) кьулар.

ТIАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сагъ тушир, тIа тир гьал. Гъуцариз минет авуна, Гъуцариз суьнет авуна: "Чан гъуцар, аман гъуцар, Квез къурбанд хъуй экуь цавар! Куьне чалай тIавилер, квавилер алуда!» Ф. Синонимар: нахушвал, азарлувал. Антонимар: сагъвал, кIубанвал.

ТIАВУС фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) ачкаррин жинсинин гуьрчег къуш. ТIавус яни вун, кард яни вун, къвед яни тайин... Е. Э. Алагуьзлидиз.. 2) куьч. гуьзел руш. - Куьн Бакуйра хьайи кас я. Жечни анин тIавусрикай са мани лагьайтIа, - жузуна ахцегь нугъватдин касди. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* тIавус къуш сущ. ачкаррин жинсинин гуьрчег къуш. Вуч хиялри тухванва вун, гьуьлуьн кьере авай суна?! ТIавус къуш хьиз чIаганва вун, гьуьлуьн кьере авай суна. А. Мир. Гъезелар.

ТIАДА гьал; сагъ тушир гьалда ава.

ТIАЗВА тIа хьун глаголдин гилан вахтунин форма. Кил. ТIА, тIа хьун.

ТIАЙА нугь., нар. гьинава?

ТIАКАР нугь., сущ.; тIваларикай хранвай корзинка.

ТIАКь сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара кьуват. Гъилерихъ тIакь амачтIа, руьгьдинди квадармир. Р. Синоним: тIакъат.

* тIакь атIун гл., нин къуватдай аватун, галатун.

* тIакь хьун гл., нин къуватдай аватун, терг хьун.

ТIАКьА: тIакьа-тIакь сущ. тIакь-тIакь сесерин ван. Мекьивиляй зи сарарин тIакьа-тIакьдин ван къвезвай. Р.

ТIАКЬРАКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIакьракь сесерин ван. Там атIуда - такьракьдин ванер чикIида. Р.

ТIАКьУН || ТАКЬУН гл., вуч; -ада, -ана; -аз, -азва; -укь, -ан, -урай, -умир мекьивиликди чIагун. Нагагь пакамахъ фад рекъиз экъечIзавай файтунчи тахьанайта, рекьел тIакьана рекьидай. А. А. Пад хьайи рагъ. Я балкIан авач, я алкIидай яц, Я кьурадай багъ, я такьадай вацI. Х. Х. Рехъ алатнавай. Зулун йифе атIана рикI. Вучиз и кар гатуз кьванни хьаначир? Вилик квайди кьуьд я чилер такьадай. А. Исм.

ТIАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) сагъ тушир гьал. ТIебиатди вучиз заз и тIал гана? Е. Э. Заз сабур гуз. Садазни вилиз таквадай Ажеб пис тIал я кпул. С. С. Кпул. Далудин тIал къвердавай къати жезвай. А. А. Лезгияр. Зун къаткана кесиб дугъри, ТIалунин дерт эхиз жеда. С. А. Гагь вун хьана... 2) тIарвал. Велиметаз икьван гагьда вичин иви акурди тушир. Иви акурла, ада вичин гъиле гьатнавай тIални гъиссна. М. В. Гьарасатдин майдандал. 3) куьч. кимивал, нукьсан. Сулейманаз вичин аямдин гзаф тIалар, азарар, хумаяр акуна. А. А. СтIал Сулейман. 4) куьч. кутуг тавур гьал(ар). - Алверчивал, муаллим, -чIехиди хъуьтуьлдиз рахаз эгечIна, - кьетIен тIал я. Районда хума хьиз чкIанвай адал эхир эцигна кIанда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: азар, хума.

* тIал алай месэла сущ. гьал хъсанарун патал кьилиз акъудун важиблу тир кар, кIвалах.. Чи райондин лап тIал алай, къал квай месэла инсанар кIвалахдал тахминарунихъ галаз алакъалу я. ЛГ, 2005, 14.1 V.

* тIал-квал сущ. сагъсузвал. Къенин йикъалай заз куь сивяй шикаятдин, тIал-квалдин са гаф ван жедач. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. ТIалар-квалар, тумаварар, гриппар гел галачиз квахьда, ~ лугьузва ада. ЛГ, 2003, 13. ХI.

ТIАЛАБ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са вуч ятIани кьилиз акъудун мурад тир гаф(ар). Зи рикIе са гъалаб ава. Е. Э. Фана дуьнья, вавди я зун. Дуьньяда гьар инсандиз Уьмуьрдин са рехъ ава. Гьардазни са макьсад, рикIихъни са тIалаб ава. З. Р. Шегьре рехъ. Синонимар: тIалабун, тавакъу, минет.

* тIалаб авун гл са вуч ятIани кьилиз акъудун мурад тир гаф(ар) лугьун. ин тавакъу авун. Ийизва за тIалаб, минет... Е. Э.... за квевай гзаф тIалаб ийидач: са пуд виш манат пулни, кьве пут шекерни, са кьуд гьерни гудайвал ая ман куьне. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

ТIАЛАБУН' гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; 1) нивай вуч са нивай вуч ятIанн истемишун, кIан хьун. Чна квевай хийир-дуьа тIалабда - мубтала я зун. Е. Э. Дустариз. Я тIалабдай хазина, мал авачир. Е. Э. Къавумдиз. - КIвалах авун - гьам ихтияр я. КIвалах ая. Райкомдивай чнани тIалабда. А. Ф. Риза. ГьикI тIалабин жуваз кIани жаваб за, Лезгидин къе рикIемачтIа муьгьуьббат? М. М. Зи чIехи муьгьуьббат. 2) Вуч лагьай чIал я кьван, Куьре округдин начальникди са КIири Буба ягъун патал вишералди къазахрин кьушунар тIалабзава. Къ. Къ. КIири Буба. Синонимар: тавакъу авун, истемишун.

ТIАЛАБУН² сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра кIвалах кьилиз акъудун патал са касди маса касдиз гафуналди ийизвай рафтарвал. Алмасован тIалабуни райондин руководителар фикирдик кутуна. А. А. Умуд. Айгьана, са нин ятIани тIалабун кьилиз акъудиз тахьайтIа, Фейзебадеди Тамам са вацра а кардикай хиялардай ва хажалат чIугвадай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Шаирдин ирсдаррихъ ихьтин тIалабунни ава. Инлай кьулухъ вири учебникра, ктабра кхьин Етим Эмин 1838 - йисуз Ялцугьрин хуьре дидедиз хьана ва 1884 - йисуз гьа ина кечмиш хьана ва кучудна. К, 1988, 16. Синоним: истемишун, тIалаб.

* тIалабун авун гл., ни Куьне нагьакъа завай тIалабунар ийимир. З. Э. Муькъвел гелер.

ТIАЛАБЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра вич яшамиш хьун патал фу, пул це лугьуз къекъведайди. Синоним: къекъвераг.

ТIАЛАКь араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри пабни гъуьл яз санал яшамиш жезвайбур шариатдин къанунралди чара хьунин гаф(ар).

* тIалакь(ар) гун гл., ни низ пабни гъуьл яз санал яшамиш жезвайбур шариатдин къанунралди чара жедайла, гъуьлуь тайин тир гафар лугьун. - Сад, кьвед, пуд¹ . Вун заз вах я, диде я! Мад зи кIвале ви гьахъ амачI - Ада папаз пуд тIалакь гана. А. И. Самур. Папан тIалакьар вахгай, Чубан вахан! Ф. Округдиз фейи Алирза Айнадин тIалакьар вахкана ва адахъ вичин гьич са гафни галамач лагьай расписка гана хтана. З. Э. Муькъвел гелер.

ТIАЛУНИН тIал существительнидин талукьвилин падеждин нугъатра ишлемишдай форма. Кил. ТIАЛ.

ТIАМА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) шашкайрал къугъун патал кIарасдикай раснавай гъвечIи элкъвей затI. ТIамаяр гьар жуьредин къезил материалрикайни расзава. Р. 2) шашкайрал къугъуна вини дережадиз акъатай тIама. ТIамадиз фейи са тIама тефей кьве тIамадилай къуватлу я. Р. 3) къугъунин тIвар. Чи работникри медицинадин работникрин республиканский спартакиададани тIамайрай сад, шахматрай кьвед, путарай ва гьакIни волейболдай ( итимрин команда) 3 приздин чкаяр кьуна. ЛГ, 2004, 15. VII.

* тIама-тIама прил. куьлуь-куьлуь кьуд пипIен нехишар алай. ТIама-тIама парча муддай акъатна. Р.

ТIАМАДА¹ тIама существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ТIАМА.

ТIАМАДА² * тIамада хьун гл., вуж ички хъвана кефли гьалда хьун. Вун атана къугъваз-къугъваз, Кьуьлер ийиз гьавада, Гагь ацукьиз, гагьни кьудгаз, Гуя авай тIамада. А. Ал. Живедик балаяр. Лап хъсандиз тIамада хьайи са арада даркIушри Абумуслиман туьтуьниз бейхабар яз гьалкъа авунвай цIил вегьена. Къ. Къ. КIири Буба. Хъсан тIамада авай Сийидбег мехъерик кьуьл ийиз экъечIда. Пкавулди адавай хабар кьада: «Ваз гьи халадиз эвериз кIанзава?» С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ТIАМпI сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара гъилин тупIарикай сад кIанчIал тупIал илисна жувахъди ахъаюн.

* тIампI ягъун гл., ни гъилин тупIарикай сад кIанчIал тупIухъ галкIурна илисна жувахъ ахъаюн. - Юлдаш Мирземегьамедов, вири гьа наряддиз килигна ийиз хьайитIа, им буран яни? - вичин кьилиз тIампI язава трактористди. Б. Гь. "ТIварун стхаяр. РакIариз тIампIни ягъ тавуна, Абдул Раджабовичан кабинетдиз нубатдин азарлуди атана. А. Э. Кьуьзуь кьун. 2) кIанчIал тIуб кьулан ва я къалурунин тупIа акIурна са кве ятIани эцягъун.

ТIАМПIнА нар. садлагьана. Мурсал тIампIна гъавурда акьуна: и вири шел-хвал кьвед лагьай усадьбадин патахьай тир. М. Ш. Синоним: тIарпIна.

ТIАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара 1) дидедин хурун нек. На тIан хъвазвай, пIузаррилай алахьиз, За -дидедин хурар кIасиз -Ажебан затI, нагъвни иви какахьиз. М. Б. Диде ва сефилвал. Гьич садрани аял кьуна тIан тагай, Хурарикай назик хьана вучзава?! М. Б. Квез я? Синоним: нек. 2) хипе, кали хайидалай гуьгъуьниз сифте 23 йикъан нек. Синоним: булама.

ТIАНБУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъилин тупIарикай сад кIанчIал тупIухъ галкIурна сес акъатдайвал ахъаюн.

* тIамбул ягъун гл., ни шадвилин лишан яз гъилин тупIарикай сад кIанчIал тупIухъ галкIурна сес акъатдайвал ахъаюн.

ТIАНКь: * тIанкь галукьрай вахъ межд. Гьайвандиз ийидай 'вун кьий, вун гиликьуй' манадин къагъишрикай сад. Ада, шулу хьанвай чIулав къачагъ кIек кьуна, жугъундилай а патаз гадарна; ТIанкь галукьрай вахъ! Ягъи!. Насруллаев. "Го-о-о-л".

* тIанкь хьун гл., вуж-вуч чан кумукь тавун. Къвана цавай ругни къванер, УьцIена дагъ, КатначиртIа къафдик нагагь Танкь жедай зун. А. Ал. Дагъдин тула. Синонимар: а [агъа] дуьньядиз фин, кьин, чан хкатун.

ТIАНКьНА нар. гуьзлемиш тавунваз, фикирдани авачиз. Ингье гьа и береда ТIанкьна эквер хкахьна. А. Ал. Экв халу. Синонимар: садлагьана, хабарни авачиз.

ТIАНУР фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра элкъвей яцIу формадин фу чурун патал чепедикай раснавай чка, затI. Гъасятда атана са къариди и тIанурдиз фу яна, тIанур фуни амаз цавай катна, рушан кIвализ хтана. Ф. КIватIаш. ТIанурдай фу акъатзава рагъ хьтин... А. С. Вилик жерге. ТIанурда ви фу, руьхъверик тIанурдин ЦикIен жеда хъуьтIуьн яргъи йифериз. И. Гь. Рубаияр.

ТIАпIАР кил. ДАпIАР.

тIАпIАС сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра лиферин жинсинин къуш.

ТIапIахъан араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хуьрекар гьазурдайди. ЯтIани тIапIахъан вичин кардивай къакъудун жезвай. З. Э. Муькъвел гелер.

ТIАПIТIАпI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра арабадин гиг элкъведай кIарас. За ваз кIандатIа, автIа вахтара хьайи са кардикай ихтилат ийидани? - лагьана кIуртунал тIапIтIапIри нехишар атIанвайда. З. Э. КУТВ-диз фена. ☼ «Лезги чIалан орфографиядин словарда» и гаф тIапIтIапI кхьин дуьз яз кьабулнава. Чна и дуьшуьшда Б. Талибова ва М. Гьажиева кхьей «Лезги чIаланни урус чIалан словардин» теклифдал амал ийизва.

ТIАР¹ нугъ., сущ. тIвар.

ТIАР² сущ. бедендиз вири санлай ва я кьилдин са паюниз, чкадиз кефсуз гьисс.

* тIар авун гл., ни-куь низ-квез тIар жедайвал авун.

* тIар хьун гл., низ-квез тIар тир гьалдиз атун. Шагь-Буба халуди, лекьрез тIар жез кичIела, ам са акьван чуькьвена кьунвачир. А. Къ. Нехирбанни лекь. ☼ М. М. Гьажиева и мягькем ибара са гаф яз, яни тIархьун {кил. М. Г. РЛС, 1950, ч. 204 - заболеть), 1964 - йисалай орфографиядин норма тIар хьун кхьин кьабулнава.

ТIАРАМ фарс, прил. 1) гъуьргъуь жедай затI кIевиз ялнавай, акъажнавай гьалда авай. Пагьливандиз тIарам сим лайих я. Р. 2) хъсан акунар авай. Килигзавай кьарай квахьна юкь шуькIуь, КIвачер тIарам - булахдаллай - бикедиз. И. Гь. Рубаияр. РСФСР-дин, халкьдин артистка, рагьметлу Рагьимат Гьажиева пара тIарам буй-бухах авай дишегьли тир. М. Гьуьсейнов. Дагьустандин музыкантар гьеле хъуьрезма. - Валлагь, чан хан, и Уьзденаз Къазикъумухдай пара тIарам кIурт багъишнавалда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. [Гуьлханум],... Маншаллагь! Вуч тIарам булушка гьатнава. Тамаш! Н. И, Гьакимрин папар. Синонимар: гуьрчег, иер, къешенг Антонимар: кутугайсуз, эйбежер.

* тIарам акъваз! межд. 'игьтият хуьх' манадин ибара. Эй Сулейман, акъваз тIарам, Лам катда, хьайитIа хурам,. Гъиле кьуна яцIу вагьрам Жув къапуд сивел хъсан я. С. С.

* тIарам хьун гл. гъуьргъуь жедай затI ялнавай, акъажнавай гьалдиз атун. Шагь-Буба халуди япунжи чуькьвена кьурла, адан гъилел тIарам хьанвай дамарри лугьузвай. А. Къ. Нехирбани лекь.

ТIАРАМ нар. гъуьргъуь жедай затI ялнавай, акъажнавай гьалда аваз. ЯцIу-яцIу ая чикьер Цуьл тарам кутIун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая.

ТIАРАМАРУН || ТIАРАМУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тIарам( ар) авун, тIарам( ар) тавун, тIарам( ар) тахвун, тIарам( ар) хъийимир тIарам гьалдиз гъун. Пагьливанар, тIарамна сим, Акъвазнава, Вилер алаз макьамдал. Х. Х. Вилер алаз макьамдал. Пальто аязди тIарамарнавай, амма гила кIвалин чимивили ам юмшагъарзавай. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Са-са симинихъ тезенаг галукьариз, лазим сим тIарамариз, чуьнгуьр чIалал гьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТIАРАМБУР тIарам прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ТIАРАМ.

ТIАРАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) буш, гъуьргъуь тушир, тIарам тир гьал. 2) вилериз ва рикIиз хуш жедай гьал. Са кьуд-вад йикъан виликди, няниз Марьямаз учительншадал алай булушкадин тIарамвал акунай, гьадалай кьулухъди адан рикI секин тушир. А. А. Умуд. Синонимар: гуьрчегвал. сересвал, иервал.

ТIАРАМВИЛЕЛДИ нар. тIарамвал хас яз. Синонимар: тIарамдаказ, тIарамдиз.

ТIАРАМДАКАЗ нар. тIарам яз. Синонимар: тIарамвилелди, тIарамдиз.

ТIАРАМДИ тIарам прилагательнидин теквидин кьадардин форма. Кил. ТIАРАМ.

ТIАРАМДИЗ нар. 1) тIарам тир гьалда аваз. 2) куьч. беден дуьз кьуна, гуьрчегдиз. АлукIна либасар вири, ТIарамдиз кьваз, гьуьруьпери. Е. Э. Вун авачир женнетни кIандач. 3) гуьрчегдиз.... И шиир, дугъриданни, пара тIарамдиз туькIуьр хьанва. З. Ш. "За чIижревай чирна цуьквер хкягьиз..." Синонимар: тIарамвилелди, тIарамдаказ.

ТIАРАШ: * тIарапI-тIарапI авун гл. марфадин стIалар чилел, къавал, тахтадал гьалч хьунин ванер, сесер акъатун.

ТIАРАТI || ТАРАТI фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра савкьват яз мехъерик гъидай келегъа. - Мугьманди хъел авунва! - лугьуз пкавулди хабар гуз, тIаратI акIурна акъвазнавай мугьманар къаршиламишиз финифар къалин тир. 3.. Муькъвел гелер. Я тIвар хьанач, я кар хьанач, я тIаратI, Мус ахъайда бахтлувили рекьер чаз? М. М. Гьикьван гафар цанатIа за.

ТIАРВАЛ сущ.: -или, -иле; -илер, -илери, -илера тIар хьайи гьал. Секин хьайила, Велиметан рикIел а тIарвилер садни аламукьнач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Яшар жердавай дяведин йисара акур дарвилерини тIарвилери чпикай хабар гузва. ЛГ. 2003, 25. ХII.

* тIарвал гун гл., ни-куь низ-квез тIар тир гьалдиз гъун. Сулейман и кьве девирдин шиирарни инсандин рикIиз тIарвал гудай, инсан пислемишдай шиирар я. М. М. Гь. ЧIехи шаир. Зани, хьайиди хьурай лагьана, чукIулдалди цIилер атIана ва зун чилел аватна. Заз бегьем тIарвал гана. Ш. Шабатов. «Лезги Чапаев». - Рухвайри бубайрин рикIериз тIарвилер гузва ман. А. Къ. Нехирбанни лекь.'

ТIАРПIНА нар. садлагьана, са шакни алачиз. Синоним: тарпна.

ТIАСМА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Маншаллагь, хтул, лап зулун кьар кьван авайди я, - лагьана Жавата тумунихъ тIасма галай еке чукIул акъудна. Гь. М. Им къван, имни терез.

ТIАЧ сущ; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара махсус къайдайралди икIидикай гъазурнавай жими хуьрек. Вирт амукьрай, гьалдарич вич тIачал, гьей. Е. Э. Гачал, гьей! И пад а пад ягъиз, кьилел хурх алаз къвезвай вацIал рагъул тIачунин ранг акьалтнавай. З. Э. КУТВ-диз фена. И кIвале къенин аямда жегьил несилриз чпин тIварарни течизмай затIар; кутарар, тIачун чуква, сернич, некIегъан, гьатта пачагьдин девиррилай амай ирид-муьжуьд литрдин птулкаяр авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Ргай къуьл, тIачар вил галазни жагъизмач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Лезгийрин къадим хуьрекрин -арада тIачди кьилди чка кьазва. "Самурдин сес" газ., 2005, 26.I. ☼ Сифте къуьл михъда ( 6 кьил хизандиз 3 бади) ва ам чими цяй чуьхуьда. Суфрадик кутуна къулан патав тада. 23 юкъуз цIирдалди адаз герен-герен яд гуда. ЦIирай къуьл синида экIягъда. Истикандив яд акьалтдалди гатада. Тугъагъа хьиз чрада. "Самур" газ., 2005, 25.II. ☼ ТIач гафунин актив падеждин ва и падеждин эхир бинеда аваз арадиз къвезвай маса падежрин эхирра -уни хьунухь литературный чIалан къайда яз лап 1989 - йисалди кьабулнавай ( кил.: М. Г. Г. ЛЧЮС, 1955; Б. Т., М. Г. ЛРС, 1966; М. М. Г., Р. И. Г, У. А. М. ЛЧЮС, 1964-1989). Амма 2001 йисуз акъатай словарда адан чкадал тачи ( кил.: М. М. Г., Р. И. Г.. У. А. М. ЛЧЮС, 2001) къалурнава. Чаз им, словарь туькIуьрайбурун фикир тушиз, технический гъалатI яз кьабулиз кIанзава.

* тIач авун гл., ни 1) махсус къайдайралди икIидикай гъазурнавай жими хуьрек гьазурун. 2) тахьай гьалдиз гъун, квадарун. Аквар гьаларай, Айвазов Юсуфаз вичи тIуьр пулар, арендаторриз са кепекни тагана тIач ийиз кIанзавай. ЛГ, 2005, 2. VII.

* тIач таванай авадарун гл., ни вуж. тергун, пуч авун. [Бадрудин] - Я? Яда, а бастуфкаярни мастуфкаяр чи квез герек я? Заз килиг, эгер гьа Къазимегьамеда Куьн тIач таванай авадар тавуртIа... З. Э., Б. А. Къазимегьамед. Синонимар: кил. гардан ягъун.

* тIач хьтин <рагъул> прил. лап икьи ва рагъул. - Гьанагни харапIа я. ТIветIерин лужар, варварар квай тIач хьтин кьубудин яд, бул къиздирма - ингье чун гуьзлемишзавайди, гьа и аваданвилер я, - лагьана кьеркьеш алайда дериндай ухьт аладарна. З. Э. КУТВ-диз фена. Ахцегьрин дишегьлийри Шарвилидин суварик атай кьилин редактор Агъариза Саидован вилик гъана булахдай цанвай тIач хьтин рагъул яд авай ведрояр эцигнай. ЛГ, 2004,15. VII.

* тIач хьун [хьана фин] гл., вуж-вуч пуч хьун, авайди авач хьун. - Гила гьич, -лагьана. Асана, гъиле авай каца акъвазарна, цавуз килигунивди. - Им, яру яцран далу кьежир тавунмаз, акъваздайд туш. Чи девлетар тIач хьана... З. Э. Муькъвел гелер. На лугьуди, ада вири пайгъамбарарни, къудратлу женгчиярни - вири, и дуьньядилай тIач хьана фейиди, гьар са шейинихъ вичин эвел хьиз, эхирни авайди лшианламишзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* тIач - чуквадинди, свас - чкадинди мисал 'гьар са карда жуваз чидайдал амал авун герек я' манадин мисал. Мадни са кар рикIел хуьх: паталай свасни гъимир! Бубайрин мисалдиз вафалу хьухь: тIач чуквадинди, свас чкадинди кIанда. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТIАЯ? нугъ. гьинава? "Гила тIая ви девлетар?! Асланарни жейранар, Яцар, миргер къизил балугъ?! -Гьарайна за лезги вацIуз. Н. С. Самур.

ТIВАЛ¹ фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, ара 1) тупIун яцIувал авай, тIурар алачир, тентес, кьвечIил жедай тарцин хел, шумал. Кьуьдди Ширинбегани за живеди кьунвай сувара къветер кьаз хьана. ТIваларикай хранвай кунашриз. П. Фатуллаева. Ширинбег халу. Са хъуьчIуьк квай тIваларикай Къафкъаздиз пару жедайд туш, С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. 2) мал ягъун патал гьазурнавайди. ЧIехи вах, вун тIвал гваз жедай гуьгъуьна, Зун тарариз акьах тавун паталди. М. Б. ЧIехи вах. * малар гьалдай тIвал, пакун тIвал.

* тIвалар-тIвалар марф къун гл. къалиндиз марф къун. ТIвалар-тIвалар хьана къвайи живни марф рагъдандихъ элкъвейла акъваз хьана. З. Э. Муькъвел гелер.

* тIваларин куткун сущ. шуькIуь, назик тIваларикай хранвай куткун.

ТIВАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ара гъал, еб алчударна кутIуннавай чка.

* тIвал гун гл., ни квез гъал, еб алчударна кутIунун.... са аскерди, шимер къуншиди вичин гъиле вугайла, жибиндай вичин иски ягълух акъудна, шимер гьадак кутуна, са кIусни ават тийидайвал чуькьвена тIвалар гана... А. А. Лезгияр.

ТIВАР сущ,; -цIи, -цIе; -ар, -ари, -ара 1) са кас, затI масадбурувай чара авун патал адаз гузвай хас гаф. Султанбиги зи ярдин тIвар. Е. Э. Дилбераз. - Зи дидедин тIвар Гуьлнар я, - лагьана хьиз адан хъуькъвериз вучиз ятIани яру хал яна. Н. М. Къизилдин хтар. Са вах ава абуруз, тIвар я ЦIийиварз... И. Гь. Хаин. Лезгийрин тIварарикай рахайтIа, заз чиз, 30 процент лезгийри чпин бубайрин, ата-бубайринни дидейрин, имийрин, стхайрин, вахарин, мукьвабурун тIварар акьалтнавай несилрал эцигзавач. ЛГ, 2004, 21. X. 2) са квелди ятIани тафаватлувал къалурзавай гаф. Я заз сагьиб, я саламат са тIвар хьанач. Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Лезгийрин прозада хъсан инсандин гзаф суьретар, мадни дуьз лагьайтIа, гзаф тIварар ава. А. А. Лезгийрин литература. Хаин лагьай тIварцIелай чаз Кьена лагьай тIвар хъсан я. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Акьуллу итимди вичин халкьдин тIвар вине хуьда. З. Р. Веси. Лезгидин аялрал лезги тIварар хьун лазим я. А. Къ. Нехирбанни лекь. ☼ М. М. Гьажиеван фикирдалди ( кил. М. М. Гаджиев. Лезги чIалан орфографиядин словарь. Махачкала, 1955, ч. 125), гьам тIварцIи, гьамни тIваруни литературный чIалан нормаяр тир. 1964 - йисалай башламишна, орфографиядин словарра анжах тIварцIи дуьз яз кьабулнава.

* тIвар [тIвар-ван] авай прил.,; машгьур. Эвел кьиляй яр я лугьуз тIвар авай... Е. Э. Севдуьгуьм. Дагьустанда тIвар-ван авай район я, шаксуз, Ахцегьар. Х. Т. Ахцегьар. Стхаяр тир Ата ва Буба тIвар-ван авай устIарар я. 'Къ. М. Стхаяр. - Гьикьван вуна тарифарда Тамуман, Пачагьдин руш туш хьи ам. са тIвар авай? А. С. Папа гъуьлуьз. Хьаналда са тIвар-ван авай чатухъан, Зегьмет кIани, камалдикай пай авай. Х. Х. Манат. Гьахъ-адалат хвена татугайвилер вичин чинал лагьай лезгийрин тIвар-ван авай партийный работник Мамед Рагьманович Мамедов азабрик кутуна. М. М. Лезги тIвар алатIа. Усман ЯркIи дереда тIвар-ван авай устIар тир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Чи халкьдин арада тIвар-ван авай алимри ва шаирри, медениятдин ва майишатдин пешекарри рикIин сидкьидай зи тереф хвенай. ЛГ, 2003, 4. XII. 12 сентябрдин пакамаз чун, лезгияр, тIвар-ван авай шаир-сатирик Жамидин 69 яшда аваз бейхабардиз рагьметдиз фена лагьай чIулав хабарди къарсурна. «Самур», 2003, № 6.

* тIвар [тIвар-ван] акъатун гл. нин са квелди ятIани машгьур хьун. Мад авачни вилаятар? Куьз акъатна икьван ви тIвар? С. С. Къафкъаз. Хан лап зулумкар тир ва адан къанихвилин тIвар акъатнавай. А. Р. [Зейнаб]. - Зи Къурбан пешедин иеси хьанва. Къизилдин гъилер я, чан вах, къизилдин гъилер. ТIвар-ван акъатнава, хъсан цлан устIар я. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* тIвар |тIвар-ван] акъудун гл., нин са квелди ятIани машгьур авун (хъсанвилихъ, писвилихъ).

* тIвар алай прил. тайин са тIвар аваз гьакъикъат тир. 1545 - йисуз Ахцегьай тир, вичин тIвар гьеле малум тушир алимди «Анвар» тIвар алай диндин къанунрин кIватIалдин чешне басма авунай. "Самур" газ., 2004, 28. VII.

* тIвар гун |эцигун] гл., низ( нел) вич хьтин масадбурувай чара авун патал тIвар гун. Яшайишда цIийи крар, цIийи гьалар туьретмиш жезва; цIийи затIар акъатзава. Инсанри и цIийи крариз, цIийи затIариз тIварар гун лазим я. Н. А. Литературадин хрестоматия. Дагъустандин педагогический институтдиз, лезгийрин государственный театрдиз, цIудралди колхозриз рикIелай тефидай шаирдин тIвар гана. З. Э. ЧIехи шаир. Самур! Гзаф къекъвена зун тIварарихъ, Эхирни за хтулдиз ви твар гана. А. С. Самур шегьер. Ам гзаф нефс пехъи, тух хьун течир инсан тир. Ада вичиз гада хьайила гьадал «ДевлеткIан» лагьана тIварни эцигна. А. И. Къиргъин. Лезгийриз чан аламай инсанрин тIварар аялриз гун хас туш, исятда Шарвили хас тIвар хьиз арада тахьунни жемятри чпин эпосдин амукьайрал амал авунин лишан я. И. Гь. Хуьруьгрин кьуьл. ТIвар за эцигайди туш. Ам жемятди вичи-вичелай гайиди я. Гь. Къ. Четин бахт. Ялцугъар Аламишедал эвичIунихъ галаз алакъалу яз гзафбуру чпин арада хуьрел Етим Эминан тIвар эцигнава. ЛГ, 1996, 21. VI Эхиримжи йисара аниз хуьруьнбуру айгьамдалди "ГъвечIи чил" лагьана тIвар ганва. Д. Шерифалиев. "ГъвечIи чилин" чIехи къазаяр

* тIвар кьацIурун гл., ни нин Синонимар: абурдай вегьин, беябарун, русвагь авун.

* тIвар кьун гл., нин са никай ятIани рахун. Адет хьанва, йифиз-юкъуз дуьа ийиз заз ви тIвар кьуна... Е. Э. Гьаким. РикIе адан ашкъи аваз, масадан тIвар кьамир, рушар. З. Р. Рушар. Зи тIвар кьуна, зал ихътин чIехи ихтибар авунай за квез виридаз пара сагърай лугьузва. ЛГ, 2003, 4. ХII.

* тIварба-тIвар нар. гьар са тIвар кьуна, кьаз.

* тIварун стха сущ. са тIвар алайбур чеб-чпиз мукьвавал. ТIварун стха, зид а касдив гьуьжет туш; Еке селдик марфадикай хар жеди. Нагъакь ерда къалмакъалун адет туш, А арада ам низамсуз кар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. - Хкуьрмир зи тIварун стхадик! - къарагъна, сифте ЧIехидан, ахпа муькуь аялрин щеткаяр хьтин векъи, къалин, чIупI-чIулав мекерилай кап чIугвазва мугьманди. Б. Гь. ТIварун стха. Тюмендай хтана, чи Мегьамеда атIа вичин тIварун стхадин ери-бине гьинай ятIа чирна: Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед.

* тIварцIин эвез куьгь., граммат., сущ. чIалан илимда гьисабрин тIвар. Къалурунин тIварцIин эвезар и, а, гьа, атIа ва мсб. сят лагьай тIварцIихъ ва кьван лагьай кIусунихъ гилигна туькIуьрзавай наречияр санал, ккIана кхьида. Месела: икьван, акьван, гьакьван, исятда, гьасятда. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938, ч. 21. Синоним: тIварцIиэвез.

* тIвар-ван авай прил. машгьур. За гьа чIавуз тIвар-ван авай алим арабист Абдулнетиф эфендидивай кIелзавайди тир, - лугьуз рикIел хкизва ахцегьви Эфендиев Гьасана. Къ. Къ. КIири Буба.

ТIвАРЦIиЭВЕЗ граммат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра затI, лишан, кьадар къалурдай тIварцIин чкадал ишлемишдай гаф. ТIварцIиэвез чIалан паярикай вичи затIунин тIвар, лишан ва я кьадар лугьун тийиз, анжах абур къалурдай, абуруз ишара ийидай паюниз лугьуда, месела: ам, им, зун, атIам. ММ. Гаджиев. Лезги чIалан грамматика Синоним: тIварцIин эвез.

ТIВеТI сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера 1) кьве лув квай зайиф гьашарат. 2) куьч. са вуж-вуч ятIани кьин патал къуват(ар) герек тушир затI, кас. Ягъанатдин са хъверна, Лагьана: "Вун язва вуч?! КIанда заз вун ийиз пуч! Зун патал вун са тIветI я... Ф. Шарвилидикай риваят. Заз губернаторни, начальникни, пачагъни гьич тIветIверайни туш. Къ. Къ. КIири Буба. 3) къумарал къугъвайдай кьуд жергедин чарарикай (гьачайрикай, керпичрикай, пехъерикай, тIветIерикай) сад - * балкIандин тIветI, кIвалин тIветI.

* тIветIряйни кьун тавун [гьисаб тавун] гл. са низ-квез ятIани эсиллагь фикир тагун. Абурукай сад гзаф гьаясузди тир, сивел атай вуч хьайитIани лугьузвай, чун тIветIрайни гьисабзавачир. И. В. Теъбир.

ТIВЕТIВеЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чиник жедай куьлуь тIехвер.

ТIВЕТIУН рак., гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тIветI авун, тIвет тавун, тIвет тахвун, тIветI хъийимир зарбдиз катун. Гагь хкида данаяр тIветIнавай къацаз. А. Ал. Баллада.

ТIЕАМ кил. ТIЯМ.

ТIЕБиАТ араб, сущ.; -ди, -да 1) инсан элкъуьрна кьунвай гьакъикъат. ТIебиатди вучиз заз и тIал гана? Е. Э. Заз сабур гуз. Экскурсиядин кьилин метлеб аялриз тIебиат чирун, кьилди-кьилди шейэрин ва тIебии вакъиайрин тIварар чирун, урус чIалан словарь гегъеншарун тир. А. А. Умуд. Агь, тIебиат, дуьньядал Валай хъсан затI авач! А. С. Агь, ТIебиат. ТIебиат, вун регьимлу я, На етимар рекьидач! Къ. Р. Диде. Са гафуналди, «Садвили» халкьдин тарих, культура, чIал ва лезги чилерни тIебиат хуьн паталди ватанпересвилелди кIвалахзава. М. М. Кьибле пата гурзава. 2) хесетар, къилихар. Чи~~гзаф хуьрера кхьин авачирвал, азадвал анихъ амукьрай бязи вахтара чи ата-бубайрин тIебиатдин лап адетдин девлетрикай пай атIанва. И. В. Чирхчир.

ТIЕБИАТДИН прил. тIебиатдиз хас тир. Самурдин там вичин гуьзелвилел, тIебиатдин девлетлувилел республикада гьи чкадихъ галаз гекъигиз жеда? ЛГ, 2004, 26. VII.

* тIебиатдин лирика лит., сущ. тIебиатдиз килигуналди шаирдин рикIе гьатай фикирар, гьиссер ачухна къалурдай лирикадин эсерар. ТIебиатдин лирикадик гзаф вахтара ватанпересвилин гьиссер, Ватан дериндай кIан хьун кваз жеда. Н. А. Литературадин хрестоматия.

ТIЕБиБ араб, куьгь., <г, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра азарлу инсанар сагъардайди. Зи дердинин тIабиб ава кIевера... Е. Э. Яр. Давасуз хьай зи дердиниз тIебиб, дарман Я бахтавар. Е. Э. Бахтавар. Синонимар: духтур, врач.

ТIЕБИИ араб, прил. инсанди арадиз гъун тавур, вич вичиз арадиз атай, къведай. КIелзавай кас! вак гьамиша тади квайди заз чида. Им тIебии карни я, вучиз лагьайтIа тIебиатди инсандиз тади квай, вуж ва вуч хьайитIани фад чир хьана кIандай рикI ганва. Н. А. «Зун кьуьзуь жедачир». Шарвили лезги итимдинни лезги дишегьлидин хва я. Амма игит Шарвили дуьньядиз вири аялар хьиз тIебии кьайдада атаначир. Ам илагъи Кас-Бубади ирид йисуз хцин дидарда кайи Дагъларизни Цуьквераз са пад яру ич гайила, хьайи хва я. Р. Р. Лезги халкьдин игитвилин эпос. ТIебии кар я, хейлин ксариз машгьур инсанрин ацукьуникай - къарагъуникай, хизандикай, ярар-дустарикай малуматар чир хьун хуш жеда. К. К. Шаирдин килфетар.

* тIебии газ сущ. чиликай хкатзавай. Районэгьлияр тIебии газдалди таъминарун за зун патал важиблу ва садлагьай дережадин месэла яз эцигна. ЛГ,1999,1. IV.

ТIЕБИЙВАЛ сущ.; -или, -иле тIебии тир гьал. И тIебиивилин дад за дадмишначиртIа, закай яраб гьихьтин туьрема хкатдайтIа... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ТIЕГЪУЬН ||ТIУЬГЪУЬН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са гьихьтин ятIани азардикди кьиникь. Хаинвилелд чаз чи чилер бижитIдани? Нур я лугьуз, тIегъуьн гъидан, фу атIайбур? М. Ж. Куьтягь хьана жибинда пул... Наркомания зарафат туш, тIегъуьн я. ЛГ, 2004, 8. VII. 2) куьч. пис нетижа(яр). Перестройкадин тIуьгьуьнди чи чIехи Союз чукIурна. ЛГ. 2000, 6.1 V.

* тIегъуьн галукьун гл., нихъ-квехъ инсанар рекьидай азар акатун.

* тIегъуьн гьатун гл. инсанар рекьидай азар чукIун. Гьатна гишинвилин тIегъуьн, Вуч четин ян дуланмиш хьун. А. Ф. Дяве.

ТIЕГЬ: * тIегь хьиз нар. Адан иви хъиченвай чин яру тIегь хьиз хьанвай. Ченедин кIвенкIвекай стIал-стIал гьекь кIвахьзавай. З. Э. КУТВ-диз фена.

ТIЕГЬРИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра; куьлуь ва ширин чуьхверрин сорт. - Аялдин пелевай носовой платочик хьайитIани гуьцIа тIун, кагьулдиз рахана къари, тIегьри хьиз хьанвай вичин куьк чин дередин яйлухдалди михьиз. П. Ф. Жуван руг.

ТIЕКВ сущ.; -е, -е; -ер, -ери, -ера 1) сагъ чин авай затIунин (тахтадин, цлан, парчадин) са патай муькуь патаз авунавай чка. АскIан тир, цларни куьлуь къванерикай эцигнавай, малар твадай тевлеяр. Цлара пенжеррин ериндал гар къекъуьн патал тIеквер акъуднавай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. 2) ничхирар, гьашаратар ацукьдай эгъуьннавай чка. Цлан тIекве нуькIре мугна. Р. * ширин меци гъуьлягъ [илан] тIеквендай акъудда. Синоним: тIеквен.

* тIекв-тIекв авун гл.. ни вуж-вуч 1) гзаф тIеквер акъудун. 2) куьч. тахьай гьалдиз гъун. Ватандашриз мисал хьана, мецел алай хва, Чапхунчи тIекв-тIекв ийидай бурав хьана вун. И. Гь. Рубаияр.

* тIекв-тIекв хьун гл., гзаф тIеквер акъатун, тахьай гьалдиз гъун,

ТIЕКВЕН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ~ра сагъ чин авай затIунин (тахтадин, цлан, парчадин) са патай муькуь патаз авунавай чка. За фена тIекве ндай гьа багъдиз, а руш атай вахтунда гьадан вилик кьуьлер ийида. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Шалам чилел эцигна, капан юкьвалди ягъиз раб сухиз, тIекве н акъудиз, ахпа сивяй чIугур кIвенкI алай еб тваз ада пине шаламдик кукIурзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Рекьера кикIиз-кватиз ам са гьал Белиждин станцидив агакьна. Инсанар кIватI хьанвай тIеквендай адани билет къачуна. Н. М. Буба. Синоним: тIекв.

ТIЕКЬ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера къушари къеняй акъатдай нежес. # вечрен ~, чубарукдин ~, къазран ~.

ТIЕКЬРЕКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIекьрекь сесерин ван. КIерецар хадайла, тIекьрекьдин ван гьатайтIани, абур тIуьрла, руфуниз регьят жеда. Р.

* тIекьрекь авун гл., куь тIекьрекь сесерин ван авун. Жибинда тIекьрекь ийидай, зигъригъ ийидай затIар твамир. Р.

ТIЕМ фарс, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера къуват. Сифте яз зи мецел атай «Диде» чIал, Руьгь ачухай тIем туширни дидедин? М. Агьмедов. Зи дуьнья.

* тIем [гуж] акакьун [акатун] гл нин, куьн ник, квек къуват бес хьун, са кIвалах кьилиз акъудцай къуват хьун. [Мирим] - И калхуз гьеле дувулар ахъай тавунамаз, гьа дувулдилай илисна атIана, гадарна кIанда. Ахпа ада дувулар ахъай авуртIа, Аллагьди хвена хьуй, ахпа адак чи тIем акакь хъийич. Гь. Гь. Колхоз. Вичин гуж акакьдач, гун патал куьмек Са кьве йис я батрак кьуна кIвалел. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Кьвед лагьайдини, эгер чаз тади гуз, чи тIем акакь тийиз хьайитIа, куь куьмекни герек жеда. А. И. Къиргъин. Етим Эмин ацукьнава базардал, Гачал ава тIем такакьдай савдада. И. Гь. Рубаияр. Жуван тIем акакьдай затIар къацIарал буш чкайрал эциг. Заланбурун къайгъу за аквада, лагьана за хциз. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* тIем гъун гл., ни-куь нел-квел жуваз табиарун. Чара чIалал тIем гъун адаз четин акъваззавай. ЛГ, 2002,15. V.

* тIем татун гл., нин нел-квел са кар ийиз къуват бес тахьун. Виш йисарин къене, садан тIемни татай чарх, тIвек эгъуьнна, къене барут турди хьиз, кьве патал пай хьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТIЕНГиР нугъ, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра лацу хъуьтуьл йис алай хьтин хъчарин жинс. Синоним: ламра(н) япар.

ТIЕНКЬ сущ.; -ди, -да; -ер, -ри, -ра тIенкь сесерин ван.

ТIЕНКЬУЬЛ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIемерук.

тIЕРИКЪАТ кил. ТАРИКЪАТ.

ТIЕС рах.. сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера литиникай ва я самарикай раснавай къерехар галай кьилел алукIдай затI. Нажмудин Самурский... кьвед лагьай жергеда кIвачел акъвазнава, кьилел гьа вахтунин тIес ала. ЛГ, 2003, 25. ХII. Синоним: шляпа.

ТIЕХВ сущ,; -г, -е; -ер, -ери, -ера са тайин рангунин затIуник маса рангунин нукьта.

ТIЕХВ кил. ТIВЕХ..

ТИБ¹ сущ.; типIре, типIре; типIер, типIери, типIера еке вилер ва къармах хьтин кIуф авай вагьши къуш. Адан са хамни кIарабар тир яхун тан, типIрен вилер хьиз экъис хьанвай вилер акурла, кичIевиляй инсанрин сив кIанзни-такIанз ахъа жеда, руьгьни акъатна хъфида. Б. С. Ардаван. Йиф са гъетери ваъ, типIрен вилерини экуь ийизва. З. Ш.

* тIиб хьиз <текдиз> нар. текдиз, рахадай касни авачиз. Чи хьуре фекьи вич амач. Куьгьне хуьре амаз Милавердиди фекьивал ийизвай. Ам гила тиб хьиз текдиз ана ама. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Муькуь патахъай лагьайтIа, дидени, бубани рагьметдиз фена, аяларни гьар сад санихъ акъатна, авай къарини кчудна, зун кIвале тIиб хьиз ама. М. В. Гьарасатдин майдандал. Рушари лув гана, чпиз кьилдин мукар храна. Итимни агъа дуьньядиз фена, зун къе тIиб хьиз текдиз амукьнава. Ш. Исаев. Кьисмет хьанач.

ТIиБ² : * тIибдин ктаб куьгь., сущ. халкьдин медицинадин ктаб.

ТIиЛи¹ прил. гъвар квачиз чрай кьелечI (фу) -Барутдин гумадин ни вучатIа тийижир заз училище кIелун, къизгъин цIай квай хьрак тIили шуткар чурч авур мисал хьанай, - лугьуз рикIел хкизва Набиева... 3: Э. Кьве фронтдин командир. Руша пакетда малдин якIун кьве консерви, кьве птулка «Рычал-яд» ва са тIили фу туна, къимет лагьана. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка..

ТIИЛИ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри,-йра къавай ва я къав хьтин чкадай авахьдай марфадин, стIал. Хъархъу тарциз тIили къведа, Аниз ( а)кьахна кул гьикI гуда? Лацу рушар чаз жагъидач, ЧIулав рушахъ пул гьикI гуда? Б. Гь Заз эвера.

ТIИЛиСИМ фарс, сущ.; -ди, -да жув-жувавай квадардай, фикир ийидай мумкинвал къакъуддай кхьинар алаз махсус жуьреда хуьдай затI.

* тIилисимда тун гл., ни вуж жув-жувавай квадарнавай гьалдиз гъун, фикир ийидай мумкинвал къакъуднавай гьал. Сифте Шавала лезги урус акадариз шофердал гафарин хар къурна. Адайни, тIилисимда турди хьиз, нефесни акъатнач. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. И къванци, гуя Абас тIилисимда тунва, адаз вичикай хабар амач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: ицитIун.

ТIИМИЛ нар. кьадардиз гзаф тушиз. Къуй дуьньядал гзаф хьурай мехьграр, ТIимил хьурай тарагъажрин агъавал. А. С. Къуй дуьньядал гзаф хьурай... Месела, Кеферпатан Кавказдин тIебиатдинни гъавадин мумкинвилерикай лап тIимил менфят къачузва. ЛГ, 1997, З. Х. Санани адахь вичин хсуси кIвал, са тIимил кьванни динжвал, асайиш къачудай пIипI бажагьат хьана. ЛГ, 2000, 3. VIII.

* тIимил(ар) авун гл., ни вуч тIимил тир гьалдиз гъун. Агъадихъай цавун кIан жизви-жизви ачух жезвай.' Варзни экв тIимилар авуна цавун кьулалай винихъди алатнавай. А. Ф. Бубадин веси. Синоним: тIимил(ар)ун. Антоним: гзаф(ар)ун.

* тIимил-гзаф тушиз нар., вахтунал гьалтайла, -яргъалди, кьадардал гьалтайла, - гзаф тушиз. КилигайтIа, тIеквенда кьурай векьер алчукна, чукварда авай аялар хьиз, жанавурдин шарагар авай. ТIимил-гзаф тушиз, дуьм-дуьз ирид. ЛГ, 2004, 27. IV. Синоним: дуьм-дуьз.

* тIимил~тIимил нар. кьадардилай гзаф тушиз. Яргъал я зун гьарамрикай, Са куьнани авач зи вил. ЧIехи Касди тIямрикай, Пай ганва заз тIимил-тIимил. ММ. Хъуьредачни.

* тIимил хьун 'гл., вуч кьадардиз авайдалай агъуз аватун. ЖикIийрикай хкуднавай дарманар, витаминар бес тежедайла, бедендик иви тIимил хьайила, ишлемишда. Т. Тагьирбеков. Къацу аптека. Багъирован серенжемри «хьсан нетижаяр» гана. шумудни са лезги хуьр вилиз акваз-акваз лезги убайриз элкъуьрна. Иллаки Къубада лезги хуьрерин кьадар тIимил хьана. М. М. Лацу лекеяр. Антоним: гзаф хьун.

* тIимил-шимил рах., нар. кьадардиз тIимил. Гьакьарай къачур тIимил-шимил техилни ихьтин крариз гайила гишила амукьдай. А. Ф. Риза. КIаник тIимил-шимил жуьгъен кумаз эцигна акъугънавай чхайри гьасятда цIай кьуна. Б. Гь. Заз эвера. - Вуна кьушун кватIа, пул жагъидайди я. За куьмекда ваз тIимил-шимил. З. Р. Гьажи Давуд.

ТIиМиЛАРУН гл., ни-куь вуч; авай ва я лазим кьадардилай агъуз авун. Кьисметди ваз гъайи рушан Шаклувилер тIимиларда. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Совет гьукуматди лагьайтIа, сифте йисарилай кьил кутуна лезгийрин кьадар тIимилариз башламишна. "Самур" газ., 2002.

ТIИМИЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са вуч ятIани тIимил тир гьал. Антоним: гзафвал.

ТIИРИХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра малдин хамуникай тайин жуьреда раснавай кIвачин къапарин жуьтуьнин хел. Мисал яз къачуртIа, къвал ( бедендин пай), эчIел, син, тIирих, мих, цIиртI... эрмени чалай атанвайбур я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

ТIИШ туьрк, сущ.; -ини, -та; ер, -ери, -ера 1) гьайвандин, ничхирдин нер, пIузарар, сив алай чка. КицIи вичин тIиш цавуз хкажна, ахпа атIуз-атIуз гьарайна. Лезги халкьдин махар. 2) куьч., векъи инсандин кIуф, сив. [Хибба]. Я хтул, секин хьухь! Вун зи патав гумай кьван, вал тIубни эцигдай кас жедач, ви тIиш саламат амукьда... Ф. Б. Филиал.

* тIиш-пIуз векъи, рах.; сущ. инсандин сив, пIузарар, чин - вири санлай. ТIиш-пIуз яру хьанвай Гьасан милициядин работникри, Мирзединни Шамилан кIаникай хкудна, пудни махсус автомашинда аваз милициядин идарадиз тухвана. Я. Къафаров. Мейит.

* тIиш цава кьун <цавуз хкажун> рах., векъи, гл., ни такабурлу хьун, фурслу хьун, масадбур гьисаба такьун. Рангни буз я, вични - эркек, Агъзурдакай садни жеч тек, ТIиш цавуз кьаз яда вичи кек, Юкъуз-физ ахвар авайди туш. С. С. Кьве кIвачел къекъведай лам. Тай-туьшдилай марифат кьулухъ галаз, Гьич садан гаф такьаз тIиш цава аваз. А. Гьажи. Пис хциз. Рахадайла, на зун авам итим я лугьуда, вун вири кIвалахар чидай бухгалтер я лугьуз, на ви тIиш цава кьада. Бес и на ийизвай амалар бухгалтердиз, коммунистдиз кутугнавайбур яни? Къ. Къ. ЧIурун паб. Синонимар: кьама ялар тун, нер цава (ца­вуз) кьун.

ТIУ || ТIУН кIус са кIвалах, гьерекат авун паталай гузвай эмирдик тавакъудин ва я зурунин гьисс кутазвай гаф - Я де! - ван акьалтна эверна руша. -Вун фад-фад хъша тIун! Гь. Къ. Магьини Дилбер. Синоним: кван. Кимерал са ни ятIани хипер чуьнуьхна лагьайла, и чубанри ва хузаинди, "жер кар туш, бес дуьз угъри ятIа, чи хипер тухурайтIу" лугьуз фурсар ийиз хьана. Э. Бабиров. Йифен чинерар. - Я Рзахан, вуна салаз пер ягъа тIу! С. Муслимов. ЦицIигъ~наме. Ша тIун, чи кIвалерин патав, ахпа аквада ваз вуж чакай викIегь ятIа, - давамарна Мирземета. ЛГ, 1996, 5. VII. ☼ кIусар ман, жал, де, гьа, тIу, хьи вири дуьшуьшра маса гафаркай чараз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938, ч. 27.

ТIУБ сущ.; тупIу, тупIа: тупIар, тупIари, тупIара 1) инсандин гъилин далудилай, кIвачин чинилай кикерихъди фенвай паярикай сад. Мад, чапла гъил чинив атана, къизилдин гьяркьуь тупIал галай тIуб спелрин кIвенкIверал элкъвена. А. А. Пад хьайи рагъ. 2) майишатда герек тадарак кьадай чка. 3) пенжер агалдай гъвечIи ракьун, симинин кIус. * кIанчIал тIуб, къалурдай тIуб, кьулан тIуб, бицIи тIуб, къени тIуб, гьвейи тIуб.

* тIуб гун нугъ., гл., ни квез 1) са никай ва я квекай ятIани рахун, фикир авун, адан пис-хъсан ахтармишун. Магьамедсалегьа кIвализ хъфидай рекье вуч ятIани Нигера вичиз лагьай гафариз тIуб гузвай. А. А. Лезгияр. 2) герен-герен тIуб элкъуьрун. хер къадгъунун. Синоним: тупIалай авун.

* тIуб сара кьун гл., ни авур кардал пашман хьун, гьайиф чIугун. Гуругьри элкъуьрна фикир, Чпин тупIар кьуна сара, Залан гьал авуна зикир, Лагьана ажугъдал "пара... А. Ф. Дяве.

* тIуб атадун кил. тIуб экъуьрун.

* тIуб жакьваз амукьун гл., вуж дериндай гьайифар чIугваз амукьун. Усмана вичин аялриз цIегь ягъиз туначир. Гуьгъуьнай малум хьайивал, цIегьер атана гададин чиникай кьал кягъай цуькуьн баклук хьтинди хьайила, ам тIуб жакьваз амукьналда. З. Э. КУТВ-диз фена.

* тIуб сара [сиве] кьуна амукьун гл. мягьтел хьана амукьун, мягьтел хьайи гьалдиз атун. Инсанар тIуб сара кьуна амукьна. Гь. Къ. Четин бахт... Къе ахьтин дережада авайбуру чпи-чеб тухузвай тегьерар, къуллугърикай менфят къачузвай жуьреяр акурла, чун тIуб сара кьуна амукьзава М. Ж. Квахь тийидай гелер туна. Депутат жез авайди пул. Къизил дагълар хиве кьуна. Къе саилар хьайила бул, Амукьна тIуб сиве кьуна. Ш, Агъакеримов. Дуьз хъийизва лугьуз рацIам...

* тIуб сара кьун [жакьун]¹ гл., ни низ. гьелегьар кьун. ИкI лагьана вичин мягькем къелемдиз Кьилав гана, кьейиданни чка кьаз, Ам женг ийиз фенай вири алемдиз Мани лугьуз, душмандиз тIуб сара кьаз. И. Гь. СтIал Сулейман. Заз ван хьана: чпи-чпиз тIуб сара жакъун кими туш. С. С. Синонимар: сас регъуьн, тIуб юзурун.

* тIуб сара кьун [жакьун]² гл., ни. 1) мягьтел хьун, тажуб хьун, вуч ийидатIа, тийижиз амукьун. Нече-шумуд кесибди тIуб кьуна сара, Кьуна чуькьвез чун пацара Хьана а Шамхал, Дагъустан. С. С. Дагьустан. Акурла Московдин куьче, Зун тIуб сара кьаз амукьна, Чиз амукьнач заз и пеше, Гъилер хъуьчIуьк кваз амукьна. С. С. Акурла Московдин куьче. Югъди-йифди на чIугу агь, Яхъ жуван тIуб сара, юлдаш. С. С. Ленин кьейила. ЧIурун пабни амачирла, ина зун низ герек я? АкI ятIа, мад зун и хуьр галай патахъ килигни хъийидач, экъечIна квахьна фида са патахъди. Кьуй ахпа чIурун паб ви­чин кьве аял галаз тIуб сара кьуна, гьикIин-вучин лугьуз амукьрай. Къ. Къ. ЧIурун паб. Инсанар тIуб сара кьуна амукьна. Гь. Къ. Четин бахт... Къе ахьтин дережада авайбуру чпи-чеб тухузвай тегьерар, къуллугърикай менфят къачузвай жуьреяр акурла, чун тIуб сара кьуна амукьзава. М. Ж. Квахь тийидай гелер туна. - Премия вучтинди я, лайихлу тIвар гьинвайди я? Вун кими хьанвани? Са затIни авайди туш - лагьайла, Тамални, кесиб, тIуб сара кьуна амукьнай. М. Садикь. Дуст. 2) гьайиф хьун. Вазни заз хьиз кIандачиртIа, Вучиз бес вуна ТIуб сара кьаз вилералди Зун рекье тунай. А. М. Кумир зи рикI. Синоним: тупIар кIасун.

* тIуб хьтин прил. тек. Ахьтин жегъизар гвачир тIуб хьтин свас кIвализ атайла, заз ван хьайи элди вуч лугьурай? Къуншийрин чиниз гьикI экъечIда? Бес сундух, мес-къуьж, гарнитур, халича, квар, лигенар,... гварчиди гьихьтин свас хьурай? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* тIуб экъуьрун [атадун] гл., ни кве чириз алахъун, къекъуьн, ахтармишун. Фикир ийиз, медицинадин сирера тIуб экъуьрай кьван духтурдин пелез тIал акъатнавай. З. Э. Булахдал. Заз вуч ятIа чизмач ахвар, йифизни тIуб экъуьриз и дуьньядин сирера. А. Ал. Са югъ фена. Гила кар-пеше акьалтIнавайбуру гьа и чкайрани тIуб атадиз башламишна. И. Къ. Смоленский чилел. Синоним: тупIалай авун.

* тIуб эцигун гл., ни нел кягьун. Я хтул, секин хьухь! Вун зи патав гумай кьван, вал тIубни эцигдай кас жедач. Ф. Б. Филиал.

* тIуб юзурун гл., ни низ гьелегьар кьун, кичIерар гун.. КичIарар гуз тIуб юзурна, Ямир лугьуз пара зуьрне, А залумди гьа икI чIурна Кесибрин кIвалер, Дагъустан. С. С. Дагьустан. Кесибрин дерт къалурзава Эмина, Хандал, бегдал хъуьрез, абуруз экъуьгъуй, Залумриз тIуб юзурзава Эмина, Минет ийиз мурк цIурурдай ракъиниз. И. Гь. Халкьдиз мекьи... Синонимар: сас регъуьн, тIуб сара кьун.

* тIубни кя [хукIун] тавун гл., ни 1) квек ишлемиш тавун, гъиле кьун тавун. Сурхаян харапIадай атай затIарик тIубни кянач, сиви ван тавуна, абур детдомдиз ракъурна. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. 2) ник-квек гатун тавун, ягъ тавун. - АлакьдатIа, экъечI, Чна вак тIубни кядач! - лагьана гадайрикай сада. Къ. А. свас. Абид серсер хьана акъвазнавай. «гьа икI, са тIубни хукIун тавуна?'.» - жузазвай адан вири акунри. Къ. А. Асландин рикI авай инсан.

* тупIа тIуб турди хьиз нар. лап сихдиз. И ван хьайила, къунши шегьеррай, хуьрерай инсанар атана, майдандал тупIа тIуб турди хьиз, кам эцигдай чка амачиз халкь, махлукьат кIватI хьанвай. Ф. Далалубегьли.

* тупIалай авун гл., ни вуж, вуч 1) герек кас, шей жагъурун паталай къекъуьн (кIвачи-кIвачи ва я фикирдай). Къадимни Марал са патахъ хьана чеб чпив рахунрал машгъул жеда. И арада кул-кус тупIалай ийиз, кIевелай къекъвез-къекъвез Дагълар къведа. Х. Т., Къ. М. Ашукь Саид. - Мурад вуж я? -жузуна Шамсиди, вири хуьр тупIалай авуна, вичин кек галкIидай са чкани жагъун тавурла. З. Э. Пуд манат. 2) са никай ва я квекай ятIани рахун, фикир авун, адан пис-хъсан ахтармишун; Гила хан, чна алатна фейи крар тупIалай тийин. З. Р. Гьажи Давуд. Абуру чпин суьгьбетриз худ ганвай. Низ чида, абуру вуж тупIалай ийизватIа, квекай рахунарзаватIа? Я. Я. Нурар ва хъенар. Яшлу итимар, гьарда вичихъ авай кавал къуьнерихъ вегьена, гьи чкадал рагъ алатIа, гьанал кIватI хьанвай: къавухъ, кимел, далда квай пипIера. Инал куьлуь-куьлуь суьгъбетар ийизвай. Колхозрин, уьлкведин, дуьньядин, гьалар тупIалай ийизвай. А. А. Лезгияр. Синоним: тIуб экъуьрун.

* тупIар кIасун (кIас авун) гл., ни гьайиф чIугун. Ахпа гьайиф-гьайиф лугьуз, вичи вичиз суал вугуз, вири уьмуьр хкиз рикIел, ТупIар кIасда, акатиз хъел. Ш-Э. М. Жегьил тирла.

* тупIарални гъилерал хьун гл., вуж. гзаф гьуьрмет аваз хьун, гзаф гьалаз хьун. Гьар садаз жегьил агроном вичин хва, стха кьван гьуьрметлу я. Гьелбетда, бахт авачиртIа, ам халкьдин гъилерални тупIарал жедачир. Н. А. Вагьанда къванер. Синоним: гъилерал хьун.

* тупIу тIуб турди хьиз. нар. сихдаказ. Уьмуьрда мискIин галай патахъни килиг тавурбурни атана. МискIан тупIу-тIуб турди хьиз ацIанвай. З. Э. КУТВ-диз фена.

* тупIукай куьрсарун (куьрсун) гл., ни вуч. рикIелай алуд тавун, гьамиша фикирда хуьн (адет яз, хатур хайи гаф, ихтилат).

ТIУВА араб, т-б., прил. гьайиф къведай гьиссер гъидай. Синоним: язух.

* тIува татун куьгь., гл., вуж; низ язух татун. Я дердиниз дарман тахьай, Я Аллагъдиз тIува татай, Я иеси ясардин!.. Ф.

ТIУГЪВАЛ сущ.; -ди, -да садакай садак галукьдай ва фад чкIидай азар.

ТIУЗ кIус физвай тереф къалурдай гаф. ЦIуд югъ, цIуд йиф хьана и тамай тIуз физ, мад идаз и тамун кьил-тум жагъанач. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Хтул гимида акьахна, гьуьлерилай туз муькуь пачагьлугъдиз фена. Ф. Халуни хтул. Цлан кIане авай цагъамрикай тIуз фидай рехъ кутуна. З. Э. КУТВ-диз фена. Физва Я6атIай ивиди рчанвай лешерин арадай тIуз. А. Исм. Эхиримжи къув.

ТIУК в., сущ.; -уни, -уна; -вар, -вари, -вара 1) инсандин кIвачерин вини кьиле элкъвей яцIу якIар алай чка. 2) гьа чкадай бедендин къенез авай тIекв. Синонимар: тум [ттум], кьулухъ кьил.

ТIУЛ¹ араб, сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара дуьзен чка Гагь тIулариз аватиз, гагь кьакьан синерал акьалт хъийиз дагъдин къекъвей-къекъвей рекьерай физва зун. А. Ф. Лянет. Сурар кIватIиз рушар физва, Сувун тIулар цIару хьана. А. Ал. Сурар кIватIиз... Хци ам тухвана, хуьруькай хейлин яргъа авай дагъдин тIулал буба кIулай авудка, вични са геренда ял ягъиз ацукьна. Н. М. Буба.

ТIУЛ² сущ.; -ди, -а; -ар, -ари. -ара хесет. - ГьикI хьана, маймун? - хъуьрезва зи кьилихъай винелди акъвазна дишегьли. - Ваз ибуру чпин тIул къалурай хьтинди я хьи? Г'ъаясуз я абур. Инсафсуз я абур. А. Исм. Эхиримжи къув.

* тIул авун гл., ни хесет хьанвайвал са вуч ятIани лугьун, авун. ЦIелхем кимел атайла, адаз яргъа балкIандаллаз физвай жегьил акуртIа, лал хьана акъваз жедачир. Гьар гьикI хьайитIани вичин тIул ийидай... С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ТIУЛАБА прил. тIул квай, дуьз. Са пипIе акьван кьакьан тушир тIулаба къванцел-кьацIал къаб къажах алайди ва чебни чуьхвена-михьна эцигнавайди абурун винелай вегьенвай фадлай дишегьлидин гъилери чуьхуьн тавунвай дасмалди лугьузвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ТIУН¹ кил. ТIУ.

ТIУН² сущ -у, -а; -ар, -ари, -ара цура авай малариз алаф вегьедай чка.

ТIУН³ сущ -у, -а; -ар, -ари, -ара регъвезвай гъуьр кIватI жедай.

ТIУНУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -рай, -ин, - мир прунз цадай чка гьазурун. Хир тIундайди хьана закай, йифен къаравулни. М. Ж. "... Фу гайиди я гьамиша".

ТIУНУТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра адет яз. аялар патал къатай тинидикай куьлуь элкъвей гуьрчегдиз чранвай ширин фу. Ингье цавуз экъечIна тIунутI хьтин варз. А. Ал. Баллада. Хьрара, тIанурра ва акайра хемир квай фар, тIунутIар, базламачар, цикIенар, гузанар чразва; иситIаяр гьазурзава. Гь. Къ. Четин бахт. Бул ятIани тIунутIарни иситIа, Яран абур семенами гитI я. С. К. Мад са гатфар...

ТIУР сущ., -уни, -уна; -ар, -ара, -ари тарцин хилел ахъа тахьанвай пеш ва я цуьк. ИкI хьайила, питомникар гзаф маса колхозра ва совхозрани хьана кIанда. Бес абуру цIийи жалгъаяр патал кутазвай тIурар гьинай гъизва? А. А. Лезгияр. Кьуд пата хъуьтIуь гайи азабар чандай акъудиз, гатфарин чими рагъ гузвай сархуш хуьруьн нуькIверин ванер гьатнава, чуьллерилай бугъ алахьзава, тарарал тIурар хъиткьинзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Багъда анжах пIинид тарари са жизви цуьк ахъайнавай. Амайбурун тIурар - ичеринни чуьхверрин - анжах ахъа жез эгечIнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* тIур гун гл., ни са тарцин таза хел, махсусдаказ хци чукIулдалди атIана, маса тарцин хилен ва я тандин чкалдик кутун; са тар маса тарцел маяламишун. Хурмадин пуд къелемни чилел алай, лап тIур гайи чкадилай алатна. Н. Насруллаев. "Го-о -ол!"

ТIУР сущ., -уни, -уна: -ар, -ара, -ари къапунай жими хуьрек недай алат. Икьван чIавалди Калукрин хуьр анжах са кIарас тIурар ийидай надир устIарралди машгьур тиртIа, Желилан хва Жафера инаг чекмечийрин макандизни элкъуьрзава, - разивилелди лугьузва Салегь бубади. ЛГ, 2004, 15. VII. * хуьрекдин тIур, чайдин тIур. Акваз-такваз, къешенг, шимшет тIурар, кавчаяр майдандиз акъатна. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар.

* тIур кIаняй ягъун рах., гл., ни 1) иштягьдалди ва я каш кваз тIуьн.... Хан суфрадал ацукьнава Суьгьбетариз дуьньядикай, Закай, вакай, колхоздикай, Алидикай, гьавадикай: Эхь, кьадарсуз хъвазва ада, Эхь, тIур кIаняй язава ада... А. С. Жуваз душман жемир вун. 2) куьч. са вуч ятIани лап хъсандиз кьилиз акъудун. [Къули]. Гьан... чидач, чидач, лугьуз тур кIаняй яна гьа! Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

* тIуруналди нез, тумуналди вил акъудун гл., ни гафар хъсанбур ийиз, кIвалахар писбур авун, зиян гун. Гьа сикI Пулатаз вуна вун адан стха яз къалурзава. Пулатан папаз ашнавал ийиз алахъзава. Жеч гьа! Виже къведач, я Бадир. ТIуруналди нез, тумуналди вил акъудун эркеквал туш. З. Э. Булахдал.

* тIуруни нез, тумуни вил акъудиз нар. винелай хъсан къалуриз, кIаникай зиян гуз.

ТIУРУтIУМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра секиндиз акъвазиз тежедай гьал.

* тIурутIум куткун гл., ник секиндиз акъвазиз тежедай гьалда хьун. Гуя тIурутIум ктканва адак, Акъвазич санал Юкъузни йифиз. А. Ал. Португалия, Салазар, Пиде. - Ам ваз исятда чир жеда, чIехи кур-катул авани? - тIурутIум квайди хьиз ава зи юлдаш. М. Б. За бананар недач.

* тIурутIум хьун нугъ., гл., вуж секиндиз акъвазиз тежедай гьалда хьун. Исабег, мукьвал-мукьвал чехир авай баллондиз вил ягъиз, тIурутIум жеда. Ш. Исаев. «Темягьна».

ТIУРФАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарар, набататар хадай, пунай акъуддай къайи ва къати гар. Экуьн ярар майданравай, Хважамжамар гарданравай, ЗатIни жеч квез турфанривай, Циферин чан Куьн я, дагълар. Ш-Э. М. Чуьлда йиф. Дагълар. Къуй ракъинин нурар адал бул хьурай, ТIурфанривай тахьуй адаз хиянат. А. С. Руфунал залан дишегьли.

ТIУШУНУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир: тIушун авун, тIушун тавун, тIушун тахвун, тIушун хъийимир 1) къуват желбна нел-квел ятIани гъил илисна элкъуьрун. Вагьабаз амукьзавайди тIуьруькьуьм гьекь акъатун, йифди ахвар тахьуникди залан хьанвай вичин пел ара-ара тIушунун тир. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) гьерекатда авай са затI масадавай гуьцI хьана къулайсузвал арадиз гъун. Шатур шаламди КIвачин кIан тIушур, Капан кьула хъипи Куркурар амай. Хаму миргер къацу Яйлахда амай. Лежбер вай, гьа, вай!.. Ф. 3) куьч. манийвал гун. Кулакрин ячейкада авай тумари и саягъ квадардай ячейкадин кьил. АвакIвач лагьайла бязи юлдашри, Абур тIушундай, ахьайиз тадачир вил: А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

ТIУЬГъУЬН кил. ТIЕГЪУЬН.

ТIУЬН¹ гл., ни; -неда, тIуьна: -нез, -незва; неъ, нен, тIуьрай, немир; тIуьн тавун, тIуьн тахвун, тIуьн хъувун тавун 1) вуч сараралди жакьвана къенез, руфуниз ракъурун. Фу-затI тIуьрдалай кьулухъ, ида къаридивай жузуна: "Чан къари-диде, куь шегьерда вуч цIийи хабар ава?" Ф, Гьуьлуьн руш. ТIуьртIа, нез жеч, чан кIватIаш, ТуртIа, таз жеч, чан кIватIаш. Ф. КIватIаш. "Неъ, неъ!" - лагъана. Ф. Къах туьна куьтягьна каци. Е. Э. Къах тIуьр кац. - Валлагь. къужа, хуьрек ийиз хьанач: як вири каци туьна. И. В. Чирхчир. ТIуьна кIанда, тIуьна! Са бадидавай чIемни тIуьн тавур аялдикай гьихьтин жегьил хьурай: ". З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. - Абур къуьнерихъ кIуртарни галачиз гъвечIи, амма винел гьар са нямет алай суфрадихъ ацукьнава ва абуру аста-аста нез-нез, хъваз-хъваз ихтилатарзавай. З. Р. Гьажи Давуд. ТIуьрди тIуьна, туьтIуьрдини Чилиз фида эхирдани. Х. Х. Тутар... А йисара, пагь, заз гьикьван Рекьизвайбур акуна, Гьафтейралди тIуьн тавуна, ИчIи руфун дакIуна. М. Б. Чавуш. Айшади, Аллагь адалай рази хьурай, Расул Аллагъди, алейк ассалам лугьудай: "Фу нез башламишдатIа Аллагь Тааладин тIвар рикIел гъваш. Эвел кьиляй "бисмиллагь" лугьуз рикIелай алатайтIа, фу тIуьна куьтягь хьайила лагь: "Бисмиллагьи аввалагьу ва ахирагьу" ( эвелдайни эхирдайни Аллагьдин тIвар рикIел алаз"). Диндикай суьгьбетар || "Самур" журн., 1994, 3. Хуьрек недайлани, чай хъвадайлани, ам вири азарлуйрихъ галаз санал жедай. А. Э. Шаирдин тарсар. Мад куьне хъинезмач кьван. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. 2) масадан затI жуваз тайинарун, къачун, - ТIуьрбурни квез бегенмиш туш, нен тийидайбурни. А. А. Лезгияр. 116 гектар бегьер гузвай жегьил уьзуьмлухар хкудна, анра къуьл, мух цана. Уьзуьмлухра авай кьван пасенкаяр, ракьун тIваларни, симерни маса гана, пулар тIуьна. ЛГ, 2005, 14.1 V. Савхуз амайла, биргадирри недай чIавуз ви бубадилай са затIни алакьайди туш. Ж. Гь. Юргъадилай гуьгъуьниз.

* недай хъчар сущ. лезгийри фахъ галаз ва я кьилдин хуьрек авуна, афар чрана недай хъчар. Недай хъчарикай садбуруз тегьмезханар, масадбуруз лурсар, пуд лагьайбуруз кудай хъчар бегенмиш я. Р.

* нез-хъваз хьун гл., вуж гьамиша ада гъиз, чна нез-хъваз жедайди туш. Ф. Кесибдин хва Къагьриман.

ТIУЬН сущ.; -и, -а; ар, -ри, -ра Кьуна вацIай кIизрияр, ТIямлу тIуьн гьазурда. А. С. Агь, тIебиат. ЧIехи буба тIуьнал рикI алай итим тир... З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. КIвалерин иесиди вичин шкьакьвиляй устIардиз гзаф вахтара бегьемсуз, яван тIуьн гуз хьана. Ада гьар сеферда тIуьн недайла, устIардин вилик, кIвалин пипIе авай гетIедай акъудиз, шур эцигзавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* тIуьн-хъун гл., ни низ-квез яшамиш хьун патал недай-хъвадай шейэр. ТIуьн-хъун, алукIун хтIунун къведай са чкани авачир. А. Ф. Риза. ТIуьнар- хъунар гьамиша хьиз яргъал фенач, З. Р. Гьажи Давуд. ТIуьн-хъунни хкудайла, гъилиз хтайди шигьи-бистIи хьана. З. Э. КУТВ-диз фена. Хваш-беш авурдалай гуьгъуьниз, кайваниди суфрадал тIуьн-хъун гъана, чна суьгьбетар ийиз башламишна. С. Зи Сулейман.

* тIуьр-туьтIуьр рах., сущ. тIуьр затIар. [Зарлишан]. Хтана ахгакьни тавунмаз ксуз гьазур жезвани? Фейи чкайра тIуьр-туьтIуьр ваз гьалал хьуй, акур-такурдакай чаз ахъая. Н. И. Гьакимрин папар.

* тIуьрдалай хъинезмайди хъсан я мисал 'хьайи хъсанвилелай жезмайди хъсан я' манадин мисал.

ТIУЬРУЬКЬУЬМ' прил. туькьуьл, гужуни арадиз гъанвай тIям авай. Луьруькьуьм гьекь акъатзава Велиметаз, адавай алай чкадилай юзаз хъжезмач. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* тIуьруькьуьм хьун гл. кефи чIур хьун, залан гьиссери кьун. Синонимар: пелеш хьун, сугъул хьун.

ТIУЬРУЬКЬУЬМ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра адет яз, азарлуда, вичин гьал гъилелай-тупIалай авуналди, вичиз мадни артухардай азаб.

ТIЯМ || ТIЕАМ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) мецелди чирдай затIунин ширинвал, туькьуьлвал, уькIуьвал. Накьвадиз лам хьурай, Гьайванриз хам хьурай, ЯкIуз тIям хьурай, Къуьлер хурам хьурай... Ф. ТIеам аку, - лагьана Эслиди ягълаванда авай вакIан як къалурна. З. Э. Муькъвел гелер. 2) куьч. ери. Анжах са Къумридиз вичин пешедин гуьзелвал, кьетIенвал ва тIям чизвай. Б. Гь. Къурухчи. ☼ И гаф кхьинра кьве жуьредани гьалтзава. Чун, эхиримжи йисара орфографияди тIалабзавайвал, тIям кхьинин терефдар я.

ТIЯМЛУ прил. тIям авай. Кьуна вацIай кIизрияр, ТIямлу тIуьн гьазурда. А. С. Агь, тIебиат. Михьи гьава, тамун шагьвар, тIямлу кIезрияр ва Мурсал халудин ихтилатар ви къуллугъда гьазур я. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Синоним: дадлу. Антоним: тIямсуз.

* тIямлу хьун гл. тIям авай гьалдиз атун. ЧIем квай хуьрек тIямлу жеда. Р.

ТIЯМЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера тIямлу тир гьал.... къариди нез башламишна ва якIун тIеамлувилин тариф авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Дегь девиррилай лезгийрин арада тIач гзаф машгъур хьайиди я. ТIач, пиводилай, бузадилай спиртдин кьадардалди зайиф ятIани, тIямлувилелди гьабурулай вине ава. М. М. Кьибле пата гурзава. Синоним: дадлувал. Антоним: тIямсузвал.

ТIЯМЛУВИЛЕЛДИ нар. тIямлувал хас яз. Синонимар: дадлудаказ, дадлуз, тIямлудаказ, тIямлуз. Антонимар: тIямсузвилелди, тIямсуз даказ, тIямсуз.

ТIЯМЛУДАКАЗ нар. тIямлу яз. Синонимар: дадлудаказ, дадлуз, тIямлувилелди, тIямлуз. Антонимар: тIямсузвилелди, тIямсуздаказ, тIямсуздиз.

ТIЯМЛУ3 нар. тIям аваз. Синоним: дадлудаказ, дадлуз, тIямлувилелди, тIямлудаказ. Антонимар: тIямсузвилелди, тIямсуздаказ, тIямсуздиз.

ТIЯМСУЗ прил. тIям авачир. Антонимар: дадлу, тIямлу.

* тIямсуз хьун гл. тIям авачир гьалдиз атун. Гьар са майвадиз, набататдиз вич дигмиш жедай вахт ава. Дигмиш тахьанмаз атIай майва, яр-емиш тIямсуз жеда, яргъалди хуьзни жедач. "Самур" журн., 2004, №6.

ТIЯМСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера тIям авачир гьал. Антонимар: дадлувал, тIямлувал.

ТIяМСУЗВИЛЕЛДИ нар. тIямсузвал хас яз. Синонимар: тIямсуздаказ, тIямсуздиз. Антонимар: дадлудаказ, - дадлуз, тIямлувилелди, тIямлудаказ, тIямлуз.

ТIЯМСУЗДАКАЗ нар. тIямсуз гьал хас яз. Синонимар: тIямсузвилелди, тIямсуздиз. Антонимар: дадлудаказ, дадлуз, тIямлувилелди, тIямлудаказ, тIямлуз.

ТIЯМСУЗДИЗ нар. тIямсуз гьал хас яз. Синоним: тIямсузвилелди, тIямсуздаказ. Антонимар: дадлудаказ, дадлуз, тIямлувилелди, тIямлудаказ, тIямлуз.

У

У [у] урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитдин къанни муьжуьд лагьай гьарф.

<у> мез виниз хкаж хьана, пIузарар кIватI хьана сивяй акъатдай кьулухъ жергедин ачух сес-фонема. Гафарин сифте кьиле {уста, уртах), юкьва ( чул, кIуф), эхирда ( Муру, цуру) ишлемишда. -у эхир падежриз дегиш жедай чIалан паярин бязи гафарин актив падеждин эхир: абуру, цIу, гару.

УБА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьилин хуьруькай чара хьанавай са шумуд кIваликай ибарат тир гъвечIи чка. Виликан Илису Округдин Сарибаш хуьряй тир ашукь Суьйгуьн са тике фу патал табагъчивал ийиз хуьрерани убайра гьатнавай. А. С. Хуьруьг Тагьир. Гъурбатда, рак гатайтIани, Ваз хайи хуьр, уба жедач. X. X. Масан баде. Багъирован серенжемри «хъсан нетижаяр» гана. Шумудни са лезги хуьр вилиз акваз-акваз лезги убайриз элкьуьрна. М. М. Лацу лекеяр. Лезгийрин хуьрер сувара аватIани, абурун виридаз аранда талаяр, убаяр, паласаяр ава. Ф. Б. Миф.

УБАГЬ сущ. аялрин рахунра гьаят, куьче манадин

УБОРЩИЦА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра идарада михьивал хуьзвайди. Вагьаб школадин къаравул тир. Эрзини Сефижат - уборщицаяр. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Абурун дах амачир, дидеди уборщица яз школада кIвалахзавай. М. Б. Зун кьенвач.

УГЪРАШ¹ туьрк, прил. масадаз чинеба писвал ийидай. Иеси кьин тавур дуьнья, Вун алаш-булаш хьана хьи. Зерре кьванни чина гьая Амачиз, угъраш хьана хьи. С. С. Дуьнья алаш-булаш хьана.

УГЪРАШ² сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра масадаз чинеба писвал ийидайди. Халкь тарашна, кашал гъизвай угърашар, Хабар кьадач куьне эсиллагь фялейрин гьалдикай. А. Ф. Саккони Ванцетти. Инсандиз гъам гъидай гьар са угърашдин Жинс хкатуй, кIвачерик квай чил хана. А. С. Къуй дуьньяда гзаф хьурай мехъерар. [Арзачи]. Зенг ая а исполкомда ацукьнавай угърашдиз, инсанар инжиклу ийимир лагь? Н. И. Гьакимрин папар.

* угъраш хьун гл„ вуж масадаз чинеба писвал ийидайди хьун. Вири тараш-параш хьана, ЗатI гвачирди угъраш хьана, КIукIни ваъ, са кIураш хьана, Чуьнуьхайди фараш хьана, Рахунни кваз сараш хьана. М. Ж. Куьтягь хьана жибинда пул...

УГЪРАШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера угъраш касдиз хас амалар. Вичи авур кьван угърашвилер адан вилерикаы карагна. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.... адаз вичин угърашвиликай малум хьанвайди ва вич гьахълу ийидай делил авачирди чир хьайила, адан рикIелай гьатта къвалал алай гапур акъудунни алатна. С. Гь. КIири Буба.

* угърашвал авун гл., ни угърашдиз хас амалар авун.... ам гьикьван усалди, алчахди ятIани, ихьтин угърашвал ийида лугьун кьиле гьакьдай кар тушир._;. А. Къ. Нехирбанни лекь.

УГЪРАШВИЛЕЛДИ нар. угърашвал хас яз. ГьикI хьайитIани рекьизвай уьмуьрда угърашвилелди чан алай къван яз жеридалай, итимвилелди садра кьиникь хъсан я лагьай чIал я. А. Къ. Нехирбанни лекь.

УГЪРИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра масадан шейэр чуьнуьхдайди.... пачагьди ЦIицIалидиз лагьана: Пуд къалди на угърияр кьуртIа кьуна, тахьайтIа, за ви гардан яда. Ф. ЦIицIали. Вуна хиялна, дуьньяда Угъри, фасад жеч лагьана. Е. Э. Вирт квахьайдаз. Къаравулдиз вичел тапшурмишнавай шей хуьдай мумкинвилелай угъридиз ам чуьнуьхдай мумкинвал гзаф ава. А. А. Лезгияр. Эгер за ваз вун угъри я лагьайтIа, Угъри ятIан хъел къведа ваз, кьабулдач... Л. Н. Хер алай мани. .

УГЪРИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чуьнуьхдай пеше квай гьал. - АкI хьайила, - лагьана хтулди, - эвел чна чалай угъривал алакьдани, алакьдачни чирин. Ф. Халуни хтул.... инсананвилиз лайих тушир алчахвилер - туькьуьлвал, пехилвал. угъривал, шайтIанвал, тарашун... амачиртIа..., инсанар гатфариз чIурал экъечIнавай цуьквер кьван гуьзел тир, гуьлуьшан тир... Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* угъривал авун гл., ни чуьнуьхун пешекар яз кьун. - Я халу, мад чна гьикьван кIвалах авуртIани, чун дуланмиш жезвач, чи кьилел алай пачагьдини гьакимри, кIвалах тийиз, чпиз кеф ийизва; ша, чна, абурун мал-девлет чуьнуьхиз, угъривал ийин. Ф. Халуни хтул. Са гунагькарди вичин уьмуьрдин чIехи пай угъривал ийиз акъуднавай кьван. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Дагълара угъривал авун иллаки алчах кIвалах я. Угърияр халкьди вичикай чара ийидай, угъривал лагьайтIа, дагъви патал еке айиб тир... С. Алиева. Лезги мисалрин метлебдин ва тематикадин кьетIенвилер. Синоним: угьривалун.

УГЪРИВАЛУН гл., ни; -да. на; -из, -зава; -а, -ин, - рай, -мир; угъривал авун, угъривал тавун, угъривал тахвун, угъривал хъийимир масадан шейэер чуьнуьхдай пеше авун. Зазни, вазни, зи стхадиз, бубадиз Хабар язва фадлай ихьтин гьалдикай Уьмуьр кIан я адалатлу Кубадиз, Пентагондиз угьривалун валаркай. Б. С Цуькверин мани. Синоним: угъривал авун.

УГЪРИВИЛЕЛДИ нар. угьридин амалралди.

УГЬ межд. галатунин, кефсузвилин, дертлувилин гьиссди сивяй акъудзавай сесер. Руша гьар бенд лагьайла, чIулав либас алай дишегьлияр, угъуяр акъатиз, мет-кьил гатаз, шехьзава. Гь. Къ. Магьини Дилбер.

* угь авун гл., ни сагъсузвилин лишан яз, угь, угь сесер акъудун. Ада зайиф ванцелди «угь» ийидай, кьил гагь и патахъ, гагь а патахъ элкъведай, гагь- гагь яргъал чIугур кьуру уьгьуь ядай. А. Ф. Бубадин веси.

* угь ацалтна нар. нарази яз. Угь ацалтна мурмурар авурдалай гуьгъуьниз, папахъ галаз рахана... Ш. Т. А зарафат амай туш.

* угь-цIугь авун гл., ни четинвиликай рахун. Шаламарни са куьгьне валчагъ ваз за гуда, анжах, данайрив фена кIанда; данарбанвилиз вун за туькIуьрда, ахпа угь-цIугь ийидайвал тахьуй. А. Ф. Риза. Югъди чил чIугунин крарал машгъул тир рабочияр йифиз казармадин чилел яргъи жедай... Къатадунар, угь-цIугь авунар, худда гьатдай. З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: шел-хвал авун.

УДАРЕНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гафуна авай ачух сесерикай сад ван хкажна лугьун. Гафунин слогрикай сад амайбуралай гужлуз эцяна акъудуниз ударение лугьуда. Ахьтин слогдиз ударение алай слог лугьуда. Амай слогриз ударение алачир слогар лугьуда. М. М Гаджиев. Лезги чIалан грамматика.

УДАРНИК урус, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалахдайла, масадбурулай кIвенкIве авай кас. Ризадихъ авай еке ашкъи михьиз колхоздиз чкIана, ударникар пара хьана, садбуру муькуьбурухъ галаз еке соревнованияр тухуз хьана. А. Ф. Риза. Гьарма сад яз са ударник, Гъабурун гатар акуна. С. С. Заз Урусият акуна. Синоним: зарбачи.

УДАРНИКВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера кIвалахдайла, масадбурулай кIвенкIве авай гьал.

УДАРНИКВИЛЕЛДИ нар. кIвалахдайла, масадбурулай кIвенкIве аваз. Ризади мехъерни авуна, вич михьидаказ колхоздин кIвалахдиз гана, папани, вичини ударниквилелди кIвалахиз хьана. А. Ф. Риза.

УДИН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра лезги чIаларин кIватIалдик акатзавай халкьарикай сад, а халкьдин векил. Удинар тIимил аматIани, абурун кьве хуьр кьве гьукуматда авай - Азербайджанда, Грузияда. Удинри хашпара дин хвенва, амай лезгийрикай мусурманар хьана. Р.

УДОСТОВЕРЕНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсан вич ва адан къуллугъ, пеше къалурнавай документ. Вичиз къалурай милициядин къуллугъчидин удостоверенида адан вилер «уголовный розыск» лугьудай гафарилай тIуз фена, форма алаз янавай тIарам, ацIай элкъвей чин авай итимдин шикилдилай алатна, вичи удостоверение къалурзавай касдин вилера акIана. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

УДУ: * уду-буду рах., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са кардикай кьил къакъудун патал ийидай багьна. 2) рикI гвачиз авур (ийидай) кIвалах. Гьа икI уду-будудалди туькIуьрай конторда, счетоводни галаз ацукьна, Махсуда вичин кар башламишна. З. Э. Муькъвел гелер.

* уду-будуяр авун (акъудун) гл., ни гьакъикъатдикай кьил къакъудун патал са вуч ятIани лугьун, авун. Гьа ихътин уду-будуяр ийиз мадни са шумуд варз алатна. И. В. Чирхчир. Чун килигда, амайбуруз приказар кхьидайла куьнни рикIелай алуддач лугьуз, уду-будуяр акъудзава. Я. Я. Са фурун вакIар.

УЖАГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) яшамиш жезвай дарамат. Вуч харапI ужагъ тир ама! Е. Э. Мугьман тун тавур папаз. Къе няналди заз вун и ужагъда ахкун тавурай. ЛГ, 1994, 23. IX. Синоним: кIвал. 2) инсанар яшамиш жезвай чка. Усугъчай алай вахтунда, чна гьисс авурвал, Кьиблепатан Дагъустанда вири хуьрерикай гуьрчег ва аваданвилихъ камар къачузвай къуватлу ужагъдиз элкъвезва. ЛГ, 2005, 4. VШ.

УЖУЗ ¹ туьрк, прил. 1) багьа тушир, агъуз къиметдин. Са либас гьваш, ам пара ужуз тахьуй... Е. Э. Къавумдиз. Я гунуг течиз, я къачуз, Я багъа течиз, я ужуз, Гафар зурба, серфе ажуз, Ихътин мехеннет кими туш. С. С. Чизмач инсан... «Гьан, - фикирна Къадира, - адал зи бурж алазвайди я; кал, са гьилле туьк]уьрна, ужуз хьтин къиметдай жуваз къахчуна кIанда». А. Ф. Бубадин веси.... агъалияр хъвадай михьи целди, яшайишдин ужуз кIвалералди, чилералди таъминарунин... четинвилер гьалтзама. ЛГ, 2004, 15. VII. Антоним: багьа. 2) куьч. лазим ери авачир. Синонимар: усал, къиметсуз.

* ужуз авун гл. багьа тушир къиметдал гъун.

* ужуз хьун гл., ни вуч багьа тушир, агъуз къиметдай хьун. [Элдер] чи гьукуматди гила цIийи завудар эцигзава, парча гзаф акъудна, мадни ужуз жедайвал. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

УЖУЗ ² нар. багьа тушиз, агъуз къиметдай. Эрзиханан патав фин: адан кефи саз ялда. Ужуз къачуз, багьаз гуз... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: ужуздаказ. Антоним: багъадаказ, багьаз.

УЖУЗАРУН гл., вуч; -да, -на; -из; -зава; -а, -ин, -рай, -мир къимет -агъуз авун. Вучиз вуна малаик хьтин руш ужузарна ажузарна? С. К. Негь. Антоним: багьа авун.

УЖУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера ужуз тир гьал. Жедани и ужузвилихъ ягъаз гъич: чалай багьа чи пелевай шал хьана. П. Ф. Эхир къимет. Антоним: багьавал.

УЖУЗДАКАЗ нар. ужуз къиметдай. Синоним: ужуз. Антоним: багъадаказ.

УЖУНДА нар. са кIвалахда, карда са вуж-вуч ятIани куьмекдалди. Синонимар: себеб яз, нетижада

УЙДУРМА туьрк, куьгь., <. сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра авачир, тахьай кар. Синоним: таб.

УЙМАХ¹ туьрк, т-б., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра гъилелди цвалар ийидайла, рапунал илисдай тупIал гьалддай ракьун ва я тумаждин алат. Синоним: къуба, _

УЙМАХ² нугъ., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра т ухум. Хуьр [Къуруш. -А. Г.] са шумуд уймахдикай ибарат я: Зангавар, Гъилевар, Фалакьар, Мисрияр, Къизияр, Гьебешар..: ЛГ, 1993, 6. II. Къурушар гзаф уймахар, тухумар авай хуьр я. ЛГ, 1994, 14.1 V.

УЙХЬ; межд. такIан кIвалах ва я тIарвал хьайила,' акъатдай гаф. Гила хьанва зи кам кьулухъ, захъ айхьни уйхъ гатIунна хьи. СтIал Мислимат. Захъ дердияр ацIанма...

УКАЗ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьукуматдин кьилин органдин халкьдиз малумардай важиблу къарар. Ельцина шандакьар авунай; вичин гуьгъуьл чIуру тирла, ада - армия гъич санизни хъфидайди туш, - лугьуз гъелегьар кьадай, гуьгьуьлар ачух хъхьайла, кьушунар акъудунин гьакъиндай указ гъазурун эмирдай... ЛГ, 2004, 15. VII.

УКРАИН¹ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра украин миллетдин векил, эгьли. Агьалийрин кьадар 1,5 миллиондив агакьзава; эстонвийрилай алатайла ( 62 процент), ина виридалайни гзаф урусар ( 30 процент), мадни украинар, белоруссар, финнар, чувудар, латишар яшамиш жезва. ЛГ, 2004, 15. VII.

УКРАИН² прил. украинвийриз хас, украинвийриз талукь, Украин чIал урус чIалаз лап мукьва я. Р.

УКРАИНВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра Украинадай тир кас. Захъ галаз. къуллугъай са украинви аскерди заз ихтилатай дуьшуьш дяведин йисара адан бадедин кьилел атайди я. А. Къ. Немсерин аскерар ва куьрпе.

УЛАКЬ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пар ва я инсанар санай масаниз тухудай алат. Троллейбус экологиядин жигьетдай виридалайни михьи улакь я, гьикI лагьайтIа, ада кудайди яз бензин, солярка ваъ, электроэнергия ишлемишзава. ЛГ, 2003, 13. ХI. ЦIам-кIарас гайила, абур, улакь авачиз,. чи рушарини дидейри кIула кьаз хкидай. ЛГ, 2004, 25. ХII.

УЛАМ туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вацIун са патай маса патаз экъечIдай яд кьери чка. Кесиб нагагь фена вацIал, улам кьванни жузаз хьайтIа, Тайин жаваб гудай бенде Жагъич, валлагь, Кесибвал кьий. Е. Э. Кесибвал кьий. Ам балкIандал алаз хуьквезвай. Дар уламдал агакьзавай. Асана адет тирвал уьфт яна сигнал гана. З. Э. Муькъвел гелер. - АкI ятIа чара аку. Чна и патахъай гуьлле гун мадни къизмишрин, вуна а патахъай мумкин тир са улам жугъура ва жуван кьушун, гьа патаз акъуда. З. Р. Гьажи -Давуд.

* улам тийижиз (течиз) вацIа гьахьун гл. герек тир чирвал авачиз, еке кардив эгечIун. Улам течиз, гъахьиз вацIа, Цин кьилеллаз физва девлет. С. А. Улам течиз...

* уламдин къван сущ. четин гьалда, карда даях.

УЛАН: улан йарзац нугъ., нар. гуьзуьрдай.

УЛЬТИМАТУМ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са гьукуматди лагьанвай серенжем маса гьукуматди кьилиз акъуд тавуртIа, вичи адаз гудай жазани къалурнавай документ.

УЛУ туьрк, прил.,; чIехи: * уллу-буба сущ. чIехи бубаяр, бубайрин бубаяр. Тарихдай... чаз чи уллу-бубайрин суьретар, юзун гьерекат, уьмуьр вилик тухуз хьайи жуьреба-жуьре марагълу вакъиаяр аквада. ЛГ, 2003, 14. VIII. На лугьуди гьа пакамаз вичин уллу-бубайрихъ галаз атана Абасни и никIе авай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

УМАЖ туьрк, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тупIу атIай кинидин кIусар квай хуьрек.

УМНОЖЕНИЕ урус, математ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра кьве кьадардикай (месела, 5 ва 6) сад муькуьд кьван кьадарра артухарун.

УМУД туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са кар кьилиз акъатуникай ийизвай фикир. - Аси лукIран умуд я хьи, дармандикай дава хьайи, И тегьер азар Гьинава? Е. Э. Дуьньядиз. Дидеди мад ахъайзамач махар заз АцIурдай рикI умудривни ажугъдив... А. С. Дидедин кьисас. Пуд юкъуз гарун хцивални, япуз хьайи тIарвални эхиз, руфуна затI, рикIе умуд амачиз, Яб атIай гьа и валан кIане къаткана. А. Исм. Эхиримжи къув.

* умуд авун гл., ни са кар кьилиз акъатуникай фикир авун. Чна умуд ийизва хьи, силисатди и сиринай кьил акъудда. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: умудун.

* умуд атIун гл., нин никай-квекай са кар кьилиз акъатда лагьана ийизвай фикир амукь тавун. Аллагь регьимлу я пара - зи умуд кIусни атIудач. Е. Э. Гьакимдиз. Амма халкьари ( низ чида гьи чIавалай?) Умуд тIатIуз гуьзетзава емишар. А. Ал. Пачагьрин гафар. Югъ гъеле самбар ама. Гьеле-меле умуд атIумир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* умуд кваз хьун гл., нин ник ийизвай фикир кьилиз акъатдайди яз гьисабун. Ви назардик квазваз умуд, аман, мубарак Исмаил. Е. Э. Мубарак Исмаил.

* умуд кутун [кьун] гл., ни ник ийизвай фикир кьилиз акъатдайдай гьисабун. Вакай гьикIин икьван иер... Заз вак умуд кутаз кIан я. Е. Э. КIан я. Хъелзавайбур, куь рикIер тадач куз, Баришугъда куьн, умуд кутур зак. А. С Хцихъ галаз ихтилат. Куьне умуд кутур тапан зерятди Аквада куь дуван, жин, дев шуьшедай Акъудайбур - тахсараяр! - бинедай. И. Гь. КьецIи руша. - Килиг, жегьил кас, чна вал гьихьтин гьуьрметлу инсанрин сагъвилин патахъай къайгъударвал ихтибарзаватIа, и везифа вуна уьзягъвилелди кьилиз тухудайдак за умуд кутазва,- лагьана, зи муаллим палатадай экъечIна. А. Эсетов. Шаирдин тарсар.

УМУДЛУ прил. умуд авай, умуд хас тир. Шофёрдин паб гзаф умудлу яз хьфена. А. А. Лезгияр. Антоним: умудсуз.

* умудлу хьун гл., вуж са кар кьилиз акъатдайдахъ агъунин гьисс хьун. Умудлу я, гьабурни жеда, эгер пулдин такьатар, мумкинвал авай ва гьакIни чпелай кар аслу тир ксар, гуьзчияр хьиз, паталай тамашиз акъваз тавуртIа. ЛГ, 2004, 15. VII. Антоним: умудсуз хьун.

УМУДЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са кар кьилиз акъатдайдахъ агъунин гьисс хьунин гьал. Шиир Сулеймана... викIегь гафаралди, халкьдин восстанидал вичин шадвал ва адан эхир хъсан жедайвилик вичин умудлувал къалуруналди куьтягьнава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Антоним: умудсузвал.

УМУДЛУВИЛЕЛДИ нар. умудлувал хас яз.... ам умудлувилелди дишегьлидин чиниз килигна. - За ваз кхьида. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Умудлувилелди лугьуз жеда хьи, алукьзавай йисузни фермерди хъсан бегьер къачуда. ЛГ, 2004, 16. ХII. Синоним: умудлудаказ. Антоним: умудсузвилелди.

УМУДЛУДАКАЗ нар.. умудлу яз. Диде-бубади чаз кьилин образование къачудай, уьмуьрда умудлудаказ виликди фидай мумкинвал гана. ЛГ, 2004, 17. VI. Синоним: умудлувилелди. Антоним: умудсузвилелди.

УМУДСУЗ прил. умуд авачир, умуд амачир. Шаирдин рикIин и гьал, белки адан умудсуз ашкъидивай я лугьузни жеда. М. М. Г. Халкьдин шаир. Антоним: умудлу.

* умудсуз хьун гл., вуж Абур чахъ галаз рекье къвезвайбур туш, Абуру чаз куьмек гудани? -жузуна умудсуз хьанвай беглерикай сада. З. Р. Гьажи Давуд. Антоним: умудлу хьун.

УМУДСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера умудсуз гьал. Эминан шииррин гзафбур, гъамунив, хажалатдив, умудсузвилив ацIанвай, дертэгьлидин кайи рикIяй акъатзавай чIалар я. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Адан еке чIулав вилер хажалатдив ва умудсузвилив ацIанвай... А. А. Умуд. Антоним: умудлувал.

УМУДСУЗДАКАЗ нар. умудсуз гьал хас яз. РагъакIидай пата, цавун тагъдик гъеле мичIивал кумай ва ана зайиф жезвай гъетери умудсуздаказ рекIврекIв гузвай. А. А. Умуд. Антонимар: умудлувилелди, умудлудаказ.

УМУДУН гл. ни нихъ-квехъ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; умуд авун, умуд тавун, умуд тахвун, умуд хъийимир 1) са хъсанвал жеда, кьилиз акъатда лагьана гьисс авун. Лугьудай: «Йикь коммунистар, фялеяр, Стхадихъни, бубадихъни умудмир». А. С. Дидедин кьисас. 2) фикир авун. Кьар авай рехъ я ман, кIвач цIуьдгъуьнна, рушав гвай хъенчIин квар хана. Галай папари умудна: квар ханачиз хьайитIа, Маллади руш гатана рекьида. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: умуд авун.

УМУМАН араб, нар. санлай, вири санлай.

УМУМИ араб, прил. виридаз талукь. Зун, вун лугьуз фитне тахьуй арада, Сад ая куь хияларни мурадар. Куь араяр чIур тавурай чарада, Къуьн-къуьневаз умуми кар вилик твах. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Вири хуьрерин умуми кавхадилай гъейри, гьар са хуьруь вичин кьилдин кавхани хкязавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Малум хьайивал, журналистрин... и умуми проект авторитетлу... ксари кьилиз акъудда. ЛГ, 2002, 1. VIII. Синоним: виридан.

* умуми гафар сущ. адет патал лугьудай гафар. Умуми гафаралди жузунар-качузунар куьтягьайла, вири секин хьана. Анжах "таниш" - ваъ. М. Б. Шапка.

* умуми образование сущ. вирибуруз хьун лазим тир кIелун, чирвал. Кьве переписдин арада республикадин агьалийрикай савадлубурун кьадарни гзаф хьанва. 15 йис ва мадни гзаф яшар хьанвай гьар 1000 агьалидикай 895 касди асул, умуми ва мадни виниз тир образование къачунва, ЛГ, 2004, 24. VI. Вузра, колледжра, лицейра ва республикадин умуми образованидин мектебра чаз чаради тир диндинни экстремиствилин идеологиядиз акси "иммунитет" арадал гъунин мураддалди кIелзавай жегьил жаванар руьгьдин марифатдин жигьетдай тербияламишунин кIвалах активламишна кIанда. ЛГ', 2004, 26. VII.

* умуми собрание сущ. тайин са чкада кIвалахзавайбуру иштаракдай собрание. 1962 - йисан 18-майдиз Мукьтадиран тIварунихъ галай колхоздин колхозчийрин умуми собрание хьана. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

* умуми тIвар сущ. сад хьтин затIарин тIвар.

УМУМИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьве ва я са шумуд затIунихъ авай сад хьтин лишанар. - Валлагь, халу, лагьана Шахмарданова, - ви хиялда авай женнетдинни чи мурад тир коммунизмдин арада хейлин умумивал ава. А. А. Лезгияр.

УМУМИЛАМИШУН гл., ни, вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; умумиламиш авун, умумиламиш тавун, умумиламиш тахвун, умумиламиш хъийимир кьве ва я са шумуд касдихъ, затIунихъ авай сад хьтин лишанар къалурун, кIватIун. Ина кьетIен къилихрин хейлин игитар ава: Тарта, Шагьабудин, Кисай, Суванай, Пеленг ва мсб. Гьахъвал, инсанвал, азадвал патал женг чIугуни абур сад ийизва, умумиламишзава, муькуь патахъай, игитрихъ гьардахь вичин чаравилер, кьетIенвилер ава, абурни автордилай устаддаказ къалуриз алакьнава. Р. Исаев. Азадвал хуьниз эвер гузвай эсер. Нажмудин Самурскийдин тIвар, адан кIвалахар ва зурба ирс дикьетдивди чирун ва умумиламишун, дагъустанвийрин алай ва гележегдин несилрив агакьарун лазим я! ЛГ, 2004, 26. VII.

УМУН прил. 1) секин хесетрин, къал-къиж хас тушир. Тахай руш гзаф акьул авай, гьиляй хъсан кар къведай, умун къилих авайди тир. Ф. КIватIаш. - Вак кIусни тади акатмир, - лагьана дежурниди умун сесиналди. К., 1989, 5.II. 2). Синоним: милаим. 2) гар, къай авачир, хъуьтуьл. Ваз чида хьи, цавал лацу циф алаз, къвал квачир, гар галачир, секин, са гьал экуьвал квай йикъаз умун югъ лугьуда. Инсанарни гьахьтин умунбур жеда. Къал, туьнтвал абуруз тIебии кар туш. З. Э. Рамзият.

УМУНАРУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; умунар авун, умунар тавун, умунар тахвун, умунар хъийимир умун тир гьалдиз гъун. ЧIехи бубадин амалдарвал за гьасятда кьатIана. Ада, тамададин гьукумдикай менфят къачуна, хтанвайбурун, эвелни эвел Севзиханан, сив агалзавай, адан мягьтелвални ва вич гьи чкадал аватнавайди ятIа кьил акъат тавунин кьизгъин гьал умунарзавай... А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: секинарун.

УМУНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери умун тир гьал. И кIанивили адаз секинвал, умунвал, назиквал, чимивал, жегьилвилин кьуват... багъишнавай. Х. Ш. Ева Браун. Синоним: секинвал.

УМУНДИЗ нар. умун яз. Дагъларай гурлудаказ, арандайни умундиз авахьзавай Кьулан вацIун ванци инсанриз теселли сабурни тагана авачир. А. Къ. Кьулан вацIун кьаркьулувар. - Бес куьне къаз вучиз хканач? -умундиз жузуна дидеди. Т. А. Къазран кака. Синоним: секиндиз.

УМЫВАЛЬНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гъилер чуьхуьдай яд аваз кьакьанвал авай са затIунихъ галкIурнавай къаб. КIватI хьанвайбур чкIайла, машин варцел туна, Мирим кIвализ хъфена. Умывальникдал къазан запун акур ада кIвале са тамаша туна... М. Б. «Жигули».

УН¹ рах., кIус рахазвайда лугьузвай фикирдал разивал къалурдай гаф. - Вун цIи школадиз физва ман? - Ун. - Диде хтанва ман кIвалахдилай? - Ун... П. Ф. Жуван руг. Ун, чан хтул... Ун, чан хва, - лугьудай Къабустан бади. - Масадбурухь дидеярни ава... бадеярни ава... Р. Гь. Зи ирид стха. Эврика гьим ятIа, гьадаз чизва. - Гьадан танишрикай яни? - лугьузва папа. - Ун, ун, лагьана за. Р. Гьажимурадова. Зи эврика, зи сервиз. Ун, я, -лагьана къул чIугуна за бубадин гафарал. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Синоним: эхь.

УН² суф. глаголдин масдардин, асул формалин суффикс: г - ун, к~ун.

УНА, УНАЧ кил. АВУН.

УНИВЕРМАГ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьар жуьредин мал маса гудай еке магазин. Зун, чан вах, фена хуьруьз килигда. Заз ам бегьемвилелди акунвайди туш. Универмагдани са кьил эцягъин. Ам кьве мертебадинди я, гьа... иниз къведайла, вил хкIуна... Амма къене вуч аватIа чидач. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

УНИВЕРСИТЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар', -ри, -ра кьилин образование гудай ва илимдин ахтармишунар тухудай чка. Физулиди 1979 - йисуз Хъуьлуьдрин юкьван школа кьизилдин медалдалди акьалтIарна. 1980 - йисуз МГУ-дин философиядин факультетдиз гьахьна. 1985 - йисуз университет акьалтIарна, ЛГ. 2004, 15. VII. Мирзеханов Велихан Салманханович - Саратовдин государственный университетдин тарихдин факультетдин декан, тарихдин илимрин доктор, университетда, Саратовдин "Новые времена" ва "Саратовский расклад" ( "Датравдадин" форматдин газетар) газетри тестикьарзавайвал, илимдин, кIелунин, регьбервилин бажарагъ авай аямдар я. ЛГ, 2004, 26. VII.

УНЛУГЪ туьрк: унлугь лампа сущ. нафт кудай, гужлудаказ экв гудай алат. НафтIадин унлугъ лампади кIвалин кьен хъсан экуь авунвай. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

УНТIи(ЯР) сущ. чуьхверрин сорт.

УПРАВЛЕНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра майишатдин са хел, пешекаррин кIвалах кардик кутазвай чIехи идара.

УПРАВЛЯЮщИЙ урус, сущ.: -ди, -да; -яр, -йри, -йра управленидин кьиле авайди.

УПРАВЛЯЮЩИВАЛ сущ.; -или, -иле управляющий тир къуллугъчивал.

* управляющивал авун гл., ни управляющий тир къуллугъ кьилиз акъудун.

УПРАЖНЕНИЕ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) школада кIелзавай тарсар чирун патал тамамрдай кхьинрин кIвалах(ар). 2) бедендин сагъламвал артухарун патал ийидай махсус гьерекатар. Гзаф упражненияр ийида вичиз ада. Нефесдихъ галаз къенез Михьи гьава чIугвада. А. Мут. Михьивал.

-УР суф. причастие арадиз гъидай суффикс: къачур, тукIур. Алатай вахтунин причастияр кьве жуьре ава: 1) -ай( ви), -йи( ейи), -р( ур) суффиксри арадиз гъизвайбур: лагьай, чуьхвей, гайи, фейи, къачур, акур... Р. И. Гайдаров ва мсб. Лезги чIал. Педучилище патал учебник. Синонимар: -ай.

УРА кил. ГЬУРРА,

УРАГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ген гуьдай алат. Килигзава яр къелемдиз Нехвер гуьзвай урагъдал. И. Гь. Вун жегьилдиз... Синоним: мукал,

УРРА(РА)! кил. ГЬУРРА

УРТА туьрк, прил. юкьван. Я девлетлу, я кесиб тушир. Ви рагьметлу буба урта лежбер тир. Гь. Къ. Четин бахт.

УРТАБАБ¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра девлетлуйринни кесибрин арада авай къатан инсанар.

УРТАБАБ² прил. девлетлуйринни кесибрин арада авай къатан. - Гила адаз гьукуматди ништа вучдатIа, - лугьуз инал алай кесиб ва уртабаб лежберрин арадай рахунрин ванер акъатна, А. Ф. Газет.

УРТАХ туьрк прил. са шумуд касдин пай квай. Лежберрин уртах майишат тешкил авунин идея вилик акъвазна. З. Э. Муькъвел гелер. Куь уртах тIвар я ам - Шарвилидин тIвар, Рухваяр, давамра чи тарихдин цIаяр. Х. Х. Талгьурай бязида... ЦицIигърин жемятдин уртах мулкунин кьадарни гзаф тушир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* уртах авун гл., ни вуч са шумуд касдин пай квай гьалдиз гъун. Къав кквириз, шифер ягъиз, Папар жезва кIвал сувагъиз, Залан кIвалах уртах ийиз, Ажеб регьятвилер жеда. С. Лезги мехъер.

* уртах хьун гл., вуж-вуч низ са шумуд касдин пай квайди хьун. -Я стхаяр, пул авайдаз Начаник уртах хьана хьи. Вичиз девлет бул авайдаз Кесибар алчах хьана хьи. С. С. Девлетлуяр-чиновникар. Синоним: шерик хьун.

УРТАХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера са шумудан пай квай гьал. Уртахвал хьсан я, уртахвилин кьадир чидайбуруз. Р. Синоним: шериквал.

УРТАХВАЛУН гл., ни низ; -да, -на; -ил, -рай, -мир; уртахвал авун, уртахвал тавун, уртахвал тахвун, уртахвал хъийимир уртах тир гьалдин терефдар хьун. Синоним: шериквал авун, шериквалун.

УРТАХВИЛЕЛДИ нар. уртахвал хас яз. Синонимар: уртахдаказ, уртахдиз. Антонимар: кьилди, текдиз.

УРТАХДАКАЗ нар. са шумудан пай кваз. Синонимар: уртахвилелди, уртахдиз. Антонимар: кьилди, текдиз.

УРТАХДИЗ нар. са шумудан пай квай гьал хас яз. Синонимар: уртахвилелди, уртахдаказ. Антонимар: кьилди, текдиз.

УРУКУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIарасдин материалдай элкъвей тIеквен акъуддай махсус алат. –Гьа-ан, гъавурда акьуна! - гьалчIай рацIамрикай килигзавай урукулар хьтин вилер рахазвайдан чиниз сухзава кьуьзуьда. Б. Гь. ТIварун стхаяр. Синоним: бурав.

УРУС¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Россиядин Федерациядин гьукуматда кьадардиз виридалайни гзаф инсанрин миллетдин векил. Хашпересри, абурукай яз урусрини, гьар йисуз инсан дидедиз хьайи югъ еке сувар яз кьиле тухуда. А. Гуьлмегьамедов. Именинник ва хайи югъ.

УРУС² прил. 1) урус миллетдин векил тир. ТуькIуьр хьунин рекьяй поэмадик са бязи нукьсанар кватIани, идеядин рекьяй чаз авторди (X. Тагьира. - А. Г.) неинки са лезгийрин, гьакI вири Дагъустандин литературадани, саки сифте яз,... халкьдин векилирин ва урус инженердин зегьмет къалурзава. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. Садра за гьа алимдиз урусрин чIехи историк ва журналист В. Л. Величкоди лезгийрикай кхьей гафарни тикрарна: «Лезги тайифайрихъ хуьруьн майишат вилик тухудай чIехи агалкьунар ава. Абуру кустарвилин къайдада расзавай майишатдин къапар Юкьван Азияда машгьур я. Абуру чилериз серф ийизвай зегьмет урус лежбердин гьич акьулдизни. кьведач... Абур рикI ачух, мерд, гафунал мягькем, авай гаф чинал лугьудай ксар я» М. М. За нин бахтар чуьнуьхна хьи... 2) урус гьукуматдин. Урус пачагь къуватлу я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 3) урус миллетдин векилрин хайи чIалан. - Сифте инай ван хьайибур урус гафар хьана хьи, - зарафартна Агьмеда. М. Б. ЦIийи мискIин. Синонимар: рус, русский.

* урус мектеб сущ. урус чIалал тарсар гудай мектеб. Яш тамам хьанамазди вичин хтулар Исмаил бубади урус мектебдик кутуна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш.

* урус турп нугъ., сущ. редиска

* урус чIал сущ. урус миллетдин векилрин хайи чIал. И цIийи гафарикай бязибур чи чIалаз урус чIалай, бязибур азербайжан чIалай ва бязибурни маса чIаларай къвезва: ударник, спутник, комсомол, школа, колхоз, совхоз, пионер, ракета, атом, учитель, сельсовет... Н. А. Литературадин хрестоматия. - Яда, квез куьз кичIезва? За къурьан урус чалалди кIелайди я. М. Б. ЦIийи мискIин.

УРУСДАЛДИ нар. урус чIалалди. Тажубарнава -рушаз чи газетда вичин шейэр тагунихъай гъакъван къурху ава. Вични гьа патан юлдашри кичI кутазва. Белки гьавиляй чаз чарни урусдалди кхьенватIа? ЛГ, 2004 11. XI.

УРУСЛАМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; урусламиш авун, урусламиш тавун, урусламиш тахвун, урусламиш хъийимир урус миллетдиз элкъуьрун.

УСАЛ туьрк, прил. 1) вуч еридиз хъсан тушир, пис. Ибурни къаравулри пачагьдин патав тухвана. Ада ибур са усал кIвале тваз туна, ракIар куьлегдалди агализ туна. Ф. Гьуьлуьн руш. Магьир устIарди усал, кубут шейни интигъа пишкеш хьиз туькIуьрда. М. М. Лезги тIвар алатIа. Чи гьар са касдин уьмуьрни са жуьредин илим я, амма и илим куьне мектебра къачузвай илимдилай тIимилди я, усалди я.: . КIел авун исятда заманадин кьилин мурад я! Къ. М. Фендигар сикIрен эхир. - Я баде, ибур вири усал шейэр я. Са куьнизни виже къвезмайбур туш. - Усал шейэрихъни чпин къимет авайди я... Гьабурузни яшамиш жез кIанзавайди я... А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) вуж вичин тIварцIиз хас ери авачир, алакьунар авачир. Патахъ шегъре. патавни дуьз жигъирар. Усал пачагь, патав кьегьал назирар. Вилик-кьилик усал шаир акатда, Ягь гваз кьерех жеда хъсан шаирар. И. Гь. Патахъ шегьре...

Синоним: кубут.

* усал авун гл., ни-куь вуж-вуч усал гьалдиз гъун. Заз чиз, Афгъанистандин гьахъсуз дяведа телеф хьун хъсан я, икьван жув усал ийирдалай. А. Къ. Мад сеферда инсандин ажузвиликай,

* усал хьун гл., вуж-вуч 1) еридиз хъсан тушир, пис гьалдиз атун. Эхиз жезмач хьи, икьван усал хьун... М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша. 2) масадбурулай агъуз тир дережадиз атун. - Гзафбурун гьаятра «Жигулийри» ванзава. Вучиз усал жеда зун? Зазни къачуз кIанзава. Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур. Гьакьван вири усал хьана жуванбур? Патан къаргъа кьурал кьуна дуванбег? З. Ш. Къецел йифди...

УСАЛАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да. -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; усалар авун; усалар тавун; усалар тахвун; усалар хъийимир усал тир гьалдиз гъун. ЧIални чи бубайра пакдиз хвена чав агакьарнавай багьа аманат я. Ам усалардай ва квадардай ихтияр гьич са лезгидизни авайди туш. ЛГ, 2004, 12.II. Веледри вун усаларнан? Хьайид тахьай мисаларнан? М. Ж. Машмаш тарак.

УСАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери усал тир гьал. Жув авай рехъ гьалалвилин рехъ яз чир хьун къегьалвилин ШартIаркай са шартI я, хва, Тай туширдаз усалвилин. И. Гь. Рубаияр. Агь, инсандин ажузвал! Агь, инсандин усалвал! Мусалай вун икI ажуз ва ужуз хьана, инсан? А. Къ. Инсандин ажузвал.

* усалвал авун гл., ни усал, тир амалар авун. Ви вилик за хъийидач мад усалвал, Я ви салам, я ви калам герек туш. Г. Селимова. За хъийидач усалвал.

УСАЛВИЛЕЛДИ нар. усалвал хас яз. Жуванди усалвилелди яшамиш хьана садавайни эхиз жедач. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: са бубат, гъилелай цIар гана, усалдаказ, усалдиз.

УСАЛДАКАЗ нар. усал гьалда аваз. Цаварилай, дагъларилай цIар илитIнавай такабурлу къуш икI усалдаказ кIвачерик аватуникай гила къаридизни дерт хьанвай хьиз авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: са бубат, гъилелай цIар гана, усалвилелди, усалдиз.

УСАЛДИЗ нар. усал яз. Къе чаз усалдиз кIвалахдай ихтиярни авач. Вучиз лагьайтIа, чна кIвалахдай вири жуьредин шартIар авай школада зегьмет чIугвазва. 2004, 15. VI 1. Синоним: са бубат, гъилелай цIар гана, усалвилелди, усалдаказ.

УСПАГЬИ араб, прил. акьалтIай гуьрчег. Йифиз ксайлани адан вилерикай рушан успагьи къамат хкат тийиз гзаф азият гузвай. А. И. Самур. Килигзава цавай лекь Хважамжамриз дамах гваз, УстIар вичи эцигай Муькъвериз хьиз успагьи. А. Ал. Лекьрен гвен. Чи хуьрера гуьрчег дишегьлияр пара ава. Агъа СтIалдал виридалай успагьи сад авалда. С. Ярагъви ашукь Уьзден, 2) (чIехи гьарфуналди - У) дишегьлидин хас тIвар: Успагьи. Са береда лезги хуьрера Успагьи тIвар алай дишегьлийрални дуьшуьш жедай чун. С. К. Успагьи. Синонимар: гуьрчегвал, тIарамвал. Антонимар: мешребсуз, эйбежер.

УСПАГЬИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера успагьи тир гьал. Мухлисатан успагьивал, зиринг къветрен къекъуьнар акваз куз-хъукъуз амукьдай абуру лугьудай; - Пагь-агь, ранг янавай лацу пIини я. 3. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Синонимар: гуьрчегвал, тIарамвал. Антонимар: мешребсузвал, эйбежервал.

УСПАГЬИВИЛЕЛДИ нар. успагьи тир гьал хас яз. Ахпа ам успагьивилелди кардив эгечIна. З. Э. Мерзията гьар са кар успагьивилелди ва мукьуфдалди ийидай. З. Э. Мерзият. ШуькIуь, шемер хьтин лацу тупIар, ярни къиб кужуммавай ичинин къваларив акьван хъуьтуьлдаказ, успагьивилелди агат хьанва хьи, гьатта абурал Велиметан темягь физва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: гуьрчегвилелди, эйбежервилелди. Антонимар: мешребсузвилелди, эйбежервилелди.

УСПАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -рн, -па са вуч ятIани тирди ва я туширда къалурдай делил. АватIа вахъ иер къамат, ЖагьизвачтIа заз са гъалатI, Таватдиз вуч лугьун, тават, ЦIийи гафун успат яни? М. М. Тежедайвал. Синонимар: делил, субут.

* успат авун гл„ ни вуч нел-квел шаклувал авачиз тайинарун. Нагагь кватIа закни тахсир, Ая кван успат, гуьзел яр. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Мягьтел инсанар я и лезгияр. Абуру чпелай алакь тийидай са карни авачирди успат ийида: Маншаллагь стхайриз! С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: успатун.

УСПАТУН сущ.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, - мир; успат авун, успат тавун, успат тахвун, успат хъийимир шаклувал авачиз тайинарун. Махачкъаладин, Каспийскдин, Хасавюртдин, Избербашдин, Буйнакскдин боксеррин арада Данияла вич викIегь тирди успатна. ЛГ, 2004, 15. VII. И кардини шаирдин бажарагъдин винизвал успатзава. «Самур» журн, 2003, № 6. Синоним: успат авун

УСТА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) магьир устIар. Сулейман вич я жед уста, Чирун герек авач масда. С. С. Иеси кьей, къара пул. Дяве башламиш хьайи сифте йикъари Саиматан буба уста Керим фронтдиз фена. К, 1983, 24. II. 2) (чIехи гьарфуналди - У) эркекдин хас тIвар: Уста. И шегьерда, Уста Рамазанан устIархана авай куьчедин атIа кьиле, Чапрас Къазидин гъвечIи будкани авай. А. М. Аламатдин таж. Синоним: устIар. (УстIар, устад, уста, мастер гафарикай тамам баянар кил. А. Гуьлмегьамедов УстIар, устад, уста, мастер... белки, маэстрони. ЛГ, 1993, 10. VI. Синонимар: устад, устIар).

УСТАД фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чирвал гузвайди, учитель. Гьар илимдин устад я вун. Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр авурай. Ваз Аллагьдин рагьметар хьуй, чаз играми азиз устад. Е. Э. Алкьвадар гьажи Абдуллагь эфенди кьейила. 2) устIар. Вири шейэр халкь авур устад я хьи... Е. Э. Иллагьи. Шарвилини Етим Эмин, Устад Ярагъ Мегьамедни пак Шалбуз дагъ ина ава. И. Гь. Рубаияр. Синонимар: уста, устIар;

УСТАДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера устад тир гьал. Шаирвилин устадвал авачиз ва гзаф тади кваз кхьенвай шиирар чал мукьвал-мукьвал дуьшуьш жезва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Е. Эминан устадвили адалай гуьгъуьнай хьайи лезги шаиррин яратмишуниз зурба таъсир ввуна. Н. А. Етим Эмин. Писателдин, шаирдин пешекарвилин устадвиликай дуьз гаф лугьун чи литературада авай кар туш, гьакI хьайила, чи арадай машгьур инсан вилик акъатун намумкин кар я, играми дустар. Р. Гь. Алирза Саидова суьгьбетзава. Кимел суьгьбет авун устадвал тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: устIарвал.

УСТАДВИЛЕЛДИ нар. устадвал хас яз. Эминан чIаларихъ еке художественный къиметлувал ава. Абур регьятдиз кIелиз жедай ва, регъятдиз гъавурда акьадай, чпин рифмадин, ритмдин, музыкальныйвилин жигьетдай еке устадвилелди дуьзмшинавай чIалар я. М. М. Гь, Сифте гафунин чкадал, 1948.

УСТАДДАКАЗ нар. устаддиз хас тегьерда. Заз А. Ашурбегова устаддаказ кIелиз ва галкIун тавуна кIелиз жедай шиирар кхьизни чирна. М. Ж.

УСТIАР араб, сущ. 1) эцигунардай, музыкаяр ядай, рак-дакIар расдай кас. Нехирбандиз чанта, УстIардиз кIута ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. Макьамар ядай устIарарни атана: кьве зуьрнечини далдамчи. А. Къ. Нежирбанни лекь. - За ам [чуьнгуьр. - А. Г.] квез пулдихь авурди туш, Сулейман даш, жуваз устIарвал чириз авунвайди я, Закай устIар хьайила, абур за къиметдихъ гуда. С. Зи Сулейман. 2) чирвал, алакьунар авай кас. Фагьум ая, стха, вунни хьухь, устIар. Е. Э. Дуьнья гургьагур. Зи дердиниз дарман ийир Яраб гьа устIар Гьинава? Е. Э. Дуьньядиз. Эй Сулейман, вун я устIар, Авайд я вахъ хурун дафтар. Дугъриданни, вири затIар, Гьелбетда, сад хьиз жедайд туш. С. С. Ахмакьвал пис четин тIал я. Нече шумуд гьахьтин дустар, Шумуд сад фитнедин устIар! Серф гьатайтIа, адан къастар, -Чир хъухь, - вун тукIун я, валлагь! С. С. Пис инсандив гзаф ара... Игьтиятни кичIевал - викIегьдакай ажузди ийидай устIарар я. 3. Р. Веси. И гафуникай гегьенш малуматар кил: А. Гуьлмегьамедов. УстIар, устад, уста, мастер... белки, маэстрони || Лезги газет, 1993, 10. VI. Синонимар: уста, устад.

УСТIАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера са тайин рекьяй чирвилер авай гьал. Гьа иниз килигна абуру Етим Эминавай шиир кхьинин устIарвал чирна ва исятдани чирзава. Н. Ахмедов. Етим Эмин. Абас вин са артух устIарвал квай кас тушир. Ихьтин устадвал истемишзавай кIвалахни ада сифте яз гъиле кьунвай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Вич текдиз тахьунал, къвалал, вуч кас ятIани, са ихтилат-суьгьбет ийидай кас хьунал, вичи вичин тидиз килигна, устIарвилин кеспи гадарнавай Магьмуд шад я. А. Фет. Проза жанлуди хьайила. Гуьзгуь атIунин устIарвал ина ада вичи-вичиз чирна, ингъе а пеше адаз хуьре бакара атана. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: устадвал

* устIарвал авун гл., ни эцигунардай рекьяй устIар яз кIвалахун. - Агь, Селим! - лагьана дарихдиз Нямета, Селима устIарвал ийиз акурла. А. А. Умуд. Хтана адавай хайи хуьре бубадихъ ва чIехи стхайрихъ галаз эцигунардай устIарвал авунайтIани жедай, амма хуьруьн чкада датIана ийидай ахьтин кIвалахар авачир. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: устIарвалун.

УСТIАРВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; устIарвал авун, устIарвал тавун, устIарвал тахвун, устIарвал хъийимир эцигунардай рекьяй устIар яз кIвалахун. Синоним: устIарвал авун.

УСТIАРВИЛЕЛДИ нар. устIарвал хас яз. Писателди анжах са дидед чIалан гафарин вири девлетдикай устIарвилелди менфят къачуналди бесарна виже къведач, ада гьакI образлувилин алатар тир эпитетрикайни, тешпигьрикайни, жуьреба-жуьре тропайрикайни хийир къачун лазим я. Н. А. Литературадин хрестоматия. Синоним: устадвилелди.

УСТIАРХАНА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са вуч ятIани (стулар, пенжерар, ракIарар) гьазурун патал тадаракламишнавай махсус чка. И шегьерда, Уста Рамазанан устIархана авай куьчедин атIа кьиле, Чапрас Къазидин гъвечIи будкани авай. А. М. Аламатдин таж. Мягькем, геьенш и дарамат сифте харат устIархана, ахпа гамаринни халичайрин склад хьиз ишлемишна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш.

УСУВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Усур тIвар алай хуьряй тирди.

УСУНУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир дараматдин цлан, чилин винел патаз це жими авунвай киреж, чеб ягъун. Цлар эгьенгдив усуннавай, чилиз кIарас янавай, къене кузвай къул авай, цлал тфенг алай гъвечIи кIвализ гьахьайла, чаз чун хайи хуьруьз атайди хьиз хьана. «Самур» газ, 2002, 25.1

УТАГЪ туьрк, шиир, сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвал. Ша, экъечI, яр, вун утагъдиз... Е. Э. Йиф я. Гьава мекьи я. Къаю уьлгуьчди хьиз атIузва. Амма ханар ацукьнавай утагъда чими я. З. Р. Гьажи Давуд.

УТАНМАЗ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра регъуь тежер, ягьсуз кас. - И ламран хциз зал гъил гъиз кIан хьана, ада зун гъил кьуна муьхциз галчIурзавай, и утанмаз яна текьейтIа, вун итим туш, - лугьуз шехьиз элкъвена ам Абдулбаридихъ. О. Гьуьсейнов, Межид бубади лугьудай. Синоним: ягьсуз.

УТАНМАЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера регъуьвилин гьиссер авачир гьал. Синоним: ягьсузвал.

УТАНМИШ туьрк. * утанмиш хьун гл., низ регъуь хьун. И сефердани гьа икI хьана. Адаз утанмиш тахьуни Надежда Михайловнадик регъуьвал кутуна. А. А. Умуд. Гъиле гьатай затI тахьайла, ам мад гьа алай чкадилай ламрал гьавалат хьана: - Утанмиш яни, ягьсуз¹ . - кьве гъилни метIера акIурна терсвилелди ламраз килигзава, силис тухузва... М. В. Гьарасатдин майдандал.

УТАНМИШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера утанмиш хьайи гьал. Маринади утанмишвал кваз пIузарар сад садав игисна, къуьнер хкажна. А. А. Пад хьайи рагъ. Амма ламра сакIани кьил хкажзавач. Налугьуди утанмишвили адакай къван авунва, са яб Абасаз юзуриз мад чIарни юзан тийиз чилиз килигиз акъвазнава. М. В. Гьарасатдин майдандалл. Синоним: регъуьвал.

УТАНМИШВИЛЕЛДИ нар. утанмишвал хас яз. Эхирни, шехьунивди са кьадар рикIиз регьят хьана, Зелфиди дериндай нефес къачуна, вич акур кас-мас аватIа чириз ихтибарсуздаказ ва утанмишвилелди дагълариз вил вегьена. А. А. Умуд. Аскерарни гъавурда гьатна. Абуруни утанмишвилелди кьилер галтадриз хьана. А. А. Лезгияр. Синоним: регъуьвилелди, утанмишвиливди.

УТАНМИШВИЛИВДИ нар. утанмишвал хас яз. Рушарни шадвиливди ва утанмишвиливди адаз килигна. А. А. Лезгияр. Синоним: регъуьвилелди, утанмишвилелди.

УФ¹ сущ.; -ди, ч$а; -ар, -ри, -ра сивяй акъуддай гьава.

* уф тун гл. ни-кве сивяй гьава тун. И кIвале... уф туна цлавай михерикай куьрснавай са шумуд ичIи цел... авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Кьве зуьрнечидини, чеб ацIай туькме ва аскIан итимар яз, хъуькъвера уф туна, вилерни акьална, акI рикIивай язавай хьи, абурун рикIел бажагьат чеб авай чка аламай... А. Къ. Нехирбанни лекь.

УФ!² межд. тIарда, тIада манадин гаф. "Уф, канай хьи зи рикI, хва кьей гачала", - лагьана. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. -Уф! Уф! Свах тIазва... Са дарман затI ийидач жал? Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Гьар са чIала са тайин кьадардин гафариз тIварар, гьабуруз хас тир лишанриз, гьерекатриз, чпи ийизвай ва я чпив ийиз тазвай ванериз, инсандин гьайванрихъ, ничхиррихъ, шейэрихъ галаз авай рафтарвилериз килигна, ганва... месела: уф, ишт, шчу, чавш, дуду, далдам, чIигъичIигъ, тIампI-тIампI, тIекърекъ, цIурун, кьуркъур авун, гъургъурун ва мсб. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

* уф-чIуф алахьун гл., нелай кефсуздан гьалда хьун. Амма помидорар дезгейрал акъудай юкъуз адан кефияр саз хьанач... Ам уф-чIуф алахьиз, къеняй регъвезвайди хьиз ава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Спичкадин кьалуни Вагьабан тупIар кана. Вагьабалай уф алахьна... М. В. Гьарасатдин майдандал.

УФ³ сущ.; -ди, -ар; -ар, -ри, -ра сивяй кьетIидаказ ва къуватлуз гьава акъудуналди арадиз къвезвай сес, ван.

* уф гун гл., ни низ-квез сивяй уф сесер къведайвал кьетIидаказ ва къуватлуз гьава акъудун. Жизви ялавдин лишан къалурна, ам уф гайиди хьиз хкахьна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. * фири некIеди кайида цуру некIедизни уф гуда.

* уф тавун гл., ни нефесни къачун тавун. Уфни тийиз акъвазна ам, тек кьве вил экъисна. Ф. Къванцин гада.

УФТ * уфт аладрун гл., ни сивяй уфт сесер къведайвал кьетIидаказ ва къуватлуз гьава акъудун. -Гьи касдивай зун пеленгдал акьадриз хьайитIа, Зун гьа къучагъдин свас жеда!? - лагьайла ви бадеди, уфт аладриз, Катнай чамар: «Акьван сефигь кас жедач». А. С. Белки, шаир тир жеди?.

УФТАН. * уфтан хьун гл. гъалиб хьун. Куркур хьиз чIалал алай Гевгьер бала, лайлай! Вун душмандал уфтан хьуй, Лайлай, бала, лайлай! Ф. Уфтан хьанач зун ашкъидин уьлкведа, ЦIуд агъзур цIар бахшнатIани кIанидаз. М. М. Гьикьван гафар цанатIа за?

УХВАЙШ! межд. бедендиз гуьзлемиш тавунвай регьят хьайила, лугьудай гаф. Ухайш! КIарабриз регьят хьана А. А. Пад хьайи рагъ. Ухвайш, зун гьахъ хьана, - лагьана АнтIила. Къ. Къайибханов. АнтIилан кьин.

УХШАМИШ прил. винел патан акунар ва я хесетар сад хьтинбур тир. Сад-садаз ухшамиш аялар тербияламишиз четин туш. Р. Синоним: ухшар.

* ухшамиш авун гл., ни-куь вуж-вуч низ-квез винел патан акунар ва я хесетар сад хьтинбур хьурун. Муьгьуьбатдинни марфадин арада абур сад-садаз ухшамиш ийидай лишанар ава. А. А. Умуд. Синонимар: ухшамишун, ухшатмишун.

* ухшамиш хьун гл., вуж-вуч низ-квез винел патан акунар ва я хесетар сад хьтинбур хьун. Заз абур дидени хва тирди чир хьана. Абур гьа гьакьван сад - садаз ухшамиш тир. Къ. М. Шаирдин къунши. Синоним: ухшар хьун.

УХШАМИШВАЛ сущ.;_. -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьве касдин винел патан акунар ва я хесетар сад хьтинбур тир гьал. Синоним: ухшарвал.

УХШАМИШУН гл., ни-куь вуж-вуч низ-квез; -да. -на; -из, -зава; уа, -ин, -рай, -мир; ухшамиш. авун, ухшамиш тавун, ухшамиш тахвун, ухшамиш хъийимир винел патан акунар ва я хесетар сад хьтинбур хьурун. Синоним: ухшамиш авун, ухшатмишун.

УХШАР туьрк, прил сад хьтин лишанар, хесетар квай. Гьуьруьдиз ухшар я Зуьгьре. Е. Э. Суна за ваз лугьун са чIал. - ЯтIа, зи фарфалаг, и муаллимдин хьтин шляпIани гъваш, галстукни, гьадандаз ухшар мичIи пенжекни. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Инаг гурцIулдиз акур ятахризни къазмайриз ухшар чка тушир. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: ухшамиш. Антоним: ухшарсуз.

* ухшар(ар) атун гл., низ никай-квекай нин-куьн сад хьтин лишанар, хесетар кваз акун. - Ухшар атанай эхир заз. Савзихан тушни? - Абасан чин акваз-акваз ачух хьана. М. В. Гьарасатдин майдандалл. Сад-кьведаз цифедин кIунтIарай жанавуррин ухшарарни атана. А. Фет. Кьерен къванер.

* ухшар кваз (кумаз) хьун гл., ник-квек нин-куьн сад хьтин лишанар, хесетар аваз хьун (давам жезваз хьун). Ингье гьаят. Атай-фейидан балкIанар кутIундай уьнуьг галай шалмандилай башкъа ина куьгьне са куьникни вичин сифтегьан ухшар кумачир. М. Гь. Им къван, имни терез. Ада, [курцIулди. -А. Г.] кицIихъай ни чIугваз, вичин дидедин ухшарар кватIа, ахтармишиз эгечIна. А. Исм. Эхиримжи къув.

* ухшар хьун гл., вуж-вуч низ-квез сад хьтин лишанар, хесетар кваз хьун. Надир-шагьдин кьушун магълуб яз катзавай кьушундиз ухшар хьанвай. З. Р. Гьажи Давуд. Ихьтин чIавариз Чигалидинбурун гьаят концерт къалурзавай чкадиз ухшар жедай. Б. Гь. Заз эвера. Чи къифле аскеррин низамлу дестедиз ухшар тушир. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Синонимар: ухшамиш хьун, ухшар хьун, ухшардиз атун.

* ухшардиз атун гл., вуж-вуч низ-квез сад хьтин лишанар, хесетар квай гьалдиз атун. Абур Насрулагьаз мукьва жезва: гагь гьайванрин, гагь чан алачир рагарин ухшардиз къвезвай эйбежер затIар. А. Исм. Алукьдай ахвар. Синонимар: ухшамиш хьун, ухшар хьун.

УХШАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера сад хьтин лишанар, хесетар квай гьал. Синоним: ухшамишвал. Антоним: ухшарсузвал.

УХШАРСУЗ прил. сад хьтин лишанар. хесетар квачир. Антонимар: ухшар, ухшар къведай.

УХШАРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера сад хьтин лишанар, хесетар квачир гьал. Антонимар: ухшарвал, ухшамишвал.

УХШАТМИШУН гл., ни-куь вуж-вуч низ-квез; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; ухшатмиш авун, ухшатмиш тавун, ухшатмиш тахвун, ухшатмиш хъийимир винел патан акунар ва я хесетар сад хьтинбур хьурун. Туна рикIе шахси-гъараз, Юлдашривай фикир чараз, Ухшатмишна за ам ламраз, Гьадан фикир, гьа хиял кьил. С. С. Темпел. Синоним: ухшамиш авун, ухшамишун.

УХЬ! || УХЬТ! межд. кIвалахна галатай, рикIиз туькьуьл гьиссер къалурдай сесер-гаф. Зулун йифе атIана рикI - ухь, кузва, Кьил акатна перт хиялрин савашдик. А. Исм, Зулун йифе атIана рикI...

УХЬТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кIвалахна галатай, рикIиз туькьуьл гьиссер къалурдай сивяй акъатдай ухьт сесер.

* ухь [ухьт] аладарун гл., ни кIвалахна галатай, рикIиз туькьуьл гьиссер къалурдай ухьт сесер сивяй акъудун. Ухь аладариз, рахаз тежез шезва руш. А. Ал. Эхиримжи сефер. - Вун гьинай рахазва, я кIвал къени хьайиди? ~ ухьт аладарна Къайиба. X. Кьасумов. Будуцриз рехъ гайила... Эхирни Абаса вичин дердер дерин ухьт аладаруналди сергьятламишна... М. В. Гьарасатдин майдандал. - И дишегьли фалужди кьунва. Ам шехьзавач, анжах мукьвал-мукьвал кьил хкажна чаз килигиз, агъурдиз ухь аладарзава. Н. М. Буба.

* ухь {ухьт] алахъун гл., нелай кIвалахна галатай, рикIиз туькьуьл гьиссер къалурдай ухьт сесер сивяй акъатун. И булахдал атана и суьрет акурла, нелай ухьт алахъайтIа, ам кьуна, зи патав гъваш. Ф. Гьуьлуьн руш. Адалай дерин ухьт алахьна;. М. В. Гьарасатдин майдандал.

УЧАСТОК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чилин са кьадар чка. Советрин гьукумат гъалиб хьайила, Кьиблепатан Дагъустанда, Кутур-Кюредин участокда, Хпюхърин живедин мяденди къизгъиндаказ кIвалах давам хьувуна. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) тайин са чка. Чи участокда чна 200 километрдин яргъивал алай, гьакI зурба дерин ва гьяркьуь хандакI эгъуьнна. ЛГ. 2003, 25. XII. Мажибарни са шумуд сеферда хкаж хьана. КIвалахдик квачир я цех, я участок тунач. ЛГ, 2004, 15. VI 1. Синоним: белген. 3) кIвалахдин са хел, са пай. Мажибарни са шумуд сеферда хкаж хьана. КIвалахдик квачир я цех, я участок тунач. ЛГ, 2004, 15. VII. 4) фронтда са кьушундин частуни дяве ийизвай чка. Фронтдин муькуь участокра чи кьушунар виликди фенвай, ина лагьайта, душман гьелелиг кIевиз акъвазнавай, танкаринни пияда кьушунрин гьужумри рази жедай нетижайрал гъаначир. ЛГ, 2004, 26. VII. 5) сечкияр тухун патал чара авунвай са район, са чка.

УЧЕБНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарсар гудай ктаб. 50 лагьай йисара Азербайжандин учебникра лезгийрикай бязи малуматар авайди тир. М. М. Лацу лекеяр. ЧIехи алимди лезги чIалай ва литературадай школа патал хейлин учебникар, хрестоматияр кхъенай, лезги шаиррин хейлин кIватIалар туькIуьрнай. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан, эцигайди. Шаирдин ирсдаррихъ ихьтин тIалабунни ава. Инлай кьулухъ вири учебникра, ктабра кхьин: Етим Эмин 1838 - йисуз Ялцугърин хуьре дидедиз хьана ва 1884 - йисуз гьа ина кечмиш хьана ва кучудна, Эмин Меликов. ДатIана рикIе авай кас || Газ. "Коммунист".

УЧЕНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра умуми мектебда кIелзавай аял гада. Исятда кьве виш кьван ученикар дегьлиздай яна гьаятдиз экъечIда. А. А. Умуд. Синоним: шагир (шакир).

УЧЕНИЦА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра умуми мектебда кIелзавай руш. Учительницадизни ученицадиз - кьведазни чпин рикIе авай гафар масадбур тирди чизвай, амма абур винел акъудзавачир. А. А. Умуд.

УЧЁТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ри, ра гьисаб. Адан учетда 100 далай артух коммунистар авай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

* учётда тун гл., вуж-вуч ни гьисабда кьун. Япариз тIимил ван къвезвай ва я биши аялар инвалидар яз гьисабзава, гьавиляй абур вахтунда учётда туна кIанда. ЛГ, 2003, 7. VШ. Синоним: гьисабдиз къачун.

* учётдиз къачун гл., ни вуж-вуч гьисабда кьун.... Гьажибег Гьажибегова «Лезги эдебиятдин нубатдин месэлаяр» макъалада ихьтин важиблу месэлаяр эцигзава: ... чи аямдин шаирар учетдиз къачуна гапалар туькIуьрин ва абуруз цIийи кIалубрин ва чи девирдихъ галаз кьадай мана-метлебдин эсерар теснифиз куьмекин». Гь. Гашаров. Хайи халкь патал чан эцигайди. Синоним: гьисабда тун.

* учётдай акъудун гл., ни вуж-вуч гьисабдай акъудун. Ам геж тавуна чи хуьруьн учетдай акъудун патал тадиз кавхадиз хабар гана кIанда. З. Э. КУТВ-диз фена. Антонимар: гьисабда тун, гьисабдиз къачун.

УЧЕТЧИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ри, ра учёт тухудайди.

УЧЕТЧИКУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера учётчикдин пешекарвал.

УЧИР урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са кар кьилиз акъатунин ва я акъудунин гьеректда авай къайда. Учир къвез-къвез яргъи жезвай, амма зун... Зун гьатна рекье. А. Ал. Накьвар ва къара пулар. КIвалахдилай хквезвай заз «Ислягьвал» туьквендихъ галай яргъи учир акуна. К., Л 988, 2. XI. Ваз учирда акъвазна кIвалер къачудалди гьикьван йисар фидатIа чидани? Учирда авайди са зи хтулни езне туша эхир. Ахьтин баятар низ чида мадни гьикьван аватIа. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: нупа, нубат.

* учир кьун гл., ни нихъ-квехь са кар кьилиз акъатунин ва я акъудунин гьерекатда авай къайдада чка тайинарун. Терездихъ учирар хъияхъ. ТА. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* учирда акъвазун гл., вуж са кар кьилиз акъатунин ва я акъудунин гьерекатда авай къайдада чка тайинарна акъвазун. Чинерал кьве гъед алай жегьил офицерди, учирда акъваз тавуна, бубадиз ишарадалди вичин гуьгъуьна аваз ша лагьана. Н. М. Буба.

УЧИРСУЗ нар. къайда хуьн тавуна. Муьгьтел жедай кар я: учирсуз билетар къачуз кIандайбурун кьадар и сеферда тIимил тир. К, 1985, 28. VI. Адет тирвал, гьа атайвалди учирсуз къачуз алахъзавайбурни кими тушир. К.. 1988, 2. XI.

УЧИТЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера учитель тир пешекарвал. Кондакова Алимкентдин ирид йисан школадиз учителвиле тайин жедалди ихьтин са агьвалат хьанай. А. А. Умуд. Синонимар: муаллимвал, педагогвал.

* учителвал авун гл., ни учител тир пешекарвал авун. ЦIувад йис я за учителвал ийиз, анжах къе тахьана математикадин тарс ахтармишиз урус чIалан учитель ракъурна заз ван хьанач. А. А. Умуд. Синонимар: муаллимвал авун, педагогвал авун.

УЧИТЕЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) школада, кIелзавай чкада тарсар гузвай кас. Абурукай [С. Сулейманан шииррикай. А. Г.] Кьасумахуьруьнви учитель регьметлу Абужафер Мамедова араб гьарфаралди 1925 лагьай йисуз кхьейбур я. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Учителдин хвена хатир, Чир авуна кIелун къадир, ЧукIур ая гьарнихъ атир, Чи бахчадин гуьл, аялар. Х. Т. Педучилище куьтягьай адаз виниз дережадин образование авай учителрин арада, вични шегьерда, гьелбетда, чка хьанач. З. Э. Рамзият. Учителар, агрономар, инженерар, духтурар, Вишералди ава абур, кьадач за абурун тIварар. А. Мут. ЦIийи Макьар. Школада ва ликпунктуна тарс гьи чIалалди гуда? Республикада и месэла гьеле гьял хьанвачир. Гьар учителди вичиз кIанивал гьялзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: муаллим, педагог. 2) са низ ятIани дуьньядин къанунар, уьмуьр чирай кас. Масан тир учитель ва буба Мегьамед! Эвела Ваз ва хзанриз зи мецен чими саламар! М. М. Гаджиев. Из лингвистического наследия.

* учителрин кIвал сущ. школада учителар жедай кIвал... ам гагь са, гагь муькуь рак гелягъиз учителрин кIвале, директордин кабинетда къекъвена... А. А. Умуд. Синоним: учителски.

УЧИТЕЛЬНИЦА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра са вуч ятIани чирун патал тарсар гузвай дишегьли. Учительницадиз, сифте зенг ядалди, Айшади школадин гьаятда чукурунар ийиз акунай. А. А. Умуд. - Чан... чан учительница, зун школадиз кьабул хъия ман... А. А. Умуд.

УЧиТЕЛЬНИЦАВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера учителница тир пешекарвал.

* учительницавал авун гл., ни учительница тир пешекарвал авун.

УЧИТЕЛЬСКИ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра школада кIвалахзавай муаллимри перерыврин вахтунда ял ядай ва чпиз герек тадаракар хуьдай кIвал. И арада ракIар ахъа хьана, учительскаядиз гъиликай чIулав тумаждин еке портфель куьрсарнавай Кондакова атана. А. А. Умуд. Вад лагьай юкъуз учительскида М. Н-дин патав атана, дивандал са муаллим аиукьна. А. Э. ЛапIашдин къуват. Синоним: учителрин кIвал.

Уъ: * уъ-пIуъ сущ. гафариз ухшар манасуз сесер. Ам уъ-пIуъ ийиз амукьна. Р.

УЮН¹ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ~ра машгъулат патал, хъуьруьн патал ийидай манасуз гьерекат(ар), кIвалах(ар). Алатай крар тикрар хъувунихъ метлеб авани? Хьайи крар, уюнар, кьуьруькар а рушан рикIилай фадлай алатнава. Къ. М. Урусатдин цуьк. Амма за вилериз абуру чидай уюнар туш. Гь. М. Им къван, имни терез. Паб, им гьина аватIани Гьажимурадан уюн я! С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Килиг, ахпа геж жеда, Вун амукьда чухваз кьам. Пашман жеда уюндал, Къачуз тежез вилик кам. Ш. Т. А зарафат амай туш. Синоним: кьуьруьк.

* уюн(ар) акъудун {авун нугъ.] гл., ни нин кьилел, низ фикирдани авачир са кар авун. Шичан бике тIеквендиз гьахь хъувурла, манияр лугьуз адахъ галаз уюнар акъудун зи квез герек тир¹ . Ф. Шичан бике. - АкI ятIа, лагьана руша, чна са кар ийида, пачагьдиз чна са уюн акъудда. Ф. Гьуьлуьн руш. [Наси] Акъваз садра, за а Дон-Жуанан кьилел вуч уюн акъуддатIа аку! Хуьре закай фитнеяр чукIурунни гьадан кар я. Ш-Э. М., А. Р. Фундугъбег. Эхиз чида, ракъини кудайла, Чуьнуьх жеда авайла чайгъунар. Бирдан гъиле гьатна лаш гудайла, Акъудда са виш жуьре уюнар. А. С. ВетIер. Нагагь ихьтин са уюн Шахмарданован кьилелни ийиз хьанайтIа, ажаиб кIвалах жедачирни! А. А. Лезгияр.

* уюн-буюн тавуна нар. икI-акI лугьун тавуна, ахпадал-пакадал вигьин тавуна.

УЮН² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къумар къугъунин нубатда чIехи дережа авай чарарин жуьре. Уюн тIветI я. Р.

УЮНБАЗ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри.. -ра кьуьруькар акъуддайди. Са тайифадикни мад гьич заз Акурд туш ихьтин уюнбаз. С. С. Фекьи. Махорка из векьеркай Маса гудай уюнбаз. Х. Т. Агь луту, агь уюнбаз, Няй гьисабна вуна зун? А. Ал. Гатфарин цуьквер. Синоним: келекбаз.

УЮНБАЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьуьруьк амалар. ...гьар са къадамдин кьилиз законсуз уюнбазвилер, гьиллеяр ава. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. [Зарлишан]. Ай, Розалия, ваз зун зи итимдин уюнбазвилерикай хабарсуз хьиз тирни? Н. И. Гьакимрин папар. Синоним: келекбаз.

УЮНСУЗ прил. 1) вуч лазим тир ери авачир, вижесуз. 2) вуж эдеблувал хас тушир. Пакад юкъуз цIегьер хтанач. Тамухъандик къалабулух акатна. «Яраб жанавур гьалтна жал? Яъ, я кас, абур чи тама авайди туш эхир. Уюнсуз Гъуьрчехъан дуьшуьш хьанатIа гьа?». З. Гь. Ахварай авудай аваз, 3) лайихсуз акунар, абурар алай.... [Гуьлханум].... мегер зун гьакьван уюнсузди яни? Н. И. Гьакимрин папар.

УЮНСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) лазим тир ери авачир гьал. 2) къулайсузвал.

УЮНСУЗВИЛЕЛДИ нар. 1) лазим тир ери авачир гьалда аваз. 2) къулайсузвилелди.

УЯХ туьрк, прил. 1) ахварин гьалда авачир. 2) са квекай ятIани иътиятлу тир. Синоним: мукъаят.

* уях хьун гл., вуж 1) ахварикай къакъатун. Югъ малум жезмазни уях хьайи Мегьамедрасулаз вич цIийиз дуьньядал акьалтайди хьиз хьана. А. И. Самур. Ацукьнавай чкадал, кьил хурал аватна, бицIи аял хьиз, ахвариз фенвай Тенфе баде садлагьана уях хьана. А. Къ. Нехирбанни лекь.... экуьнин ахварикай уях хьайи рушари дагъдин рекьик манидин ван кутадай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) куьч. са квекай ятIани хабар хьун. Гьикьван къвазда вун кисна, мус жеда уях, гуьзел яр. С. С. Гуьзел яр. Заз и ксариз тикрарна лугьуз кIанзава: Эй, бейниванар, вири дуьнья уях хьанва, бес Куьн мус уях жеда? «Садвилиз» садни чара ийидай, пайи-паяр ийидай ниятар авач. «Садвал» хайи лезги халкь сад ийиз алахънава. М. М. Кьибле пата гурзава. Эхь, яргъал йисара суствиле, зайифвиле аваз хьайи халкь гила гьакъикъатдани уях жезва. ЛГ, 2004, 15. VII. 3) куьч. гъавурда гьатун. Чун авам хьайиди хьана, чи веледар кьванни са тIимил уях хьуй ман. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Гьерекат кутуна кIанда. Герек, амай районар уях жедалди, чна тIвар алай са вуч ятIани ийин. А. А. Лезгияр. Зи умудар вири вав гва. Уях хьухь, я хва. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Къе Самурдик кьибле пата халкьди яшайишдикай цIийикIа фикириз башламишнава. Къе кьибле пата халкь уях хьанва. М. М. Кьибле пата гурзава. 4) мукъаят хьун. За вун КIаруйрин ятахдал кьван хутахда, - эун Айвазан гафари уяхарна... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

УЯХАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уяхар авун; уяхар тавун; уяхар тахвун; уяхар хъийимир 1) ахварин гьалдай акъудун. Рак гатай ванци ам уяхарна, Ам кьуьнерал пенжекни вегьена дегьлиздиз экъечIна. З. Гь. Ахварай авудай аваз. 2) куьч. са квекай ятIани хабардар жедай гьалдиз гъун. Хкидай эл уяхарна вич-вичел. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гьавиляй рикIин михьивилини бубадин чинебан къастлу крари ам уяхарна вичизни хабар авачиз дуьз рекьел гъана. Гь. М. Им къван, имни терез. Зун садлагьана кицIер элуькьай ванери уяхарна, мукьварал колхоздин ятахар хьун лазим я. З. Гь, Лезгийрин риваят. Гьевесдин гад... Гьахьняй имиди тайин тир са кар кьабулдалди, ам рикI незвай дерин хиялрин есирвиляй акъудун, уяхарун чарасуз тир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Аллагьдиз шукур, гзаф лезгияр эпосди уяхарзава. Абуруз чпин ата-бубайрин мурадар ва дердер чир жезва. М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Хвеш вегьеда ви гуьгьуьлдиз, Уяхариз хуьр ксанвай. Б. Къурдулов.

УЯХВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уях тир гьал. Бес на куьз къалурдач заз жуван уяхвал? М. Ж. Бес на куьз... Ахварин хиялриз физ-тефиз амай адан мефтI чими мегь хьиз хьанвай. Вилер акьална - ахвар туш, ахъайна - уяхвал. М. В. Гьарасатдин майдандал. Девирдин гьакъикъатди, вакъиайри къалурзавайвал, архайинвална, мукъаятвал, уяхвал квадарна виже къвезвач, диндинни политический экстремизмдихъ ва терроризмдихъ галаз женг чIугун давамарунин везифаяр йикъан месэлайрик кумазма. ЛГ, 2004, 15. VII.

УЯХВИЛЕЛДИ нар. уяхвал хас яз. Синонимар: уяхдаказ, уяхдиз.

УЯХДАКАЗ нар. уяхвал кваз. Синонимар: уяхвилелди, уяхдиз.

УЯХДИЗ нар. уях яз. Синонимар: уяхвилелди, уяхдаказ.

УЬ

Уь сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитдин къанни кIуьд лагьай гьарф. Гьарф уь анжах лезги гафарин кьиле, юкъва ва эхирда кхьида. Месела, уьлке, уьрдег, уьмуьр, хъуьтуьл, шуькIуь, куь, туькIуьрун ва мсб. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К.

<уь> вилик жергедин вини подъёмдин пIузараррин ачух сес-фонема. Гафарин кьиле, юкьва ва эхирда жеда, месела: [уьфтп], [кьуьл], [уьтпуь], [кьуьзуь].

-УЬ эхир [уь] сес квай са слогдин са бязи гафарин актив падеждин эхир: кьуьл ~ кьуьлуь, кьуьд -хъуьтIуь, амма къуьр -къуьре.... дувулда уь авай са слогдин тIварар актив гьалда ва адакай жезвай косвенный гьалара ( къакъатунин ва маса) эхирда уь аваз кхьида ( и - ваъ): нуькI, кьуьл, хуьр, гъуьл, муьгъ ва мсб. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К.

УЬГРЕТМИШ: * уьгретмиш авун гл., вуж квев са тайин гьаларив, кардив кьадай гьалдиз гъун, кьадайвал авун. Хъуьтуьн мекьивилив уьгретмиш ийиз алахънай, амма хийир хьанач. Р. Синонимар: вердиш(ар)ун, уьгретмишун.

* уьгретмиш хьун гл., вуж квев са тайин гьаларив, кардив кьун. Гикьван уьгретмиш хьайитIани, кIвалах тавунамаз кар чир жедач. Р. Синоним: вердиш хьун.

УЬГРЕТМИШУН гл., вуж-вуч квев; -да, -на; из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уьгретмиш авун, уьгретмиш тавун, уьгретмиш тахвун, уьгретмиш хъийимир са тайин гьаларив, кардив кьадайвал туькIуьрун. Синоним: уьгретмиш авун.

УЬГЬУЬ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къенепатай эця хьана гужлуз нефес акъатун. акъатунин ван(ер). Ам къаткай чкадални секин тушир; жуьрба-жуьр фикирар келледа къекъведай, гагь тIал залан жез, уьгьуьдин ван къатидаказ акъатдай. А. Ф. Бубадин веси. ПапIрус рикIе акъатдай. Вичин, ам сиве кьунмазни, уьгьуьди гьасятда аман атIудай, М. В. Гьарасатдин майдандал. Уьгьуь... уьгьуь... Урдухан халу кимел атанва... К. К. Лап хъсан адетар.

* уьгьуь акатун гл., ник къенепатай эця хьана гужлуз ван галаз нефес акъатиз башламишун. Адак уьгьуь акатна, хейлин вахтунда чIагана. А. Ф. "Бубадин веси. Кьур акъатнавай туьтера гила ванни бамиш жезва, адак уьгьуьни акатзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: уьгьуь атун.

* уьгьуь атун гл„ низ къенепатай эця хьана гужлуз ван галаз нефес акъатун. Синоним: уьгьуь акатун.

* уьгьуь ягъун гл., ни къенепатай эця хьана гужлуз нефес акъудун, акъатунин ван(ер). Ада зайиф ванцелди «угь» ийидай, кьил гагь патахъ, гагь а патахъ элкъуьрдай, гагь-гагь яргъал чIугур кьуру уьгьуь ядай. А. Ф. Бубадин веси. Гьа и арада, машиндин лап мукьувай, адан муькуь патахъай са ни ятIани нашивал кваз угьуь яна. А. А. Лезгияр. Агьмеда уьгьуь яна вични авайди хабар гана. А. И. Самур.

УЬДМИШУН гл. ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уьдмиш авун, уьдмиш тавун, уьдмиш тахвун, уьдмиш хъийимир хъуьткъуьнун. Руша вичин рангар бегьем дегишна. Туькъуьл гафар зегьер хьтин уьдмишна. Х. Т. Гъуьгьвезрин хуьр.

УЬЗБАУЬЗ <акъвазна> кил. чин чина акъвазна.

УЬЗДЕН туьрк, сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра 1) масадалай аслу тушир лежбер. Буюр! Буюр! Айибар хьана. Иеси туна, уьзденар зирек хьана. А. А. Лезгияр. ЦицIигъвияр уьзденар, яни азад лежберар тир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) (чIехи гьарфналди - Уь) эркекдин хас тIвар. Исмаил чпин, Уьзден чпин кIвализ хъфена. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

УЬЗДеНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьзден тир гьал. Чаз гьамиша чи уьзденвал багьа хьана. Гь. Къ. Четин бахт.

УЬЗЕНГ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIандал алаз пурара ацукьнавайдан кIвачер твадай ракьун затI. Къудгъунна ( а)кьах пурариз, Элкъвез килиг варариз. Уьзенгда тур эрчIи кIвач, Ахпани вегь чапла кIвач. Ф. Свас балкIандал акьахдайла. Надира кIвач уьзенгдай акъуд хъувуна ва ада къари вичив агатун гуьзлемишна. З. Р. Гьажи Давуд.

УЬЗМИШ: * уьзмиш хьун гл. каш акатун, гишин хьун. Хер хьайи инсан садлагьана уьзмиш жеда. Р.

УЬЗМИШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьзмиш тир гьал. Синоним: гишинвал. Антоним: тухвал.

УЬЗУЬАГЪ кил. УЬЗЯГЪ.

УЬЗУЬАГЪВАЛ кил. УЬЗЯГЪВАЛ

УЬЗУЬАГЪВИЛЕЛДИ кил. УЬЗЯГЪВИЛЕЛДИ

УЬЗУЬАГЪДАКАЗ. кил. УЬЗЯГЪДАКАЗ.

УЬЗУЬАГЪДИЗ кил. УЬЗЯГЪДИЗ. И машинда вун –регъуьз-кичIез ваъ, уьзуьагъдиз ацукьдай. А. А. Лезгияр. - Абур цвадай устIарар амач, Жамидин, - -, лагъана Межид Гьажиева уьзуьагъдиз. А. Фет. Жамидиникай суьгьбетар.

УЬЗУЬГАР нугь., сущ. къугъунин жуьре.

УЬЗУЬКЪАРА туьрк,. прил масадбурун вилик тахсирлу. Эхиратда пис паб уьзуькъара я. Е. Э. Пис папаз. Уьзуькъара я зун, Уьмуьр, вилик ви, Гилани ви нафакьадал алазва.... А. Ал. Уьзуькъара я зун... * чина уьзуькъара хьун.

* уьзуькъара авун гл., ни вуж нин вилик тахсирлу тир гьалдиз гъун. Зун ийимир уьзуькъара, Заз куьмек ая, я Рабби. А. Гьажи. Минажат. За шехьиз-шехьиз адавай багъишламишун ва зи гунагьдилай гъил къачун минетна, хуьруьн жемятдин вилик уьзуькъара тавун тIалабна, гележегда адаз вафалу юлдаш жеда лагъана кьинер кьуна. А. М. Киф атIайди.

* уьзуькъара хьун гл., вуж нин вилик тахсирлу тир гьалда хьун. Гьи гъуьлуьз вичин папан чина уьзуькъара хьана кIан жеда? Садазни кIан жедач. А. А. Лезгияр.

УЬЗУЬКЪАРАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илер, -илери уьзуькъара тир гьал. Гад вахтунда кIватI хъийиз тежезвайди хьиз, чавай вахтунда государстводив техилни вахкуз жезвач. Бес им уьзуькъаравал тушни? З. Э. Муькъвел гелер. Ада туьнт сесиналди лагъана; - Солдатар це, харжар це, халкьдиз кIур ягъа, - ибур, - и уьзуькъаравилер.... З. Э. Антоним: уьзягъвал.

* уьзуькъаравал авун гл., ни уьзуькъара тир гьал арадиз гъун.... атай илчийриз кIани жаваб тагайвиляй са тIимил уьзуькъаравални ийизвай... А. Муграгъви. Ажалдин хура.

УЬЗУЬКЪАРАВИЛЕЛДИ нар. уьзуькъаравал хас яз. Антонимар: уьзягьвилелди, уьзягьдаказ, уьзягъдиз.

УЬЗУЬМ¹ : * уьзуьм тахьун гл., низ са вуч ятIани ийиз ашкъи тахьун. ~ Валлагь, Абдулбари, - элкъвена адахъ Абдурагъман, - зун лап гьа туьтуьнихъ кьван тух я, зи гуьгьуьл михьиз чIур хьанва, заз гьич эсиллагь рахадай уьзуьм авач. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

УЬЗУЬМ² туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь ва элкъвей чумал формалин лацу, чIулав рангунин, чебни тIуьн патал, чехир хкудун, мураба авун патал ишлемишзавай емишар. Пагь, ксариз хьайиди вуч уьлуьм я. Дерт алудиз жеч чехиррин гьуьлервай Бакудин нафт, Дагъустандин уьзуьмар СтIал-стIал физва абурун вилерлай. А. С. Дидедин мани. Синоним: ципицI

УЬЗУЬМЛУХ туьрк. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ципицIар цанвай чил. Уьзуьмлух саки ичIи хьанва. К. 1988, 20. XI. Эхь, уьзуьмлухрихъ гелкъуьнин къайдаяр адаз, агрономдиз хьиз, чида. К., 1989, 1.II. Гьа вахтунда чна 800 гектрдин уьзумлухар кутунай. Абур бегьердал атун патал ва ахпа виниз тир бегьерар къачун патал гзаф чалишмишвилер авунай чна. ЛГ, 2004,28.II.

УЬЗУЬМЧИ туьрк. сущ.; -ди, -да: -яр, -йри, -йра уьзуьмар гьасилунай пешекар. Мехъер-межлис хьана чехир хъвадай, «Баркалла хьуй уьзуьмчийрин гъилериз!» А. С. Салам, Дербент.

УЬЗУЬМЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьзуьмар гьасилунай пешекарвал. Репрессиядин йисара чи лезги чилерин кьилел мусибатдин крар гъанва, гилани гъизва... Берекатлу чилер, уьзуьмчивилин ва техилчивилин 13 совхоз авай чIехи лезги район амукьнач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Бабаев Мелика уьзуьмчивиле зегьмет чIугваз 30 йисалайни гзаф я. К., 1989, 1. И.

УЬЗУЬР сущ.: -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIал, сагъ тушир гьал. - Адахъ са уьзуьр галукьиз кичIезва заз. И. А. Гуьлназ. Диде гададин уьзуьр анжах са субайвал туширдан гъавурда акьунвай. А. Къ. Накьв. Ам вучиз пашман ятIа чир хьайила, за адавай Шагьбас -Азизовичан уьзуьрдикай хабар кьуна. ЛГ, 2004, 26. VII. Синонимар: азар, тIал.

УЬЗУЬРЛУ прил. сагъ тушир. За авайвал лугьуда: зун уьзуьрлу яз ирид йис кьван я. М. Б. Спелар. Синоним: азарлу. Синонимар: азарлу, начагъ..

УЬЗУЬРЛУвАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьзуьрлу тир гьал. Синонимар: азарлувал, начагъвал.

УЬЗЯГЪ || УЬЗУЬАГЪ туьрк, прил. чин лацу ☼ Орфографиядин вири йисарин словарра уьзягъ кхьин дуьз яз кьабулнава. Амма кхьинра, ам тек-туьк гьалтзава, акси яз, уьзуьагъ кхьин адет хьанва. И кардин себебни, аквадай гьаларай, уьзуьагъ формади гафунин мана дуьздал акъудзава,

* уьзягъ (уьзуьагъ) авун гл., ни вуж нин вилик хиве авай кар, къуллугъ дуьздаказ кьилиз акъудуналди абурлу авун. Адан акьулда авайди анжах «чIехидан» вилик вич уьзуьагъ авун я. А. Фет. Проза жанлуди хьайила.

* уьзуьагъ хьун гл., вуж вичин хивс авай кар дуьздаказ кьилиз акъудуналди абурлу хьун. Гьа чIавуз вун гуьрчегни жеда, михьини жеда, уьзуьагъни... М. Гь. Им къван, имни терез. - Ви чан сагъ хьурай, Уьзден! Ви рикIел Аллагь ала'. Вун Адан вилик уьзуьагъни я, - лагъана Мирзекерима. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

УЬЗЯГЪАРУН гл., ни-куь вуж ; -на, -да; из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уьзягъар авун, уьзягъар тавун, уьзягъар тахвун, уьзягъар хъийимир вичин хиве авай кар дуьздаказ кьилиз акъудуналди абурлувал къазанмишун. Жемятдивай кIватIнавай пул, техника маса гайи пул Айвазова вичи-вичиз продукциядиз элкъуьрзава, вич уьзягьарзава. ЛГ, 2005, 14.1 V.

УЬЗЯГЪВАЛ || УЬЗУЬАГЪВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера вичин хиве авай кар дуьздаказ кьилиз акъудуналди къачур абурлувал. Атайла, мугьмандин чина уьзуьагъвал я самовар. С. С. Самовар.... адан рикIелай вири четинвилер алатнава, - уьзуьагъвални такабурвал кваз урус чIалан тарсунай ученикриз пис къиметар атун терг ийидай рекьер кьейд ийиз башламишна. А. А. Умуд. Антоним: уьзуькъаравал.

УЬЗЯГЪВИЛЕЛДИ || УЬЗУЬАГЪВИЛЕЛДИ нар. вичин хиве авай кар дуьздаказ кьилиз акъудуналди къачур абурлувал хас яз. Эхиримжи вишни уьзягъвилелди адан капал эляна, лагъана: Кьве агъзурни сад. Хьанани? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. - Килиг, жегъил кас, чна вал гьихьтин гьуьрметлу инсанрин сагъвилин патахъай къайгъударвал ихтибарзаватIа, и везифа вуна уьзуьгъвилелди кьилиз тухудайдак за умуд кутазва лагьана, -зи муаллим палатадай экъечIна. А. Эсетов. Шаирдин тарсар.... абур вахтунин имтигьанривай магълуб хьанач, уьзягъвилелди абурай экъечIна! ЛГ, 2004, 26. VII. СикIре са зеррени къурхулувал, утанмишвал квачиз, зурба кьегьялвал авурдан уьзуьагъвилелди жаваб ганалда... Къ. М. Душмандин тум. ЧIехи Октябрьский революциядин суварин демонстрацияда шаддаказ ва уьзуьагъвилелди иштарак авур бурильщик Темирханов кIвализ хтана. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов. - Ма, и зи чантани къачу, давамарна ЦIаруди уьзуьагъвилелди, мугьманриз кIвализ хутахдайбурни хьурай. Б. Гь. Заз эвера. Хуьре авай жегьил гадайрикай Уьзден гъам буй-бухахдал, гьам патал фена, уьзуьагъвилелди мехъер ийидай харжи гваз хтунал са чипIинин виняй тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: уьзягъдаказ, уьзягьдиз. Антоним: уьзуькъаравилелди.

УЗЯГЪДАКАЗ || УЬЗУЬАГЪДАКАЗ нар. вичин хиве авай кар дуьздаказ кьилиз акъудуналди абурлу яз. Пакаман сятдин кIуьдаз ам райондиз агакьна, гьа гьебеярни къуьне аваз ам военкомдиз, вичин тегьер уьзуьагъдаказ Иванан кабинетдиз гьахьна ва вич вичин сефердиз физвайдакай хабар гана. Н. М. Буба.... улакьар алай чкайрал далдаяр жагъуриз кушкушиз рахазвайбур, чеб-чпив ван ацалтна... сада-садаз гъилерни эляна, уьзягъдаказ элкъведай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синонимар: уьзягъвилелди, уьзягьдиз. Антоним: уьзуькъаравилелди.

УЬЗЯГЪДИЗ || УЬЗУЬАГЪДИЗ нар. вичин хиве авай кар дуьздаказ кьилиз акъудуналди абурлу яз. И машинда вун регъуьз-кичIез ваъ, уьзуьагъдиз ацукьдай. А. А. Лезгияр. - Абур цвадай устIарар амач, Жамидин, - лагьана Межид Гьажиева уьзуьагъдиз. А. Фет. Жамидиникай суьгьбетар. Синонимар: уьзягъвилелди, уьзягъдаказ. Антоним: уьзуькъаравилелди.

УЬКВЕБА кил. ЭКВЕБА.

УЬКIУЬ кил. УЬЦIУЬ.

УЬЛГУЬЧ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чуруяр твадай чукIул. Гъана уьлгуьч, чинал алай къван чуруяр твада Ф. КьепIина тур фекьи. Йиф я. Гьава мекьи я. Къаю уьлгуьчди хьиз атIузва. Амма ханар ацукьнавай утагъда чими я. З. Р. Гьажи Давуд. Атайдахъ ерли гардан авачир. Адан къуьнерал кьадарсуз еке кьил алай, гьамни уьлгуьчдалди тунвай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

УЬЛЕН туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гзаф вахтунда яд акъвазнаваз жими хьанвай, накьв, чил. Ам дерин уьленди, микьнатисди хьиз, агъуз чIугвазвай. Ф. Кьве мирг. Ингье, килиг, гъарнихъай галтугна Абуру жейран акIурна уьленра. А. С. ВетIер.

УЬЛЖЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ятурдин як алай пай.

УЬЛКВЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра адет яз, инсанар яшамиш жезвай, тайин сергьятар ва тIвар авай чилер. Гьар уьлкведа дишегьли сад хьайитIа, Алай чка яргъамаз хабар жеди. Е. Э. Кьве паб. Им я чаз бахтсузвал еке, Гьелекмир тIун на чи уьлкве. С. С. Урусатдиз. Мердвилелди хуьх жуван уьлкве, лезги, Ви намусди къачурд туш леке, лезги. Н. Сам. Садбур. * яд уьлкве

* уьлкведа авай <уьлкведал алай> кьван нар. лап гзаф ва гьар жуьредин. Уьлкведал алай кьван фикирар авур Къаюма, эхирни вичи -вичиз суал гана. З. Э. КУТВ-диз фена.

УЬЛУЬМ туьрк, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри. -ра азабрик кьиникь. Пагь, ксариз хьайиди вуч уьлуьм я... А. С. Дидедин кьисас.

УЬЛЧИ || УЬЛЧУЬ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) гегьенш рехъ. Виридаз дуст авай чка Рехъ ачух уьлчуь хьайила... Е. Э. Къазанфараз. Алидхуьрелай итимар галаз хтана абуру дередай мейит акъудна уьлчуьдал кучудна. А. И. Самур. Булут хьана, хкаж хьана Зун ракъинин къаршидиз. Чимивилик агаж хьана. Серин гуз ви уьлчидиз. Г, Селимова. Зун булах тир. Синонимар: шегьре, мостовай. 2) куьгь. са никай ва я квекай ятIани хабар гвайди, хабар гудайди. Ви патав уьлчуь ракъайтIа, Яраб вун бизар жедани? Е. Э. Гъазанфераз. Синонимар: чархачи, чапар. ☼ М. М. Гьажиева туькIуьрай «Лезги чIалан орфографиядин словарда» (1955-й.) ва Лезги чIаланни урус чIалан словарда» (1966-й.) уьлчуь кхьенва. 1964 - йисалай инихъ акъатай орфографиядин словарра уьлчи кьабулнава. Кхьинра уьлчуь адет хьанва, уьлчи тек-туьк гьалтзава. Чи фикирдалди, эхирда ~уь авай вариант кьабулнайтIа, кьве жуьредин кхьинар арадиз къведачир.

УЬЛЧМЕ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) яргъивилин кьадар. Гьайиф хьи, редактордин къайгъусузвилин нетижада бязи цIарара гъалатIар ахъайна, а цIарарин уьлчме, везин чIур хьанва... М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. 2) са куьн ятIани маналувал алцумдай затI. Багъри чилин баркаванвал, диде-бубадин хъсанвал дадмишай, гьисс авур кас икьван яргъал йисарилай гьалт хъувун гьихьтин бахт я! Ам чир хьун патал гьихьтин уьлчмеяр ава! Ахьтин уьлчмеяр жагъуриз хьун мумкин яни!. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 3) умуми кьадар. Сивикай хкудна уьлчмедиз килигна; са хупI мад хьун хъувуртIа жеда. З. Гь. Балугъдикай ахвар. За агъадихъ куь фикирдиз абурукай анжах тек-туькбур теклифзава, вучиз лагьайтIа ктабдин уьлчмейри инал Межид бубадин вири суьгьбетар гъидай мумкинвал гузвач. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.

УЬЛЧМИШУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уьлчмиш авун, уьлчмиш тавун, уьлчмиш тахвун, уьлчмиш хъийимир 1) алцумна чирун. 2) куьч. тайинарун, чирун. Инсанар я ман, гьарда вичин шегьердай хабар гудай, вири вичин уьлчмедай уьлчмишдай. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Синоним: алцумун.

УЬММЕТ араб, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра са тухумдин инсанар. РикIгл кьведач я гьич уьммет, Бубайрин тIвар квадардайбур. С. А. Бубайрин тIварар квадарайбур.

УЬМУЬР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) яшайиш. Я тIебиат, зун куьз халкьнай - Уьмуьр гана, бахт тагана? Ф. Уьмуьр са затIни туш хьи бахт авачир¹ . Е. Э. Бахтсузвал. - Итим яни, тушни вун Къалурда ви уьмуьрди; Вуна гайи хийирди, Вуна тагай шийирди... А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 2) яшайишдин йисар, вахт. Хьурай вичин кефи къумбар, Гуьгьуьл шад яз, уьмуьр санбар. С. С. Самурска Нажмудиназ салам-дуьа. Уьмуьр хьана винни санбар, Дуьньядикай хьухь тIун хабар... С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. [Гегьвер] - Гьин вун харапIа хьуй, имани чиди уьмуьр яни, са вахтундани рябет алай затI жегъин тийир, папарин уьмуьр икI акъатзавайди я, мугьман-итимдин виликай амукьайтIа амукьна, чун гьадан иеси я, гьамни кIанер-кIунер. ТамукьайтIа чун са куьнин иесини туш. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* умуьр куьруь хьуй! межд. къаргъишдин са жуьре. Жеч мад ихьтин мелгъуьм къари, Уьмуьр хьуй ви, яллагь, куьруь. Е. Э. КафтIар къарийриз.

* уьмуьрдин юлдаш ктаб., вуж шариатдалди ва я къанундалди санал хизан туькIуьрзавай итимдиз дишегьли, дишегьлидиз итим. Куь руш Гуьлназ заз бегенмиш хьанва. Эгер рази хьайитIа, ам уьмуьрдин юлдаш хьана кIанзава заз. И. А. Гуьлназ. Вакай адаз уьмуьрдин юлдаш хьайила, адан веледдиз вун дидени жеда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Зейнидинани адан уьмуьрдин юлдаш Мегьрибана чпин кьуд аял - пуд рушни са хва - тербияламишзава... ЛГ, 2004, 13. IV. Синонимар: кIвале авайди, паб, къари.

* уьмуьрдиз куьчуьрмишун (кечирмишун) ктаб., гл., ни вуч са вуч ятIани кьилиз акъудун, кардик кутун. Программа уьмуьрдиз кечирмишун патал финансламишунин вири чешмейрай 2 миллиардни 288 миллион манатдин такьатар чара авуна. ЛГ, 21.02.2004. 2002-2003 - йисара – «Россиядин Кьиблепад» ФЦП уьмуьрдиз кечирмишунин нетижайриз къимет гуналди, М. Мегъамедова малумарайвал, ада Кьиблепатан Федеральный округдин, гьа гьисабдай Дагъустандин, экономика мягькем хьуниз куьмек гузвайдал так алач. ЛГ", 21.02.2004.

УЬМУЬРДА нар. яшамиш жедай кьван вахтуна. Ви шерифдиз икрамна за уьмуьрда Акун патал са бахтавар югъ ширин. Е. Э. Гъуцар, ви сир вуч я зун халкь авунин?! ТIурфан кIанда, рагъни кIанда уьмуьрда, Кьиникьин рехъ вар-девлетди хвейид туш. З. Р. Синоним: уьмуьрлух(да).

УЬМУЬРДИН прил. уьмуьрдиз талукь тир. Девир зегьметкеш халкьдин яшайишдин, уьмуьрдин шартIар дуьз туькIуьриз тежедай гьукумдаррин гъиле гьатнавайди, дуьнья кьве патан -. кесибринни девлетлуйрин терефриз пай хьанвайди абуруз ачухдиз аквазвай. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

* уьмуьрдин махар лит., сущ. уьмуьрдиз талукьарнавай махар. Махара халкьдин яшайиш, уьмуьр гегьеншдиз, чан алай са гьалда къалурнавайди хьиз, анра куьгъне заманада халкьдин зегьметдин шартIарикай, дуьньядин гьакъиндай абурун фикиррикай, куьгъне адетрикай, къайдайрикай хъсандиз суьгьбет авунва. Уьмуьрдин и тереф ачухдиз къалурзавай ихьтин махариз яшайишдин махар лугьуда. «Исакьни Юсуф», «ЧIемни вирт эличай хешил», «Бубадин хазина»... Гьа ихьтин махарикай я. Н. А. Литературадин хрестоматия., 1966.

* уьмуьрдин уькIуь-цуру сущ. АбдулмутIалиб Садикьов Муьгъверганрин хуьряй я. Вири таяр-туьшер хьиз, ина адан кIвачи чпл кьуна, чIехи хьана, уьмуьрдин уькIуь-цуру дадмишна, вичин гележегдин рехъ кутуна. "Самурдин сес" газ., 2005,4. VI.

* уьмуьрдин юлдаш ктаб., вуж шариатдалди ва я къанундалди санал хизан туькIуьрзавай итимдиз дишегьли, дишегьлидиз итим. Куь руш Гуьлназ заз бегенмиш хьанва. Эгер рази хьайитIа, ам уьмуьрдин юлдаш хьана кIанзава заз. И. А. Гуьлназ. Вакай адаз уьмуьрдин юлдаш хьайила, адан веледдиз вун дидени жеда. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Зейнидинани адан уьмуьрдин юлдаш Мегьрибана чпин кьуд аял -пуд рушни са хва - тербияламишзава... ЛГ, 2004, 13. IV. Синонимар: кIвале авайди, паб, къари.

УЬМУЬРЛУХ прил. вахтуниз табий тежер. Синонимар: гьамишалугъ, гьамишан, даим, эбеди тир.

УЬМУЬРЛУХ || УЬМУЬРЛУХДА туьрк, нар. яшайиш авай кьван вахтунда, девирда. Уьмуьрлухда зун фитнейри кайид я. Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. [Мирим]. - А вини мягьледа авай гачалабурун ШамацI ава гьа! Къабандин хва и уьмуьрлух чарадан кIвалерал хьайиди я... Гь. Гь. Колхоз. Халкьдин чIехи шаир СтIал Сулеймана чи чIехи девирдиз лайихлу произведенияр яратмишна. Вичин девирдин произведенияр яратмишай авторар уьмуьрлухда халкьдин фикирда амукьдай адет я. З. Э. ЧIехи шаир. Магьамедсалегьаз фидайдалай уьмуьрлух субай яз амукьайтIа, хъсан тир. А. А. Лезгияр. За лугьузва: «Ватандани, ядрани, Зи хва, ви тIвар уьмуьрлухда уьзден хьуй». А. С. Лезги куьче. Синоним: уьмуьрда.

УЬМУЬРУЬЛЛАГЬ нар. 1) уьмуьруллагь зи яшинда Заз гьич тахьай ван хьана хьи. ЦIи Куьредиз хупI гишинда, И кар заз дакIан хьана хьи. С. С. ГьажикIа. 2) (чIехи гьарфунилай - Уь) эркекдин хас тIвар: Уьмуьруллагь.

УЬНДУЬШКА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвалин еке къуш. Махсудахъ галаз санал ада и хуьре уьмуьрдани тахьай уьрдегрин, къазарин, уьндуьшкайрин дамазлух кутуна. З. Э. Муькъвел гелер. А абдалдиз чавай вуч жеда? Гужуналди адавай пул къакъуддани? ТахьайтIа, адан уьндуьшкайрин суьруь са патахъ алуддани? Н. Ибрагьимов. Сирлу межлис.

УЬНУЬГ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, йри, -ра куьлуь дердийра ишлемишдай зунжурдин гьалкъа хьтин тадарак. Атай-фейидан балкIанар ктIундай уьнуьг галай шалмандилай башкъа, ина куьгъне са куьникни вичин сифтегьан ухшар кумачир. М. Гь. Им къван, имни терез.

УьпМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уьпмиш авун, уьпмиш тавун, уьпмиш тахвун, уьпмиш хъийимир темен гун. Гуьлназан кьуьзуь диде, вилер шехьиз, Векъи дердеривди зурзадай, Гагъ адан лацу къайи пел уьпмишиз... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

УЬРДЕГ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, йра гьяркьуь кIуф, куьруь гардан, куьруь кIвачер авай це сирнавдай къуш. Уьрдегар ва къазарни кудай ракъиник вирин винел сирнав ийиз, чпи-чеб цик кутаз-хкудиз икI машгъул тир. Къ. М. Душмандин тум. Нур къалуриз, цIийи сусан дуьгуьр хьиз, Лепедава, уьрдег алай са вир хьиз... Х. Х. Масан баде.

УЬРКУЬТМИШ туьрк: * уьркуьтмиш хьун гл., вуж-вуч 1) катун, зарб кваз къакъатун. Ам (самолёт. -А. Г.) Гетин дагъдин кьиливай къакъатна ва Николаян къеледин винелай Луткунрин багълар галай патахъ уьркуьтмиш хьана. А. А. Лезгияр. И къабандин хцикай, садра акуна хьи заз, кард уьркуьтмиш хьана фена, зун гъуьрчеваз хьана. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. 2) кичI кваз хьун. Вердиш кард хьиз эгечIда вун, Уьркуьтмиш жез къекьечIда вун. Е. Э. Я бахтавар.

УЬРКУЬТМИШУН гл., ни-куь вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; уьркуьтмиш авун, уьркуьтмиш тавун, уьркуьтмиш тахвун, уьркуьтмиш хъийимир кичIерар гун, къурху авун.

УЬРУЬШ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри 1) чил(ер). Вун хьиз садни кIан хъижеч заз, бейниван, Тикрар жедач заз вун акур уьруьшар. Г. Селимова. За хъийидач усалвал. И дуьзенрин иеси хьайи совхоз гила масаниз, хейлин къулай уьруьшар авай райондиз куьчарнава. Гь. М. Им къван, имни терез. 2) малар, хипер хуьзвай векь, хъач авай чкаяр.... Чигалиди нехир тамалай анихъ галай уьруьшдиз акъудна. Б. Гь. Заз эвера. Гила маргъухъанар дагъдин уьруьшрай векьер ягъунив эгечIнава. К, 1986, 15. VIII. Синоним: чIур.

УЬСТУЬ: * уьстуь баши туьрк, сущ. 1) винелай алукIдай партал. Вичел алай пек-лек, уьстуьбаши куьгьне тиртIани, туькIвей къаш-къамат авай жегьил Назанидиз, вичин вил акьунамаз, бегенмиш хьанвай. З. Э. КУТВ-диз фена. Уьстуьбаши вири Тамам хьайила, абур алукIна, спелриз звар гайи Муртузаз тамашзавай казармада авайбуру лагьана... З. Э. Мехъер кьуьл туш. 2) винел патан акунар. Жемятдин юкьвал акъвазна рахазвай юкьван ва шуькIуь буйдин Махсудан уьстуьбашиди ам кьушундин командир хьиз къалурзавай. З. Э. Муькъвел гелер.

УЬТЕРИ туьрк, нар. зайифдиз. Гьар са пад пара секин тир, анжах дагъдин кIаняй авахьзавай вацIу къерехра авай рагар язавай сесинин уьтери ван чал къвезвай. А. Ф. Бубадин веси. Са гаф лагь, яр, уьтери заз, - Куьз на зи чан акъудзава? С. Султанов. Са гаф лагь, яр. * са уьтери.

УЬТКВЕМ¹ туьрк, прил. къуватлу, таъсирлу. Са замандан тахьай хьтин Уьтквем гьукумат ава чаз. С. С. Еке къуват. Ша майдандиз экъечIин чун мягькем яз, Тухудай кар кьиле тухун уьтквем яз, Эренлар чи руьгь я, рикIер зегьем яз, Пак ракъиник таж алай хуьр - Миграгъар. А. С. Миграгъар.

УЬТКВЕМ² нар. къуватлуз, таъсирлувал хас яз. Шумуд куьк затI хьана яхун, Амач уьтквем луькIуьн, рахун. Йикъалай-къуз чIугваз бархун, Хирер лап яман хьана хьи... С. С. Амач лугьуз падишагь. - Сулейман, вунни большевик яни, аквар гьаларай, вун партиядин жергейриз гьахьнава? Гьавиляй вун «Чун», «Чахъ галаз» - гафар кваз икI уьтквем рахазва жеди?. Къ. М. Рекьин риваятар. Синонимар: уьтквемвилелди, уьтквемдаказ, уьтквемдиз.

УЬТКВЕМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера уьтквем тир гьал. Алахъда зун кIватIна дерин фикирар, Ишигъ гудай цIарарин кIунчI дуьзмишиз, Кхьиз абуруз лайих авай шиирар, Зегьметчийрин уьтквемвилиз алхишиз. Ш. Э. М. Пакамахъ. А шиирра чи ислягь уьмуьр, чи инсанрин кьегьалвилин зегьмет, абрун гьунарлувилин ва уьткемвилин лишанар ачухдиз, инанмиш жедай гьалда къалурнава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Къенин мэрни мягъкемвилиз Хва я ханвай уьтквемвилиз! М. Ж. Са суварин суфра!

УЬТКВЕМВИЛЕЛДИ нар. уьтквемвал хас яз. Ам кьейибур шадвилелди хьуьредай, чпи са еке гьунар авур хьиз уьтквемвилелди рахунар ийиз-ийиз элкъвена хъфена. А. Ф. Лянет. Кьил хкажна, кIуфни экъисна уьтквемвилелди рахазвай Лукьман уь-уь ягъизвай жуьже кIекрез ухшар тир. З. Э. Рамзият. Синонимар: уьтквем, уьтквемдаказ, уьтквемдиз.

УЬТКВЕМДАКАЗ нар. уьтквем гьал хас яз.. Уьтквемдаказ вилик куьн вач, Аллагьдиз къурбанда куьне Куь гунагьар квачир чанар! А. Ф. Дяве.. Синонимар: уьтквем² , уьтквемвилелди, уьтквемдиз.

УЬТКВЕМДиз нар. уьтквем яз. Уьтквемдиз вегь куьне камар, Чи ватандин кьегьалар. А. Ф. Дяве. Хуьзвай къеле алпанвийри уьтквемдиз, Азадвал хьиз, а вар фуни кьафун тир. Х. Х. Масан баде. Синонимар: уьтквем² , уьтквемвилелди, уьтквемдаказ.

УЬТМИШ: * уьтмиш хьун гл., вуж-вуч тади кваз са патахъди фин. Гагь-гагъ жегьил свасан кьилихъ галай ипекдин къирди хьиз хъуьтуьлвилел лепе гузвай гарун лепеяр, чаз тIимил эсер къалурна, хьиз, алатна уьтмиш жедай. А. Ф. Лянет. КузватIани аранда яр Ракъини къизмиш, Кьил агъадал кьезил талвар Таххьурай уьтмиш. П. Ф. Агь, чилин циф! Гила уьтмиш хьухь. Югъур хьуй. Чаз вун чидач, ваз - чун. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. [Рамазан]. Ди ша, геж тахьурай, юлдашар, ша фин! Абур гьинихъ уьтмиш хьанвата, акван. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Чун инра яргъалди амукьайтIа, адакай са хийирни жедач. - Зун фидай чка ава, - жаваб гайи и кас уьтмиш хьана. З. Э. Рамзият. ☼ 1964-й йисан «Лезги чIалан орфографиядин словарда» ва «Лезги чIаланни урус чIалан словарда» (1966-й) уьтмуьш кхьин дуьз яз кьабулнава. 1989 - йисалай инихъ акъатай орфографиядин словарра уьтмиш гьатнава.

УЬТМИШАРУН гл., ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; уьтмишар авун, уьтмишар тавун, уьтмишар тахвун, уьтмишар хъийимир са патахъди фин.

УьтУЬ урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра шуьткьверар гьатнавай ва я чуьхвена кьурурнавай парталар цIалцIам гьалдиз гъун патал элкъуьрдай гзаф чими махсус алат. Вагьабаз акI тир хьи, гуя уьтуьдилай алахьзавай бугъ вичелди къвезва ва нефесдик акахьзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* уьтуь ягъун гл., ни квез шуьткьверар гьатнавай ва я чуьхвена кьурурнавай парталар цIалцIам гьалдиз гъун патал гзаф чими махсус алат элкъуьрун. Партал хъсан я уьтуь ягъайди, Амма рехъ... халкьдин кIвачи атIайди. А. Ал. Бейтер. Кастумар мукьуфдивди столдал экIядай. Абуруз уьтуь ягъиз башламишдай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Хуругандиз уьтуьни язавани вуна? Акьван чин къалурмир, алатдач а сикI. П. Ф. Жуван руг.

УЬ-УЬ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кIвалин къушра (кIекре) кIуфай акъудзавай уьуь сес(ер). Хуьрелни кIикерин уь-уьйрин ванер къугъвазва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* уьуь ягъун гл., ни кIвалин къушра (кIекре) кIуфай уьуь сес(ер) акъудун. Кьил хкажна, кIуфни экъисна уьтквемвилелди рахазвай Лукьман уь-уь ягъизвай жуьже кIекрез ухшар тир. З. Э. Рамзият. Фере кIекрез, ягъайла сифте уь-уь, АкI жеда, лап чил пад авур хьиз вичи. О. Гьуьсейнов. Бубадин насигьат. КIекре уь-уь-уь ягъун - им «ина виридалайни кьилинди вуж ятIа» къалурун я. ЛГ, 2004, 2. XII.

УЬ-УЬФ! Межд. пис ни къведайла, наразивал къалурун патал лугьудай гаф. Пуд лагьай сеферда чIехидан гъиле вичин гъуд кьван авай са цIиб гьатна. Ада къаб алцумзавай тегьерда кьвед-пудра агъуз-виниз авуна. Ахпа, хъурхъ галудна, матIарин тIурар алай мегъуьн чха хьиз къалурзавай зурба нерихъ чIугуна: - Уь-уьф!. Ни къвезва... - Куьн ни къвезва? Б. Гь. Заз эвера:

УЬФТ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера сес галачиз сивяй акъуддай шуькIуь ва кьакьан ван. НикIин муькуь, инсанар гзаф кIватI хьанвай кьилихъай уьфтинин ван атана. А. А. Лезгияр. Рамизни теспача я. Ада уьфтуьнай гутур-гутур авазрал илигнава... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* уьфт ягъун гл., ни сивяй сес галачир шуькIуь ва кьакьан ван акъудун. Са юкъуз ида халудин паб гъавурда туна, вич, чуьнгуьрни къачуна, ламрал акъахна, уьфт ягъиз-ягъиз булахдал фена. Ф. Халуни хтул. Ам балкIандал алаз хуьквезвай. Дар уламдал агакьзавай. Асана адет тирвал уьфт яна сигнал гана. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: уьфтуьнал илигун.

* уьфтер агалдарун гл., ни нихъ са никай ятIани ягьанатар авун. Кесибрал хъуьрез акъатна пIузарар, Яргъалайни абурухь уьфтер агалдариз... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

* уьфтуьнал илигун гл., ни сивяй яргъалди сес галачир шуькIуь ва кьакьан ван акъудун. Хелеф халуди уьфтуьнал илигнавай. А. Кь, Нехирбанни лекь. Синоним: уьфт ягъун.

УЬЦIЕЗ, УЬЦIЕНА уьцIуьн глаголдин формаяр. Кил. УЬЦIУЬН.

УЬЦIУЬ прил. кьелен тIям авай. Гьахъсуз кьейи инсанрин, вилерал уьцIуь накъвар алаз веледрин рехъ вилив хвейи дидейрин мурад-метлеб гьа им я Я. Ш. Гьахъ квахьдач. УькIуь затI аватIа, цагъ ава, Экуь затI аватIа, рагъ ава. М. Б. УькIуь затI аватIа... ☼ 1955 - йисалди анжах са вариант уьцIуь ( кил,: М. Г. ЛЧЮС, 1955) литературный чIалан норма яз къалурнавай, 1964 - йисалай башламишна, кьве вариант - кIуь ва уьцIуь кьабулнава. Кхьинра ва рахунра и кьве вариантдилай гъейри, маса вариантарни гьалтзавайди фикирда кьуртIа, и "цIийивилихъ" са чарасузвални авачир.

* уьцIуь авун гл., ни вуч кьелен тIям авай гьалдиз гъун. РикIе яр авай руша хуьрек уьцIуь ийида. Р.

* уьцIуь хьун гл., вуч кьелен тIям авай гьалда хьун, гьалдиз атун. Гьуьлуьн яд уьцIуь жеда, вацIун яд - верцIи. Р.

* уькIуь-цуру сущ. дуьньядин пис-хъсан. Зун кьве дуьнья акур ашукь я, за уькIуь~цуру дадмиш тавур затIни амач. К, 1989, 29.III.

УЬЦIУЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера уьцIуь тир гьал.

УьЦУЬДАКАЗ нар. кьелен тIям авая гьал хас яз, гьалда аваз.

УЬЦIУЬН гл., вуч; -веда, -вена; -вез, -везва; -уьцI, -вен, -уьрай, -вемир; уьцIуьн тавун, уьцIуьн тахвун, уьцIуьн хъийимир кьакьанвилихъ эцигнавай дарамат чилихъди ярх хьун. Ибур фейтIа, - цал уьцIенва, гада куьчедай агъуз физва. Ф. Рустам Зал. Рахазвай Асан акъваз хьана. Ада, чилер зурзана,» куьгьне кIвалер уьцIенва, лагьана, фикирдай тестикьарна. З. Э. Муькъвел гелер. Балхундик фейила, идаз дагълар уьцIедай хьтин ванер, атана. Ф. Синоним: чукIун.

УЬЦIУЬРУН гл., каузат., ни-куь вуч кьакьанвилихъди яргъивал авай затI чилихъди ярхарун. Дуьньядин виридалайни фагьумлу махлукьди вич яшамиш жезвай кIвал фагьумсуздаказ уьцIуьрзава. "Самур" газ., 2002, 25. IV. Синоним: чукIурун.

Ф

Ф [эф] урус, сущ.; ди, -да; -ар, -ри. -ра алфавитдин къанни цIуд лагьай гьарф.

<ф> кIаник пIузар винел сарарив агудна сивяй акъуддай вансуз сес. Лезги чIала гафунин сифте кьиле ( фу, фур), юкьва ( руфун, сифет), эхирда ( гаф, саф) гьалтда. Чи фикирдалди, ф сес... эрмени ва я эрмени чIал арада аваз лап куьгьне девирдин хатт, урарт чIаларай къачунва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

ФА фу существительнидин актив падеждин форма. Кил. ФУ.

ФАБРИКА (ФАБРИК рах.)урус, сущ.; -ди, -да; -яр, - йри, -йра кьезил промышленностдин кархана. [Гуьлханум]. Акъвазнава фабрикар, Мяденарни кIеви я. Х. Т. Дагьустандин баркаллу рухваяр. Гадайриз кIвалахдай чкаяр авач. Лагь ман гъуьлуьз, ачухрай анра гъвечIи заводар, фабрикаяр. Н. И. Гьакимрин папар. Лап аял чIавалай, мектебдани КIелиз, ада Кьулан СтIалрин фабрикада халичаярни храз хьана. ЛГ,2004, 15. VII.

ФАБРИКАДИН прил. фабрикада гьазурнавай, гьазурдай. Фабрикадин жигетдилай гъили храйди мудда ава. Р.

ФАГЪИР || ФАКЪИР || ФЕКЬИР прил. яхсул, кесиб. Фагъир дишегьлидиз а рекьер, духтирханаяр ахварай кьванни акуна чидай чкаяр тушир. З. Э. Муькъвел гелер. Факъир Тагьир гьа виликдай хьиз факъир яз амукьна. А. С. Лезги поззиядин экуь тир булах. [Гуьлханум] Куьн вафасузар я. Фагъир Зарлишанал гъанвай гьал аку. Н. И. Гьакимрин папар.

* Фекъир Эмин сущ. Етим Эмина вичиз тахаллус яз къачунвай тIварарикай сад. Фекьир Эмин, мукъаятдиз Вуж килигда шикаятдиз? Е. Э. Дуьньядикай бейхабардаз. Фекъир Эмин дерт авачиз рахачир... Е. Э. Бахтсузвал.

ФАГЪИР || ФАКЪИР || ФУГЪАРА араб, сущ яхсул, кесиб кас. Фана дуьнья, вуна гьей, куда шумуд фугъара. Е. Э. Дуьньядиз.. Бязи фугъараяр ава, - гьам-хажалатиз... Е. Э. Дуьнья, гьей. Шумуд фагъир пIуз акъатна, Таз на цIраз, кIуьрез, къази. Е. Э. Къази. Вичелай агъада авай касдин кар гьалтайла хузайинди адан туьтуьнал акI кьуьл илисдай хьи, фагъирдихъ кIусни аман амукьдачир. З. Э. Рекьер сад туш. [Керекуьре Пуркурович]. - Квез завай вуч кIанзава? Зун язух, кесиб, фагъир, ажуз са кас я. Залай гъил къачу! Ф. Б. Филиал. Синонимар: язух, бенде.

ФАГЪИРВАЛ || ФАКЪИРВАЛ || ФУГЪАРАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фагъир тир гьал. Келлегуьз къучи жедалди, Дугъри факъирвал хьсан я. С. С. Итимвал хъсан я.

ФАГЬУМ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна дуьз къарар кьабулдай алакьун. - Къайитмаз фагьум авайди я. Кьилел чIугвадай хесетни квайди я. З. Э. Рекьер сад туш. Вун чи студентрин арада гзаф фагьум авай, акьуллу руш тир. 3. Э. Арифдиз ишара. Гьа са чIавуз рикIелайнн алуд тийиз туш чна Чи фагьумни кIанзавайди чаз фагьумар гайидаз. И. Гь. Рубаияр. Синонимар: къанажагъ, фагьум-фикир, фикир.

* фагьум авун гл., ни гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна, дуьз къарар кьабул авун. Гуьзел Тамум, ая фагьум. Е. Э. Гуьзел Тамум. Иер фагьума ая вуна, Сулейманак кутаз багъна. Къвез физава и замана, Гьарда вичиз вич тийижиз. С. С. Шумудакай зун квев рахан. Синонимар: фагьумун, фикир авун.

* фагьум тавун гл., ни 1) гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна дуьз къарар кьабул тавун. Фагьумна за бязи Фекьир Гьич са затI течиз рахада, Фагьум тийиз эвел-эхир, Бес ам акI вучиз рахада? С. С. Лагълагъчи. Икьван гагьди вичин вилик квайди вуж ятIа фагьум тавур киричидиз гьасятда ам КIири Буба тирди чир хьана. С. Гь. КIири Буба. - Ханди вуч лагьайтIа башуьсте лугьуз вердиш хьанвай лукIраз кьулухъ чIугун, ийизвай ва я лугьузвай кардин, гафунин атIа кьил фагьум тавуна, ялиз чидай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) кваз кьун тавун, саймиш тавун. Вуна халкьар фагьум тийиз, ви акьул вуч жемил хьана! Е. Э. Дуст Ягьиядиз.... сагьибди са гъапавай векьер чухвана ва, абурув кьуна, цIун патав кьах хьанвай гадади фагьум тавур сим винелдн чIугуна. Б. Гь. Заз эвера.

* фагьум-фикир рах., сущ. гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна, герек къарар кьабулдай алакьун. И суалрай кьве патал пай хьанвай лезги халкь сад хъийиз жедай рекьерихъ йиф-югъ талгьуз къекъвезвай шаирдин фагьум-фикир, руьгьдин гьарай аквазва. З. Къ. "За чIижревай чирна цуьквер хкягьиз..." Вуна акI фикир ийимир, зи гъуьл пешекар духтур я. Адахъ кьилин образование ава, амма вичин кьилдин фагьум-фикирар авачир... рахунивай. Ж. Гь. Жанавур. Синонимар:къанажагъ, фагьум.

* фагьум-фикир авун рах., гл., ни гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна дуьз къарар кьабул авун. Чи коммунизмда инсанар жеда, абур агакьда, кьуьзуь жеда, рекьида. Куь женнетда вири амукьда. Чидач. Куьне садра им жедай кIвалах яни, тушни фагьум-фикир ая. А. А. Лезгияр. - Акван чна, Аллагьдин патай кьадар-кьисмет хьайитIа, зи ваъни авач. За са фагьум-фикир ийида. Ахпа жаваб гуда, лагъанай имиди абуруз кьведазни. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Аллагь-Таалади гьар са касдиз кьил, акьул ганва. Жува фагьум-фикир ая. Писди - жувандини негь ая, хъсанди душмандинди ятIани ишлемиша. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Гзаф дуьшуьшра итимар дишегьлийрин фитнейрихъ агъазва ва са карни арадал алачиз фагьум-фикир тавуна, къал-къиждик акатзава ва нетижада абуру чпин кIвалер чIурзава. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Синонимар: фагьумарун, фагьумун, фагьум-фикирун.

* фагьум-фикирун гл., ни гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна дуьз къарар кьабул авун. Сада лугьудай гаф фагьум-фикирна, жакьвана лугьуда, сада, сивин пад квачирда хьиз, гьа вичин сивел вуч атайтIани лугьуз жеда. Бес ихьтиндаз чавай акьул авай инсан лугьуз жедани? О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Синонимар: фагьумарун, фагьум авун, фагьумун.

ФАГЬУМАРУН аспект ||' ФАГьУМУН гл., ни; -да, -на; -а; 0, -ин, -рай, -мир: фагьум( ар) авун, фагьум( ар) тавун, фагьум( ар) тахвун, фагьум( ар) хъийимир гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна герек къарар кьабулиз алакьун. Фагьумна за дуьньядин гьал: Гила чин эхир хьана. Е. Э. Гьинава? Сулейманаз чидан тегьер. Фагьум кван жува, самовар. С. С. Самовар. Паташов вич хьайила зурба, Эцигна келледал турба, Фагьумда на кIвални уба, Бугъ акьаз къава, самовар. С. С. Самовар. Фагьумнамаз вичин фурма: Каракул хъицикь я бурма. С. С. Куьре эгьлийриз. Акьуллу ксари, са кьадар фагьумна, лагъанай: «Теймур муаллим гьахълу я. Лезгийриз дидед чалал кIел~кхьин лазим я...» М. М. Чаз къагьриманар кIанда. Ваз чан гана, иман гана, Фагьумардай замам гана, Вун халкьна... Чун Адаман рухваяр я. Н. Сам. Мусурман стхаяр. Фагьумиз ийизвай адан ихтилатар Зуьгьредиз гзаф бегенмиш жезвай. А. И. Самур.

ФАГЬУМЛУ прил. гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна дуьз къарар кьабулдай алакьун авай. Туракь варз и береда акьван гуьзел я хьи, на лугьуди ам иниз сифте гуьруьшдиз атанва: адан суьрет гуьрчегариз регъуьвилин яр къикъифзава, ам фагьумлу ва - сабурлуни я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Элеонора масабурук акахь тийир, вирибурухъай кичIе ва регъуь, гьа са вахтунда гзаф фагьумлу, зигьинлу руш тир. X. Шайдабегова. Элеонора Рузвельт. Йифни югъ айру ая, вун язва хьи фагьумлу инсан'. С. А. Пис инсандин... Антоним: фагьумсуз.

* фагьумлу хьун гл., вуж гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна, мягьтел тир гьалдиз атун. Яхцурни цIуд агъзур газет яхцIурни цIуд агъзур хизандиз атана. Гзафбур фагьумлу хьана. А. А. Лезгияр. Синонимар: мягьтел хьун, фикирлу хьун.

ФАГЬУМЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна герек къарар кьабулдай гьал. За ваз яб гузва. Къалура жуван фагьумлувал. С. Гь. КIири Буба. Етим Эминан зигьин, кьатIунар, фагьумлувал акьван хци тир хьи, адавай вич яшамиш жезвай девирдин гьакъикъатдиз дуьз кьимет гуз, инсанрин арада авай рафтарвилер ва абурун хесетар дериндай чириз, уьмуьрдин вири уькIуь-цуру алцумиз, ва абур шиирралди къалуриз алакьна. Д. Джамалов. Лезги литература Учебник. VIII кл. Синоним: къанажагьлувал. Антоним: фагьумсузвал.

ФАГЬУМЛУВИЛЕЛДИ нар. гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна герек къарар кьабулдай гьал хас яз. ТIебиатар хъуьтуьлбур тир. Рахадайла адак эсиллагь тади акатдачир, ада гьар са гаф фагьумлувилелди сивяй акъуддай. А. А. Умуд. Синонимар: фагьумлудаказ, фагьумлуз. Антоним: фагьумсуздаказ.

ФАГЬУМЛУДАКАЗ нар. Гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна герек къарар кьабулдай алакьун аваз. Риза-Къули-Мирзе амалар чидай жегьил я. Амма Магъжамал адалай кьве кIвач вилик квай фендигар хьана. Арадай са шумуд варз вахт фенватIани, абуру чпин гуьруьшар гзаф игьтиятлудаказ, фагьумлудаказ ва чинеба тешкилзавай. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: фагьумлувилелди, фагьумлуз. Антоним: фагьумсуздаказ.

ФАГЬУМЛУ3 нар. Гьакъикъатдин гьалар, крар сад садав гекъигна герек къарар кьабулдай алакьун авай гьал хас яз. Вич гьахьунин терефдар хьана кIанзавай къазидик шаирди лап рикIивай ва фагьумлуз тахсирар кутазва. Р. Къадимов. Етим Эминан айгьамдин ва зарафатдин шиирар. Синонимар: фагьумлувилелди, фагьумлудаказ. Антоним; фагьумсуздаказ.

ФАГЬУМСУЗ прил. Гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна герек къарар кьабулдай алакьун авачир. Нубатсуз къурху акатунин велвела элекьна, амма фагьумсуз кьемеда вирибуруз жакьвадай кендирагъдиз элкъвена. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Къурбан инсафсуз, къаних, фагьумсуз кас я. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан гайиди. Антоним: фагьумлу.

ФАГЬУМСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гьакъикъатдин гьалар, крар сад-садав гекъигна герек къарар кьабулдай алакьун авачир гьал. «Гьайиф, им вуч фагьумсузвал хьана!» - фикирзавай ада. З. Э. Арифдиз ишара. И дагъвийрихъ галаз дяве ийиз атун вич фагьумсузвал я. З. Р. Гьажи Давуд. Антоним: фагьумлувал.

ФАГЬУМСУЗДАКАЗ нар. фагьумсузвал хас яз. Дуьньядин виридалайни фагьумлу махлукьди вич яшамиш жезвай кIвал фагьумсуздаказ уьцIуьрзава. "Самур" газ., 2002, 25. IV. Антонимар: фагьумлувилелди, фагьумлудаказ, фагьумлуз.

ФАГЬУМУН кил. ФАГЬУМАРУН.

ФАД фарс, нар. 1) са тайин вахтунилай вилик. Герек вяде ам я жегьил вахтунда Я гирт акьван гзаф фадни герек туш. Е. Э. Герек туш. Пакам кьиляй фад фена булахдин Ширширдик кутан манийрин аваз. Ш-Э. М. Ша яйлахдиз. -2) йигинвал хас яз. Гад къвезава, фад гьерекат, Йигин ягъа азан, салат. С. С. Фекьи. - Вири вун хьтинбур хьанайтIа, коммунизм гьикьван фад жедайтIа. З. Э. Рекьер сад туш. Ваз минет хьуй, хъфимир фад, Вил галамаз акунрихъ ви. М. Алпан. 3) са тайин вахт амукьдалди ва я куьтягь жедалди. Бес гила вуч хьанва? Акьван рикI алай зун Сефераз икьван фад шит хьун! Я аламатар! З. Э. Арифдиз ишара. - Чаз гьеле мартдин пенсия ганвач... - Мартдин пенсия за фад тIуьрди я. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар. Синоним: фадамаз. Антоним: геж.

* фад алатай вахт граммат., сущ. фад хьана алатай кар къалурдай глаголдин форма. Фад алатай вахт акьалтIай алатай вахтунин формадихь й гилигуналди арадиз акъатда. М. М. Гаджиев. Лезги чIалан грамматика. Сад лагьай пай. Вири глаголрин давамлу ва фад алатай вахтарин эхирда гьамиша й гьарф кхьида. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. -Махачкала, 1998, ч. 17.

* фад-фад нар. йигиндиз. Адан рикIи фад-фад кI валахиз башламишна. М. А. Гьарасатдин майдандал.

ФАДАМАЗ нар. са тайин вахт куьтягь жедалди. Ам фадамаз инай квадарун лазим я! - Кьилич мад Велиметал элкъвена... М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: фад 3).

ФАДВИЛЕЛДИ нар. йигинвал хас яз. Виридаз кIанзавайди фадвилелди душман кукIварун, округ ва гьакIни Дагъустан деникинчийрин пацукай азад авун тир. А. И. Самур. Кьиличан хирерни са акьван яргъал чIугунач, фадвилелди сагъ хьана, вични эвеланди хьиз дири хъхьана. А. И. Къиргъин. Лагь ви фикир вуч ятIа, Фадвилелди жаваб це. А. Ал. Мирдамир. Синонимар: фад 2), фаддаказ, фадамаз, фаддиз, тадиз.

ФАДДАКАЗ нар. йигиндиз, тадиз. Фаддаказ бандар – хкажун лазим тирди къатIузвай ксар и кардив эгечIнава. "Самур" газ., 2003, 31. V. Синонимар: фад 2) фаддиз, тадиз.

ФАДЛАЙ нар. са хейлин вахт алай вахтунилай вилик. - Я кас, ам вуна фадлай лугьузвай гаф я, мад куьтягьна тада ман, - лагьана къариди. А. Ф. Бубадин веси. - Хзанда гьар са хци кIвалин майишатдик со пай кутуна кIанда. Им лап фадлай авай, амма пара акьуллу адет я. А. А. Лезгияр. Зи фикирдалди, Бакудин университетдин филологиядин факультетда лезги чIал чирдай отделение ахъайдай вахт фадлай алукьнава. М. М. Кьибле пата гурзава.

ФАЙДА араб, сущ. 1) метлеб. хийир. Рахадай гафар амачир. Рахуникай файдани авачир. А. А. Умуд. Инал жуван фикир отделдин зеведишдин вилик акъудна ачухаруникай вуч файда авай? Я. Я. Са фурун вакIар. Гьараяр авуникай гила файда амачир. А. М. -. Лежбердикайни пуд стхадикай. Чан аламаз хайи бубадиз са гьуьрметни ийиз тахьай, адаз са рикIин гаф талгьай Севзиханакай гила, лугьун хьи, лап хтайтIани, файда авачир. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) хийир. - Вун финни герек авач. Руш азад авун патал зарардилай гъейри са кIусни файда жедач, - лагьана, Сартана адан гаф атIана. А. И. Къиргъин. Жуваз акьул авачтIа, чарада гайидакай файда жедач. З. Р. Веси. Мад инал акъвазуникай файда амач. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* файда авач к[ус 'манасуз, метлебсуз кIвалах я' фикирдин гьиссер къалурдай ибара. Шикилчидин кIвалахдин кIвал Къакъажунихъ файда ' авач. А. Къ. Шикилрин кIвал. Азиз, бес я, тIимил рахух, файда авач гьараюнкай, Гумир вуна жуван сивиз акьван гзаф къай йифериз. А. Мир. Гъезелар.

ФАЙДАСУЗ прил. 1 )'мана-метлеб авачир. Ихьтин ва са жерге маса себебар аваз, и сечкийра иштаракун за жув патал файдасуз кар яз гьисабзава. ЛГ, 2003, 4. XII. Синоним: манасуз. 2) хийир авачир. Файдасуз пар кьамир къуьне, Игридаз яб гумир куьне, Дугъри кас пашман женни гьич? Н. Сам. Гаф атайла, рахан герек. Синоним: хийирсуз.

ФАЙДАСУЗ нар. файда авачир гьалда. Жегьил йисар гьакI файдасуз ракъурна... М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша.

ФАЙДАСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера файда авачир гьал.

ФАЙДАСУЗВИЛЕЛДИ нар. файда авачир гьал хас яз. Синоним: файдасуздаказ.

ФАЙДАСУДАКАЗ нар. файла авачиз. Синоним: файдасузвилелди.

ФАЙДАЧИ т. б., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра масадав буржуна пул вугуналди вичиз хийир къачудайди. Синоним: селемчи.

ФАЙТУН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIанар квай къав алай улакь. Ада вилер ахъайна килигайта, папа вич файтунда акьадарна тухузва Ф. Душман авай чIулав файтун, ЦIай яна, куз кIанда заз. Ф. Кьуд пад балкIанар, файтунар, фургъунар, арабаяр я. Гь. Къ. Четин бахт. Амма файтун гьазур хьана гъенелла. М. Б. Зун ва Наполеон.

ФАЙТУНЧИ сущ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра файтун гьалзавайди. Нагагь пакамахъ фад рекьиз экъечIзавай файтунчи тахьанайтIа, рекьел тIакъана рекьидай. А. А. Пад хьайи рагъ.

ФАЙТУНЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера файтунчи тир пешекарвал.

* файтунчивал авун гл., ни файтунчи тир пеше кьилиз акъудун.

ФАКТ урус, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ри, -ра гьакъикъатда хьайи, авай кар. Чаз анжах са факт -Сулейман азербайжан чIалал шиирар туькIуьриз чалишмиш хьун ва и кардин метлеб - къейд ийиз кIанзава. И фактуни шагьидвал ийизвайди ам я хьи, Сулеймана шаирдин везифа гзаф чIехиди ва гегьеншди яз гьисабзавай. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар.

ФАКУЛЬТЕТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вузда кьилин чирвал гудай тайин илимдин рекьин хилерикай сад. Физулиди 1979 - йисуз Хъуьлуьдрин юкьван школа кьизилдин медалдалди акьалтIарна. 1980 - йисуз МГУ-дин философиядин факультетдиз гьахьна. ЛГ.2004, 15. VII.

ФАКЪИР кил. ФАГъИР.

ФАЛ¹ фу существительнидин чкадин II падеждин форма. Кил. ФУ.

ФАЛ² араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ори, -ара: шаклу ва я къвезмай крарикай хабар гун яз лугьудай гафар, ийидай меслятар. - Я гуьзелрин гуьзел, фалуни ви рикI шаддай хьсан хабар гузвач. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса.

* фал вегьин гл., ни низ гележег чирдай кхьинар кIелун ва я шартIар ахтармишун. - За адав, - лагьана савдагардин папа, - фал хъивегьиз тада, за адав заз дуьаяр кхьиз тада. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса.

ФАЛАКАТ араб, т-б, сущ.; хаталу дуьшуьш. Гуьзел майдин и йикъара Жамала кIвалахзавай шегьер тIебиатдин фалакатдик акатна - чилер къарсуник шегьердин гзаф кIвалер чкIана. К., 1988, 14. ХII. Лугьуда хьи, ихьтин дуьшуьшра тIебиатни перт хьана акъваздач, адан фалакатар бул жеда. Гьак хьунни авуна: йифиз цавари къукьрумар ийиз, гужлу цIайлапанар ягъиз ахьтин юргъ къвана хьи, хуьруьн вилик квай къацу махпур хьтин векь экъечIнавай къая юргъади къачуна, агъадалди тухвана... К. К. Ам зи хайи диде я...

ФАЛЧИ прил. гележег чирдай. Ева фалчи папан патав фена. X. Шайдабегова. Ева Браун.

ФАЛЧИ туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гележег чидайди.

ФАЛЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фалчи тир гьал.

ФАЛЧИВИЛЕЛДИ нар. фалчивал кьиле тухуналди.

ФАЛУЖ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нервийрин система чIур хьуникди бедендин тайин са пай гьерекат ийидай мумкинвиликай магьрум хьунухь.

* фалужди ягъун гл., вуж нервийрин система чIур хьуникди бедендин тайин са пай гьерекат ийидай мумкинвиликай магьрум хьун. Намусди акIажарнавай итим фалужди яна, адавай са гъил кIусни юзуриз жезмачир. З. Ф. Буьркьуь темягь.

ФАМиЛИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, яйри, -яйра са кас масадбурукай чара авун паталди адан хсуси тIварцIихъ акалдай тухумдин тIвар. [Зарлишан]. На гьакI лагьайтIани, руш види я. Адал ви фамилия ала. Ша вун ахмакь жемир. Вири республика вал хъуьреда. [Али]. Лап хьухь! За и сир садазни чирдач. Н. И. Гьакимрин папар. - ТIвар фамилияни зиди я. Жендек, акунарни зибур я. КIусни амачир зун я. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед.

ФАНА¹ араб, прил. алатна фидай, манасуз, амукь тийидай. Фана я вун, дуьнья, садазни тахьай... Е. Э. Дуьнья, гьей! И дуьнья са фана багъ я... Е. Э. Эмина вич рекьидайла лагьай чIал.

* фана дуьнья сущ. амукь тийидай, алатна фидай, дуьнья, уьмуьр. Фана дуьньядлай фейила, Рагьмет жигъич квез кьейила... Е. Э. Фитнекар къарийриз. Фана дуьньяда гъам чIугваз Йикъар йифер гьикI акъудда? Е. Э. Дустариз.

ФАНА² шиир, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра амукь тийидай, пуч жедай дуьнья, уьмуьр. Эй, Рабби, Худа, Вун гьахъ язава, гьар сад фанада Ваз аквазава. Е. Э. Пагь, чи уьмуьрар. Вун такIан кас жедач фанада... Е. Э. Мубарак Исмаил

ФАНАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фана тир гьал. Сирлу гьиссерин есирда гьатнавай адан мефтеди исятда аннамишзавайди дуьньядин фанавал я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ФАНУС фарс, куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри; -ра мичIи йифиз куьчеда нафт куналди экв гудай алат. Синоним: фонарь.

ФАР фу существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ФУ.

ФАРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра машиндин вил. Садлагьана хъуткьумрайла, машин чкадилай юзана, авахьиз башламишна. Авахьна, ламран къвални ягъна, клубдин къвалахъ галай шалманда акьуна. Катна фена килигайла, эрчIи патан фараяр руг-руг хьанвай. М. Б. "Жигули"

ФАРАКЪАТ || ФЕРИКЪАТ араб, сущ.; -ди. -да; - ар, -ри, -ра арадал гъанвай архайинвал, къиж авачир, къулай гьал. Гила ви таяр мехъерар авуна ферикьат жезва, вун лагьайтIа кисна акъвазнава. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. ☼ Словарра фаракъат кьабулнава, кхьинра ферикъатни гьалтзава.

* фаракъат авун || ферикьат авун гл., ни вуж гл., ни вуж 1) кьулай гьал тешкилиз куьмекун, динжарун. 2) куьч. сурук кучудун. Са чи районда 40000 кас и сергьятди уьмуьрлух "залуквиле " кьазва: абурун азадвал, - мел-мехъер, кьейиди фаракъат авун, ксун-къарагъун, чуьлдиз фин-хтун, саки хсуси вахтни - сергьятдин сагьибрин гъиле жезва. ЛГ, 2004, 26. VII. Ада [С. Сулеймана. - А. Г.] вичин дуст Салигьов Гьажимерзедин гъилерал чан ганай ва ферикъатни авун адал тапшурмишнай. Ш. Шабатов. Сулейманан сур ва гуьмбет || ЛГ, 2004, 12. II. Синонимар: секинарун, фаракъатун.

^* фаракъат хьун || ферикъат хьун гл., вуж 1) жув жуваз динж хьун, архайин хьун. Ана кIарасрал тахтаяр эцигна авунвай скамейкайрал жемят фаракъат хьайила, деминин тамадади халкьдин тIварцIихъай Тагъирани адан кайвани Гуьлуьшана кьуьл авун тIалабна. ЛГ, 2004, 21.II. "Гила зи рикI ферикъат хьана, мад иниз, гила ханарикай хкведай кас амач. Ханарикай чун секин хьана". Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Халкьар ксудай вахт я. Заз килигна куьнни ферикъат тахьана ама. А. А. Пад хьайи рагъ.... студентар поездда акъахна, гьарма вичин чкадал ферикъат хьана. ЛГ, 1992, 31. X 2) кечмиш хьун.... йисар хквезвай, абурун вилерикай чпин гьеле кьепIера амай куьрпейрин ва фадлай хуьруьн сурара ферикъат хьанвай багъри ксарин къаматар карагзавай; А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: динж хьун.

ФАРАКЪАТВАЛ ||ФЕРИКЪАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фаракъат||ферикъат тир гьал. Абур питав агакьайла, къужадин руьгьдин ферикъатвал квахьна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ФАРАКЪАТВИЛЕЛДИ нар. фаракъатвал аваз. Синонимар: секинвилелди, секиндаказ, секиндиз, фаракъатдаказ, фаракъатдиз.

ФАРАКЪАТДАКАЗ нар. фаракъат яз. Синонимар: фаракъатвилелди, фаракъатдиз.

ФАРАКЪАТДИЗ нар. фаракъат яз. Синонимар: фаракъатвилелди, фаракъатдаказ.

ФАРАКЪАТУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фаракъат авун, фаракъат тавун, фаракъат тахвун, фаракъат хъийимир кьейи кас сурук кутун. Дидедиз цIуд аял хьана. Бубадал чан аламаз ругуд велед фаракъатна. Дидеди чаз мукьвал-мукьвал тикрардай: "Зун рикIяй ругуд тIеквен акъатнавай диде я, балаяр". Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. А чIавуз гуьмбетдал «Инал Сулейман фаракъатнава» лагьана кхьенвачир. Ш. Шабатов. Сулейманан сур ва гуьмбет || ЛГ, 2004, 12. II. Синонимар: кучудун, секинарун.

ФАРАС нугъ., сущ. балкIан (шахматрин фигура).

ФАРАШ туьрк, прил. адетдин гьалдилай фад арадиз атанвай, фад еке хьанвай. Фараш бацIи хьиз къудгуниз хкадарзавай адан бурма цIвелер, далудилай куьрснавай... З. Э. Булахдал. ВикIегь чубанди ягьизвай уьфтер. Фараш кIелери ийизвай кьуьлер. Дере-тепе дуьзмиш хьанвай цуькверив. З. Э. Рамзият.

* фараш авун гл., ни-куь вуч фараш гьалдиз гъун. Накь къвайи марфади акваз-акваз векьер фараш авуна.. Р. Синоним: фарашун.

* фараш хьун гл. хъсан еридиз атун (еке жедай затIар). Рагъ акурла, фараш жедай цуькверай, Гьуьл хьиз гегъенш берекатлу никIерай, Дарман патал ишлемишдай векьерай Сагърай, сагърай зи ватандин тIебиат. Ш-Э. М. Сагърай ТIебиат. Хъсан аявал ийизвай къелем фараш жеда. 3. Э. Кьве фронтдин командир. Хуьруьн кьилихъ галай магьсулар фараш тир. 3. Э. Булахдал. Жегьил багъдин гьални хъсанзава, вири къелемар фараш я. ЛГ, 2004, 26. VII.

ФАРАШВАЛ сущ.; -или, -или; -илер, -илери, -илера фараш тир гьал. Фермадал атай парторганизациядин секретарь Къурбан вакIарин фарашвал, Эслидин кардин устадвал акуна гзаф шад хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Фарашвал, рангарин атирар Чилевай игитдиз савкьатна... А. С. Беневшайри кьве сеферда...

ФАРАШДАКАЗ нар. фарашвал хас яз. Синоним: фарашдиз.

ФАРАШДиЗ нар. фараш яз. Умудрин тум хкаж хьурай фарашдиз... А. С. Къуй дуьньяда гзаф хьурай мехъерар... ЦIи за цайи никIеравай къаз ЭкъечIнавай фарашдиз... А. Ал. Рагъ ва рикI. Халкьдин манийрал, милли авазрал гзаф рикI алай Зулейхадин бажарагъди, ашукь Гьажидиз гъуьлуьз фейила, мадни фарашдиз цуьк акъудна. К. К. РикIе мани авайбур. Синоним: фарашдаказ.

ФАРАШУН гл,. ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фараш авун, фараш тавун, фараш тахвун, фараш хъийимир фараш тир гьалдиз гъун. Синоним: фараш авун.

ФАРКЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара сад-масадаз ухшар туширвал. Эминан девирдинни гилан лезгийрин девирдин арада гзаф фаркь ава. М. Шагьабудин. Эминни Эминан устадвал. Агъсакъал хьуй, аял хьуй, Фаркь авай туш, итим я... А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Са фаркь ава: зи лирический герой датIана СиратIалдин муькъвелай физва. А. Ал. Автордин патай. А. Ал. Са къужах нурар. Ихтилат мажибдикай фейила, хълагьин. Москвада троллейбусдал кIвалахзавайданни чи водителрин дуллухдин арада еке фаркь ава, ЛГ, 2003, 13. ХI. Синоним: тафават.

* фаркь тун гл., ни кьве ва я са шумуд касдиз, затIуниз сад хьиз къимет тагун. Фаркь тутуна гада бегдив тайнайтIа... Е. Э. Девран, гьей!

ФАРКЬЛУ прил. сад масадаз ухшар тушир.

ФАРКЬЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера сад масадаз ухшар туширвал. Синонимар: тафаватвал, чаравал.

ФАРМАН фарс, куьгь., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра къанун яз кьабулнавай къарар. Эвер гана эллериз, Акъудна фарман: За пайзава, хъуьрериз, Хазина жуван. А. Ал. Ахвар.

ФАРС: * фарс чIал сущ. Ирандин халкь рахадай чIал. Сулейманан шиирра са кьадар фарс ва араб чIаларин гафар аватIани, адаз я фарс чIални, я араб чIални чидачир. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Мисал яз, паб, гъуьл, руш, стха, свас, шак алачиз, лезги гафар ятIа, ими, эме, буба, дах, бах, бажи - азербайжан, хала, халу - фарс, хва - урарт, вах - хинди чIаларани авайбур я. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. Зигьинлу Эмина са кьадар илимрай чирвилерихъ галаз араб, туьрк, мумкин я, фарс чIаларни чирна. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

ФАРСИ сущ. гилан Иран гьукуматдин кьибле пата, Персидский заливдин къерехар тирвал экIя хьанвай чкаяр. Ихьтин шив жеч Дагьустанда, Фарси, Ямен, Туркестанда... Е. Э. БалкIандин тариф.

ФАРТАР нугъ., сущ. цирицIар.

ФАРУКЬ араб, прил. секин. Мергьяматсуз яз элдиз куьн такурай, Уьмуьр фарукь, гьаким, мугьман рикIел гъваш. Е. Э. РикIел гьваш.

ФАРФАЛАГ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьавадин гьерекатди элкъуьрдай тадарак. Кьуна зун къужахда... Элкъуьрна зун фарфалаг хьиз... А. Ал. Дустуникай баллада. - Зи купулри къал къачунва, - лугьуз накь кьецIи авур Алирзадин чIехи папакай гарун фурфалаг хьанвай. З. Э. Муькъвел гелер.

ФАРФОР у рус, сущ.;.~ди, -да; -ар, -йри, -ара кIеви чеб ва маса материалар акадарна махсус жуьреда гьазурнавай лацу рангадин кIеви материал. Фарфордин къапар гзаф багьа жеда. Р. Синоним: чини.

ФАСАГЬАТ араб, ктаб, прил. образлу, михьи. Фасагьат рахунрихъ гьамиша михьи фикирар жедач. Р.

ФАСАГЬАТВАЛ ктаб, сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера михьивал (рахунрин, чIалан). Абурун [Ленинан, Сталинан. - А. Г.] рикIерин чIехивал ва михьивал, акьулдин гегъеншвал ва деринвал, къилихрин гуьзелвал ва мердвал, мецерин фасагьатвал ва зиреквал, зегьметчийриз абрун мукьвавал ва азизвал, вири халкьдин патай абуруз авай муьгьуьббатдин вири деринвал къалурун патал шаирди вичин вири гьунар..., жавагьирар хьтин гафар жугъуриз хьана. М. М. Гь. ЧIехи шаир.

ФАСАГЬАТВИЛЕЛДИ нар. фасагьатвал хас яз (рахунриз, чIалаз). Синонимар: фасагьатдаказ, фасагьатдиз.

ФАСАГЬАТДАКАЗ нар. фасагьатвал аваз. (рахунриз, чIалаз).... ам гагь митинграл, гагьни жемятдин кIватIалрал фасагьатдаказ рахазва; Ф. Асланова. Сад лагьай лезги роман-трилогия. Синонимар: фасагьатвилелди, фасагьатдиз.

ФАСАГЬАТДИЗ нар. фасагьат яз. Адаз (Алкьвадар Гьасан эфендидиз. - А. Г.) дуьньядин халкьарин ирид чIал лап фасагьатдиз чидай, Дагъустандин халкьарин вири чIаларал ам рахадай. ЛГ, 2004, 26. VII. Чна шаирдин поэма фасагьатдиз кIелзавай сесер лентиниз къачунай. А. Къ. Шаирдин экв. Синонимар: фасагьатвилелди, фасагьатдаказ, фасагьатлудаказ.

ФАСАГЬАТЛУ прил. михьи тир.

* фасагьатлу авун гл., ни вуч михьи авун, михьи тир гьалдиз гъун. Дегь чIаварилай кьил кутуна, маса халкьари хьиз, лезгийрини хайи чIал, аманат хьи, хвена. "Самур" газ., 2005,25.II.

* фасагьатлу хьун гл. михьи тир гьалдиз атун.

ФАСАГЬАТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера михьивал, къенивал (рахунрин, чIалан). Лезги чIал чIурна, адан къенивал, фасагьатлувал вилив хуьн тавуна рахадай инсанар акурла, зи рикI тар жеда. С. К. Редактордин гаф. "Самур" газ., 2003, 27. IХ. Синоним: фасагьатвал.

ФАСАГЬАТЛУДАКАЗ нар. фасагьатлувал хвена. Сересдаказ, фасагьатлудаказ рахун илим я. С. К. Редактордин гаф. "Самур" газ., 2003, 27. IХ. Синоним: фасагьатвилелди, фасагьатдаказ.

ФАСАД араб, сущ къалмакъал гвайди, чуьруькчи, гьуьжеткар. Вуна хиялна: дуьньяда Угъри, фасад жеч лагьана... Е. Э. Вирт квахьайдаз. - Аллагьди бала гайи фасад! - лагьана, гьажи Мурсал, гьарай акъатна, тадиз салават гъана, теспягьар чIугваз эгечIна. А. И. Самур. - Агь, сагърай, аялар, игитар гьар сад! Ам вуж хьуй ислягьвал такIандай фасад! И. Гь. Мегьамед халу.

ФАСАДВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера диндиз, адетриз акси, чIуру ниятар авай гьал. Ажал пайиз, жаллатIар яд чилерин Атана чал ийиз чапхун, фасадвал. А. С. Веси. Дуьньяда дарвилер, мишекъатвилер, фасагьатвилер икьван артух жезвайла... ЛГ, 1992, 25.II.

ФАСИКЬ фарс, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) дишегьлийра вил авайди. А фасикьдин кьил чIур хьанвайди я. Адан чIалахъ югъун герек туш! А. И. Самур. Паб кIвалеваз, и фасикь физ, йифда чара ракIаррихъ. Факъир хзан муьгьтеж хьанва йифен секин ахваррихь. М. Ж. Жуваз туьнбуьгьар. 2) умуми адетар, къайдаяр чIурдайди. Эвел фасикь яхулару чIурна къеле, еке пару... Е. Э. Наиб Гьасаназ. Я кIвал къени хьайибур а Къурчи лугьудай фасикьди михьиз халкь кьиляй акъудзава. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ФАСИКЬВАЛ сущ фасикь тир гьал. Гъейрид яр кьамир вуна дуствиле, Ви фасикьвилин гъам сагьиб я, гьелбет. Е. Э. Эй, дели дивана

ФАСЛИ кил. ЭВЕЛ.

ФАТИГЬАГЪ! араб, межд. кьейи касдиз дуьа ийиз теклифдайла, лугьудай гаф.... фекьиди "Фатягь" лугьудай гафар япариз Ван хьанвайтIани, кIелзавай дуьани и арада адан рикIелай алатнавай.

ФАХРА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра динэгьли, диндикай суьгьбетардайди. Пачагьди везирарни, векилар, фекьиярни фахраярни - вири кIватIна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Гагь фахради, зи вах, кьимет гуда чаз, Гун чи тIвар каламра къун гунагь я. П. Ф. Эхир кьимет.

ФАХРАЧИ¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра фахра инсан,

ФАХРАЧИ² прил. фахрачи тир. Хабар нивай гун? Жамидин арачи, хуьруьн фахрачи Мейрихан къаридвай. З. Э. Муькъвел гелер.

ФАСОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра парталдин, кIвачин къапарин кIалуб(ар). Санлай къачурла, за вири 55 жуьредин чекмеяр цвазва, абурукай 22 фасондин авторни, лугьурвал, зун я. ЛГ, 2004, 15. VII.

ФАШАЛ араб, прил. кьве чин алай, масадбур алцурариз алахъдай. Фашал фекьидивайни фасад къуншидивай Аллагьди хуьй! Ф.

ФАШАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илер, -илери, -илера кьве чин алай, масадбур алцурариз алахъдай гьал, амалар. Са тIимил вахтунлай ам ва адан патав акъвазнавай инсанар, садакьа пайзавайдан фашалвили мягьтел авуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Эфенди стхадихъ галаз ихтилат, суьгьбет авурла, ам фашалвал рикIи кьабул тийидай кас тирдини чир хьана. ЛГ, 2003, 13. XI. На лугьуди Вагьаба йифен вакъиадин бинейра фашалвал кьатIанай, на лугьуди адаз маса, генани виниз тир гьакъикъат ашкара я... З. Ш.

ФАШАЛВИЛЕЛДИ нар. кьве чин алай, масадбур алцурариз алахъдай гьал, амалар хас яз. Синоним: фашалдаказ.

ФАШАЛДАКАЗ нар. кьве чин алай, масадбур алцурариз алахъдай амалар хас яз. Синоним: фашалвилелди.

ФАШИЗМ урус, сущ.; -ди, -да са миллет масадбуруз акси ийидай, чувудриз акси тир кьайдадал бинеламишнавай политикадин къурулуш. Куьгьне девирдин вагьшивилери ивадал звал гъайи шаирди сифте вичин дерди-баладикай шикаят ийиз, яшайишдал наразивал къалурна, ахпа кулакринни фялейрин кьамал лаш илигна, гуьгъуьнлайни фашизмдин жаллатIриз цIай гана. А. С. Хуьруьг Тагьвр.

ФАШИСТ уруе,. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра самиллет масадбуруз акси ийидай, чувудриз акси тир къайдадал бинеламишнавай политикадин къурулущдак къуллугъчи. 1941 - йисан гатуз фашистрин Германиядихь галаз башлашишай Ватандит ЧIехи дяведи цицIигъвийрин яшайишдиз, майишатдиз тежер кьадар еке зиян гана. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Ина аэродромни фашистри Советрин Союздал вегьедалди са варз вилик эцигнай... ЛГ, 2004, 26. VII. - АкI ятIа, а вирус лугьудайди халис фашист я ман? - хиялри тухванваз лугьузва Абаса_г терг авун чарасуз тирди лагьайдини рикIелай фена. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ФЕВРАЛЬ урус,. сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра январдилай гуьгъуьнин мартдилай виликан варз. Вузра февралдгт сифте кьиле, школайра январдин сифте кьиле каникулар жеда. Р.

ФЕЙЖАН араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра гъили кьадай тум галай, сив ачух, яд, чай цадай къаб. - Хъухъ, - гьарайна ада, - кьегьал жаванар, И яргъал рехъ элкьуьра квез деминиз. Вичини кьаз хкажзавай фейжанар, Акъатзавай гьар ссферда кефиниз. М. Б. Веси. Ацукьнава чун вири са къажгъандив, Пай авунва чаз къапарни фейжандин. П. Ф. Рубаияр. Хци хкай базардай Пай кIандачни дидедиз? Суса цайи са фейжан Чай кIандачни дидедиз? Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур.

ФЕЙИ¹ фин глаголдин причастидин форма. Кил. ФИН.

ФЕЙИ² прил. алатай, гьакъикъатда амачир. Гъил ченедик кутуна ацукънавай адан вилерикай, кинодин экрандай хьиз, вичин фейи уьмуьр карагзава. А. М. Киф атIайди. Синоним: алатай. * вичелайни фейи.

ФЕКъИР кил. ФАГЪИР.

ФЕКЬИ суш.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мискIиндин къуллугъчи. Фекьиди ийизва мурмур: - Гъуцар рикIел гъваш. Амма лукI жедай туш Марин -Муьгьуьббатдин сим. А. С. Саяда лугьузва мани. Вичиз талукь келимайрин ван хьайи фекьи, шадвиляй кичI акатай хундуз хьиз, хъуткьунна, гъарай акъатна, рахана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* фекьи-фахра рах., сущ. динэгьли къуллугъчияр. Гила хабар нивай гун. Хабар мад руш квахьнавай Хинкар пачагьдивай. Мад ада вичин фекьи-фахрадиз, назир-везирдиз эвер гана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. - Хъсан алукIун-хутIун алалда, - лугьуз, ихтилатар ийидайла, кулакар, фекьи-фахраяр абурал хъуьредай. А. Ф. Риза.

* фекьидинди дуьа кIелун я мисал кардин нетижа адав гвайди туш' манадин мисал. Бес! Вуна гьикI фикирзава? Фекьидинди дуьа кIелун я. Т. А. Зун куь арада.

ФЕКЬИВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера фекьидин пешекарвал.

* фекьивал авун гл., ни фекьидин къуллугъ кьиле тухун. Уружа эхиримжи вахтара фекьивални ийизвай. С. М. ЦицIигъ-наме. Гьа икI, бубади са кьве вацра кьван фекьивал авуна. Ахпа Хуьруьгрин жемятди халисан, имамни акуна. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Синоним: фекьивалун.

ФЕКЬиВАЛУН рах., гл., ни; -да, -на; -из, -зава; фекьивал авун, фекьивал тавун, фекьивал тахвун, фекьивал хъийимир фекьидин пеше кьилиз акъудун. «Чи хуьруьн фекьи рагьметдиз фейила, хуьре фекьивализ кIандай садни хьанач, халудин. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: фекьивал авун.

ФЕЛеК араб, шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Худа. Вун Фелекди ширинна заз... Е. Э. Бахтавар. Айиб вид туш, зи кар чIурай кас ава, - Нубатлу гьам я Фелекди кудайди. Е. Э. Гуьзел яр. Вакай са чара, я фелек! - лагьана буршижув балкIандин едег кьуна вацIа гьахьна. З. Э. КУТВ-диз фена. Синонимар: Аллагь, Халикь, Гъуцар.

ФЕЛЬЕТОН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра политикадин, илимдин ва я майишатдин рекьяй са месэла авай чIуру гьалдикай кхьенвай макъала. Азербайджандин шаир Мирзе Аликбер Сабир фельетонар кхьидай устIар тир. И. В. Чирхчир. Зи хайи халу Багьадина, Къардашан хци, шиирар, фельетонар яратмишдай. Гь. Къ. Мерд Алидин мани.

ФЕЛЬЕТОНИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра фельетонар кхьидайди.

ФЕНА, ФеНАЙ, ФеНАЧ фин глаголдин формаяр. Кил. ФИН.

ФЕНД фарс, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера чIуру къаст. Мельуьнриз хупI фендер ава.., Е. Э. Фитнекар къарийриз. - Яраб, гьайван, гъвечIи чанда, Вахь ахьтин фендер аватIа? С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* фенд(ер) акъудун (кьун, къурмишун) гл., ни низ чIуру къастар арадиз гъун, садаз акси крар ийидай ниятар туькIуьрун. Пис касди заз кьуна фендер. Е. Э. Алагуьзли севдуьгуьм яр. Гъуьрчехъанривай мад вичиз фенд къурмишиз тежедайдак умуд квай ам кьвалан кIаняй кьил хкажна гзаф такабурдиз килигзавай. Ф. Кьве мирг. Хейлин вахт алатна ван-сес амукь тавурла, душманди маса фенд къурмишнавайди ада кьатIана. А. И. Самур. Адани и кардикай кьве патазни хийир жедайвал фенд акъудна. З. Р. Гьажи Давуд.

ФЕНДИГАР¹ фарс, прил. 1) амалар чидай. Амма фендигар дишегьли акьван кIевиз векилдин вилик шехьна хьи, субут ийидай са делил авачтIани, векил гиманлу хьана. А. А. Лезгияр. 2) масад алдатмишдай. Гьич са векьни авай ви яйлахра, Вугудач за фендигар душмандив... А. С. Вилик жерге. Кьуьзуь къари тек сад я вун. Лап фендигар фасад я вун! Гила ахлад, азад я вун, Хъфизмазди, дили хьуй вун! С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: кьве чин алай, ламатI, лугу.

ФЕНДИГАР² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) амалар чидайди. Сурхай бажарагълу сардар хьиз, девирдин крарай кьил акъудиз алакьзавай фендигарни хьана. З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: амалдар. 2) масад алцурардайди, алдатмишдайди. Адан къаст гьар гьилледалди и бейхабар дуьшуьш хьанвай, вичин фикирдалди, чарадан пул, чарада гузвай эрекь кIанзавай фендигарар чпелай алудун тир. М. Садикь. Дуст. Эхирни, фендигардин фикир Бубадал акъвазна ва адаз Даниял кьиникь Бубадал вегьин хъсан акуна. С. Гь. КIири Буба. Синонимар: ламатI, луту, фендигар.

ФЕНДИГАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) алцурарун, тапарар авун. Фендигарвал уьмуьрдин пайдах хьанва... М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша. 2) амалдарвал. Я жанавур.. Эгер ваз гьакьван гишинзаватIа, зи ютурдилай кьулухъай са мадара ая жуваз, - лагьана адан фендигарвал чир хьайи деведи. Къ. Къайибханов. АнтIилан кьин. Душмандин и фендигарвили Надир хандин ивидал звал гъана. З. Р. Гьажи Давуд. Гуьгъуьнлай гьа патарай атай са савдагарди Надир-шагьдиз гьа хуьруьн агьалийрин фендигарвиликай ихтилат авунай. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: ламатIвал, лутувал.

ФЕНДИГАРВИЛЕЛДИ нар. фендигарвал хас яз. - Ажеб хъсан адет тушни? - лагьана Риза-Кьули мирзеди. Белли, гзаф фендигарвилелди кутунвай адет я. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: ламатIвилелди, лутувилелди, амалдарвилелди.

ФЕР¹ йиф существительнидин рахунра ишлемишдай гзафвилин кьадардин форма. Кил. ЙИФ.

ФЕР² фарс, сущ.; -ци, -це; -ер, -ери. -ера 1) са затIунай акъатай хъиткьер. Столдин чинай фер атана. Р. 2) акьализ ахъайда затIунин паярин ара. РикIинив фер туртIа, чарадан кац къведа. Р. Синоним: свар.

* фер гун гл., куь сагъ затIунай хъиткьер акъатун. Муькъуьн са патан цал гьа хандакIдилай ханва ва лап вини кьилиз кьван фер ганва. ЛГ, 2004, 8. VII.

ФЕРЕ сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра верч жедай са йисан цицIиб. Бейдуллагьди вичин цицIибдин хайи кIвач дарман яна кутIунна. Ам сагъ хъхьанатIани, цицIибдикай хьайи фереди пис кьецIи ийизвай. С. М. ЦицIигъ-наме. Фере кIекрез ягъайла сифте уь-уь, АкI жеда, лап чил пад авур хьиз вичи. О. Гьуьсейнов. Бубадин насигьат.

ФЕРЕНГ, ФИРЕНГ фарс, куьгь., прил. Франциядиз, Европадиз хас. Пични хара я, Фиренг чешне я. Е. Э. Алкьвадар Гьасан эфендидин цIийи кIвалериз. Вал гьалтайди, амал чидай вуч фиренг устIар хьана хьи... Е. Э. Дуст Ягьиядиз.

ФЕРЗ араб, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера мусурман диндин рекьяй гьар са касдиз важиби кар, кIвалах, гьерекат. За ийир сад минет ава: Гьам ферз, гьам суьннет ава, гьар гуьзелдин адет ава, - Даим жеч хьи датIана ялгъуз.. Е. Э. Ялгъуз. Заз чир авун ви метлебар рикIевай гьар са чIавуз вал ферз я ви хивевай... Е. Э. Ярдиз. Тарихди рикI хайи халкьди Вич цIийиз халкь хъувун ферз я. Цаву нуьсрет гайи халкьдиз Чилерал бахт жагъун ферз я. А. Къ. Шикилрин кIвал.

* ферз ада авун дин, гл., ни ферз кьилиз акъудун. [Амахан]. ~ Дуьз я, Эфенди. Чал алай ферз ада ийиз, чун гьар гьи вахтунда хьийитIани гьазур я. Гь. Гь. Колхоз. Ферзер ада ийиз чирдай Афи гьалал хушвилелди гуда за ваз, азиз хва. Х. Къ. Хцин сефер. Сулейманалай вилик хьайи шаирри, месела, Етим Эмина ва Сулейманахъ галаз са девирда хьайи шаиррини, месела, Ахцегъ Гьажиди, Хпеж Къурбана ва масабуру, шумудни са шиирдалди Аллагьдин, пайгъамбаррин тарифар авуна, жегьеннемралди кичIарар гуз ва женнетралди, гьуьриперийралди шакьлу ийиз, диндин ферзер ада авуниз эвер гуз хьана. М. М. Гь. Халкьдин шаир.

ФЕРЗЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера шахматрин фигура.

ФЕРИКЪАТ кил. ФАРАКЪАТ.

ФЕРЛИ || ФЕРЛУ туьрк, прил. 1) гьар са кардиз фикир гудай. Адан папаз, хендеда хьуналди, ферлу итимар гьат техйиз, кичIезвани? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Халкь патал я, гьазур я зун Ийиз ферлу кIвалахар. М. Салахъ. Зи халкь - зи девлет. 2) хъуьтуьл хесетрин. Синоним: акьуллу. Антонимар: ферсуз, акьулсуз.

ФЕРЛИВАЛ || ФЕРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, илера ферли тир гьал. Анжах чинай чир жеда ваз ферлувал Винел патай метлеб квачир гафунин. А. С. Лезги чIалан аламатар чIехи я. Адетдин шартIара мегер викIегьвал, ферлувал, адалатлувал, къанажагълувал къалурун тIимил важиблу месэлаяр яни? М. Ж. Сад хьайила рикIер чи... Антоним: ферсузвал.

ФЕРМА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьайванар хуьзвай чка. Ярагърин колхозда районда виридалайни тIвар-ван авай верчерин ферма ава. И. В. Чирхчир. Агъадхъай вацра нур гузвай яру. Ферма галайнихъ зверна абуру. А. Мут. ВикIегь Расул. Вердидин векьяй хьанвай еке маркв фермадин патав хканва. З. Э. Муькъвел гелер.

ФЕРМЕР сущ.; -ди, -да'; -ар, -ри, -ра хуьруьн майишатда масадбурни желбна кIвалах идара авуналди гелир хкажзавайди. Сад я къе рэкет, муькуьдни фермер... М. Ж. Чунни икI рекьич, ИкI, алатай йисуз фермерди Багъдай ирид тонн ичер вахчуна. ЛГ, 2004, 16. ХII.

ФЕРМЕРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера гьайванар кутуналди, хуьналди дуланажагъ хкаждай пешекарвал.

ФЕРМЕРВИЛИН прил. фермервилиз талукь. Йисалай-суз гьайванрин кьадар артухарзавай абуруз бес кьадар алаф гьазурзавай, райондин экономикадик аквадай хьтин пай кутазвай кооперативар, лежбервилинни фермервилин майишатарни артух жезва. ЛГ, 2004, 15. VII. Алай вахтундани чи агъсакъал фермервилин майишатдин руководитель я.. ЛГ, 2005, 14. VII.

ФЕРСУЗ туьрк, прил ийидай крарин эхирдиз, нетижадиз фикир тагудай, вафалувал авачир. Са варз идалай вилик гьа и эмиррин куьмекдалди Надира яргъал девирда Ирандиз шагъвал авур сефевийрин эхиримжи бажарагъсуз ва ферсуз шагь Тегьмасиб тахтунилай вегьена, ам Сабзавар къеледа дустагъна ва гьана адан вилер акъудиз тунай. З. Р. Гьажи Давуд. Эхь, за, Диде-чили ферсуз лезгидиз Лезги тIварни гьарам хьурай лугьузва!» К. М. Ахварайни. Вуна лагь, гьалт тавурай итимдал ферсуз, кфир дишегьли. Акьулсуз, фитнечи дишегьлиди хайи хва-руш буба дидедал, стха стхадал элкъуьрда, гьич са карни арадал алачиз, итимдин кIвал чIурда. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Антоним: ферлу.

ФЕРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера ийидай крарин эхирдиз, нетижадиз фикир тагудай гьал, вафасузвал. Антоним: ферлувал.

ФЕРЯД сущ, куьгь., инал: аксивал авун, акси хьун. Душмандин зарбайриз эслягь феряд тийиз Уьмуьрдин чIехи пай дустагъра ктIанай. А. Ф. Инкъилабчидин кьиникь. Чилер-цаварни феряддал атана, Вагь! Гунагьсуз кьве къагьриман кана!. А. Ф. Саккони Ванцетти.

ФЕРЯДУН гл., ктаб., куьгь., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; феряд авун, феряд тавун, феряд тахвун, феряд хъийимир аксивал авун. Килиг вун, вуч лугьузватIа а касди, ЦIай кьуна куз ( а)вай рикIяй гьарагъиз, Лепе ягъиз цавара къати ванци, Аман, стха,... стха лугьуз, ферядиз. А. Ф. Саккони Ванцетти.

ФЕС туьрк, сущ.; -ди, -да; ~ар, -ри, -ра кьилел алукIдай, вичихъ курквачI галай пуд пипIен затI Вун квекай рахазва, Агьакшид хва? - жузуна нез-хъваз ацукьнавай вахтундани, гьич нянизни литин фес хтIун тийидай Къембера. А. А. Лезгияр. Сада пелез чIугвазва фес, Садан гиниз аватна кур. П. Ф. Гар. Садни авач начагъдиз, - Туна хъуьтуьл, секин мес, ЭкъечIнава кьучагъ хьиз, Кьилел алаз литин фес. А. Ал. ЦIийи йис.

ФЕСЛИ туьрк, прил. вахт тир, сезон тир.... гатфарин лап фесли вахтунда хуьруьн агьалийриз ийидай кIвалах авач. ЛГ, 1992, 5. V. Къе гатун фесли вахтунда са хали 100 манатриз акъатнава. ЛГ, 1992, 5. IХ.

ФЕСТИВАЛЬ урус, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра искусстводин рекьяй агалкьунар къалурдай шадвилин мярекат. И фестивалдин метлебдикай конкурсдин жюридин председатель; РФ-дин искусствойрин лайихлу деятель Мегъамед Гьуьсейнова хъсандиз лагьанва: "Эхь, нубатдин фестиваль-конкурсни суваринди я...» М. Ж. Сад хьайила рикIер чи...

ФЕЧI нугъ., прил. экуь вили.

ФИД сущ.; -теди, -теда; -тер, -тери, -тера гьайванди вичиз герек амачир руфунай акъуддай затI.... вичин яц тадиз фитерикай михьи ийиз алахъна. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Хуьруьн къваларив гужлу, фид квай салар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Хайи кIвал... Гьамиша фитединни накьвадин ни къведай масан кьеб! Р. Гь. Зи ирид стха. Гилани фид кIулалди акъудзава. К, 1989, 4. XII.

ФИДА, ФИДАЙ, ФИДАЙЛА, ФИДАЙВАЛ фин глаголдин формаяр. Кил. ФИН.

ФИЗ, ФИЗВА, ФИЗВАЙ, ФИЗВАЙЛА, ФИЗВАЙВАЛ фин глаголдин формаяр. Кил. ФИН.

ФИЗИК урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра физикадин илимдай пешекар.

ФИЗИКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьакъикъатда авай затIарин жуьрейрин гьерекатдикай, хесетрикай, кьетIенвилерикай илим.... гьар классда гьафтеда садра алава яз диктантар тухун ва мумкин тир кьван абурун текстер математикадин, физикадин, историядин, ботаникадин ва маса предметрай къачун... теклиф авуна. А. А. Умуд. Геологиядин ва физикадин жигъетдай регион аламатдин жуьреда... екеди я. ЛГ, 2004, 15. VII;

ФИЗКУЛЬТУРА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра бедендин сагъламвал хуьнин меденият. Спортзалда, спортдин майдандал физкулътурадин тарсар бегьерлувилелди кьиле тухудай вири тадаракар ава. ЛГ, 2004, 15: VII.

ФИЗКУЛЬТУРНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бедендин сагъламвал хуьнин медениятдин серенжемар кьиле тухудайди. 14 август физкулътурникрин суварин югъ я. ЛГ, 2004, 12. VIII.

ФИЙИВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Фияр тIвар алай хуьряй тирди.

ФИКИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хиял. Жуван фикир жуван кьиле хьанач таз... Е. Э. Зун атана. Садбру ам [Етим Эмин. - А. Г.] ва адан бубаяр Ахцегь райондин Ялцугърин хуьряй хьунухь къалуриз, масабуру ам Къубадин лезгийрикай я лугьуз, пуд лугьудайбуруни амни, хиналугъ Эмин лугьудай ашукь акадриз, чеб субут тежер бинесуз фикирар арадал акъудзава. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). «Идаз фитне авур кас авани?» - лагьай фикир гьатна адан рикIе. З. Э. Муькъвел гелер.

* фикир авун гл., ни никай-квекай 1) гьакъикъатдин гьалар сад-садав гекъигна, са гьихьтин ятIани къейд авун. «За вуч ийин, вуч тийин», -лугьуз, фикирар ийиз амукьна има. Ф. ЦIицIали. Фикир ийиз килиг чилиз, Акьул жем ая ви кьилиз... С. С. Бендедин рикI хьайитIа дуьз. 2) гъамлу хьун. Фикир мийир, гуьзел суна, Эмин шад я вун акунал. Е. Э. Эмин гада. 3) са тайин кар тамамарун, кьилиз гъун. Къуьнел квар алай рушар акурла, гьейран жемир абурал, гадаяр. Гьаятриз яд чIугуникай фикир ая. С. К. Квар.

* фикир [гьам] чIугун гл., ни гъамлу гьалда гьатун. Женнет либас алукIнавай булахдал Амукьна зун чIугваз фикир, гуьзел яр. Е. Э. Заз булахдал яр акуна. Синоним: фикирун.

* фикир гун гл., ни 1) ни низ-квез са вуж-вуч ятIани авай гьал чирдай алахъунар авун. Сулейманаз тийижир фарс чIалакай акьван рахадалди, абуру шаирдиз лап тIимил хьайитIани чидай урус чIалаз фикир ганайтIа, дуьз жедай... М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Са кардиз мад фикир гун. Са чIалай маса чIалаз гафар кьведайла, абурун мана гафар кьабулзавай чIала я дегиш тахьана амукьзава, я са жизви дегиш хьана. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар. 2) фагьумун. Фикир гайла, и дуьньядин гьисабар заз хиял хьиз я... Е. Э. Гьажимурад эфендидиз. Гила, фикир гайила, бес Селминаз куьн пешедин иеси хьуй?! Велимет фикирлу хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* фикирди тухун гл. вуж са никай-квекай ятIани хиялар ийиз масадбур акван тийидай гьалда хьун. Гьажирамазана садлагъана жаваб ганач. Ам хейлин гагьди фикирри тухвайди хьиз акъвазда. - Я хуьруьнви, зунни фадлай и карди фикирди тухванва, вучдатIани чин тийиз ама. А. И. Самур.

* фикирдик акатун гл., вуж гъамлу хьун. Са шумуд йикъалай юргъун хьана фикирдик акатнавай Мегьамедрасул хуьруьз хтана. А. И. Самур. КIелиз-кхьиз течир вичи гьикI кIвалахдатIа лугьуз, Али фикирдик акатна. А. И. Самур. Дуьздаказ лагьана кIанда хьи, и колхоз хьтин чIехи майишатдиз регьбервал гуз алакьдатIа лугьуз, фикирдик акатнай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

* фикирдик кваз хьун гл. фикир ийизвай гьалда хьун.... зи фикирдалди, Ахцегь райондин руководстводи ихьтин надир устIардиз вичин рикIиз кIанивал кIвалахдай мумкинвилер, тайиндиз лагьайтIа, вичин фикирдик квайвал, Ахцегьа чекмеяр цвадай махсус фирма кардик кутадай вири шартIар яратмишнайтIа, хъсан тир. ЛГ, 2004, 15. VII.

ФИКИРЛУ туьрк, прил. фикирар авай, фикирри кьунвай. Антоним: фикирсуз.

* фикирлу авун гл., ни-куь вуж фикирар авай гьалдиз гъун.... ада агакьарай хабарди ам фикирлу авунай... М. В. Гьарасатдин майдандал.

* фикирлу хьун гл., вуж фикирар авай гьалда гьатун. А мурдар вакIан як икьван ширин жедани? - Мейрихан фикирлу хьана. З. Э. Муькъвел гелер. Гила, фикир гайила, бес Селминаз куьн пешедин иеси хьуй?! Велимет фикирлу хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ФИКИРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле фикирар авай гьал. Антоним: фикирсузвал.

ФИКИРЛУВИЛЕЛДИ нар. 1) фикирар авай гьал хас яз; 2) дикъетдивди; 3) къайгъу(яр) аваз. Синоним: . фикирлудаказ. Антоним: фикирсуздаказ.

ФИКИРЛУДАКАЗ нар. фикир(ар) авай гьал хас яз. Садра Аниятан дидеди, и дуьнья акунвай рехи дишегьлиди, фикилудаказ лагьана.... С. К. Йифен ихтилат. Синоним: фикирлувилелди. Антоним: фикирсуздаказ.

ФИКИРСУЗ прил. фикир(ар) авачир. Антоним: фикирлу.

ФИКИРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле фикир(ар) авачир гьал. Антоним: фикирлувал.

ФИКИРСУЗВИЛЕЛДИ нар. 1) фикирар авачир гьал хас яз; 2) дикъетсуз яз; 3) къайгъу(яр) авачиз. Синонимар: къайгъударсузвилелди, фикирсуздаказ. Антонимар: къайгъударвилелди, фикирлувилелди, фикирлудаказ.

ФИКИРСУЗДАКАЗ нар. фикир(ар) авачиз. Синонимар: къайгъусузвилелди, фикирсузвилелди. Антонимар: къайгъударвилелди, фикирлувилелди, фикирлудаказ.

ФИКИРУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фикир авун, фикир тавун, фикир тахвун, фикир хъийимир 1) гьакъикъатдин гьалар сад-садав гекъигна, са гьихьтин ятIани къейд авун. Фикирна за: яраб ам зи яр я жал? Е. Э. Заз булахдал яр акуна. 2) къейд авун. Экв акурла, адан кьили фикирна хьи, вичин крар туькIуьзва. Акьван пул рушаз вичин яшинда акурди туш. А. А. Пад хьайи рагъ. За фадлай фикирзавайди тир и чи фикир ваз лугьун патал. А. Муграгъви. Ажалдин хура. Синоним: хиялун.

ФИЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ер, -ери, -ера пар ялдай яргъи хуртIум галай, кьакьан буйдин, гужлу гьайван. Филдилай вич кьуна чIехиз, Тежер пурар кIулал эхиз, Рахадай гафар нашиз, Акьул икI дерин жеда кьван. С. С. - За куь пачагъдиз са фил савкьат яз ракъурда. З. Р. Гьажи Давуд.

ФИЛИВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Филер тIвар алай хуьруьнви.

ФИН¹ сущ,; -и, -е; -ер, -ери, -ера недай хъчар экъечIун патал цадай куьлуь тварар. Синоним: тум.

ФИН² гл.; -ида, -ена; -из, -изва; аладвач, -ин, -ирай, -имир; фин тавун, фин тахвун, фин хъийимир 1) вуж-вуч виликди гьерекат авун. Рушани, гьар сеферда гишин хьайила, физ яру калин крчар фитIиниз хьана. Руш югъ-къандавай гумрагь, гуьрчег жез хьана. Ф. Бибихатун. Ибур фенмаз, Малла Несредина ибурун гинибашар кIватIна, цуз вегьена. Ф. Малла Несреддинан кIел. Гуьзел сердиз фена ялгъуз. Е. Э. Ялгъуз. Цел фир рекье кьуд-вадра вун ацукьна. Е. Э. Тумакь яц. Вак квай тахсир - цана тефиз ацукьун... Е. Э. Тумакь яц. Гьич тефейдаз сиягьатдиз Сефердин къадри вуч чир хьуй? Е. Э. Дуьньядикай бейхабардаз. Гила гьикIда, фирла тамуз, Низ минетда мад, Яру яц. Е. Э. Яру яц. [Пейкер] - Чун хъфида, килиг гьа, няниз татана тамир, чун чи кIвале ваз килигиз акъвазда. Геж тавуна ша, чун санал фидайвал. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Хатасузвал таъминарунин мураддалди Иракдин чилелай фин тавун чарасуз я. ЛГ, 2003, 13. XI. 2) вуж низ гъуьлуьз паб хьун. Зун тергна, яр, вун гъейридаз фена хьи. Е. Э. КIани яр. Ваъ, фидач зун акатай са кьачагъдиз!. А. С. Къад чинардин хел. 3) вуж квев малариз чуьлда тIуьн гун, къуллугъ авун. ГъвечIи аял яз, ам келеривни, лапагрин суьруьдивни фидай. К., 1988, 11. ХII. * акьул фин, вач-хъша, вилик фин, вягьтедай фин, гьалдай фин, зегьле фин, кьиле фин, рикIелай фин, хиялдиз фин, шак фин.

* фир-тефир чка сал [дар] авун гл., ни низ залан гьиссерив кьаз тун.

* фир-тефир чка сал [дар] хьун низ залан гьиссери кьун. Фир-тефир чка дар хьанвай Мирим бегди фикирзава. Гь. Къ. Четин бахт.

* фин-хтун гл., вуж Кьилди къачуртIа, герек шейэр къачун патал мукьвал-мукьвал Дербентдиз, Хасавюртпиз физ-хквезва. ЛГ'., 2003, 13. ХI.

ФИН³ сущ.; -и, -е; -ер, -ери. -ера канабдин кьиле жедай, вичик ягълу квай твар. Куь гьахъ вахчу мад сефер фин цайила... Е. Э. Цилингар. - Духтуррин чIалаз яб гана, ада, фин квай ширин калар хьиз, капашдалди гьинавай харар-дарманар нез хьана. Б. Гь. Заз эвера.... шуьшедин балонра туна къуьл ава, чIем ава, вирт ава, фин ава, шекер, тенбек, кьел... П. Ф. Жуван руг.

ФИНАЛ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тайин са рекьяй акъажунар авурбурукай гъалиб хьайиди тайинардай эхиримжи пай. Д. Гьабибовади, М. Яниковади ( А. Джетередин школа) ва С. Маллаевади, Г.: Алижановади ( Ж. Жамалован тIварунихъ галай Дагьустандин художественный училище) сентябрдиз Москвада кьиле фидай конкуредин финалда иштаракда. ЛГ, 2004, 15. VII.

ФИНАНСЛАМИШУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, зава; -а, -ин, -рай, -мир; финансламиш авун, финансламиш тавун, финансламиш тахвун, финансламиш хъийимир тайин са кIвалах, кар кьилиз акъудун патал пул ахъаюн, пул гун. - Программа уьмуьрдиз кечирмишун патал финансламишунин вири чешмейрай 2 миллиардни 288 миллион манатдин такьатар чара авуна. ЛГ, 21.02.2004.

ФИНАНСАР сущ.; -ри, -ра пулунин такьат(ар). Чахъ пешекарвилин ва герек вири парталралди, финансралди, транспортдалди таъминарнавай кьуьлердай ансамбль хьана кIанда. ЛГ, 2005, 7.1 V.

ФИНДИКЬ: * финдикьни акъуд тавун гл., ни са гафни лугьун тавун. Асвараз вуч ятIани лугьуз кIан хьана, анжах Минарата адав финдикьни акъудиз тунач. С. К. Негь.

ФИНИФ сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра са тайин мураддалди гьерекат авун. Рекьяй финиф къадагъа тир, КIантIа къифле, кIантIа ялгъуз, Ф. Шарвилидикай риваят. Элкъуьрна балкIан кьулухьди гьал хъувуна за, белки рехъ какахьнавай чкадал агакь хъувуна, муькуь патахъди финиф мумкин жен. А. Ф. Лянет. Адан къаст хуьре нихъ вуч хъсан партал аватIа, къачуз райондин смотрдиз финиф тир. А. А. Умуд. Уьмуьрдин рехъ текдиз финиф залан я, Тапан дустар гьарма сад са илан я. С. Яман юкъуз чир жеда.

ФИР * фир(фидай)-тефир (тефидай) <чка> сал [дар] хьун гл., нин || низ авай гьалдай экъечIдай рехъ жагъуриз тун тавун (жагъун тавун). - Пачагь, вун сагърай, ви къуллугъчийрилай чун рази я. Дегьекар, налогар чна вахт-вахтунда гуэва, анжах Мастанан гъиляй чаз фидай-тефидай чка дар хьанва. Ф. Къифле-къифле хьана, цавуз хкаж хьайи туьтуькъушри вегьей къванери душмандин кьушундиз фир-тефир тIвек дарна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. - КIвачел къарагъа, фекьи, -лагьана, судьяди фекьи къарагъарна. -Гила кьванни дуьз лагь, тахьайтIа ваз лап кIеви жаза гуда. На и фитне вучиз турди я? Фир-тефир чка сал хьайи фекьи вири хиве кьуниз мажбур хьана. Къ. Къ. Фекьидин фитне. И декьикьада адан рикIелай вири дуьнья алатнавай; адаз аквазвайди анжах, кIуфук регъуьвал квай, фир-тефир чка дар хьанвай Зелфи тир. А. А. Умуд. Ахпа моряк рахана: -Эхь, халаяр Ухшар ава Каспи гьуьлуьн лепейриз - Юмшагъ акваз гъида кьилел балаяр, Фидай чка сал ийида луьтквейриз... А. С. Дишегьли. Малигьат алай чкадилай юзаначтIани, амай рушар туьнтдиз зал акI тепилмиш хьана хьи, абуру заз фир-тефир сал авуна, абуру заз талгьай гаф хьанач. Я. Я. Нурар ва хъенар. Зуьрнедин ван мукьув жердавай Къадиразни Велиханаз кицIерни галаз фир-тефир чка дар хьана. Э. Бабиров. Йифен чинерар. Синоним: кьифрен тIеквенда тун.

ФИРАГЬ || ФИРЯГЬ фарс, прил. са нин-куьн ятIани юкьвалай гьар патахъ гегьеншвал авай. Куьчеярни хъсандиз гьяркьуьзвай. Чиргъ вегьена туькIуьрнавайтIани, ара-ара фирягь лекъверни гьалтзавай, анрай мукъаятдиз къекъвена кIанзавай. Я. Я. Са фурун вакIар. Казармайра бегьем секин хьанвачцр, ДакIаррин гуьзгуьяр тIимил ханвачир, Перемарни гьар патахъ къазуннавай, Фирягь хурар ивидалди асуннавай, пенжекIдин хел галамачир... Х. Т. Дагъустандин баркаллу рухваяр. ☼ 1964 - йисалди фирагь кхьин орфографиядин къанун яз кьабулнавай. Са хузаиндихъ кьакьан буй, фирягь къуьнер, мягькем беден авай Къадирни Велихан лугьудай чубанар хьана. Э. Бабиров. Йифен чинерар.. Синонимар: генг, гегьенш, гьяркьуь, шегьре. Антонимар: гуьтIуь, дар.

ФИРАГЬВАЛ || ФИРЯГЬВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) гьяркьуьвал. Рехъ ханва. Адан гелер, тIамайрин тахтадал хьиз, сад вине, сад агъада аквазва. Юзанвай чкадин фирагьвал, гзаф ятIа, са виш метр я. Гь. М. Хаяр. 2) куьч. гьиссерин шадвал, ачухвал. Гьар са пата шадвал, фирягьвал авай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Синонимар: генгвал, гегьеншвал, гьяркьуьвал. Антонимар: гуьтIуьвал, дарвал.

ФИРАГЬДИЗ || ФИРЯГЬДИЗ нар. гьяркьуьз. Гуьзелханан варар фирягъдиз ахъазвай. П. Ф. Жуван руг. Халикьоврин кIвалерни фирягъдиз, чIехи хизан фикирда кьуна эцигнава. ЛГ, 2004, 28.II. Синонимар: генгдиз, гегьеншдиз. Антонимар: гуьтIуьз, дардиз.

ФИРДАВАЙ нар. гьикьван фейитIани. Фирдавай багълар жезвачир куьтягь. Гуьрчегвилел лап физвай чи темягь. А. Мут. ЦIийи багъ.

ФИРИ¹ . * фири нек прил. чIем хкуд тавунвай нек. Дере ракъинин ишигъди экуь авунвай, гьавиляй а чка фири некIедай чуьхвенвайди хьиз аквадай. А. А. Умуд. Фу гъана. Инал атайди адетдин, са акьван дамах гвачир пакаман тIуьн я. Итимдиз кьве кака, хат дуьдгъвер, са шумуд кIус ниси, кьве куруна аваз чимнавай фири нек. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Адаз вичин сивера фири никIедин дад амай хьиз тир, гьатта цуькIуьнни кваз шириндиз туькьуьнзава. М. А. Гьарасатдин майдандал.

* фири некIеди кайида цуру некIедизни уф гуда мисал герек авачирлани игьтият хуьда, хуьзва манадин мисал. Гила, фири некIеди кайида цуру некIедизни уф гуда лугьурвал, бязибуруз мад чпин зегьметар бада физ кичIезва... Б. Гь. Заз эвера.

ФИРИ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра балкIандин гардандал япар галай патахъай жедай яргъи чIарар. - Хъфена тадиз къада за сиягь И тамавай кьван гьайванрин вири. Ахпа саралай ийиз гьар сиягь, ЯцIу ийида за жуван фири. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ФИРИНГ кил. ФЕРЕНГ

ФИРЛА нугъ фин глаголдикай хьанвай деепричастие тир форма. Кил ФИН.

ФИРМА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра тайин са рекьяй гунин-къачунин кIвалах кьиле тухудай идара. Алай вахтунда Абдулмежида Москвада са фирмада кIвалахзава. Х. Ш. Камаллу, марифатлу, адалатлу...

ФИРСеТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кутугай вахт, легьзе. Вини мягьледай тир туьквенчиди ихтилатдик акахьун патал фирсет ахтармишзавай. А. И. Самур. Чигали яцI квай жендекдин, лацу якIарин кас я. Акурла, хъсан таъсир ийидай, хуш акунар авайди я. Вичел желбдай, фирсет акатнамазди атIудай, гзаф, къуват авайдн я. А. И. Къиргъин. Синоним: момент.

ФИРТI * фиртI авун гл., ни ра гл., ни авахьзавай нер нефесдихъ галаз къенез чгугвадайла, шуькIуь сес(ер) акъудун. - Бес чна вучда, - суалдиз суалдалди жаваб гана ругуд йис хьанвай Муслима, фиртI ийиз нер чIугунивди. 33. Муькъвел гелер.

ФИРЦЯКЬРА кил. ФИЦАКЬРА.

ФИРЧиН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьеле чурун тавунвай фу, афар сачунал ва я хьраз вегьедай махсус кьелечI кьул. ЧIехи бубади бадедиз цIийи фирчин багъишна. Р.

ФИРЯГЬ кил. ФИРАГЬ.

ФИТе сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра дишегьлидин чIарар кIевун патал кьилел алукIдай, вегьедай парча.... сада сив, чанта хьиз, ашдив ацIурдай, садбуру къапара амукьай аш гинерик ва фитедин патарик кутадай. А. Ф. Бубадин веси. - Кьилихъ фите галай дишегьлиди зи гаф кьабул тийин! Гьм... гила за ви дуван маса рекьелди ийида, - лагьана, гьелягь кьуна, ам Халисатан геле гьатна. З. Э. Муькъвел гелер.

ФИТИЛЬ кил. ФИТИЛ.

ФИТНЕ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра масадаз зарар гудай, тахьай ва я авачир ихтилат, гаф. Стхадин паб абурсузвилелди буьгьтенрикни фитнейрик кутур хинен кIвач, са юкъуз балкIандилай аватна, хана. Ф. Буьркьуь темягь. Пеше даим - мекин, фитне, дяве, кьал... Е. Э. Нефсиниз. Гьар са кимел фитне, чуьруьк, ЦIай акатна шумуд хуьруьк. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* фитне авун гл., ни масадаз зарар гудай, тахьай ва я авачир ихтилат(ар), гаф(ар) арадиз гъун. Фитне ийиз зендер яда... Е. Э. Фитнекар къарийриз. - Яб це, НяметI Вун вуч фитне ийиз алахънаватIа, заз лап хъсандиз чида. А. А. Умуд. «Идаз фитне авур кас авани»? - лагьай фикир гьатна адан рикIе. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: фитне тун.

* фитне тун гл., ни масадаз зарар гудай, тахьай ва я авачир ихтилат(ар), гаф(ар) чукIурун. Синоним: фитне авун.

ФИТНЕКАР фарс, сущ., ктаб; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фитне ийидайди. Фитнекардин мез лал хьана дарда хьурай... М. Ж. Зи къаргъиш - зи алхиш. Синоним: фитнечи.

ФИТНЕКАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фитнекар тир гьал. Синоним: фитнечивал.

ФИТНЕЧИ туьрк, сущ., ктаб; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фитне ийидайди. Шак авач хьи, Дуьнья, вун фитнечи я ашкара. Е. Э. Дуьньядиз. Гьа са вахтунда, арсуз, фитнечи дишегьли гьалт тавурай лагь вуна итимдал, ахьтиндавай итим Аллагъди вичи хуьрай... О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Синоним: фитнекар.

ФИТНЕЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера фитнечи тир гьал.... фитнечивилин къундармаяр са шумуд сеферда вични галаз ахтармишна. ЛГ 2005, 49. V. Синоним: фиткекарвал

ФИТНЕЯРУН гл., аспектив, ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фитнеяр авун, фитнеяр тавун, фитнеяр тахвун, фитнеяр хъийимир са никай-квекай чIуру фикирар, гафар чукIурун. Фитнеярна, закай гъибет лагьайла, Гуьнуькъара хьайи кас бес шедачни! Е. Э. Аман, яр. [Мегьамедбег] Лут-эфендидиз зи патай дуьа лагь ва тапшурмиш ая хьи, хъсан кагъаздал кхьена, неченикдиз тавакъу авурай: ибур хуьре фитнеярзавай, восстани авуна, халкь чаз ва Деникиназ акси тербиядалди зегьерламишзавайбур хьуниз килигна, вичини абуруз кьетIи серенжем авурай. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

ФИТI нугъ., сущ.; як недай гьашаратдин чилада амай, ахъа тахьанвай шараг.

* фитI ягъун гл., квез як недай гьашаратдин чилада амай, ахъа тахьанвай шарагар акатун. Синоним: шутI ягъун.

ФИТIИЛ || ФИТИЛЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нафтIадал экв гузвай лампада кудай хъуьтуьл парчадин зул. ☼ Орфографиядин вири йисара (1955-2001 й.) акъатай словарра фитиль къайдаламишнава. "Урус чIаланни лезги чIалан словарда" (1950-й) ва "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" (1966-й.) фитIил кхьенва. Литературный чIалан нугъатрин агьалийри фитIил ишлемишзава.

ФИТIИНУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фитIин тавун, фитIин тахвун, фитIин хъийимир къенез чIугун. Рушани, гьар сеферда гишин хьайила, физ яру калин крчар фитIиниз хьана. Руш югъ-къандавай гумрагь, гуьрчег жез хьана. Ф. Бибихатун. И арада Вагьаб патав гвайтIа, папIрусдин гумни вижевай фитIиниз жедай, амни инал хьанач. Абаса тембекдин ниэдихъ кьарихвал гьиссна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Цуру миже фитIиндайла, ачух жезвай къизилгуьлдин цуьк хьиз, адан пIузарар кIватI хьана гунбучIдиз элкъвезва. М. А. Гьарасатдин майдандал.

ФИТIРЕ араб., куьгь., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра диндин истемишунралди гьар сада масадбуруз гудай затI. ФитIре, зеэр, закат гуда гьар йисуз, Чарадан малдиз темягьвал ийидач, МискIандиз физ капIда гьар жуьмядин къуз, Аллагь, пайгъамбар рикIелай гьич фидач. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

ФИЦАКЬ(РА) || ФИРЦЯКЬ(РА ), (ФИРЦАКЬРА, КУЬРЦЯКЬРА нугъ.) нар. са шумуд югъ инлай вилик. Абуру эхир вахтара лап еке къелетар ийизва. И Нурмета фирцакьра колхоздин малар декьена са тIимил къакъатналда. А. Ф. Газет. - Ваз за вуч лугьун, зун фицякъра жуьмядин юкъуз мискIиндиз фенвай. А. И. Самур. А куьрцякъра квахьай зур гирвенка як сакIани адан рикIелай физвачир. З. Э. КУТВ-диз фена. Фицякьра за газетдай Ахцегърин тежрибадин станциядин крарикай чIехи са макъала кIелна. Б. Гь. Заз эвера. ☼ Орфографиядин словарра фицакь къайдаламишнава. Литературный чIалан нугъатрин агьалийри фицякъра ишлемишзава.

ФИЦАКЬАН прил. са шумуд югъ инлай виликан. Амма фицакьан затI са тIимил хъсан хьанвачир. Т. А. Зун куь арада.

ФИЧIи нугъ, прил. беневш.

ФЛАКОН урус, сущ. -ди, -да; -ар, -ри, -ра шуьшедин ва я ракьун гъвечIи, яргъи-шуькIуь къаб. Бегова мад сефер кIуьд флакон "Париж: " атир гун тIалабна. А. А. Пад хьайи рагъ.

ФЛАН араб твэв.; -да, –да, –бур -буру, -бура са вуж-вуч-вуч ятIани тайинардайла ишлемишдай гаф. - Сагъ хьуй, зун флан Хинкар пачагьдин руш я, и ви сикIре алдатмишна гьана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Гадайри ва рушари са-са гъенел физ лугьудай гафар гилани чи рикIел алама: «Ви кIвалени мелер хьурай, ваз флан касдин мелек ша лугьузва». М. М. Мелер вучиз хъийизмач? Ахпа, абуру заз, фландавай, фландавай вучиз вахчузвач лугьуз бурж тухвай кьванбур вири къалурда. З. Э. Муькъвел гелер.

ФЛОТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьуьле, цава дяве ийидай яракьламишнавай къуват(ар). * гьавадин флот.

ФЛЯГ(А) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жими затI (яд, нек) цадай, хъуьтуьл ва кьезил металлдикай раснавай кьелечI гъвечIи къаб. Квез йикъа гьар садаз са флягадавай, деведин цацар кваз рганвай, яд гуда. Гьам, мадара ийиз, хъухъ. А. Къ. Аскервал башламишай югъ

ФОЛЬКЛОР урус, лит., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) халкьдин мецин (сивин) яратмишунин эсер(ар). Лезги халкьдин тарихдин кьисметри зурба фольклор арадал гьана. А. С. Хуьруьг Тагьир. Фольклордин эсерар халкьдин уьмуьрдихъ ва тарихдихъ галаз кIевелай алакъалу я. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. 2) халкьдин адетар. Ина кьуьлзавай аялрикай виридалайни гъвечIидан 5, виридалайни чIехидан 16 йис я. 14 лезги аялди чи фольклор мукьувай чирзава. 28-декабрдиз чун и кардин шагьид хьана. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур ||. «Самур» газ., 2002, 25.I.

ФОНАРЬ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нафт куналди куьчеда экв гудай алат. Яргъал къерехрай никIин, Аквазвай фонаррин эквер, Акьалт хьана тракторрин Гор-гордалди къати ванер. А. Ф. Эм-Тэ-Эс.... Генжали, мад са шумуд жегьилни галаз, хуьруьнбурукай сада тунвай фонарь гваз, рекьел чукурна. А. И. Самур. Синоним: фанус.

ФОНД рус, ктаб, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) са куьн ятIани асул пай, авай кьадар. А ва я маса автордин чIалан фонд девлетлу хьун патал ада кьуьзуь ксарин суьгьбетриз гзаф интерес авун, яшайиш акунвайбрун арада гзаф хьун, жуьрба-жуьр пешекарвилерин инсанрихъ галаз алакъалу хьун герек я. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. 2) тайин са метлебдиз тайинарнавай пулар. Жуьреба-жуьре фондарай халкьдивай тарашнавай пуларихъ чпихъ акьван дерин чирвилер авачир бязи авторри абурукай ктабар кхьизва ва жуьреба-жуьре "ахтармишунар" кьиле тухузва. ЛГ. 2004, 26. VII. 2004 - йисуз муниципальный тешкилатриз пулдалди куьмек гудай республикадин фондунай чкадин бюджетриз гузвай пуларин къадарриз килиг хъийин. ЛГ, 2004, 15. VII. Дагьустан Республикадин Гьукуматдин распоряжение. 2004 - йисан 30-март, № 81 -р.

ФОРМА (ФУРМА рах.) урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) винел патан акун(ар). Герек акI авуна кIанда хьи,... ктIай хуьруьн эвездал хьсан шегьердин формадин цIийи хуьр расин, кIелиз чирин. А. Ф. Риза. Фагьумнамаз вичин фурма, Каракул хъицикь я бурма. С. С. Куьре эгьлийриз. [Мегьамедбег]. Абурун дестедин старшияр вужар тир, гъихьтин фурмайрин тимар тиртIа, суракь гьатначни ваз? Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. 2) фольклордин ва я литературадин эсер туькIуьр хьунухь. Махар мана-метлебдин ва формадин рекьяй жуьреба-жуьре я. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966. Сулейманан азербайжан чIалал туькIуьрнавай шиирар чпин фврмадалди адан лезги шиирар хьтинбур я. М. М. Гь. (СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Сатира яшайишдин, инсанрин пис мурдар, эйбежер гьалар, сифетар дуьздал акъуддай ва абур тергун, пислемишун, абрун аксина женг чIугун патал, абрукай ягьанат авунин, абурал хъуьруьнин формада туькIуьрнавай произведенийриз лугьуда. М. М. Гь. ЧIехи шаир. 3) инсанрин тайин кIватIалдиз хас партал. Комсомолрал а вахтара чпиз хас формадин парталар, пионеррални цIийи кутугай чпин парталар ала... Зал комсомолдин формадин парталар ала, абур хьсан кьунва. Яру пайдахдал «ВЛКСМ». Къ. М. Экуь инсан. ГАИ-дин къуллугъчи Насруллагь, гзаф лацу чIулар галай цIийи формани алукIна, машин гуьзлемишиз рекьел акъвазнавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ФОРМАНТ урус, граммам., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цIийи гафар ва я гафарин формаяр арадиз гъидай чIалан уьлчме (префикс, суффикс, инфикс, эхир). ЦIийи гафар арадиз гъидай формант тир -ан суффиксдин куьмекдалди Лезги чIала гьам существительнияр, гьамни прилагательнияр арадиз къведа. Месела: чепрекьан, накьан. "Самур" газ., 2005, 25.II.

ФОТОАППАРАТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шикилар ядай аппарат. Мухбир лагьайтIа, садлагьана кIвачел къарагъ хъувуна ва вичин портфелдай фотоаппарат акъудна, Мурадхан халудин патав атана_% Р. Гь. Зи ирид стха.

ФОТОГРАФ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра махсус аппаратдай шикилар ядайди. Фотографди Велид кьилин Шикил цлал алкIурнава... А. С. Жуваз душман жемир вун. Керекуьре Пуркурович, зав са тIимил пул гице, за исятда фотографдиз эверна куь кIвачин кьилел са шикил яз тан... Ф. Б. Филиал.

ФРОНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дяве физвай майдан(ар). Фронт патал такьатар кIватIна кIанзавай. ЛГ. 2003, 25. ХII.

ФРОНТОВИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дяве физвай рекьерин иштаракчи. Абуру, юкъуз тарсар гуз, йифериз фронтовикриз элжекар, гуьлуьтар хразвай. Р. Исаев. Хуьруьн тIвар вине кьуна

ФУ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара 1) гъуьруькай авур тини са кIалубдиз гьана тIуьн патал чранвай затI. Ирид фарин гъуьр сафунай яна. Ф. [Гегьвер] - Къе, мажал авачиз, са кьве таза фу кьванни вегьез хьанач, мугьманриз са кьве таза фу тахьайтIа, виже къведайд туш, гила-мад тини ишинна, хьрак фена, фу ийидай вахт амач. Кьунши СтIалан кIваляй хьайитIани са кьвед-пуд фу бурж гъана кIанда. ( ЭкъечIна фида). Гь. Гь. Адетдин къармахра. Ифей тIанур аквазва Ягълав хьиз яру, Къваларалла хъипи фар Бугъдадкай сару. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Амма чилел даим фан ни алаз хьуй... А. С. Вилик жерге. 2) хуьрек, тIуьн. Гъил кьуна гьалалвал хце Куьне гайи фан, кьарияр. Е. Э. Къарийриз. [Къурбан] -( Папахь чин элкьуьрна). Фурукь, я Фурукь, заз гзаф гишин хьанва, са тIимил кьван фу гъваш. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Килигзава ам дидедиз Паларкай фу чразвай. И. Гь. Шарвили. Фу гъана. Инал атайди адетдин. са акьван дамах гвачир пакаман тIуьн я. Итимдиз кьве кака, хат дуьдгъвер, са шумуд кIус ниси, кьве куруна аваз чимнавай фири нек. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. 3) куьч. яшайишдин шартIар. Гьарда вичин фу вичи къазанмишзава. А. А. Пад хьайи рагъ.

* фу атIун гл., ни нин кIвалахдивай, пешедивай авун. - Ваз математик жез кIанзаваз тахьуй? Гьарун стха, килиг, ада ви фу атIуда гьа! -лагьана Гьажиев Селима. А. А. Умуд. Гьай аман, ваз Сулейманан фу атIуз кIанзава жеда гьа. Б. А., З. Э., СтIал Сулейман.

* фу - балкIандал, вич - пияда хьун гл., вуж гишила, недай фу авачиз хьун. Кьери хьанвай жемятдин фу шивдал хкаж хьанвай. З. Э. КУТВ-диз фена. Зун Мазали Али я, гьахъ рахада. Фу балкIандал хьурай, намерд - пияда. Са ягьсузни тамукьрай и Дуьньяда, Квахьдайвал чи нугъатдай тIвар намерддин. М. А. Намерддиз.

* фу кьилиз акъатун гл., нин дуьз рекьелай алатун, чIуру амалар куткун. Ялцугъа Гьежемет яни, Велимет яни са нехирбан хьона. Сифтедай ада гьакъисагъвилелди малар хвена. Гуьгъуьнай ада гьиллебазвал ийиз башламишна. Лезгийри лагьайвал, незвай фу кьилиз акъатна. А. А. Етим Эмин.

* фу [як] пайзавайбур сущ., вужар вилик-кьилик квайбур. Ефимов чанда хьел аваз кIвализ хтана. ЯтIани и дуьшуьшда докторди вичин хейлин метлебар дуьзарна. Абурукай сад мукьвара Брусилов, къази кьиле аваз, хуьруьн вилик-кьилик квайбур, хуьруьн фу пайзавайбур са межлисда кIватIун хиве кьун я. Къ. М. Кьашкьа духтур. Хипехъан Демир, куьгьне кавха ва фекьи-фахра як пайдайбур яз амазмай. З. Э. Муькъвел гелер. Атанвайбурукай гзафбур девлетлуяр, фекьияр, хуьрерин як пайзавай гьампаяр тир. А. И. Самур. Синоним: ампа, леле.

* фу - хуьрерай, яд - хуьлерай мисал 'са къайгъуни авачиз яшамиш хьун' манадин мисал.

* фу хъуьтуьларун гл., ни жуваз хийир жедай амалар авун, хийирдин гафар лугьун. Вун анжах ваз фу хъуьтуьларзавай амалдар сикI тир кьван. З. Э. Рекьер сад туш. Синонимар: дасмалчивал авун, ялтахвал авун.

* фу чранва зар., рах., гьал. кIвалахар дуьз хьанва. Чигалини Часият, кинодиз тефена, гьанихъ акъвазнава. ЯтIа, чан хва, абурун фу чранва. Чун, чи хуьрек тIуьна, ксуда. Б. Гь. Заз эвера.

* фу-яд сущ. недай шей. Цавдаран къайгъу за чIугвазвай. Гагь баде, гагьни чIехи буба адахъ гелкъвезвай. Фу-яд гузвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. На лугьуди, чун галачиз абурун рикIи фу-яд тухузмач, чун авачиз, и гьамиша чин хъуьрезвай дишегьлидиз хьиз, абурузни уьмуьр авач. А. Исм. Эхиримжи къув. Синоним: рузи.

* фу япарай тун тавун гл., ни акьулдиз зайиф тахьун. Акъваз. Завай ваз са хъсанвал ийиз хьанвач. Вуна йифиз алатай хипер зи гъилиз хкведайвал авуна. Зани фу япарай твазвач. Яни? Т. А. Зун куь арада.

* фуни ниси, нисини фу сущ. сад вуч ятIани чкаяр дегишаруналди затIни жедач манадин ибара.

ФУГЪАРА кил. ФАГЪАРА.

ФУГЪАРАВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера язухвал, бендевал. Дуванбег, зи фугъаравилиз килиг... Е. Э. Дуванбегдиз.

ФУКЪИРАН сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра затIни къазанмиш тийиз, чарадан гьисабдай яшамиш жедайди. Астафируллагь, гила ибуруз чпин кьейибурни чавай аквазва. Михьиз аси жезва. Гьа Бакудиз физ-хквезвай фукъиранри чи куфун атIузва... Б. Гь. Большевикдин руш. Бес а фукъиранрив алдатмишиз тадани? К., 1988, 2. ХI. ☼ М. М. Гьажиева фукъиран кхьизвай ( кил. М. Г. РЛС, ч. 158-чар) Синоним: муьфтехур.

ФУКЪИРАНВАЛ сущ.; -или, -иле затIни къазанмиш тийиз, чарадан гьисабдай яшамиш жезвай гьал. Синоним: муьфтехурвал.

ФУКЪИРАНВИЛЕЛДИ нар. затIни къазанмиш тийиз, чарадан гьисабдай яшамиш жезвай гьалда аваз. Синоним: муьфтехурвилелди.

ФУЛ фарс, сущ.; -ди, -да беден тайин са тIалдикди зурзун. Чанда фул гьатна зурзун акатай Мегьамедрасул мад булахдин кьилел акъваз тавуна кIвализ катна. А. И. Самур. Ам [наркотик. - А. Г.] хкатнамазди, адан чанда фул, кIарабра тIал гьатда. ЛГ, 2004, 8. VII. Амма исятда Селиматан чанда фул авай. З. Э. Арифдиз ишара. Зи далудайгъуз къайи фул фена. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* фул акатун гл., ник беден тайин са тIалдикди зурзаз башламишун.

ФУНДАМЕНТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) дараматдин кIан, хандакIда авай пай. КIвалин фундаментди кIвалин иесийрин уьмуьр яргъини ийида, куьруьни. Р. 2) бине. Фундамент авачир чирвилер фад квахьда. Р.

ФУНДУГЪ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кьелечI хъире алай гъвечIи кIерецдин жуьре. Чпиз гъатай яр-емиш, кIерецни фундугъ... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Ахпа чпин гьебейрин хилер кIерецрайни фундугърай ацIур хъувуна. Къ. Къайибханов. Далдамчийрин гьахъ. Синоним: шуьмягь.

ФУР сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара 1) элкъвей кIалуб аваз эгъуьннавай чил. Вирида дерин-дерин фур атIана. Вирида фура ирид чакв хапа цана. Вирида фуруз амукьай кIарабар гадарна. Ф. Ада валарихъ галкIиз-къакъатиз, фурариз аватиз-ахкъатиз гьерекатзава. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) гамунин нехиш.

* фур атIайди фуруз аватда мисал 'масадаз писвал ийиз алахъзавайдаз вичиз пис жеда' манадин мисал. Гафар гуьрчег, амал чIуруз, Фур атIайд аватда фуруз. За фагьумна, бязибуруз И кар лап такIан хьана хьи. С. С. Амач лугьуз падишагь.

* фур эгьуьнун гл., ни низ рекьидай рехъ жагъурун, рекьидай гьалдиз гъун. Гьамид, вуна заз фур эгъуьнна, я вуна и фур кIевир хъийида, я за вун гьа фура хутада: А. А. Пад хьайи рагъ. [Кере Пуркурович]. Чизва, ам заз фур эгъуьнзавайбурукай я. Ф. Б. Филиал.

* фуру-фурар къугъун гл., вуж аялри чпи атIай гъвечIи-гъвечIи фурара тайин шартIаралди куьлуь къванер тваз кьиле тухудай къугъун. Аялар фуру-фурар къугъвадайла, рушарикай сада, илирзай нер рукварай хьанвай гъилив михьна хьиз, кIевиз лагьана... А. Гуьлмегьамедов. Ву-ув, тав вуч я?

ФУРАЖКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра пелехъай пипIиш галай кьилел алукIдай затI. Адан кьилел алай фуражка, чаз кинойрай акур немсерин офицеррин фуражкаяр хьиз, кIукI къенез къат хьанваз, луьткведиз ухшар яз тIарамдиз акъвазнанай. А. Къ. Аскервал башламишай югъ. Сурал агакьайла, ада, дуьадиз манийвал тавун патал са гафни талгьана, суруз гьуьрметун яз, тим-тик акъвазна, эрчIи гъил фуражкадин пенцIив тухвана. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: шапка.

ФУРГЪУН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра балкIанар квай кьуд чархунин улакь. Жуьреба-жуьре ихтилатар ийиз-ийиз, сифте кIвачи-кIвачи, ахпа фургъунда аваз фена, абур ветегадив агакьна. А. Ф. Бубадин веси. Куьчедай явашдиз гъалзава фургъун Кьуьд хьиз рехи къужади. А. Ал. Накьвар ва къара пулар.

ФУРГЪУНЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра балкIанар квай кьуд чархунин улакь гьалзавайди, Амма шад я фургъунчи - Ятах хьтин жибиндиз Къара пулар вегьизва. А. Ал. Накьвар ва къара пулар. Куьчедай балкIанриз гьарайзавай ва фургъундин лахърахъ-лухърухъдин ванер акъатна. В. М. Гьарасатдин майдандал, Фургъунчи Багьадинан стхадин свас я, фронтда кьейи. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

ФУРГЪУНЧИВАЛ сущ.; -или, -иле фургъун гьалдай пешекарвал.

* фургъунчивал авун гл., ни фургъун гьалдай пешекарвал авун.

ФУРС урус, сущ,; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара жув масадбуралай вине кьадай гьисс. Синоним: лавгъавал.

* фурс(ар) авун гл., ни жув масадбурулай вине кьадай гьиссерралди алакъаламиш хьун. Фурсар ийиз чидайди, рикIин тIалар гьидайди Шарвилидиз эверна, Ф. Шарвилидкай риваят. Кимерал са ни ятIани хипер чуьнуьхна лагьайла, и чубанри ва хузаинди, "жер кар туш, бес дуьз угъри ятIа, чи хипер тухурайтIу" лугьуз, фурсар ийиз хьана. Э. Бабиров. Йифен чинерар. Синонимар: лавгъавал авун, фурс(ар)ун.

* фурс акатун {къачун} гл., ник [ни] жув масадбуралай вине кьадай гьиссерри кьун.

* фурс гваз хьун гл., вуж жув масадбуралай вине кьадай гьиссер аваз хьун. Нурмет 30 йис хьанвай, кьакьан буйдин дели амалрин, дамахар. фурсар гвай сад тир. А. Ф. Газет.

ФУРСАРУН аспектив || ФУРСУН гл.. ни; -да. -на, -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фурс( ар) авун, фурс( ар) тавун, фурс( ар) тахвун, фурс( ар) хъийимир жув масадбуралай вине кьадай гьиссер аваз алакъаламиш хьун. Каспи гьуьлуь фурсарзава, Гуя вич лап дерин я... Гуя вири ятарилай Са вичин яд ширин я. А. Мут. СтIал Сулейманаз. Синоним: фурс(ар) авун

ФУРСАТ фарс, т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. –ра кутугай дуьшуьшдин кар. Амма хъижеч ихьтин фурсат Зи туьхвей бахт куькIуьрдай. А. Ал. Билбил.

ФУРСУНИВДИ нар. жув масадбуралай вине кьадай гьиссер аваз Ахпа ада вичикай суьгьбетиз эгечIна. Фурсунивди, дамахдивди... 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил.

ФУРСУХЪАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра фурсар ийидайди, фурсар гвайди. Гьеле хайи хуьремаз, Фурсухъан тир Феремаз. А. Къ. Фурсухъан. Синонимар: дамахчи, кьама ялар авайди, вичи вич вине кьадайди.

ФУРТ: * фурт авуна нар. кIусни энгел тавуна, тадидаказ. Гададин гъил рушалди къвез акуна заз. Амма Мерзият фурт авуна анихъди хьана. З. Э. Булахдал. -къиямашдин гьерекат авай рекье «фурт» авуна вилик маршрутка акъвазда... ЛГ, 2003, 13. XI. Синоним: садлагьана, фуртна.

ФУРТНА нар. кIусни энгел тавуна, тадидаказ. -Хуьквезва, хуьквезва! вичин тIвар кьуни мадни ашкъиламишай жаван фуртна дегьнедин кьилел ахкъатна. Б. Къ. Къарачи. Синоним: садлагьана, фурт авуна.

ФУРУФУЛАР нугъ., сущ. мереяр.

ФУРФАЛАГ кил. ФАРФАЛАГ.

ФУТБОЛ урус, сущ.; -ди, -да * футбол къугъун вуж кьве команда хамуникай раснавай еке тупунал (тупунив) къугъун.... гададин футбол къугъвадайла алукIдайбур гъваш. М. Б. Футболист

ФУТБОЛИСТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра футбол къугъун пешекар тирди. Футболистриз ава къуватлу кIвачер, Ава чахъ Дуьньяда гьакI гужлу гъилер. О. Гьуьсейнов. Шарвилидин невеяр. Нетижада чи гъвечIи футболистри гьам Россиядин, гьам международный турнирра гъалибвилерни къазанмишзава. ЛГ, 2004, 15. VII.

ФУТКЬУМ: * футкьум хьун гл, Гьуд галукьайла, Къудухан кьил футкьум хьана, ахпа ам са яб юзуриз чилиз килигиз гьакI акъвазна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ФУТФА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра фитне. Дустагъханадин гьаятда ван гьатна, ракIарал къванер гьалчиз эгечIайла, фекьийрин футфадалди пехъи хьанвайбур, ракIарар кукIварна, вичел тепилмиш жеда лагъана Къазимегьамеда фикирна. А. И. Самур. Амма суьргуьннавай кулакринни фекьи-фахрайрин тумухъанрин футфади жемятдин кьил какадарзавай. Гь. Къ. Четин бахт.

* футфа кутун гл., ни ник фитне авун. Жемятдин арадиз экъечIна рахун-луькIуьн ийизмачир абуру. Анжах чинеба, чпин ихтибар алай ксарик футфа кутазвай. З. Э. Муькъвел гелер. [Муртуз]. Агьвалат икI хьун лазим я: мискIиндиз гьахьуник кваз вуна, гьакI масабуруни чилик вахфадин гам кумачирди кьатIуда. Ахпа вуч ийидатIа, дишегьлийрик гьикI футфа кутадатIа, ваз чизва. Б. Гь. Большевикдин руш. Футфа кутуна циферик гару... А. Ал. Футфа... Дагъустанда авай гьалар чIурукIа къалурунин, инсанриз митингриз экъечIун патал футфа кутунин гьерекатар диндин ва чапхунчивилин бинейраллаз ийизва. ЛГ, 2004, 12. VШ.

ФУТФАЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра фитнеяр ийидайди. ХупI туширни зун тиртIа цIай. Турни тфенг цIурурдай за, футфачийрин туькьуьл мецер, ЦIай илисна, кьурурдай за. Ш. Агьакеримов. ХупI туширни! Синоним: фитнечи.

ФУТФАЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; фитнеяр ийидай гьал. Фитнечивал хъсан акурда вичин уьмуьр писарда. Р.

ФУТФАЧИВИЛЕЛДИ нар. фитнеяр ийидай гьал хас яз.

ФУФ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фуф сесер санал акъудна арадал атай гаф. Патав гвай кIваляй фуфдин ван къвезвай. Р.

* фуф авун гл., ни фуф сесер акъудун (ахвара авайла, нефес къачуз четинвилин лишан яз). Синоним: фуфун.

ФУФАЙКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри хилер галай памбаг янавай куьруь партал Амни, хел кьуна вичин куьгьне фуфайкани гваз, машиндин кIаникай хкечIна, гьяз авачиз, кабинкадиз гьахьна. Гь. М. Им къван, имни терез.

ФУФУН гч., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; фуф авун, фуф тавун, фуф тахвун, фуф хъийимир фуф сесер акъудун (ахвара авайла, нефес къачуз четинвилин лишан яз). Синоним: фуф авун.

ФЯЛЕ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьезил ва залан промышленностда кIвалахзавайди. Виш пут акъудна кIани чкадал са шахтади Ирид виш пут акъудна дашкуьмуьр са фяледи. Х. Т. Темпел ва адан паб. Дагъви суса кьабулзава мугьманар, Лежберни фялеяр рикI ачух тир. А. С. Вилик жерге. Абур са тIимил кьванни кьезил хьун патал, халкьдин лап камаллу векилри хьиз, адетдин инсанрини ( кайванийри, лежберри, фялейри, пенсионерри...) чпин рикI чIаларив вугузва. ЛГ, 2003, 4. XII. Синоним: рабочий.

ФЯЛЕВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера кьезил ва залан промышленностда къуват харждай кIвалахдин пешекарвал. Чириз кIанзава зазни зи къуват, Фялевилиз кьабула зунни. А. С. Чи мани. Малум тирвал, СтIал Сулейманан 20-22 йис патарал батравиле ва я фялевиле акъатна. С. Зи Сулейман.. Синоним: рабочийвал.

* фялевал авун гл., ни кьезил ва залан промышленностда къуват харжна кIвалахдай пешекарвал. Вири и йикъара устIарди фялевални вичи ийиз кIвалахна. С. Гьажибегов. Арута чуьлда магьрум хьуй вич! Синоним: рабочийвал авун.

X

Х [хэ] урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йрц, -йра алфавитдин къанни цIусад лагьай гьарф.

<х> кIалханда фер аваз акъатдай ачух тушир вансуз фонема-сес. Гафарин сифте кьиле ( хар; хат), юкьва ( стха, баха), эхирда ( дах; мах) гьалтда.

-х инфикс са бязи глаголрик акал хьуналди тикрар жезвай гьерекат къалурдай аффикс: килигун -киХлигун, эцигун - эХцигун, туькIуьрун туьХкIуьрун. Месела: 1) Зун а кинодиз садра килигнай, гила мад киХлигда; 2) Ада накь столдал кьве ктаб эцигнай, амма къе мад кьве ктаб эХцигна. Стхади накь са шиир туькIуьрнай, къе сад мад туьХкуьрна. 3) Адани руш вичин кIулал эХциграй, чунни аХкьах хьувуна адан далудал, вири хкведайвал чи ватандиз. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. 4) 'эвела авай гьалдиз хкун' мана кутадай морфема. Столдал алай ктаб ада накь тухванай, къе ам алай чкадал эХцигна. А... лезги чIалан къурулушдиз хас тир -х инфикс, глаголдин ачух сесер галай инкарвал къалурзавай т~ префикс ва талукьвилин падеждин -н эхир чара ийидай мумкинвал жезва. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай прамматикадай материалар.

х префикс 1) са бязи глаголрик акал хьуналди тикрар жезвай гьерекат къалурдай аффикс, месела: . кьун - Xкьун, цун - Хцун, Са ник за виридахъ галаз кьунай, ахпа сад мад хкьуна. Р. Нисинихъ чайдандиз кьве кружка яд цанай, гила сад мад хцана. Р. Са кар мад тикрар хьунин, кьулухъ элкъуьнин мана кутадай префиксар хъ, х са кьадар глагалра -х яз дувулдин юкьва гьатда, месела: алукIун-алукI хъувун ва я ахлукIун, алукI хъувуна -ахлукIна: алад-ахлад, къачун-къахчун. М. М. Гь. Лезги чIалан грамматика. Префиксар хъ, х глаголрихъ, арада артухан маса гьарф авачиз, акал жеда, месела: фин - хъфин, хъфида, хьун - хъхьун, хъжеда ва мсб. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. 2) са бязи глаголрик акал хьуналди 'эвела авай гьалдиз хкун' мана къалурдай, кутадай аффикс, месела: цун - хцун. Руша кружкада авай яд сифте бадидиз цана, ахпа бадидай кружкадиз хцана. Р. Гила уьлкве кIвачел ахкьалдарун патал мад 20 миллиард доллар пул герекзава. "Самур" газ., 2003, 20. IV.

ХАБАР араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра са никай ва я квекай ятIани малумат, чирвал. ВутIна на чи Петроград? Адакай хабар амач хьи. С. С. Урусатдиз. Им дуьз хьунухь Эминан чIалар хъсандиз чидай ва адан уьмуьрдикан дуьз малумат авай ксарини ва гьам Эминан руша ва хтулди гайи хабаррини тестикь ийизва. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Бязи хизанар и хабарди лап михьиз къарсурна. Гь. М. Им къван, имни терез. РикI мягькем яхъ, зун элкъвена хкведа, шад хабар ваъ, чIуру хабар гваз. Н. М. Буба. Синоним: ван-сес.

* хабар авун гл., ни низ са никай-квекай ятIани малумат агакьарун (Гегьвер] -... Чавай ваз хабар ийиз хьанач. Гена, Аллагьдиз шукур хьуй, вун хтайди, гьазур, хъсан вахтунда, ви вах рекье твадайвал. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синонимар: хабар гун, хабарун.

* хабар гун гл, ни низ са нин ва я куьн ятIани гьалдикай масадбурув малумат агакьарун. Стха, на зи дердерикай Са хабар це дустуниз. Е. Э. Дустуниз хабар це. Эслиди гъуьлуьз шегьердай. Салигь хтанвайдакай хабар гана, кIвализ хъша лугьузвай. З. Э. Муькъвел гелер. - Я хва, Мегьамед, сенфиз хтай вуна чаз вучиз хабар ганач? Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Синонимар: хабар авун, хабарун.

* хабар кьун гл., ни нивай 1) са вуж ва я вуч ятIани чириз суал гун. Далалубегьлиди икI лугьуда: "Рекье гьалтай нивай хьайитIани, гьинай ятIа ва тIвар вуж ятIа, хабар яхъ". Ф. Далалубегьли. Далалубегьлиди ахьтин гаф гуда: "Межлисда ацукьа ша, вавай хабар кьун тавунмаз, жуван шей арадал вегьимир". Ф. Далалубегьли. Гуьлселем къаридивай хабар кьурбуруз маса жаваб гьатна|| А. Ф. Риза. Забитавай кьамир хабар, вуча уьмуьр, вуча зегьмет, Масдан зегьмет незвай са кас, элдин юкьва тан лугьумир. З. Р. Лугьумир. Райкомдин секретарь юлдаш Мерданова Хадижат рахазва. Ада колхоздин кIвалахрикай хабарар кьуна. З. Э. Муькъвел гелер. 2) са вуж ва я вуч ятIани авай гьал чирна, адаз куьмек гуз алахъун. Веледдикай хабар такьар, Вун хьтин залум диде жедани? Ф. Фикир мийир, гуьзел суна. Эмин шад я вун акуна, зи гьалдикай хабар кьуна, рикI дердиник кваз хьайидаз. Е. Э. Эмин гада. Вуна закай хабар такьун Вучиз ятIа жузаз кIан я. Е. Э. КIан я.

* хабар никай гун, хабар... кIус зарафат кваз 'яб це, за ваз цIийи хабар ахъайда' мана авай ибара. Хабар никай гун за квез, хабар Уста Рамазанакай. Ам гъиляй гьи кIвалах хьайитIани къведай халис устIар тир. А. М. Аламатдин таж.

* хабар такьун гл., ни 1) рахун тавун, диндирмиш тавун. 2) куьмек тавун. Муькуьбуру, нефсинин есирдавай ксари, чеб ацIурда, халкьдикай хабар такьаз, чеб жакьваз тада. ЛГ, 2004, 12. VIII.

* хабар хьун |галукьун) гл., ни нив са вуч ва я вуж ятIани авай гьалдикай чирвал агакьун. Гьар са уьлкведа дишегьли сад хьайитIа, Алай чка яргъамаз хабар жеди. Е. Э. Кьве паб. Хьайивал хабар галукьна, Валай ахьтин кар алакьна. Е. Э. Ваз маса яр хьана, гуьзел. [Гегьвер]... Гила, артух халкьдиз хабар тахьанмаз, чна лишанар элкьуьр хъийин. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Халу тарциз акьахзавайла, адаз хабар тежервал, хтулди явашдиз адан шалвар хутIунна. Ф. Халуни хтул.

ХАБАРДАР араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра хабар агакьай гьалда авайди. Амма исятда чун председателдин кабинетда авай и гьарай-эвердиз ва къалмакъалдин хабардар вуж ятIа, а хабар никай атанватIа, гьадазни килигин. Гь. М. Им къван, имни терез. Синоним: хабарчи.

* хабардар авун гл., ни вуж хабар агакьарнавай гьалда тун. Театрдал хуьруьн жемятдин рикI алай, вучиз лагьайтIа ада тухузвай арифдарвилин кIвалахди халкь гьа аямдин важиблу вакъиайрикай хабардар ийизвай. Гь. Гашаров. Жамирзе Эфендиев. И шад мярекат тешкил авуник, вири санал кIелайбур гуьруьшдиз хабардар авунин кардик кьил кутур Асваров Херединаз. Алискеров Борисаз вири кватI хьанвайбуру чухсагъул лагьана. ЛГ, 2004, 15. VII.

* хабардар хьун гл., вуж хабар агакьнавай гьалда хьун. Таниш хьайидалай кьулухь ада вич бубадин сур жагъанвайдакай хабардар хьайила атанвайди я лагьана. ЛГ, 2004, 26. VII.

ХАБАРДАРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери хабардар тир гьал. «Лезгистандин хабарар» газетди вичин сад лагьай нумрада И. Къазиевакай гзаф маракълу ва таъсирлу материалар чапнава. И газетди ["Лезгистандин хабарар" газетди. - А. Г.] лезги чилелни демократиядин ва хабардарвилин нефес хквезвайдакай хабар гузва. М. М. Уях хьухь, лезгияр. Шиирдай чаз шаирдин [Мирзе Алидин. - А. Г.] чIаларин девлетлувал, адан дуьньядикайни гьукуматрикай хабардарвал, литературадикай чIехи чирвал аквазва. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. III кл. Синоним: уяхвал.

ХАБАРДАРУН гл., ни вуж; -да, -на; -из, -зава; -а. -ин, -рай, -мир; хабардар авун, хабардар тавун, хабардар тахвун, хабардар хъийимир хабардар тир гьалдиз гъун. – КIирер тазва, - хабардарна за... М. Б. За бананар недач. Хийирбега, ички хъвана, кIарас хьтинди хьанвай ам са гужа-гуж ахварай авудзава, телдикай хабардарна, Вич вичел хкизва. А. Фет. Проза жанлуди хьайила.

ХАБАРСУЗ нар. 1) хабар авачиз. Чаз хабарсуз ваз ярава. Е. Э. Я бахтавар. ИкI хабарсуз атанвайди Дустарин са кIеретI хьана. А. Къ. Шикилрин кIвал.... вичи вичин бубани гьа и чкадал икI хабарсуз гъуни хцин рикIе тIал туна, адав къадим адетдин вагьшивал аннамишиз туна. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) садлагьана. ТахьайтIа ам колхоздин цIийи седри я жеди?! И гаф хьайи седридай Хабарсуз агь акъатна. А. С. Ислягьвилин шикилар. Са легьзеда вилери лупI тийиз килигай Сагъиран кангурвал квай яргъи беден жир хьиз акъаж хьана ва гъил хабарсуз къушайрал фена. У. Къемберов. Спелар куьрсарай хам. - Вуна ина вуч ийизвайди я, я Абас буба? - хабарсуз и сес галукьайла, кьил чиле туна физвай къужа, кя хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: хабарсуздаказ, хабарсуздиз.

ХАБАРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хабар авачир гьал. Хабарсузвили игьтиятсузвал арадал гъида. Р.

ХАБАРСУЗДАКАЗ нар. хабар авачир гьал хас яз, хабар жедалди. ИкI хабарсуздаказ кьуд патахъай гьужумдин хурук акатай кьизилбашрин арада са галтуга-галтуг, са яхъ-тамир, са йикъа-йикь гьатна... З. Р. Гьажи Давуд. Тухун чна чи кьушунар абурун винел, хабарсуздаказ гьужум ийин, - лагъана викIегьдаказ Элдера... З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: хабарсуз, хабарсуздиз.

ХАБАРСУЗДИЗ нар. хабар авачир гьалда аваз. Синонимар:хабарсуз, хабарсуздаказ.

ХАБАРУН гл., ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хабар авун, хабар тавун, хабар тахвун, хабар хъийимир никай-квекай ятIани тайин малумат агакьарун. Яр лагьайтIа, акъвазнава вил алаз, Са чIар кана, хабардалди та вуна. И. Гь. ЭцитIнава яр паталди. Директордиз, завучдиз хуш туширтIани, ада милициядизни хабарна, вири багъриярни кIвачинарна. К. К. Диде хьайи югъ. Синоним: хабар авун.

ХАБАРЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хабар(ар) гудайди, хабар(ар) агакьардайди. – Акур-такур, ван хьайиди -тахъайди, - лагьана Гьажи Нуьзуьра, чи хуьруьн хабарчи вун я, Хидир. Я. Ш. Гьахъ квахьдач. Синоним: хабардар.

ХАДАЙ¹ хун глаголдин фад алатай вахтунин III форма. Кил. ХУН.

ХАДАЙ² прил. хун глаголдин причастидин форма. Кил. ХУН.

ХАДАЙ³ прил. 1) бала(яр) арадиз гъидай. - Захъ гъуьлуьз фидай мажал авани, чан вах? Инал къав гьалдай тевле алама, куьра хадай кал ава, анал кьуьртIуь верчериз какаяр кутуна кIанзава... С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) ишлемиш жедай гьалдай акъатдай. Хадай къапар гудайдан рикI гьамиша кIвалахдикай хада. Р. * шекер хадай хех.

ХАДАЙВАЛ нар. хадай тегьер хас яз. Танишбур тир румавияр чапхун гвай. Чара ийиз кулун кьалар хадайвал. Х. Х. Аллагьди чеб бахтлу авурай, хуьре, чил вегьейтIа, хел хадайвал рушар ава. Н. М. Буба.

ХАДАЧНИ хун глаголдин суалдин наклоненидин форма. Кил. ХУН.

ХАЖАЛАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра авай, хьайи ва жезмай чIуру кардикай туькьуьл гьисс. Ам, кьил чиле туна, курпашмандиз акъвазнавай. Вилера хажалат авай. Ф. Гъуьлуьн руш. Рекьидалди алат тийир хажалат Ви далудал кIеви мягькем пар жеди. Е. Э. Кьве паб. Заз къаргъишар ийидайла,... Лагь: Ви къулав тахьурай гьич мугьманар, рикIени ви хажалатдин тIал хьурай! А. С. Хцихъ галаз ихтилат. И дуьньяда дердер-гъамар, Хажалатар пара ава. М. Салахъ. Бажарагълу духтур Рамазанов Мирзегъадиз. Синонимар: дерт, гъам, пашманвал, сефилвал.

* хажалат(ар) авун [чIугун) гл., ни авай, хьайи ва жезмай чIуру кардикай туькьуьл фикирар. авун. Мад хажалат чIугвачир за Ачух дуьнья дар я лугьуз. Е. Э. Лугьуз. Бес я; гьикьван на зав хажалатар чIугваз тада? - тади кваз лагьана Зелфиди. А. А. Умуд. Синоним: дерт чIугун.

* хажалат(ар) гун гл., ни-куь низ туькьуьл гьисс(ер) чIугваз тун. Чин чIур ийиз хъфиз кIвализ, Хажалатар гуз зи рикIиз. Е. Э. Къарагуьз. Вучиз хьанва бейадалат? Куьз гуда на чаз хажалат? С. С. Урусатдиз. Са тIимилбур масакIа рекьизва, чан хва: Гайивиляй хажалат дидедиз чпин - Авурвиляй хаинвал уьлкведиз чпин. А. С. Зи бубади...

* хажалат хьун гл., низ туькьуьл гьисс(ер) хьун. ЧIал кхьизни рикI дарих я, Хажалатар хьайила. С. РикI дарих я. Мад лифер синел хтаначир. Инсанриз абур тахтуникай хажалат хьанвай; З. Гь. Лифер. Синоним: дерт хьун.

ХАЖАЛАТЛУ прил. хажалат(ар) авай. Синоним: дертлу.

* хажалатлу хьун гл., вуж хажалат(ар) авай гьалда хьун. Уьмуьрдани са нагьакьан кIвалах тавур зун, гила кьуьзуь кьилихъ дустагъда гьатуникай гзаф хажалатлу хьана. И. В. Теъбир. Синоним: дертлу хьун.

ХАЖАЛАТЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хажалатлу тир гьал. Синонимар: дертлувал, гъамлувал.

ХАЖАЛАТЛУВИЛЕЛДИ нар. хажалатлувал хас яз. Синоним: дертлудаказ.

ХАЖАЛАТЛУДАКАЗ нар., хажалатдин гьиссер хас яз. Синоним: дертлувилелди.

ХАЖАЛАТУН гл., ни никай-квекай; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хажалал авун, хажалат тавун, хажалат тахвун, хажалат хъийимир авай, хьайи ва жезмай чIуру кардикай туькьуьл фикирар авун. Севдуьгуьм яр, вуна куьз хажалатда... Е. Э. Эминни адан яр, Кьуд-вад сят давам авур судди кулакрин вири хаинвилер дуьздал акъудна, халкьдин дердийрихъни яб акална. А. Ф. Газет.

ХАЗ¹ хун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ХУН.

ХАЗ² сущ.; ди, -да; -ар, -ари, -ара 1) хъуьтуьл тум галай, тарара жедай тамун кьиф. 2) хазран хам.

ХАЗДИН прил. къалин яргъи чIарар алай хамунин, а хам алай гьайвандин. Аламач вал куьгьне валчагъ, Хуьзва хаздин хамари вун... А. С. Руш ви рикIел...

ХАЗИНА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, йра 1) мал-девлет авай чка. Къаркай са къуз пачагъдин хазина атIана, къизилар чуьнуьхна. Ф. ЦIицIали. - Я стхаяр, за квез гьикI лагьанай, а пачагъдин хазина атIайда зи лам тадайди туш, лагьанайни? Ф. Халуни хтул. 2) мал-девлет. Етим Эмин зайиф я, гьал авачир... Я тIалабдай хазина, мал авачир. Е. Э. Сагъвал зурба хазина я уьмуьрда, Ша захъ галаз, дуст, сагъвилин жигъирдай. С. Султанов. Ви хъуьруьнин сир вуч я?

ХАЗИНАДАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра хазина авай (гвай) кас. Ахпа Арбила хазинадар Чурибан ихтилатрихъ яб акализ башламишна. З. Р. Пайгъамбардин къацу пайдах.

ХАЗИНАЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьушундин частара пул ва я маса шейэр, идарада пул хуьниз, кьабулуниз ва ахъаюниз килигдай кас.

ХАЗИНАЧИВАЛ сущ,; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хазиначи тир гьал.

ХАИН¹ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жуван мукьва-кьилидиз, тайин инсанриз эвелдай вафалу яз ахпа акси хьайи кас. Гафунал хци ва акьулдиз дерин зегьметчийрин векил Несрединан къамат гуналди, халкь темпелрал, алчахрал, шкьакьрал, инсафсузрал, хаинрал хъуьрезва, инсанвал, мердвал тестикьарзава. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Халкь закьумдихъ маса ганвай хаиндив Вахтуналди алцурариз тамир жув, Дуьньядиз вил вегь, авам яз къамир жув, Хайи чиле атIума кIвач эркиндиз. Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал»

ХАИН² прил. жузан мукьва-кьилидиз, тайин инсанриз эвелдай вафалу яз ахпа акси хьайи. Хаин паб хупI четин тушни! Е. Э. Пис паб. Гила хьайитIа, вичин ватан гадарна атанвай хаин туьркди ам... фитнейралди халкь алцурарзава. А. И. Самур.

ХАИНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хаин тир гьал. Са йисалай Ирандин шагьдикай кичIе хьайи Дергагькъулибег мад урусрин патав минетиз хтана. Урусри и сефердани адан хаинвилелай гъил къачуна, амма ам, чIехи къуллугъдал эхциг тавурла. Маштагъ хуьревай вичин кIвалериз хъфена. З. Р. Гьажи Давуд. Квез я гафар, рикIин къеняй текьвезвай, гьар ахьтин гаф хаинвал я жув патал. М. Б. Квез я? За садрани силам ганач ялтахриз, Хаинвили зи рикI, гъуьр хьиз, регъвезва. М. Б. Заз кичIезва.

* хаинвал авун гл., ни низ-квез хаиндиз хас тирвал авун. Са тIимилбур масакIа рекьизва, чан хва; Гайивиляй хажалат дидедиз чпин - Авурвиляй хаинвал уьлкведиз чпин. А. С. Зи бубади.... Им вири уьмуьр чеб патал акъудай веледрин вилик хаинвал авун жезвачни кьван! М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХАИНВИЛЕЛДИ нар. хаинвал хас яз. Кьуьзеказ акI тир хьи, са ни ятIани вич хаинвилелди хайи дагъларивай къакъудна, Вагьабан руьгь цIуьтхуьнна кьван хьиз и тепедилай аватна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХАЙ сущ.; -ди, -да; -ри, -ра ацахьай чилин мезре. Еке хайцел вил алаз, вуна угъри кьулухъ туна... Е. Э. Дуст Ягьиядиз. ВацIуз авадарна кIвалер хьтин хаяр. З. Э. Муькъвел гелер.

ХАЙИ¹ хун глаголдикай хьанвай причастидин форма. Кил хун.

ХАЙИ² прил. 1) са дидединни бубадин. Хьана-хьанач кьван са къарини къужа. И къаридизни хьана сад хайи руш, сад тахай руш.. Ф. КIватIаш. "Чан буба, хкидатIа, чи къунши паб хкваш, адаз зун вичин хайи руш кьван кIанда, тахьайтIа, садни герек туш". Ф. Бибихатун. [Эфенди] - ГьикI я вуч лагьай гаф я, хайи миресар гьикI жедайди я. Гьич тахьайтIа буба кьейидалай кьулухъ за адаз кIуьд йисуз фу гана. Гь. Гь. Колхоз. Антоним: тахай. 2) гъвечIи чIавалай жуванди тир. Хайи хуьруьз гьикI хъфида, рикIиз кIани яр авачир? Ф, Заз чилерни михьи я гьа цавар хьиз, Амма бязи кIвалахри зун пертзава,3а хайи чил кьазва жуван сувар хьиз... А. Мут. КIанда заз. Хайи халкьдиз рикIин сидкьидай къуллугъ авур Р. Шихсаидова гзаф лезги хуьрера сифте яз духтурханаяр, фельдшервилинни акушервилин пунктар кардик кутунай. "Самур" газ., 2002, 19. III. Хайи ватан дагълар тирла, Гьинай гьин ваз дуьзенар?! С. Рази я зи Ватандал. Милли мектебра дидедин чIал ва литература чирзавай гьалди гзаф инсанрик къалабулух кутазва: алимри, муаллимри, диде-бубайри чпин фикирар лугьузва, хайи чIал хуьн истемишзава. ЛГ, 2005, 21. VII. Антоним: тахай

* хайи-текьей сущ. тайин са чкадин шад ва туькьуьл хабар(ар). Седефаз кьуншиди хуьре хайи-текьейдакай ихтилат авуна лагьана: са шумуд юкъуз чандик хьайи Бажини кьена. З. Э. Муькъвел гелер.

* хайи чIал сущ. гъвечIи чIавалай жув рахазвай чIал. Хайи чIалав хайиди хьиз агата. С. К. Редактордин гаф.; -Хайи чIала са шумуд чIалан гафар кутуна рахазвай инсандин къилихар бегьембур туш, -лугьуда кьил акъуддай ксари. "Самур" газ., 2003, 27. IХ.

* хайи югъ сущ. дидедиз хьайи югъ. Хизанди Мислим хайи югъ къейдзавай. Межлис лап шаддиз, гурлудаказ кьиле физвай чIавуз бирдан лархъ авуна ракIар ахъа хьана. А. М. Тархсиркар вуж я? Инсан хайи югъ хизандин сувар яз кьабулдай адет алай вахтунда лезгийрин, яхулрин, агъулрин, лугьун хьи, вири халкьарин арада гегьеншдиз чкIанва. А. Гуьлмегьамедов. Именинник ва мевлид. Синоним: дидедиз хьайи югъ.

ХАЙИ: * хайи гаф сущ. наразивал къалурдай, такIан жедай ихтилат, гаф. Советрин государстводин къурулушдикай ва адан сиясатдикай за садрани хайи гаф лагьайди туш. А. Э. Квак. ☼ Аквадай гьаларай, и ибара рикI хадай, кефи хадай ибарайрин бинедаллаз арадиз атанвайди я.

ХАЙИВАЛ: * хайивилин гьакъиндай шагъадатнама сущ. хайи югъ, йис, чка, диде-буба къалурнавай документ. Амма зи хтулдиз я хайивилин гьакъиндай шагъадатнама, я. пособие гудай кас авач. ЛГ. 2003. 4.

ХАЙИДИ сущ.; -а, -а 1) са вуж ятIани хайи кас. Етим Эмин мубарак хьуй хайидаз, Ихьтин нямет Зулжалалди гайидаз. Е. Э. Камаллу паб. 2) са руфунилай хьайи ксар чеб-чпиз. Заз хьиз, хайидакай душман хьайиди... Я са кесиб, гьахъ рикIел алайд атуй. Е. Э. Веси.

ХАЙМА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра сун сад-кьве рангуникай хранвай рух. Мих галаз перде акъудайтIа гьикIда, Руг галаз хайма акъудайтIа гьикIда? Ф. Буба кьейила руша. Риза межлисдилай кьулухъ кIвализ хтана. ЦIару хаймадал кIвачер кучудна ацукьна, папа хъсан хъуьтуьл къуьлуьн фу, ниси, нек ва чай-шекер гъана вилик эцигна. А. Ф. Риза.

ХАЙРАТ араб * хайратдиз фин гл., вуч чан кумукь тавун, кьин (гьайван). [Къагьриман]. -Ахпа, вичин хайратдиз фейи кIелен гел жагъун хьувурла, хихи ийиз «гатун тавур дуьгуьдикай аш жедач» лугьуз, зал хъуьруьнарни авунай. А. М. Къалабулух квай гатфар. "Хейратдиз фий чеб, катна лугьуз галтугдани бес зун, гудермесар, - куьз ятIани эхиримжи вахтара и гаф элкъвезвай адан мецел. М. Б. «Жигули». Синоним: кьин.

ХАК фарс, сущ.; -купи, -куна; -кар, -кари, -кара 1) вич чилиз, цлаз ягъун патал са кьилел кIвенкI авунвай кIарас. Шалашдин патавни чилиз кьуд хак яна, абурун кьилерал тахта алкIурнавай. А. А. Лезгияр. 2) цлак са вуч ятIани куьрсарун патал цлаз янавай кIарасдин кьил. [Мердан} - Къурбан, къала кван а хкунихъ галай чуьнгуьр зав гице, са тIимил шадвал ийин чна. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* хак акъатун гл., нин-куьн деб-адет хуьн тийиз, вагьшивал авун. Кьилди къачуртIа, хак акъатнавай тахсиркарвилерин вилик пад кьуна, гьам общественный ва гьам хсуси майишатра малдарвилин хипехъанвал, саларбанвални магьсулдарвал артмишдай серенжемар кьабулна... ЛГ, 2004,15 VII.

* хак акъатай лам сущ., вуж; в. вагьшивал ийизвай, кутуг тавур амалар ийизвай инсан. Бадиракай лап хак акъатнавай лам хьанвайди кьатIунай, вичин гъуьлуьз вафалу дишегьлиди эхир адаз лагъана... З. Э. Булахдал.

ХАЛ араб, сущ.; ~ди, -да; -ар, -ари, -ара хайи йикъалай инсандин бедендик квай нукьтадин размер авай лишан. Пелен юкъвал аквазвай нурдик хал. Е. Э. Заз булахдал яр акуна. Хъуькъвел еке чIулав хал алай яшлу са дишегьли Зелфидизни танишди тир... А. А. Умуд.

ХАЛА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1 ) дидедин вах. 2) рах. жегьил дишегьли, руш. Кьасумахуьр агъадава, Са тIимил кьван вине кIан тир. Агъдин перем алай хала, Чаз вун авай кIвале кIан тир. Ф. Ашкъидикай ва дердиникай манияр. Ахпа моряк рахана: -Эхь, халаяр Ухшар ава Каспи гьуьлуьн лепейриз - Юмшагъ акваз гъида кьилел балаяр, Фидай чка сал ийида луьтквейриз... А. С. Дишегьли. Хъсан тIамада авай Сийидбег мехъерик кьуьл ийиз экъечIда. Пкавулди адавай хабар кьада: - Ваз гьи халадиз эвериз кIанзава? С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 3) жувалай яшариз чIехи дишегьлидихъ галаз рахадайла, ишлемишдай гаф. - Башуьсте, - за Рамиза къалурай зур килодин гираяр терездин хиле эцигна. - Какрас, хала, зур я! Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Эхь. Умуят халадин вилериз фадлай гуьзлемишзавай экв хтана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* хала-хатур сущ. къанун чIурна кьилиз акъуддай кIвалах. Мукьва-яргъадан арада Тежен гьич хала-хатурар. С. С. Гвена. Синоним: хала-хатурвал.

* хала-хатурвал сущ. къанун чIурна кьилиз акъуддай кIвалах. И гафар кIелайла, чи чIарар риб-риб хьана: рахун манатрикай ваъ, миллиондикай, хала-хатурвиликай физва. К, 1989, 22. XII. Жюридин членрин арада зун, Али Агъадуллаев, Нариман Мегьамедов, Динара Алиева ва маса машгьур ксар авай. Гьавиляй, хала-хатурвал авачиз чна къиметарни гана. ЛГ, 2004, 26. VII. Синоним: хала-хатур.

* халад гада [хва] сущ. дидедин вахан гада.... чIала бязи гафарин сочетанияр гьамиша сад хьиз дегиш тежез, чпихъ санлай тайин тир са мана-метлеб аваз ишлемишда. Ахьтин сочетанийрик квай гафар, чеб-чпивай чара авуртIа ва я абурукай сад дегишарайтIа, а сочетанидин манадиз еке зиян жеда. Месела: Ада вичин халад хциз кагъаз кхьена. И предложенида халад хва лугьудай гафарихъ санлай са мана ава, чавай абур гъарма кьилди, а предложенидин маса гафарихъ галаз масакIа, алакъада тваз жедач, а кьве гаф, са гаф хьиз, предложенидин са член жеда. Р. И. Гайдаров ва мсб. Лезги чIал. педучилище патал учебник. М-кала, 1994, ч. 26. ☼ «Лезги чIалан орфографиядин словардин» эхиримжи изданида ( кил.: М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 2001 -й.) халад хва, халад руш. са гаф яз ( халадхва, халадруш) кхьин кьабулнава. Чи фикирдалди, и словарь акъатдалди кьабулнавай {кил.: М. М. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС, 1964; Б. Т., М. Г. ЛРС, 1966) къайда ва 2001 - йисан орфографиядин словардин авторрикай сад тир алимдин винидихъ ганвай текстина авай гафар гьахълубур яз гьисабна, халад хва, халад руш, халуд хва, халур руш, мягькем ибараяр яз, кхьин дуьз я.

* халад руш сущ. дидедин вахан руш.

ХАЛАДИН¹ хала существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ХАЛА.

ХАЛАДИН² обр. дишегьли аялдив ва я вичелай яшариз гъвечIидав рахадайла, ам вичиз хуш тирди къалурун патал ишлемишдай гаф. - Я чан халадин, цIийи сусавай заз вуч кIанзава? Аялар я ман. С. Ярагъви ашукь Уьзден. КIвални завод сад туш эхир? - Разини я, разини туш. Яб акала, халадин... Н. И. Зарбачи, насигьатчи.

ХАЛАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) куьгь. багьа перем, партал. И ван атай ханумди вичин ипекдин халат рушан къуьнерал вегьеда ва вичин къизилар кIватIна, хъуьчIуьк кухтада. Ф. Гьамбал. Гьуьруьпери, я вун тават, Лайих я ваз зардин халат... Е. Э. Ярдиз. 2) са бязи кIвалахрал винелай алукIдай партал. Кабинетдиз гьахьна, халатни алукIна столдихъ ацукьай духтурдиз, салам гана гьахьай медсестра Пери акурвалди, далу чухвай хьиз, регьят хьана. А. Э. Кьуьзуь кьун. Рушариз лацу халатар алаз фермадиз физ, кIвалахиз кIанзава, абур авач. К, 1989, 4. XII. ☼ Халат гафуникай гегьенш алаваяр кил.: А. Гуьлмегьамедов. ХАЛАТ || "Лезги газет", 1993, 18. III

ХАЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра бурандин екевал авай, ширин тIямдин емиш. Беген тушиз кIвал-югъ тергда на, Халидикай дуван кудай сергда на. Е. Э. Ватандай катзавайбуруз. Гъафил я вун, яргъал мирес, Чара тежез хали, кIерец. Гъиле кьуна патахъ кIекIецI, Кьурудни ицIид тийижиз. С. С. Лавгъа шаирдиз, Ша, къунши, хали неда чна кьведа. СМ. ЦицIигъ-наме. * гатун хали, зулун хали, пехърен хали, хъуьтIуьн хали.

ХАЛИКЬ араб, сущ.; -дм, -да; -ар, -ри, -ра 1) дуьнья, алем яратмишайди, Аллагь. На и дуьнья терг авуна, - Им Халикьдин эмир хьанва. Е. Э Алкьвадар гьажи Абдуллагь-эфенди кьейила. Сабурлувал гьич Халикьди ганач заз... Е. Э. Зун атана - Я чан чIехи вах, сивел дапIар эцигайла, кьвалай акъатда эхир! За вучрай?! Гьахьтинди яз халкьнава ман зун Халикьди. Къурбанд хьуй зун вичиз! А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) (чIехи гьарфуналди - X) эркекдин хас тIвар - Халикь.

ХАЛИС фарс, прил. са нин ва куьн ятIани еридиз лазим вири лишанар авай. 1) Вучиз сад халис инсан я, муькуьд, кицI яз, сифет - инсан... Е,. Э. Гьажимурад эфендидиз. Халис шив хьтинд я хвейи, Виш манатдин я гьавайи. С. С. Халис фекьияр авачирла, тупIалрикайни фекьияр жеда. Амма абурулай тупIал фекьи лугьудай лакIаб алатдач. Халис фекьи ятIа, адахъ гьахъ хьана кIанда. Нефс ахъа фекьидиз Аллагьдихъай кичIе туштIа, адан чин уьзуькъара я. Адан чка жегьеннем я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) гьакъикъи. Шаирдин халис тIвар Мегьамед Эмин я. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Синонимар: гьакъикъи, халисан. Антоним: тапан.

ХАЛИСАН прил. лазим вири лишанар авай. Иблисри ял тваз къалурда хамара, Халисан дуст яман юкъуз чир жеда. С. Яман юкъуз чир жеда. Икьван еке мулк, адакай са менфятни къачуз тежез халкь халисан ацIай кIатIал алай гишин кьифериз элкъуьрнавай. ЛГ, 1992, 6. V. Синоним: халис. Антоним: тапан.

ХАЛИСАНДИЗ нар. лазим тир лишанар аваз. -Куьне дуьзгуьн кьуьлер вучиз эцигзавач, куь ансамбль халисандиз мус элкъведайди я? ЛГ, 2005, 7. IV. Амма гилани, гзаф асирар алатайдалай кьулухъ, инсанри тенбек ишлемишуникай авай чIехи зарар, ам гзаф азаррин себеб тирди халисандиз аннамишнавач. ЛГ, 2005, 5. VIII.

ХАЛИСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера дуьзвилив кьан тийидай лишанар квачир гьал. Дустунин халисвал, вун халис четинвилера авайла, чир жеда. Р.

ХАЛИСВИЛЕЛДИ нар. дуьзвилин лишанар хас яз. Синоним: халисдаказ, халисдиз.

ХАЛИСДАКАЗ нар. дуьзвилив кьан тийидай лишанар квачиз. - Чун акъвазин. - за гьеле адан гъилер ахъайзавач. ИкI хъсан я, жуваз кIани кас патав гвайди халисдаказ гьисс ийиз жеда. Чна инал югъ къаршиламишда. З. Гь. Лифер. Адавай халисдаказ, ягьанат квачиз, михьи лезги чIалалди хайи бубадикай кьве гаф лагьанайтIа жедачирни? Ваъ, ида чи чIал ужузди яз гьисабзавани, тахьайтIа чун авамрай кьазвани? А. Къ. Нехирбанни лекь. Синонимар: халисандиз, халисвилелди, халисдиз.

ХАЛИСДИЗ нар. халисвал хас яз.... анжах адаз гила халисдиз чир хьанвай: гьич са къуватдивайни адавай сегьне къакъудиз жедач. 3. Гь. Уьмуьрдин сирнав. Синонимар: халисвилелди, халисдаказ.

ХАЛИФА араб, сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра ислам динда пайгъамбардин чкадал алайди; пачагь. Фана я вун, дуьнья, садазни тахьай; Давуд халифа яз Давудаз тахьай. Е. Э. Дуьнья, гьей!

ХАЛИЧА фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвал гуьрчегарун патал сун гьаларикай хранавай, гамунилай, гибедилай тафаватлу яз, чина чIичI авай, гъвечIи затI. Халича акуна, шад хьана, ада халичадал акъвазна, парталар алукIзамазди, халича цавай фена, рушан кIвализ аватна. Ф. КIватIаш. Чарпайдин патав халича экIяна, юкьвал самовар, стаканар ва нисини фу эцигнавай. А. Ф. Бубадин веси. Мягькем, геьенш и дарамат сифте харат устIархана, ахпа гамаринни халичайрин склад хьиз ишлемишна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Игьсан халудин диде Сабри бадедиз, чун акурла, гзафни-гзаф хвеши хьана. Кьудкъад йиса авай и дишегьлиди ихтилат авурвал, жаван тирла, ада гзаф иер сумагарин халичаяр хразвай. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002,25.I.

ХАЛКЬ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара 1) са чкадин, уьлкведин инсанар вири санлай. Гафар-чIалар гьатна халкьдин сивера... Е. Э. Заз сабур гуз. Чи лезги халкьдикай рахайтIа, ам чуьнуьхун, тарашун квачиз, намус, инсанпересвал вине кьуна яшамиш жезвайди я. ЛГ, 1992, 31. Х. Уьлкведин президент ахмакь кас ятIа, Адаз сесер гайи халкьар начагъ я. И. Ш. Кьудар. 2) гз. числода: инсанар. Жув хьайила эвел халкьар арада, - Гила хелвет, хажалатдик кьурада... Е. Э. Дустариз. Халкьар гзаф, чIалар хейлин Къавкъазда, Вири хура тун мумкин туш яракьдин. Х. Х. Масан баде.

* халкь авун гл., ни-куь вуж-вуч тикрар хъхьун мумкин тушир затI яратмиш авун. Сад Аллагьди тек халкь авур Са малаик я Пакисат. Е. Э. Пакисат. Дишегьли Аллагьди кIвалин крар авун патал халкь авурди я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Аллагьди инсан инсан яз халкь авурд я, Гьардаз чпин везифаяр Аллагьдилай акурд я, Абур айру къабилайриз паюрд я, Вазни течир са къабила хьана вун. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Синоним: халкьун.

* Халкь Авур Первердигар [Халикь] сущ. Аллагь. Халкь Авур Первердигарди чи уьмуьр абад авурай. Е. Э. Мубарак Исмаил. Халкь Авур Халикьди вичиз Сад кьиникьин тIал авурай. Е. Э. КафтIар къаридиз.

* халкь хьун гл., вуч арадиз атун. Цаниз халкь хьанвайди анжах пуд нумрадин куьтен я... лугьуз, бязибуру трактордин синихар ийизвай. З. Э. Муькъвел гелер.

* халкьдин къажгъан муркIадални ргада мисал 'халкьди гъиле кьур кар кьилиз акъатда' манадин мисал. [Брегьим]. Дугъриданни, садра и къара жемят санлай къарагъайтIа, нивай акъвазар хъийиз жедайди я? Мисалда гьавайда лугьузвайди туш гьа: халкьдин къажгъан муркIадални ргада... Б. Гь. Большевикдин руш.

ХАЛКЬДИН прил. халкьдин руьгь, меденият, тарих авай, адаз хас тир.

* халкьдин манияр сущ. автор авачиз, халкьдин сивера ишлемишзавай манияр. Халкьдин манияр лагьайтIа. абурухъ чIехи тарих ва дерин философия ава. "Самур" газ., 2002, 19. III

* халкьдин дружинник сущ. инсанар яшамиш жезвай тайин са чкада къайда, селигъа хуьн паталди агьалийри чпин арадай хкянавайди. Гъалибвилин 60 йисан юбилейдиз серенжемрин планда къалурнавайвал гьазурвилер аквазва, Халкьдин дружинникар кардик кутунва... "Самурдин сес". 2005,19.III.

* халкьдин сивин яратмишун сущ. махар, къаравилияр, манияр,. имуча-имучаяр, мисалар. мискIалар - вири санлай. Несилрилай несилрал, сиверай сивериз къвез, адет хьанвай къайдайра ва кIалубра хуралай ва гуьрчегдиз туькIуьр хьанвай, дерин манадин эсерриз халкьдин сивин яратмишунар, яни фольклор лугьуда. Гь. Гашаров. Синоним: фольклор.

* халкьдин суд сущ. къанундин истемишунар чIурзавайбур жазаламишун патал халкьди хкянавай ксар. Ахтармишунар, силис авунар хьана. Нетижада фекьини кIвенкIве аваз кулакар кьуна. Халкьдин судди абур кар атIана_; Сибирдиз ракъурна. З. Э. КУТВ-диз фена.

* халкьдин театр сущ. халкьдин руьгьдиз, медениятдиз талукь. Са вахтунда гзаф баркаллу тир тIвар къачунвай халкьдин театрдикай гьукуматдин театр ийидай вахтни алукьнава. М М. Лезги тIвар алатIа.

* халкьдин шаир сущ. яратмишунра еке агалкьунар авай шаирдиз гьукуматди гудай гьуьрметдин тIвар. 1934 - йисуз Дагъустан АССР-дин Центральный Исполнительный Комитетдин Президиумди адаз [СтIал Сулейманаз. - А. Г.] халкьдин шаир лагьай пара гьуьрметлу тIвар гана. З. Э. ЧIехи шаир. Гила заз ам халкьдин шаир Хуьруьг Тагьир тирди чир хьана. А. Э. Шаирдин тарсар. Халкьдин шаирди вичин эхиримжи нефесдалди кайвани Гуьлуьшаназ, вичин къалин килфетдиз вафалувал хвена... К. К. Шаирдин килфетар.

ХАЛКЬЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера халкьдин руьгьдиз, медениятдиз талукьвал. Етим Эминап лирикадин кьакьан художественный ери тайинарзавай месэлайрикай садни адан халкьлувал я. Гъ. Садыкъи. Лезги литературадин буба Етим Эмин.

ХАЛКЬПЕРЕСВАЛ сущ.; -или, -иле халкь кIанивилин гьиссер. Бес инсанпересвал, халкьпересвал, ватанпересвал - ихьтин ерияр гила герек амачни? ЛГ, 1992, 20. Х. Буба кечмиш хьана, вичикай суддин къази хьайила, Етим Эмина инсанпересвал, халкьпересвал квадарнач. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

ХАЛКЬУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -ин, -мир; халкь авун, халкь тавун, халкь тахвун, халкь хъийимир сада са затI даима яз арадал гъун. Я ТIебиат, зун куьз халкьнай - Уьмуьр гана, бахт тагана? Ф.... Вафасуздаз халкьнавай туш лезги чил! Лайихсуздаз халкьнавай туш лезги тIвар! Намуссузвал халкьнавай туш. лезгидиз! Гардан кIириз халкьнавай туш лезгияр! К. М. Ахварайни. Жаздан хьайи халкь катзава кIвалерай, На и дуьнья ГьикI халкьнава, чан Аллагь. Кь. Фаталиев. Умудлу яз. Синоним: халкь авун.

ХАЛУ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) дидедин стха. Садра халуди хтулдиз масан... тум це лагьана афнидин хъсан... Амма цайила - экъечIна турпар. А. Ал. Садра хтулди... 2) жувалай яшариз чIехидаз гьуьрметдин лишан яз ишлемишдай гаф - Ахпа пиян жез тахьуй гьа, халу, - лагьана буфетчикди. - Вуна хъванваз аквазва. М. Садикь. Дуст. За адаз Тагьир халу ваъ, Хуьруьг Тагьир халу лугьудай. А. Э. Шаирдин тарсар.

* халуд хва сущ. дидедин стхадин гада.

* халуд руш сущ. дидедин стхадин руш.

* халуд свас сущ. дидедин стхадин паб.

ХАЛУДИН¹ халу существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ХАЛУ.

ХАЛУДИН² обр. яшар хьанвайди аялдихъ галаз ва я вичелай гъвечIидахъ галаз рахадайла, вичихъ адаз авай чими гьиссер къалурун патал ишлемишдай гаф. Аквазвани, халудин, гьихьтин инсанар аватIа чи арайра. Ж, 1985, 12. XII.

ХАЛУМ кил. ХАНУМ

ХАМ¹ фарс, прил. 1) ишлемиш тавунвай (чил, чIур, майдан). Лугьуда хьи, ада къаркай са юкъуз вичин суьруь са хам чIурал гъална. Ф. Лукьманал Гьаким. Лезгияр исятда Сталинграддин ГЭС-дал, Кьазахстандин хам чилерал арадал атанвай совхозра, Донбассдин шахтайра дуьшуьш жеда. А. А. Лезги литература. 2) вердиш(ар) тавунвай, са квез ятIани лазим, чарасуз къайдаяр чир тавунвай. И гъилери муьтIуьгъда хам балкIанар, Сирнавда чи дагъдин пехъи вацIара... А. С. Гъилер.

* хам хьун кил. хаму хьун.

ХАМ² фарс, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара инсандин, гьайвандин беден, як-кIарабар кIевнавай винел патан перде.... ада, къуьр алажна, адакай шиш яна; кIусни амачиз ам тIуьна; карабар цIал вигьена; хамуниз кьел яна. Б. Гь. Заз эвера. Нагагь, вун зи тай-туьш тиртIа, за вун хам якIувай къакъатдалди гатадай. Гь. С. КIири-Буба,

* хам алажун гл., ни нин азиятдик кутун, дарвиле тун (агьваллувилин жигьетдай). - Аллагьдин хатур аватIани, чи кар шариатдин суддиз гуз тахьуй. Ана са сефер чи кар гьатна. КIвал чIур хьайибуру чи хам алажна. За вавай тавакъу ийида, и нарудни судда хьуй чи дуван. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синонимар: гардан ягъун, хам хутIунун, хам тарциз акъудун, хамуна нагъвар тун.

* хам тарциз акъудун гл., ни нин кьин, чан хкудун. Чпи гьа душманрин хамар Акъудна тарциз, Дагъустан. С. С. Дагъустан.

Синонимар: гардан ягъун, хам хутIунун, хам алажун, хамуна нагъвар тун.

* хам хутIунун гл., ни нин 1) азиятдик кутун. Югъ-къандавай артух ийиз халкьдал налогрин кьадар, ХутIунзава михьиз лежбер халкьдин хамар. А. Ф. Чинани ана. Ада вичин хуьруьнбурун хам хутIунна, вири вичиз табий авуна. А. И. Къиргъин. 2) кьин, чан хкудун. Гьан, гьинва Къембер? Гьинва эхир и къурумсах Элдер? Валлагь, за абурун хамар хутIунда. Гь. М. Гезентидин эхир. Синонимар: гардан ягъун, хам алажун, хам тарциз акъудун, хамуна нагъвар тун.

* хам хуьн гл., ни нин жуван чан хуьн; жавабдарвиликай кьил къакъудун. Алчах касди вичин хам хуьн патал кIани кьван хаинвилер ийида, абуру намус, гъейрат, гьеле ватанни кваз маса гуда. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. [Къагьриман] - За вавай инсаф авун тIалабни ийизвач. Къад лагьай йисарикай рахайтIа, бубани стха вуна, хам хуьз жедатIа лагьана, маса гайиди я. А. М. Къалабулух квай гатфар.

* хамарай акъатун гл. 1) хъел акатун. 2) кьадарсуз куьк хьун.

* хамни кIарабар хьун гл., вуж лап гзаф яхун хьун. Хипер куьк жезвай жеди, амма зун, ингье, хамни кIарабар хьанва. Зал алаз атай костюмар куьрс хьанва. Къ. М. Урусатдин цуьк. Синоним: кьуд кIараб хьун. Антоним: пицI вегьин.

* хамуна нагъвар [самар, ягъалар] тун гл., ни нин, куьн чан хкудун. Гъутук кваз акъудиз сухвар, Твадай чи хамуна нагъвар. Ви какахьна вилин накъвар, Фидай гьакI селлер, Дагъустан. С. С. Дагъустан. - Им ни чIугунвай къул я. Им тапанди я. Гьа-гьа! Мад большевикри чи кIаникай яд ракъурзава. Тади ая! Абур ГьинаватIани вири хъияхъ. ТахьайтIа, за ви хамуна нагъвар твада. З. Э. Б. А. Къазимегьамед. Синонимар: гардан ягъун: хам алажун, хам тарцяз акъудун.

* хамуна тун гл., ни вуж азарлуди сагъар хъувун патал гьасятда тукIур гьайвандин хам адал акьалжун. Йикъарикай са юкъуз, гъуьл кIвалахдилай хкведалди. паб, азарлу хьанва лугьуз, кьаткида ва ада вичин гъуьлуьз лугьуда: "Эгер яру кал тукIуна, зун адан хамуна тун тавуртIа, зун сагъ хъжедач. Ф. Бибихатун.

* хамуна (хамуник) ялар тун [кутун] гл., ни 1) фурслу хьун, дамахлу хьун. Яваш! Яваш! Хамуна ялар твамир. Чун мад дуьшуьш жеда, ахпа рахада чун! Къ. М. Урусатдин цуьк. Гьикьван туькIвейд я амалар. Тваз вичин хамуна ялар... С. С. Кьве кIвачел къекъведай лам. Синонимар: кьама ялар тун, тIиш цава кьун, дамахарун. 2) хъел кутун.

* хамуниз кьел ягъун гл., ни нин гатун, жаза гун. Заз килиг, эгер вун мад Сулейманан хьендай хъфейтIа, чна ви хамуниз кьел яда, чир хьухь. Б. А., З. Э. СтIал Сулейман.

* хамуник ялар кутун кил. хамуна ялар тун.

ХАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хам¹ тир гьал. Хамвилиз я вун жейран... Е. Э. Ханум.

ХАМДиЗ пар. хам яз. Хамдиз хвейи дагъларивай... С. С. Рушариз.

ХАММАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра вичикай инсанди тIуьниз лазим продукт гьазурдай тIебиатдин мал, девлет. Маса халкьар лазим я тун Тупунинни паталди жуван гъиле. А. Ф. Дяве. ЧIуру емишар, дигмиш хьайила, тIуьн гзаф менфятлу тирди хьиз, абур дарманар хкудун патални хъсан хаммал я. К., 1989,29.I.

* хаммал гьялун цI, гл., ни тIебиатдин мал, девлет инсандин менфятдиз элкъуьрун.... хаммал гьялдай карханаяр саки амач. ЛГ, 2003, 27. ХI. Республикадин недай-хъвадай ва хаммал гьялдай промышленностдин карханайри алатай йисуз 433 миллион манатдин къимет авай продукция акъудна. ЛГ, 2004,21.II.

* хаммал гьялдай прил. хаммалдикай лазим тир материал гьазурдай. Республикадин недай-хъвадай ва хаммал гьялдай промышленностдин карханайри алатай йисуз 433 миллион манатдин къимет авай продукция акъудна. ЛГ, 2004, 21.II.

ХАМУ прил. вердишар тавунвай, тежрибасуз. Хаму миргер къацу Яйлахда амай Лежбер вай, гьа, вай!. Ф. На хаму шив вацIа твамир, ВацIавай яд къайиди я. Ф. [Садикьбег]. Пагь ибур вуч хаму халаяр яни?. Ибур, жейранар хьиз, кхунзава хьи? Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

* хаму жейран шиир, сущ. кIаниди. Чан дагъдавай хаму жейран. Е. Э. Вун хвашгелди, сафагелди.

* хаму фу нугъ., сущ. тIили фу.

* хаму |хам] хьун гл., вуж вахтуналди масадан таъсирдикай хкатун. Хаму хьайитIани, халу рикIелай ракъурмир. Р.

ХАМУВАЛ сущ. -или, -иле; -илер, -илери, -илера хаму тир гьал. Захьни хьана зи хамувал, Зи жаванвал... Х. Х.

ХАМУТ || ХОМУТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра фургъундик кутIундай балкIандин гарданда твадай затI. ☼ Чи словарра и гаф кьве жуьредани ганва.

ХАН¹ хун глаголдин теклифдин форма. Кил. ХУН.

ХАН² туьрк, сущ.; -ди, -да; ар, -ари, -ара са тайин сергьятар авай чкадин вири ихтиярар авай кас. - А хан кьве йис идалай вилик кьенва, - лагьана заз ван хьанай. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Вуч фикирда, эй, мусурман, Куьредин хан гьинава? Е. Э. Гьинава? - Гьелбетда. Творец история регъимлу кас я. Ада, гьич тахьайтIа, агъзур йисара пачагьарни, ханарни беглер терпит авуначни. Вунни. ийизва... А. А. Лезгияр. -Чадураяр янавани? - хабар кьуна Сурхайханди. -Ваъ, хан, ял ягъун патал акъвазнава. З. Р. Гьажи Давуд.

* хан хьун гл. 1) вуж гъинин са тайин сергьятар авай чкадин вири ихтиярар авай кас хьун. 2) куьч. вуж низ са касдин ихтиярар вичиз къачунвайди хьун.

ХАНА¹ кил ХУН.

ХАНА² туьрк, граммат., суфф. цIийи гафар арадиз гъидай суффикс. Суффиксар -вал, -раг, -хана, -ган, -бан, -хъан, -чи, -суз, -лу, -кар... чеб галай гафарихъ галаз санал, ккIана кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938,4.27.

ХАНАДАН фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) машгьур, тIвар-ван авай тухум, хизан. ТIебиатди ганва чIегей ханадан. Р. Магьмудов. Акрошиир. 2) (чIехи гьарфуналди - X) эркекдин хас тIвар: Ханадан.

ХАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хан тир гьал. Къенивал це, танишар тажубдай, - Ханвал кIандач, багъиша девришвал. М. Б. Бубадин сурал.

* ханвал авун гл., ни 1) хандин мажбурнамаяр кьилиз акъудун. Гирей Кърымда саки пуд асирда ханвал авур зурба несилдин тIвар я. З. Р. Гьажи Давуд. 2) куьч. хандин амалралди, гьерекатралди эгечIун, рафтарвал авун.

ХАНДАКI араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра чил яргъи патахъ деринвал аваз эгъуьнна хьанвай чка. Угъри жагъун тавурла, пачагьди эмирна: къизилар авай чкадихъ элкъвена гьяркьуь са хандакI эгъуьнна, ана къир цуз! Ф. Халуни хтул. Чи участокда чна 200 километрдин яргъивал алай, гьакI зурба дерин ва гьяркьуь хандакI эгъуьнна. ЛГ. 2003, 25. ХII.

* хандакI ягъун гл., ни чил яргъи патахъ деринвал аваз эгьуьнун. Гьар гьикI ятIани, хузайинди нянрихъ, ципицIар атIузвай рабочияр гъалдарна, вичини пер къачуна, багъдин юкьвалай хандакI яна. З. Э. КУТВ-диз фена. ХандакI ягъиз, къванер вегьез, Цал эцигиз ебни терез, КIватIал хьана амле, мирес, Магьле-магьле кIвалер хьана. С. Лезги мехъер.

ХАНЖАКI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра парталдал авур тIвал.

ХАНЗАДА туьрк, т-б, сущ.; ди, -да; -яр, -йри, -йра хандин хва. Гьа куьрпе ханзада ада нубатдалди вири хуьрера къекъуьриз ва хурудихъ аялар галай дишегьлийрикай вирибурукай адав кьве хупI нек хъваз туна. З. Р. Гьажи Давуд.

ХАНЛУХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са хандиз табий тир инсанар авай чилер, сергьятар. СтIал Сулейман 1869 - йисуз Куьре ханлухдин Агъа СтIалар тIвар алай хуьре дидедиз хьана. А. А. СтIал Сулейман. Сурхаян макьсад, гьеле цIуд йис идалай вилик хьиз, кьизилбашар Куьр вацIал кьван авай мулкарай акъудна, гьана кьилди ханлух туькIуьрун я... З. Р. Гьажи Дауд.... виликан Албаниядин сергьятра арадал атанвай ханлухриз Урусат, Туьркия, Иран хьтин уьлквейрин пачагьри чпин сиясатда еке фикирар гузвай, гьардаз абур вичин табийвилик кутаз кIанзавай. ЛГ, 2003, 14. VIII.

ХАНУМ туьрк, шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) хандин паб, дишегьли. Идан ван хьана са девлетлу ханумдиз. Ханум айвандал экъечIна, жузада гьамбалдихъ вуч хьанатIа. Ф. Гьамбал. 2) дишегьлидин тариф яз ишлемишдай гаф. Бедназар тахьуй вин суьрет, Бажит кушун агъ я ханум. Е. Э. Ханум. Жумла махлукьатдин, пейкар ханумрин, мугьман я зун къе. Е. Э. Хьана. Са кьве йис идалай вилик, гъвечIи женжел руш яз, чна ам квазни кьазвайди тушир. Гила килиг, адакай халис ханум хьанва. А. Э. Суалдиз жаваб. 3) дишегьлидихъ галаз рахадайла, ийизвай гьуьрметдин лишан яз адан тIварцIихъ галаз ишлемишдай гаф. Седакъет ханум! Къуй вун мадни еке дережайрив агакьрай, ви агалкьунар мадни чIехи хьурай... "Самур" газ., 2003, 26.1 V. 4) (чIехи гьарфунилай - X) дишегьлидин хас тIвар: Ханум -а, -а.

ХАНЦI сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари. -ара бедендал кIеви хьанвай чирк. Гьахъ лагьайтIа, абурун жендекрал алай гьекьедин, чиркерин ханцI запун квачир уькIуь цивай, гьелбетда, алудиз хьанвачир. З. Э. КУТВ; Диз фена.

ХАПУР: * хапур-шапур сущ. герек тушиз санал кIватIай ва я кIватI жедай жуьреба-жуьре тадаракар, затIар. Малум тирвал, техил буллухвилелди авай касди, ам регъуьз тухудалди сафунай яна хапур-шапурдикай михьда. З. Э. Муькъвел гелер.

ХАПIА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гъуьр ва я чIахар ва маса махсус затIар кутуна цел ргана гьазурдай недай затI. # кIеви ~, жими ~; ширин ~, къайи ~. ПемпIеша къажгъандал пацар вегьез кичIела, Тамума, адаз са къвал гана, хахвал хуьрек эчIардай. Ахпа вич, хахва кьил туна, тум галтадиз, хапIа незвай кицIиз тамашиз са герен акъваздай. М. В. Гьарасатдин майдандал. * качI-качI хапIа.

* хапIа авун гл., ни гъуьр ва я чIахар ва маса махсус затIар кутуна цел ргана недай затI гьазурун.

* хапIа-шурпа сущ. гъуьр ва я чIахар ва маса махсус затIар кутуна цел ргана недай затI.

* хапIа-шурпа авун гл., ни гъуьр ва я чIахар ва маса махсус затIар кутуна цел ргана недай затI гьазурун. КIвалин кIвалахар - аялдиз килигун, хапIа-шурпа авун, мал-къарадиз къуллугъ авун, кIвале пек-лек чуьхуьн ва амай гьа ихьтин крар дишегьлидин хиве авайбур я. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХАР фарс, сущ; -у, -а; -ар, -ари, -ара чими чилелай къарагъдай бугьдикай цавун къайи къатара жедай кIусар ва я абурукай сад.... цуькведал хор такъурай. Хару ягъай факъир галаз шеда зун. Е. Э. Шеда зун. -Вучиз ятIан шезва яшлу жердавай, Азиз дагълар, гатазвани харари? А. С. ГуьтIуь жезва...* кьилел хар къурун.

* хару ягъун гл, вуч хар къвана, пуч жедай гьалдиз атун. Кашани тIегъуьнди гадкIанвай хуьр-кIвал хару ягъай силин никIиз ухшар тир. З. Э. КУТВ диз фена. Гатуз техил цанвай ник хару яна. А. М. Лежбердикайни пуд стхадикай. ГьажикIаяр хару янава, юлдаш Гьайдаров, - жаваб гуда Агъабека. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ХАРА¹ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра; 1) яргъанрин, атIлас хьтин парча Магазиндай харад затIар, Пул авачиз къачуз хьанач. Ф. 2) хара тIвар алай парчадин перем. Дере, хара, алукIда вал, Эмин ажуз туш, Севдуьгуьм. Е. Э. Вун хвашгелди, сафагелди. Хара, диба алукIна, зар, И тегьерда фена ялгъуз. Е. Э. Ялгъуз.

ХАРА² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра агъадай виниз эцигнавай сад хьтин шейэрин кIватIал, жерге. Гьаятра кIарасрин хараяр - пилер эцигнава. З. Э. Гьуьлуьн лепеяр.... Ахпа ада, бирдан кIвачел къарагъна, цла акIурнавай шкафдин ракIар ахъайна, гъвечIи хара тетрадар къачуна, меци чуькь тавуна, гьана, Надежда Михайловнадин вилик столдин пипIел эцигна. А. А. Умуд. Артухзава гьакI ктабрин хараяр А. С. Вилик жерге. - Ма килиг - лагьана за хцел зи дневникрин са хара, математикадизни, урус чIалазни, маса предметриз талукь дафтарар вугана. - Зун вун хьтин пезевенг тушир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Нажмудинахъ кIвалени хейлин къайгъуяр авай. Ада кIарасар хадай, харадиз ядай, кIвализ хкидай, пичера цIай хъийидай, руьхъ акъудай. ЛГ, 2002, 15. V. Синоним: кIунтI.

ХАРАК нугъ., сущ. чукьван.

ХАРАКТЕРИСТИКА урус, сущ.; -ди, да; -яр, -йри, -йра кIелзавайдан, кIвалахзавайдан чIехибуру адан ахлакьдикай, ам вичин везифаяр кьилиз акъудунив эгечIуникай кхьенвай документ.

ХАРАЛ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра еке чувал. Гъурбатда ада гьамиша ийизвай кIвалах памбагдай чимиз-чимиз ацIурнавай харалар ялун тир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Малариз кутазвай хьиз, харалралди хъчар гваз хкведай чIурарай. З. Ф. РикIелай фидач.

ХАРАПI || ХАРАПIА¹ араб, прил 1) чIуру, чIур хьанвай, къайдадикай хкатнавай. -Вуч харапI ужагъ тир ама. Е. Э. Мугьман тун тавур папаз.

ХАРАПI || ХАРАПIА² сум;.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) азият, зиллет авай чка. - ХарапIадиз гьикI хъфида, я вах, - лугьузвай Зилфиди. Р. 2) в., чкIанвай, аявал техйизмай чка (дарамат, идара, хуьр).

* харапI(а) хьуй! межд. терг хьуй, пуч хьуй. ХарапI хьуй вич чи кьилелди, Вай къе вуч турфан акъатна! Е. Э. ТIурфан акъатна. ХарапIа хьуй ихьтин заман... Е. Э. Дилбераз. ХарапIа хьуй гьа и къуза. Е. Э. Акваз кIан я. [ФатIимат] –ХарапIа хьуй вун, дуьнья... Бубадиз веледдин язух татайла, а паталлай чарадаз гьични къвеч. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Духтур, дарман авачир ихьтин харапIа жедани, -рахана пуд лагьайди. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХАРАПIУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; харапI авун, харапI тавун, харапI тахвун, харапIа хъийимир чIур хьанвай, къайдадикай хкатнавай гьалдиз элкъуьрун.

ХАРАР сущ. -и, -ра хъуьруьшра жедай майвадин куьлуь тварар ва я абур чеб.

ХАРАТ араб, сущ.; -ди, -да кIеви кIарасдин тарарин са жуьре. Гьатна харат хунчад юкьва, Ваз бикеяр жеда мукьва. С. Ярагъви ашукь Уьзден,

* харат устIар сущ. кIарасдикай, тахтадикай кIвалин майишатда герек затIар (рак, пенжер, ящик ва мсб) расдай устIар. И карда, муаллим Нурдинов Зиявудина план чIугуна, прораб Османов Тарикьулидин гуьзчивилик кваз, цлан устIар кьуланстIалви Къазагьмеда кIвалер эцигна, харат устIарар Гьажимурада рак-дакIар, Эмирбега шуьшебенд илигна. С. Зи Сулейман.

* харат устIарвал сущ. кIарасдикай, тахтадикай кIвалин майишатда герек затIар (рак, пенжер, ящик ва мсб) расдай пешекарвал.

* харат устIарвал авун гл. ни харат устIарвилинн пеше кьилиз акъудун. Итимри, кIвалер эцигунилай ва харат устIарвал авунилай гъейри, туьрезар, ругунар, арабаяр, алерар, кьуьквер, йирфер, перер, тIурар, сандухар ва маса исейэр гьазурзавай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ХАРЖ араб, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са вуч ятIани арадал гъун патал серф. КIвал ада эцигна, харжарни тIимил акъатнач. Шоферди садбурувай рекьин харж къачузва, садбуруз багъишзава. Н. М. Буба. Синоним: расход. 2) куьгь. налог. Адан ( хандин. - А. Г.) мулкунал алай инсанар харжари лап къекъверагвиле туна. А. Р. Къаних вил. Синоним: гьакъи.

* харж авун гл., ни вуч жуваз авай затI са вуч паталди ятIани гана жуванди яз амачир гьалдиз гъун. Абуру, - «калериз гьа авай тевлейрани чими я, акI хьайила колхоздин пул вучиз харж авун лазим я», - лугьузвай. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер. Чи патара мехъеррик, межлисра харж ийидайбур сад-вад кас я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: расход авун, серф авун, харжун.

* харж-харабат сущ. са вуч ятIани къачун патал, са кар кьилиз акъудун патал гудай пул, такьат. ЦIапни кIан жеда балкIан кIанидаз, Харж-харабатни -мугьман кIанидаз.. И. Гь. Рубаияр.. Иниз [гьяждиз. -А. Г.] гьар са кас еке харж-харабат акъудна, четинвилер, азабар эхна Аллагъдивай гунагърилай гъил къачун, женнетда чка гун ва чпин мукьва-кьилийриз, майилар авай инсанриз регьятвилер гун ва гьабурун гунагьрилайни гъил къачун патал къвезвайди я. Ж. Мурадалиев. Гьяж.

* харж хьун гл., вуч нивай жуваз авай затI са вуч паталди ятIани гана жуванди яз амачир гьалдиз атун. Къадиравай калин кьилел вахкай пуларни харж хьана куьтягь хьана. А. Ф. Бубадин веси. И кар чир хьайила, кассирди, директордихъни главбухдихъ галаз меслят авуна, пул, къул чIугваз туна, зи Бикедив вахкана ва гьеле, пул харж жедалди, заз и кардикай талагьун тагъкимарна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Синоним: расход хьун.

ХАРЖАФ нугъ., прил. эдебсуз.... садан сивяй лагьайтIа, Гьинавачир харжаф, терсеба гафар акъатда. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Синоним: харчи.

ХАРЖИ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кар туькIуьрун патал гузвай пул. Са кепекни гвачиз харжи, Вав гва хупI дамах, гуьзел яр. С. С. Гуьзел яр. Гьа им лагьайди Гьажи я, Ваз къуллугьун чи буржи я. Манат базардин харжи я... А. Гьажи. Гуьлемет. Сечкийрилай виликан женгина Алисултанай пуд агъзур манатдилай гзаф харжияр акъатна. ЛГ, 2002, 15. V. Синоним: харжлух.

ХАРЖИЛУХ || ХАРЖЛУХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кар туькIуьрун патал расходдай пул. Ваз харжлух амач жеди, ма и манатни ваз амукьуй, - лагьана Сеферав са манат вахкана. А. Ф. Бубадин веси. Гьасана, складчи Алиди бригадир Фетали ва член правление Неби галаз, ибурни жуван итимар я лагьана, харжлух хьун патал са тIимил техил приходдиз ягъ тавуна тунай. И. В. Чирхчир. Мехъер авун патал адахъ харжлух авачир. З. Э. Мехъер кьуьл туш. - Школа, Аллагьдиз шукур, хуьрени ава, - алава хъувуна Лукьмана. - Вуна ана са кални къачуда. Аялриз некни жеда. Амай харжлух за рахкурда. З. Э. Рамзият. Синоним: харжи.

ХАРЖУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а || ая, -ин, -рай, -мир; харж авун, харж тавун, харж тахвун, харж хъийимир жуваз авай затI (пул, техил ва мсб) са вуч паталди ятIани гана жуванди яз амачир гьалдиз атун. Синонимар: расход авун, серф авун, харж авун.

ХАРИЖ¹ туьрк, ктаб, прил. къецепатан.... и вахтунда пачагьлугъ хариж уьлкведихъ галаз дяведа авай. А. А. Пад хьайи рагъ. Хариж уьлквейриз алад, хайи уьлкве рикIе хуьх. Р.

ХАРИЖ² сущ.; -ди, -да; -ар, ри, -ра къецепатан уьлкве. Шукур хьурай вич халкь авур Худадиз, Харижда ваъ, хуьре вичин кар туна. М. Ж.

ХАРМАН фарс, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра никIяй хканвай техилдин кьилер ругунралди гатана тварар акъуддай чка. Зун колхоздин хармандал Тади галаз фена мад. З. Р. Гатун хабар. Варз экъечIна цавун юкьваз, экуь хьанва гьар са пад. Хармандилай тракторди гургурзава, яб це мад. З. Р. Лугьумир. Синоним: юг.

ХАРМАНЧИ туьрк, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра юг гатазвайди; хармандин къаравул.

ХАРМАНЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери юг гатадай пешекарвал: хармандин къаравулвал.

* харманчивал авун гл., ни юг гатадай пешекарвал авун.

ХАРТ нугъ., араб, сущ.; къуьруь чукIул, нажах ва мсб хци хъийидай чарх; куьнуь.

ХАРУ¹ хар существительнидин актив падеждин форма. Кил. ХАР.

ХАРУ² прил. масандиз хвенвай, вердишарнавай; масадбурун арада жув агъузардай гаф-чIал кьабул тежер хесетрин. Патав гва хтул, бубу хьиз яру, Къугъвазва кIинтI-лаш хьана цIай-ялав. Вучда женжелдиз къайгъусуз, хару?! А. Ал. Цавай картуф хьиз... Вучин, гьикIин лугьуз рикIи, Агъзур патахъ физва хиял. Зи кIаниди, за харуди, КъведатIа вун са къуз чIалал? М. М. Пуд мани.

* хару хьун гл., вуж масандиз хвенвай, вердишарнавай лишанар хас хьун.

ХАРУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери масандиз хвенвай, вердишарнавай лишанар хас тир гьал.

ХАРУДАКАЗ нар. харувилин лишанар хас яз. Мад гуьлуьшан гатфар къвезва гуьлуьшан, Харудаказ тIебиатдихъ гузвай ян... С. К. Мад са гатфар... Синоним: харуз.

ХАРУ3 нар. масандиз хвенвай, вердишарнавай лишанар хас яз. Са береда зи хилерал... Илифнай са лацу кару. Вегьен тийиз ам чилерал, Хуьдай хьи, за гзаф харуз... М. М. АтIанва зи вилин ахвар. Синоним: харудаказ.

ХАРХ сущ.; -уни, -уна: -ар, -ари. -ара кIуква тум авай векьин са жуьре. * тамун харх

ХАРХАР¹ харх существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХАРХ.

ХАРХАР² нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьажибугьда. Сарубугъда туна кьулухъ, Хархардиз майдан хьана хьи. С. С. ГьажикIа. Округдин къуллугъчийриз лагьайтIа, варцарлай-йикъарлай са пут хархарар, ара-бир вад юкI хун гуз жедай. З. Э. КУТВ-диз фена. Синонимар: гьажикIа, кукуруза

ХАРЧИ прил. михьи тушир, тамамдиз михьи тавунвай, маса затIар акахьнавай. Ужуз харчи кьуьл къачудалди, багьаз михьи къуьл къачун хийирлу я. Р.

* харчи авун гл., ни вуч 1) михьи гьалда авайди михьи тушир гьалдиз гъун. Къуьлуьк мух акадарна, къуьл харчи авун. Р.

* харчи гаф сущ. яб акалзавайдан хатурда акьадай, ахлакьсуз гаф, ихтилат. Адан сивик пад квачирди заз чидай ва ада гьеле гьа квачир пад ишлемиш тавунмаз за жаваб гун лазим тир, тахьайтIа са харчи гаф акъатун мумкин я. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* харчи гъуьр сущ. къуьлуьнни мухан гъуьр акахьнавайди.

* харчи сив сущ. экъуьгъунар ийидай, чиркин гафаралди рахадайди.

* харчи хьун гл., вуч михьи тушир гьалдиз атун. Дагъларин сагьибдини «Эгер дарманар вегьейтIа, яйлахар михьиз харчи хьана чIур жеда» лугьуз кичIерар гузва. Б. Гь. Заз эвера. Гагь хуьре, гагь уьлкведа физвай вакъиайриз жаваб яз шиирар туькIуьриз, гагь газетдин, гагь идарадин тавакъу кьилиз акъудиз майдин, аскердин, дишегьлийрин, жегьилрин, атлуйрин межлисриз тебрикдин чIалар туькIуьриз, 30 - йисара адан шиирар харчи хьана. Им гьакъикъат я. А. А. Арифдар Сулейман.

ХАРЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера михьи тушир гьал.

ХАС араб, прил. 1) са нив-квев ятIани са тайин лишанрив, хесетрив кьадай. АтIлас, дере хупI хас я ваз... Е. Э. Вун хвашгелди, сафагелди... Гьар са халкьдихъ кьетIен адетар ава. Лезгийрихъни хъсан, къени адетар авачиз туш, - зегьметдал рикI хьун, мердвал, гаф чинал лугьун, кьуьлун гзаф кIан хьун, нефс тахьун ва масабур чаз хас къилихар я. "Самур" газ., 2002, 21 XI. Хуьрерани. вахтуниз хас дегишвилер гьатиз башламишна. ЛГ, 2004, 28.II.... дишегьли, вични нянин вахтунда, залпанд алатай хвар хьиз, гьаргьар ацалтна хъуьрез, чара итимрин юкьва хьун - бубайрин адетриз хас лишан туш. А. Фет, Проза жанлуди хьайила. 2) тайин са чкада авай, машгьур тир. Туьркиядиз, Пакистандиз, Индиядиз хас Д-6 жуьредин вирус малум хьана. Чи уьлкведа виликдай и вирус гьалтзавайди тушир. ЛГ, 2004, 26. VII.

* хас тIвар сущ. сад хьтинбур (инсанар, чилер, хуьрер, затIар) сад масадавай чара авун патал гудай тIвар. Эгер са чкадин хас тIвар кьве гафуникай ибарат тирди яз, абрукай гьар са гаф хас тIвар яз хьайитIа, абур кьведни ( арада дефис аваз ) чIехи гьарфунилай башламишна кхьида. Месела: Вини-Макьар, Бурши-Макьар, Агъа-Макьар, Шама-Кучун ва мсб. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938. Вири хас тIварар чIехи гьарфунилай кхьида: 1. ТIварар, бубадин тIварар ва фамилияр. Месела: СтIал Сулейман. 2. Географиядин тIварар: уьлквейрин, шегьеррин, хуьрерин, вацIарин, дагъларин, гьуьлерин ва мсб. Месела: Европа, Украина, Урал, Кьурагь, Самур, Москва ва мсб. 3. Гьайванрин лакIабар. Месела: Кьашкьа, Рагъвац ва мсб. М. М. Гь. Р. И. Гь., У. А. М. ЛЧЮС.

ХАСАРАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра зарар, зиян.

* хасарат гун гл., низ зарар гун. Виридалайни шофердиз хасарат гана. А. А. Пад хьайи рагъ. Синоним: хасаратвал гун. Антоним: хийир гунн.

ХАСА куьгь., нар. гьеле. Итим я лугьуз вич хаса, Эхир чуни гуд на маса. С. С. Кавхадиз.

ХАСАРАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хасарат тир гьал.

* хасаратвал гун гл., ни низ-квез хасарат тир гьалдиз гъун. - Гьикьван фад дяве башламишайтIа душмандивай хасаратвал тIимил гуз жеда, - лагьана Сувара. А. И. Самур. Урусатдин бугъа лагьайтIа, мад а жунгавдихъ галтугна, адан геле гьатна, адаз маса хасаратвал гудай хьтин юзунрик экечIнач. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай. Синоним: хасарат гун.

ХАСИЯТ кил. ХЕСЕТ араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра жув тухунин, масадбурухъ галаз алакъа хьунухьин лишанар, кьетIенвал.

ХАТ сущ.; -туни, -туна; -тар, -тори, -тара дишегьлидин туьтуьна безекар яз епина аваз твадайбурукай сад, Гъуьлуьни папа, меслятна, никIе са еке фур эгъуьнда. Фурун винел вегьеда лит, литинин винелни эцигда мержандин хтар. Ф. Нехирбандин хва. * вилин хат, туьтуьнин хат.

* хат дуьдгъвер сущ. са сеферда нек юзурна хкудай дуьдгъвердин кIватI. Фу гъана. Инал атайди адетдин, са акьван дамах гвачир пакаман тIуьн я. Итимдиз кьве кака, хат дуьдгъвер, са шумуд кIус ниси, кьве куруна аваз чимнавай фири нек. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар.

* хат-хат нар. гъвечIи тварар хьиз, гъвечIи тварар хьана. Адан цавуз килигзавай кьве вилинни ишигъ къизгъин ракъин туьхуьрзавай ва абурай хат-хат накъвар авахьзавай. З. Э. КУТВ-диз фена. Гьажи Къафар кIвализ гьахьна, кьилел алай бухарадин бармакдал ва къуьнуьхъ галай япунжидин чIарарал хтар-хтар хьана чигедин стIалар акъвазнавай. Я, Ш. Гьахъ квахьдач.

* хтарин дулма сущ. къугъунин са жуьре. Куьгьне ЦицIигъ фикирдиз гъайила, ана вичин аял вахтар кечирмишай касдин рикIел, зи фикирдалди, сифтени-сифте хкведайди арандин хуьрера авачир, гила, мумкин я, санани амачир шад къугъунар я. Ибурукай яз чавай агьадихъ галайбур къалуриз жеда: беле-беле, кIинтI-лаш, кIумп-лаш, туп-лаш, кьуьл-бармак, лапIи-лапIаш, лал-байкъуш, къвани-къван, чIагъ-чIагъ, гьанда-гьанда, энзели, кацни кьиф, Гъуьрчехъанар-уьрдеганар, пIерпIелагдин къугъун, ккIалрал къугъун, чурумар кутун, кIирераллаз къекъуьн, къумпарайрай ягъун, фарфалагар дагурун, цIарарал къугъун, чукIулрал къугъун, хтарин дулма авун, чуьхверрикай къванцел мед авун, верхи тарцин чкалрикай кендир авун ва адай чIун чIугун, гъулцин тарцин чкалрикай авунвай кукуна тум гайи нек цана, квар вегьин ва са кьадар масабур. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ХАТА¹ араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) зияндин кардиз элкъвенвай нетижа. Хата гуьзетна, са кар ийимир, яр. Е. Э. Яр. Амма шаирди и еке хатадивай кьулухъди чIугуначир. З. Э. ЧIехи шаир. 2) зиян. Багъривилин рикI недай квак - терг тежедай завал багъдин, гьар емишдиз я вун хата - агъзурбура нифрет хьурай. А. Исм. Рубай. Машиндин къвалар бегьем эчекь хьана. Гена маса хата хьанач. 3. Э. Зулун пеш. Заз таксистдикай ам гьа сифтедилай хуьре акъвазайдалай инихъ гьяз авачир. Адахъ са хата галай хьиз тир заз. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2 куьч. тIуьни къене арадал гъидай чIуру гьава. Ван алаз акъатай хатади аялдин чин яру авуна. Р, 3) ягъалмишвал. Акъатунни жегьил касдай са хата Заз ша лугьуз катзава хва гьекьеваз. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* хата авач арал, 'къайгъу авач, фикирлу жемир' манадин ибара. [Шабан], Хата авач, кьей хва, рекьич вун. ГьакI, яцIу якIал хьанвай хер я. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье.

* хата авун гл., ни чIуру нетижадин кIвалах кьилиз акъудун. Къадир тежердаз куьмек авун хата авун лагьай гаф я. Р.

ХАТА² прил. пис нетижадин. Хаинари рум гуналди, Мидяяр пис рахуналди, Садра хата кар хьуналди, Намуслуд санкIар жедай туш. С. С. КIаму садра селна лугьуз. Синонимар: зиянлу, хата квай.

* хата акъатун гл., няй пис нетижа(яр) жедай кIвалах арадиз атун. Фекьийри гъарай-вургьай авуна хата акъатдалди абур къакъудна чукурна. А. И. Самур. Акъатунни жегъил касдай са хата, Заз ша лугьуз катзава хва гьекьеваз. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. - Вай вуч хата акъатнаватIа, хьсандиз чир хьун лазим я. Заз чидайтIа, за ваз лугьудай. Я. Я. Са фурун вакIар.

ХАТАВАЛ сущ.; -или, -иле: -илер, -илери, -илера хата тир гьал.... рекьин хатавал авачир чкайрал агакьайла, балкIандик за тади кутадай. А. Ф. Лянет.

ХАТАДАЙ нар. фикир тавуна, ягъалмишвал яз, жувазни течиз. Белки, са гаф лагьайтIа на хатадай, Аял эцигна ви вилик гатади. Е. Э. Гьая тийижир паб. Мийир-межер лугьур сад Хатадай авайтIани, Кьуд пад цIу кьунвайтIани, Фялеяр алатдачар. Лагьай гаф акатдачир, Х. Т. Дагьустандин баркаллу рухваяр. Зун иниз акъатна хатадай, Заз акI тир, зал ина вил ала. М. Б. Шаирдин кьиникь.

* хатадай хьиз нар. дуьшуьшдай хьиз. Хатадай хьиз са къуллугъдилай алатайтIа, жемятдин вилик майдандал гъана, тарагъажриз акъудна кIандай чкадал, кьуд патаз ахъайнавай дувулар кардик кутуна, мадни недай таядихъ агалдда. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ХАТАКАР фарс, сущ.; -ди, -да; ~ар, -ри, -ра вичикай хата хкатдай кас, хаталу кас. Хатакардиз далу ямир, - кьил баладик акатда. Р.

ХАТАЛУ туьрк. прил. хата тир, хата квай. Зун ваз хаталу я даим, аман, яр. Е. Э. Яр. Им са пипIехъай вич чинеба яна рекьидай кьван чкадал лап хаталу рехъ тирди шаирдиз чидай. З. Э. ЧIехи шаир. Дергес затI я хаталу, Вун мукъаят ТахьайтIа, Жедач ам ваз вафалу. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Завай пара разивилелди лугьуз жеда хьи, чи инсанрин алахъунар, гьакъисагъ зегьмет себеб яз эхиримжи йисара чи рекье хаталу са дуьшуьшни арадал атанач. ЛГ, 2003, 13. ХI. - Гьайванар азарлу я. Ахтармиш тавуна, вуч я, вуч туш чир тавуна, абур чуьллериз акъудун хаталу кар я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХАТАЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хаталу гьал. Ярубурун хаталувални югъ-къандивай жезва артух. А. Ф. Дяве. Гьихьтин гьал Кавказдин халкьарин кьилел кьвезватIа, вуч хьтин хаталувал элдин вилик акъвазнаватIа лагьана. А. И. Къиргъин. Са еке хаталувал авачир, ятIани гьакIани жуьрэтсуз гададик мадни кичI акатна ва дидедин перемдин ценцик ккIай ада мектебдиз финик гьич сакIани хев кухтазвачир. ЛГ, 2002, 15. V. Чун хаталувилер арадал татун патал мукъаят хьун герек я. ЛГ, 2003, 13. XI.

ХАТАЛУДИ сущ.; -и|| -а, -да хата галай кас. Гьава сад жеч аран, дагъдин, Хаталудин, уьзуьагъдин... Е. Э. Дуьньядикай бейхабардаз.

ХАТАСУЗ туьрк, прил. хата квачир. Хатасуз чкадал гапIалда акъвазнавай гумрагь данайри рушан рикIикай гар ктадна. У. Къемберов. Сел.

* хатасуз хьун гл., вуж-вуч хата квачир лишандиз атун. За вавай муькъуьхъ цлар. чIугун са шумуд сеферда тавакъу авунай, а чIавуз зи рикIе элдин хатур авай. Элдин хатурдай и чка хатасуз хьунухь зи мурад тир. А. А. Умуд.... йифиз рекье гьатун гьам хатасуз тир ва гьамни чимивили азаб гудачир. А. И. Самур.

ХАТАСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хатасуз гьал. Хатасузвал таъминарунин мураддалди Иракдин чилелай фин тавун чарасуз я. ЛГ, 2003, 13.. ХI. Гьа са чIавуз аялрин, ажузбурун къайгъуни чIугун, колхозни, мектебни, агьалийрин хатасузвални хуьн са бубат кар алакьдайбурун хиве гьатнавай. ЛГ. 2003, 25. XII.

ХАТМИЯР сущ.; -йри, -йра ципицIрин сорт.

ХАТРУТ фарс, нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ~ра тут. Абурун гьаятда авай хатрут тарани пеш ахъайзава... М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХАТУР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра садан патай масадаз куьмек гуз, хийир кар ийиз кIанивилин гьисс. За вавай муькъуьхъ цлар чIугун са шумуд сеферда тавакъу авунай, а чIавуз зи рикIе элдин, хатур авай. А. А. Умуд. Чи хатурар гьуьлер кьадар пара тир хьи. М. Ж. Синоним: гьуьрмет.

* хатур амукьун гл., пин никай наразивилин гьисс арадиз атун. - Ваъ, Нямет. Авай гаф дуьз лугьудайди я зун. Ваз гьасятда зи хатур тамукьрай лугьуз заз эвез ракъуриз кIанзава. А. А. Умуд. За квез куьмек авурла, Надиранни Тегьмасиб шагьдинни хатур амукьда, - жаваб гана урусрин генералди. З. Р. Гьажи Давуд.

* хатур хун гл., ни нин гьуьрметсуз кар, гаф авун. Дугъри касдин хатур жува тахайла... КIан жечни бес ваз мес суруз галчIуриз... Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай. Секжатавай Марьяман хатур хаз хьанач, вучиз лагьайтIа, адаз Марьяма вуч жаваб гудатIа виликамаз чидай. А. А. Умуд. Чубан къегьал са жегьил я, адан хатур хамир, рушар... З. Р. Рушар. ЧIехи буба тIуьнал рикI алай итим тир... КIвале адан хатур хадай гьич са касни авачир. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар, Забитаз лагь, вучиз хана икьван иер рушан хатур, З. Р. Алама. Антоним: хатур хуьн.

* хатур хуьн гл., ни нин гьуьрметдин гьисс(ер) квадар тавун. Муаллимрин хуьх хатур, Ашкъи-гьевес рикIе тур. Ш-Э. М. Утквемвилиз баркалла. Антоним: хатур хун.

* хатурдал фин гл., вуж са вуч ятIани тIалабиз са нин патав ятIани фин. Хатурдал ам фейила вич къуншидал, Хквен тийиз ацукьда ви къаршидал. Е. Э. Пис паб.

* хатурдик хкIун гл., нин гьуьрмет тIимилардай гьисс арадиз гъун. Надиран хатурдик хкьадайвал авуна виже кьвезвачир. З. Р. Гьажи Давуд. Эй бейниванар, чун чи месэлайрикай рахадайла, квез кичIе жемир. Куьне, къуьнер чуькьвена, диде-буба авачир етимар хьиз, бирдан азербайжан халкьдин хатурдик хкI ада лугьумир. М. М. Кьибле пата гурзава.

ХАТУРДАЙ нар. садан патай масадаз авай хатурдин лишан яз. Амай са никIин к]усни гана виже къведачир: ада ам хатурдай масабурун малар къачуз цанвай. А. Ф. Бубадин веси. И сефердани Зелфидиз учительницадин патав ацукьна, хуш-беш ийидай вахт авайди тушир. Анжах Марьяман хатурдай ам атана. А. А. Умуд. Синоним: гъуьрметдай. Алиметан хатурдай гзаф инсанри Шагьмаран кефини хазвачир. Гь. Къ. Четин бахт.

ХАТУРЛУ прил. хатурдин гьисс(ер) авай. Шавала хатурлу жуьреда за кьуьнт эцяна... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: гьуьрметлу. Антоним: хатурсуз.

* хатурлу хьун гл., вуж хатурдин гьиссер аваз хьун. - Ша вун, итим, сабурлу хьухь, Хъилерив кьил ацIурмир. Гьакимризни хатурлу хьухь. Нагьакь кIвални юзурмир. Т. А. Фу квахь тавурай. Синоним: гьуьрметлу хьун.

ХАТУРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хатурлу тир гьал. Хатурлувал хъсан я, хуьз хьайитIа. Р. Синоним: гьуьрметлувал. Антоним: гьуьрметсузвал, хатурсузвал.

ХАТУРЛУВИЛЕЛДИ нар. хатурлувал хас яз. Синоним: гьуьрметлувилелди. Антоним: хатурсузвилелди.

ХАТУРСУЗ прил. хатур авачир. Хатурсуз кьунши жедалди, тахьайтIа хъсан я. Р. Синоним: гьуьрметсуз. Антонимар: хатурлу, гьуьрметлу.

ХАТУРСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хатурсуз тир гьал. Синоним: гьуьрметсузвал. Антонимар: хатурлувал, гьуьрметлувал.

ХАТУРСУЗВИЛЕЛДИ нар. хатурсузвал хас яз. Къуншидив хатурсузвилелди эгечIдалди, уьмуьрлух. кас авачир са тама яшамиш хьун хъсан яз гьисабзава бубайри. Синоним: гьуьрметсузввилелди. Антонимар: хатурлувилелди, гьуьрметлувилелди.

ХАТУРУН гл., ни низ; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хатур авун, хатур тавун, хатур тахвун, хатур хъийимир са низ ятIани гьуьрметдин лишан яз хъсанвал (хъсанвилер) авун.

ХАТI араб, сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) кхьинрин къайда, тегьер. Абурун къаншарда авай куьгьне кIвалин ракIарал алкIурнавай лацу чарчел гъилин хатIаралди кхьенвай «ЦIийи рехъ» колхоздин правление З. Э. Муькъвел гелер. 1614 - йисуз Кьуьчхуьр Мегьарам Эфендиди гзаф иер хатIаралди 500 чарчикай ибарат тир Къуръандин баянар гудай гафарган туькIуьрнай. "Самур" газ., 2004, 28., VII. 2) са пеше кьилиз тухузвайдаз хас тир хсуси алакьунар, гьерекатар. Ибадуллагьди мухбирвилин рекье мягькем камар къачузва: адан къелем хци, хатIни тайинди хьанва. К, 1983, 4. V. Тамилади икьван чIавалди лагьай, гилани лугьузвай са касни тикрарзавач. Адан хатI, мани лугьунин тегьер, вич кьиле тухунин къайда, анжах са вичиз хасбур я. М. Ж. Тамила Хидировадин концерт.

ХАХА сущ,; -ди. -да; -яр, -йри, -йра къуллугъдал алай, вичи вичин къуват гьиссзавай кас. Гь. Алиеваз хъел къвезвай ксарикай сад са шумуд йисара КцIарин райкомдин сад лагьай секретарвиле кIвалахай Мислим Муртузаев тир. Республикадин хахадиз лезги халкьдин гьуьрмет къазанмишнавай и кас аквадай вилер авачир. М. М. Уях хьухь, лезгияр! Куьн икI вучиз алахънава, Зун зинданда тваз, хахаяр? ТакIандаз фин вуч зулум я?! Зун кIанидаз це, залумар! Гь. Къ. Къилинж Къемер.

ХАХАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хаха тир гьал. Зиди цавун агъавал я Дузлахдин къай пелеваз. ТипIер вилик хахавал я Ирид цавун гьуьндуьр акваз. А. Ал. Жанлу мани.

ХАХУЛ(АР) сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра 1) Украинадин чкадин миллет, абурукай сад. 2) кухар галай кIвачин къапар. Дугъриданни, Хелеф халудин кIвачел хахулар алачир, ам гьа сун гуьлуьтар алаз атанвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ХАШ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) металлдикай раснавай гъвечIи, са тайин маналу шикил. [ХаназирикI]. И костюмрал Халкьдин Собранидин депутатвилин хаш алкIурдай югъ акурай! Ф. Б. Филиал. 2) Исус (Иса) пайгьамбардин динэгьли тирди къалурдай лишан. Мад вучда кьван, кIанивили къванни хъиткьинарда лугьуда. Абаса вичин гардандиз хаш вегьена. Гьа икI ам урус Абас хьана. З. Э. КУТВ-диз фена. Сад хушунин, сад хашунин пад жеда. И. Гь. Рубаияр. 3) кIвалерин пипIера чил храдай пепе.

* хаш чIугун гл. хашпара динди кьин кьунин жуьре: гъил хурудин кIанел, эрчIи, чапла патарал ва пелел эцигиз вахчун.

ХАШАВ фарс, сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра 1) балкIан михьдай еке регъ хьтин алат. МукIратIди кьунвай адан рехи чуру балкIан михьдай хашавдиз ухшар тир. З. Э. КУТВ-диз фена. 2) хинжалдин къакъарин кьил.

ХАШЛАВ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мекьивилелай, къайивилелай жими затIарин винел кьадай перде.

ХАШПАРА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) хашуниз икрамзавайбурун дин. Дагъустанда пуд чехи диндиз ( ислам, хашпара ва иудей) ибадат ийизвай инсанар яшамиш жезва. Гь. Къ. Чаз гьихьтин тербия герек я? 2) хашуниз икрамзавайбурун дин гвай кас. Хашпарайрихъ инжил, чувудрухъ Талмуд, мусурманрихъ Къуръан ава. ЛГ, 1992, 25. IV. Мейит ала КIирийрин кимел. АлтIушнава жемятар вири. Я саданни нагъв алач вилел, Я саданни хъвер алач сивел... Бес кьейиди хашпара тирни? М. Б. Мейитдин женг.

ХАШПАРА прил. хашуниз икрамзавайбурун диндин, дин гвай. Аквадай гьаларай, Урусат пачагъдиз гъич садазни муьтIуьгъ тахьай, дагъвияр. туп-тфенгдалди, мекьи Сибирдалди мусурман къанунрикай, хашпара законрикай кичI гуз вердишриз кIанзавай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ХАШПАРАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера хашпара тир гьал.

ХАШПЕРЕС¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри,. -ра гзаф хашариз, гзаф аллагьриз икрамдай, къуллугъдай диндин терефдар кас. - ЧIехи туьрк миллетди вичин диндин стхайриз хашпересрив гужар ийиз тадайди туш, - лагьана пашади жемятдиз вил яна. А. И. Самур. Аскер вич хашперес тир... А. Къ. Фу гадарунин буйругъ.

ХАШПЕРЕС² прил. Чаз~ лугьудай; «Урусри... Элкъуьрда куь мискIинарни тевлейриз, И дуьньяда хашперес дин тун патал». А. С. Дидедин кьисас.

ХАШПЕРЕСВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хашперес тир гьал. Хашпересвал хьиз кьабулиз инсанвал Гъизва, Шамил, жанабийри гиман вал; И. Гь. Рубаияр.

ХАЯ¹ хун глаголдин формайрикай сад. Кил. ХУН.

ХАЯ нугъ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсандиз вич дуьньядиз акъудай дишегьли. Синоним: диде.

ХВА сущ.; хци, хце; рухваяр, рухвайри, рухвайра 1) диде-бубадиз чпин эркек аял. Къул ацIай рухваяр хьуй, Рак ацIай шаламар хьуй, Хадайбур рухваяр хьуй, Храдайбур гамар хьуй. Ф. Буба хциз муьгътеж тахьуй, стхаяр. Е. Э. Стхаяр. [Къурбан]. -Башуьсте, гьич са вядедани Келбиханан хцелай элкъуьрдай руш жеч чахъ. Гзаф хъсан. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Тифлисдин гимназияда кIелай лезгийрикай сад Рза Саидан хва Шихсаид я. "Самур" газ., 2002, 19. Ш. Я паб,.., им чIехи мурад тушни, жуваз хва хьана, хва чIехи хьана, адан мехъер, межлис акун. А. Муграгъви. Адалатдин арха. Зейнидинани адан уьмуьрдин юлдаш Жегьрибана чпин кьуд аял - пуд рушни са хва - тербияламишзава... ЛГ, 2004, 13.1V. 2) эркек инсанриз абурун крарин винизвал къалурун патал гьуьрметдин лишан яз лугьудай гаф.... дяведин йисара республикадин Верховный суддин председателвиле кIвалахай тарихдин илимрин доктор, зи хуьруьнви Алисултан Къулиев хьтин кьегьал рухвайриз кьур гьахъсузвилер гилани чи рикIелай алатзавач. М. М. Лацу лекеяр. 3) яшариз чIехиди гъвечIидав рахадайла жуван къаюмвал къалурун патал ишлемишдай гаф. - Чан хва Сафар, На кIелнава илимар, Халудиз ви гьар гафуна Камаллувал аквазва. Амма къе на Зи рикI тIарна, тIарна рикI. М. Б. Муьгъ. * амлед(ин) хва, бубад хва, залумд(ин) хва, чан хва, халад хва, халуд хва.

* хва кьей <кас> [кьейиди] обр. нив рахазватIа, адакай жув нарази тирди къалурдай ибара. Я хва кьей кас, на ви тариф Бес я, мад гьикьван ийида. С. С. Гьарда вичикай хан ийида. Садра къуншиди къачуна са лам, Вич гзаф темпел, буйдиз тарам тир. Амма ар ядай - я хва кьей авам! - Чил кьве паддайвал кIевиз, хуррамдиз А. А. Садра къуншиди... - Чин чIур тавуна бес за вуч ийида, хизан сагъ хьайиди ( вичин туьнтвиляй адаз «хва кьей кас» лугьуз кIанзавай, амма жуьрэт ийиз хьанач). Къ. Къ. КIири Буба. Антоним: хизан сагъ хьайиди [хьайи кас].

* хва кьейдан прил. никай-квекай рахазватIа, адан зурбавал къалурдай ибара. Хва кьейдан кичIевал, вун вуч залум затI я. Къ. Къ. КIири Буба. Хва кьейдан уьмуьр, вун гьикI туькIуьр хьана! Вучиз гьардаз вичин чан ширин я. Къ. Къ. КIири Буба.

* хва-стха сущ. са хизандин мукьвавал авайбур. Гьакъикъатда чи ата бубаяр санлай чара хьайи хва-стхаяр тир. Б. Гь. Заз эвера. Самурдани, Къубадани, Куьреда Авазва чахъ хва-стхадин ерияр. С. Шарвилидин невеяр. Синоним: мирес-варис.

* хва текьей(ди) рах., обр. жуван таярихъ галаз рахадайла, ишлемишдай ибара. Вагь, хва текьейди, -лагьана гъвечIи стхади, - ам вуч затI ятIани, мад залай зурбади туш хьи, ам за акъудда. Ф. - Вун гзаф фикиррик акатнавай хьтинди я, хва текьейди, - зарафат кваз рахана отделдин зеведиш. Я. Я. Са фурун вакIар. - ЧIун галаз акъаж тавуртIани жеда, хва текьей... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Пагь, хва текьейбур, гужлу жинс мух хьиз хъуьтуьлардай гьайбат ганвачни квез! Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: хва текьейдан хва.

* хва текьейдан хва рах., обр. зарафат, ягьанат кваз жуван таярихъ галаз рахадайла, ишлемишдай ибара. Я хва текьейдан хва, гьар акурла вун зал, гьалар гьикI я, лугьуз гьавалат вучиз жезва? Амайбуруз хабар туштани, ваз рагъ алай югъ хьиз, чизва эхир, ви вах лугьудай гурбагурдихъ галаз кьил акъудзавай итимдин гьал гьихьтинди ятIа. А. Э. Иншаллагь. Синоним: хва текьейди.

ХВАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хва тир гьал. Вичихъ сивин авачиз, ада стхадин аял Нажмудин хвавиле кьабулна тербияламишзавай. ЛГ, 2004,22.I.

ХВАЖАМЖАМ шиир, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цавун тагъдал марфадин стIаларни ракъинин нур акахьна, арадиз къведай гьар жуьредин рангарин шикил. Хважамжам хьиз, куда рагар: Гагь хъипи, гагь вили жеда. Какахьда ал, туракь рангар, Гагь шуьтруь, гагь аби жеда. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Килигзава цавай лекь Хважамжамриз дамах гваз, УстIар вичи эцигай Муькъвериз хьиз успагьи. А. Ал. Лекьрен гвен. Синоним: яргъируш.

ХВАЙДИ обр., нугъ. жуван тай касдив рахадайла, яркIи нугъатда эркекри ишлемишдай гаф. Йоъ! Я хвайди, бес недачни! Цавай аватна, тум галатна, сиве гьатдач гьа! Зун иниз са кьас фуаз чара ийиз атанвайди я. З. Э., Б. Айдаев. Къазимегьамед.

ХВАЛ сущ.; -ула, -ула; -улар, -улари, -улара 1) яд фин патал са тIимил дериндиз эгъуьннавай чил. Халкь лукIариз элкъуьриз алахънавай. Са шумуд юкъуз къати женгер хьана, хуларай ивидин селлер физвай З. Гь. Лезгийрин риваят. Салан кIаникай авахьзавай хула вижевай яд авай хьтинди я, М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) никIе цан цанвай, цан тухванвай цIар. Гьелбетда, хуьр шегьер туш. Ина яшамиш хьун патал кьурай векьерин, цанин хулан атир кIан хьун лазим я. М. В. Гьарасатдин майдандал. 3) дишегьлийрин гьяркьуь перемдин зул(ар). Гьар акурла, гуьгьуьл шаддай Булушкадин хуьлериз кьий. Ф.

ХВАЛАРБАН сущ. -ди, -да, -ар, -ри, -ра бахчайриз никIериз яд гудайди. Хвал такур хваларбанди кака хайи вечрен къакъра яда. Р.

ХВАЛАРБАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера бахчайриз, никIериз яд гудай пешекарвал. Хваларбанвал хъсан я, хуьре хвалар аваз хьайитIа. Р.

ХВАНАХВА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чпин арада мукьвавилин алакъаяр авай хьтин танишар. [Эфенди] - Чи хванахва Малла Ферзали атанавай, ада ана хьайи крар садни амачиз ахъайна заз. Гь. Гь. Колхоз. Гьа и арада Гьашим хванахвани галаз кимел атана. А. И. Самур.

ХВАНАХВАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хванхва(яр) тир гьал. Хванахвавал бубайрилай рухвайрал, яни несилдилай несилдал фидай. ЛГ, 1992, 8. Х.

ХВАНАХВАВИЛЕЛДИ нар. хванахвавилин алакъаяр авай гьалда, хванахвавилин алакъаяр авайди хьиз. Хванахвавилелди эгечIна, къайи къаяб хьиз хкечIна. Р.

ХВАР сущ,; -а, -а; -ар, -ари, -ара диши балкIан. И пуд вацран къене вун гьуьлел алад. Анал са хвар экъечIда, вуна адакай нек ацана хкваш. Ф. Гьуьлуьн руш. Абуру галатайла нубатдалди акьахун патал мискьи Мегьамедан хвар кирида къунай. З. Э. Муькъвел гелер. Кьурагьай атай Сефералидиз юга хьсандиз фидай хвар авай. С. М. ЦицIигъ-наме.

ХВАТ сущ.; -утуни, -утуна; -утар, -утари, -утара тарцел жедай ири цил авай цуру-ширин емиш. Руша таран хилелай са шумуд хват атIана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХВАХ¹ -ухуни, -ухуна; -вахар, -вахари, -вахара тини ишинун, фу тун патал кIарасдикай раснавай къен авай къаб.

ХВАХ^{2 -}ухуни, -ухуна; -вахар, -вахари, -вахара еке къван. ЧIехи вацIу, вири дере зурзурзавай, зурба къванер-хвахвар... алабариз тухузва, Гь. Къ. Четин бахт. Булахдин патав гвай кIамуз мукьва гегьенш майдандин кьилел кузвай электрикдин еке лампадин ишигъ бязи чкайрилай кIвалерин цлари, акахьай жуьрейрин хвахварикай, къванерикай кьунвай паруйри далдаламишзавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. * биши хвах.

ХВАцI рах., сущ.; -а, -а; -ар, -ари. -ара гъвечIи эркек аял, хва (адакай кIанивилелди рахадайла) Шулу хьана аялар. бицIи хвацI, кIвач кьарада акIана, сив япарихъ кьван ахъайна, нерни кIвахьна, гьарай ацалтна, шехьиз, кIвачел алай. Н. Насрулласв. "Го-о-ол".

ХВАШ: * хваш-беш авун гл.; ни мугьмандиз атанвайдаз вич хуш тирди къалурна, жузун-качузун авун. Ахпа хваш-беш, жузун-качузун авуна, аш-затI гъана фекьидин ва вичин вилик эцигна. Ф. Савдагардин папанни фекьидин кьиса. Мугьманриз хваш-беш авурдалай кьулухъ вилик чай, фу гъана. А. Муграгъви. Ажалдин хура. Хваш-беш авурдалай гуьгъуьниз, кайваниди суфрадал тIуьн-хъун гъана, чна суьгьбетар ийиз башламишна. С. Зи Сулейман.

ХВАШГЕЛДИ (ХВАШКАЛДИ) межд "Вун атун заз (чаз) хуш я" манадин гаф. - Хвашгелди, мугьман! -лагьана; кьведани зи гъил кьуна. А. Ф. Лянет. Райкомдин секретардин кьил акунмазни, агъсакъалар кIвачел къарагъна. - Саламалейк, жемятар, лагьана Шахмарданова шаддиз. - Ассаламалейкум! - Де вун хвашгелди! - Хвашгелди! - Хвашгелди! А. А. Лезгияр. - Ваз хвашкалди, за вун фадлай гуьзлемишзавай. З. Гь. Югъ ачух жедайла. [Гегьвер] -Квез хвашкалди, я стхаяр. [Мугьманар] - Сагъ хьуй, чан вах. Гь. Гь. Адетдин къармахра. - Ваз хвашгелди. Зейнаб - Сагърай бала. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Айнади, айвандик экъечIайла, кIвале авайбуру чун шадвилелди къаршиламишна, чаз "хвашкалди" лагьана, амма чун Азербайжандай атанвай мугьманар тирди чир хьайила, абур тажуб хьана.. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.I.

ХВЕЙИ хуьн глаголдикай хьанвай причастидин форма. Кил. ХУЬН.

ХВЕНА хуьн глаголдин алатай вахтунин I форма. Кил. ХУЬН.

ХВЕХ сущ.; -уьни, -уьна; -ер, -ери, -ера кIерецдин хъире алудайла, къене авай лацу затI. КицIи сараривди кIерец хана, хъиреяр гадриз хвехвер жакьвадайла, Магьсуд гьейран хьана амукьдай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХВЕШ фарс, сущ.; кьадардин, падежрин формаяр авач шад тир гьал. И геренда кIвализ мугьман атана. Хвеш хтана, чим хтана пелел зи. Х. Х. И геренда... - Квез балугъдин нидикай хъел къвезвани? - Бес хвеш къвезвани? -аламат жеда дагъвияр. Р. Гь. Балугъ.

* хвеш кутун гл., ни-куь ник гьиссерик шадвал кутун. Белки, ам за аял чIавуз авур фикирарни къе вичин кьиле авай фикирар сад хьуни шадарнавайтIа? И карди вучиз ятIани закни хвеш. кутунвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: шадарун.

ХВЕШИ прил. хвеш ктканвай. Синоним: шад. Антоним: пашман.

* хвеши хьун гл., вуж шад гьалдиз атун. Рушаз, сикI акурла, хвеши хьана. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Пачагьдиз гзаф хвеши хьана, лагьай кьван вири шейэр адаз гана. Ф. Халуни хтул. Шаирдилайни гзаф адан ирандидедиз хвеши хьанвай. А. Къ. Бадедин савкьват. Синоним: шад хьун. Антоним: пашман хьун.

ХВЕШИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хвеши тир гьал. Надежда Михайловнадик са гьихьтин ятIани хвешивал квай. А. А. Умуд.... инсанар лекьерал пехил я, гьавиляй абур Шагь-Буба халудин гьаятдал Цавдаран магълубвилел хвешивал ийиз атанвайбур хьиз тир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Гьайиф хьи, Мурсалан шадвилер, хвешивилер гзаф яргъал фенач. Гь. Къазиев. "Гьайиф зи гъуьл". Синоним: шадвал. Антоним: пашманвал.

ХВЕШИВИЛЕЛДИ нар. хвешивал хас яз. Хвешивилелди кIвалахдайда шадвилелди уьмуьрни тухуда. Р. Синоним: шадвилелди, хвешидаказ, хвешиз. Антоним: пашманвилелди, пашмандаказ, пашмандиз.

ХВЕШИВИЛЯЙ нар. хвешивал себеб яз. -... ам гьарамзада я, ам хвешивиляй шехьзавайди я. Ам абурун адет я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Вичизни хабар авачиз, адан руфунив агудна кьунвай гъилер хвешивиляй сад садал алтад жедай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: шадвиляй. Антоним: пашманвиляй.

ХВЕШИДАКАЗ нар. хвеши гьисс кваз. Хвешидаказ башламишай кар хвешивал кваз ая. Р. Синонимар: шадвилелди, шаддаказ, хвешивилелди, хвешиз. Антоним: пашманвилелди, пашмандаказ, пашмандиз.

ХВЕШИ3 нар. хвеши яз. Винелай хвешиз акваз къене шелар авайди я. Р. Синонимар: шадвилелди, шаддаказ, хвешивилелди, хвешидаказ. Антонимар: пашманвилелди, пашмандаказ, пашмандиз.

ХВЕШИЛА нар. хвеши гьалда аваз. ЦIару куьрпе кIелни къужахда кьуна, зун, гуьгъуьна хебни аваз, хвешила хуьруьз хквезвай, - ихнхилатазава Маневра. ЛГ, 2004, 26. VII.

* хвешила кьена гьал 'гзаф хвеши хьана' манадин ибара.

ХВЕШХВЕШ сущ.; -ди, -да; -ар. -ри. ~ра яру цуьк ахъайдай салан набатат ва адан тум. Министрди къейд авурвал, опийдин хвешвеш гьасилунал гъатта гьукуматдин чиновникар ва чкадин военачальникарни машгъул я. ЛГ. 2004, 13. V. Алай йисуз, бязи делилралди, ана [Афгъанистанда. А. Г.] бейгьушдин хвешхвешдин чIехи бегьерар - саки 4 агьзур тонн -гьасилнава. Адакай тахминан 3,5 тонн героин гьазурда. ЛГ, 2004, 15. VI!.

ХЕБ сущ.; -ипе, -ипе; -ипер, -ипери, -ипера майишатда герек йис, нек, як къачун патал хуьзвай гъвечIи крчар алай кIвалин гьайван. Гьелбетда, малдардиз хеб гъиляй акъатайла, вичин гъиляй хизан хуьдай авай-авачир, вич патал анжах мумкин тир са пеше къакъуддай хьизни жезва жеди. М. Гь. Им къван, имни терез. - Кьве хеб квахьнава, вири дагълар капалай авуна. амма ягъияр гел амачиз квахьнава, чидач вучдатIани. З. Гь. Лезгийрин риваят. - Хипер Мугъандай хквез анжах рекьера ава. А. Къ. Нехирбанни лекь. Солдатри къаравул чIугвазвай постуниз мукьва хиперин бередивай кьил элядай. Н. М Буба. Гьар хпе кьве кIел, чIижери кул гуз, Бегьер тагудай аквадач кул-кус. Баркаван чиле акIура на тIвал, Гатфар алукьда - къацу жеда кьвал. Х. Х. Масан баде. Намуслу чубан я вун, сагърай Асанбек дадаш. Пагъливан хьиз вун хпен къерехрилай элкъведа. А. Мут. Михьивал. Кефер патахъай чилин циф къарагъна, хпер акъвазнавай чка кьаз башламишна. А. И. Самур. Алатай йисуз районда гзаф хьайи хиперин гьисабдай чаз 1548 агьзур манат ( 2002 - йисуз 1218 агьзур манат) чара авуна. ЛГ, 2004, 15. VII. ☼ 1964 - йисалди вири жуьредин словарра хеб гафунин кирсеба падежрин формайра и гьарф авачиз кхьин къанун яз кьабулнавай.

* хеб хьиз нар. кичIевал, ажузвал хас яз. Ваз чида, зи гьалар ваз аквада: Хеб хьиз ава зун жанавуррин арада. Е. Э. Дуванбегдиз. Синонимар: ажуздиз, кичIез.

* хеб цIаракай сущ. макьамдин тIвар.

* хебни жанавур хьун гл. ажузди, къуватсузди ва адаз акси къуват яз хьун. Инсанар хьайила хебни жанавур, Дугъри игридаз кван я дуьньяда. Е. Э. Дуьнья гургьагур.

* хипен гьен нугъ., сущ. гьуьндуьг, парах.

* хипен ниси сущ. хипен некIедикай хкуднавай ниси (адет яз, хъсан ниси яз гьисабда). За адав мерейрин дувулар вегьенвай цIвегьеда рганвай хипен ниси нез туна. - Адакай дарман хьанайни? - Пагь, хабарни кьазва... Лап гьа юкъуз, гъиле-гъил амаз... Б. Гь Заз эвера.

* хипен хам алай жанавур сущ., вуж винел патан акунрай секин къилихрин, амма гзаф къаних, чапхунчи инсан. [1 -рабочий]. - Хьана ман, жуван сив кIватIа, хипен хам алай жанавур. Зунни дабан атIудайбурукай я. З. Э., Б. А. Къазимегьамед. Анжах мукъаят хьухь, Аслан. Ам хипен хам алай жанавур я. Б. А., З. Э. СтIал Сулейман. Хипен хам алай жанавурри багьа мугьманриз хиянатвал тавун патал серенжемар къабулнава. Гь. Къ. Четин бахт.

* хипен хам алукIун гл., ни вичин халис хесетар чуьнуьхна, жув гзаф секин инсан яз къалурун. Кулакди вич тадиз авуна дегиш, Анай затIар гана, пучна, чуьнуьхна. Виридахъ галаз авуна вич вердиш. Хипен хам алукIна суфат чуьнуьхна. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. [Мевлюдин]. - Фадлай зи вил ви ивидихъ хьанвай, Къагьриман. Вуна зун уьмуьрдивай авуна. Хипен хам алукIна, вуна зав зи бубани стха маса гуз туна. А. М. Къалабулух квай гатфар.

* хипен уьмуьр сущ., куьруь уьмуьр, тIимил вахт. Хъсан хьурай, чан хва, хъсан хьурай. Мад гила чаз са хипен уьмуьр я ама, я амач. Чаз аквазвай эквер куьн я. Я. Я. Нурар ва хъенар.

ХЕВ сущ.; -иве, -иве; -ивер, -ивери, -ивера гардандин кьам галай пад. Гамишдин хев акъатнавай. Р. 2) гардан кьазвай парталдин пай. Перемдин хев къазунна. Р. 3) арабадин вилик пад. Ам арабадин хиве ацукьна. Р.

* хев кваз хьун гл., нин са кар авунин разивал хьун. Гьич хев квач хьи цанар цуник, тумакь яц. Е. Э. Тумакь яц. Вилик заманада са кеспидин сагьибни тушир, кIвалахуникни хев квачир са кас авай кьван. И. В. Чирхчир.

* хев кутун гл., ни квек.... иштараквал авун, са кIвалах авуниз разивал гун (гзафни-гзаф инкарвилин формада ишлемишда).... гьич тахьайтIа са вишни яхцIурни цIуд кас кьванни членар хьана кIанда лугьуз хев кутан тийиз хьана. З. Э. Муькъвел гелер. [Наси]. - Ваъ, юлдаш председатель! Амма Фундугъбега и кардик гьич вичин хев кутазвач, гьар са кар кьулухъ ягъиз алахънава. Ш. Э. М., А. Р. Фундугъбег. - Зи теклифдик хев кутадай ашкъи авачиз. жаваб гана хци ва вичин жаваб генани мягькемар хъувун патал алава хъувуна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* хиве аваз хьун гл., нин вуж-вуч са вуч ятIани кьилиз акъудун мажбури яз хьун. Жувакай рахайтIа, зи хиве гьар са водитель тайин троллейбусдихь галкIурунин, пассажирриз селигъалувилелди къуллугъдай, абурун хатасузвал хуьдай, машинар датIана кардик жедай гьалар таъминарунин везифа ава. ЛГ, 2003, 13. ХI. Гьар са чIавуз вад ферз я ви хивевай... Е. Э. Ярдиз.

* хиве гьатун гл., вуч нин 1) са вуж-вуч ятIани жуванди хьун. И етимар вичин хиве гъатуникай ва, гьабур себеб яз, вичихъ галукьай рикIин тIарвилерикай шаирди вичин эхир нефесда туькIуьрай чIалара къалурнава. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941). Хзандин дерди-бала михьиз вичин хиве гьатай жегьилдин ( а чIавуз Тагьиран цIемуьжуьд йис тир) ийир-тийир квахьна. А. С. Хуьруьг Тагьир. 2) са нин-куьн ятIани жавабдар хьун. Гьелбетда, вагонда авай пассажиррикай садани, пакет нинди ятIа, хиве кьунач. ГьакI хьайила, и рекьяй жавабдарвални вагондин проводникдин ва поезддин началъникдин хиве гьатзава. ЛГ, 2004, 26. VII.

* хиве кьун гл., ни вуж-вуч 1) хьайи, авур кIвалах хьайиди я, авайди я лугьун. Гьамбая фена шейхинин патав, пул вахце лугьуз. Шейхини пул хиве хкьадач. Ф. Гьамбал. [Мамед] - Жора! Вун дуьзвал хиве кьунал пашман туш хьи? Жора; - Ваъ. Дуьзвал хиве кьунал зун шад я. А. Аминов. Шуьшедал гелер. Гьакъикъат патал хиве кьуна кIанда хьи, сталинизмдин репрессиядикай чIехи зарар хьайи халкьарикай садни лезгияр я. М. М. Лацу лекеяр. 2) авур кардин иеси жув тирди лугьун. Пачагьди лагьана: - Жемятар! Икьван гьунарар къалурзавай кьегьал вуж ятIа, мердвилелди экъечIрай майдандиз, за зи пачагьвални гъадаз гуда. Садани хиве кьунач, я хтулдини лагьанач. Ф. Бязибурув хиве кьаз таз... Хьана хата, зиян, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ. 3) кьилиз акъудда лугьудай гаф гун. ЧIехи духтурди пул къачун тавуна, зи хер вичи сагъар хъийида лагъана хиве кьуна. Къ. М. Кьашкьа духтур. - Заз и йикъара сакIани мажал хьанач!- лагъана Сабира кьецелай атай Кьаюмаз. Багъишламиша, къвез хьанач. Инсанди хиве кьур кар чарасуз авуна кIандайд я. З. Э. КУТВ-диз фена. Ашуралидиз са аял кьванни тухвана хуьх, ваз суваб жеда, лагьайла ада хиве кьунач. З. Э. Муькъвел гелер. Квгз куьмекар гуз атанавайди я. Мад завай хиве кьур кар кьилиз акъуд тавуна жедани? А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер.

* хиве тун [тту™] гл., ни нин вуч жавабдар авун. Гьар са завал хьайивалди тахсирар масабурун хиве твадайбур майданда жеда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Заз инанмиш жез кIанзавай хьи, ада вичин и гьалдин тахсиркарвал зи хиве твазвач. А. Къ. Нехирбанни лекь. - Чан хтул, къе чна вун Армиядиз рекье твазва. ИкI, са тIимил йикъарилай, на гъиле автомат кьада, ЧIехи уьлкве ва гъакIни гъвечIи ватан - Миграгърин хуьрни секиндиз ксун патал. Им кьисметди ви хиве твазвай пара жавабдар кIвалах я. 3. Ш.. "За чIижревай чирна цуьквер хкягьиз..." Синонимар: илитIун, хивез вегьин.

* хивез вегьин гл., ни нин, вуж вуч са кардик кутун. - Хьайи затI авач, бег. Жез кичIезва. А хванаха ламран хва хьтинди я, инал са чIуру кIвалах хьайитIа, ви тахсирарни зи хивез вегьеда ви бубади. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: илитIун, хиве тун.. Антоним: хивяй акъудун.

* хивяй акъудун гл., ни нин жувалай алудун, жув азад авун са квекай ятIани. Буржи крар чпин хивяй Куьтягьна акъудна кIевяй, Хъсан нез-хъваз столовой, Гьак кефер чIугваз, Дагъустан. С. С. Дагъустан. Антоним: хивез вегьин..

ХЕВЕЛАГ (ХИВЕЛАНГ, ХИВЕЛГАН нугъ.) сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра арабадик квай, цана авай гьайвандин хев акъат тавурай лагьана кутадай хъуьтуьл лит. Хивелган къуьнеллаз... Мурсал цанай хуьквезвай. И. Гь. Заз вуч ава

ХЕЙА нугъ., сущ. диде.

ХЕЙЛ кил ХЕЙЛИН

ХЕЙЛАХ || ХЕЙЛИН фарс, нар. кьадардиз гзаф. Хейлах вахт алатайдалай кьулухъ дере ацIанвай циф дагъдин ценеривай хкаж хьана. Ф. Лянет. Са хейлах вахтундилай судди вичин къарар кIелна. А. Ф. Газет кьадардилай виниз яз, вини дережада. Такваз хьана хейлин ара, эй, гуьзел. Е. Э. Эй, гуьзел. Яр такуна хейлин къар я. Е. Э. Ялгъуз. ГъвечIи-чIехида авуна кIвалах. Зегьмет чIугуна инсанри хейлах. А. Мут. ЦIийи багъ. И цIарарани чархара колхозар кьиле фидайди туш, - лугьуз Вердиди хейлин къакъра яна. З. Э. Муькъвел гелер. Чагъин яшариз акъатай, гъуьргъуь якIар алай гъуьлни паб, къуьн-къуьне игисна, хейлин вахтунда таза гьавадикай лезет къачуз балхундал акъвазна. А. А. Пад хьайи рагъ. Халкьар гзаф, чIалар хейлин Кьавкъазда Вири хура тун мумкин туш яракьдин. Х. Х. Масан баде. Нажмудинахъ кIвалени хейлин къайгъуяр авай. Ада кIарасар хадай, харадиз ядай, кIвализ хкидай, пичера цIай хъийидай, руьхъ акъуддай. ЛГ, 2002, 15. V. Синонимар: бегьем, гзаф, артух, са кьадар. Антоним: тIимил.

ХЕЙРАТ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) садакьа. Гатуз жеда квев дамахар, Ахьайиз межлисра махар, гьар йифиз аквадай ахвар Жеда квез хейрат, фекьияр. С. С. ИкI я гьакъикъат, фекьияр. 2) куьч. 'садакьадиз фейиди' манада ишлемишдай гаф. Валлагь, чан дуст, кIваляй экъечIна, къведайла, заз и балкIандал вун патал савкьватар эцигиз кIанзавай. И хейратди, кIурар вегьез, эцигиз туниач. Кард, 1987, Ха7. - Ваз хъсан я: каруяр ина садавни гвач, и хейратар гъикьван аватIа, килиг, - къалурдай рекьин къерех тирвал кIвачер кутIунна эцигнавай гьуьндушкайрин хараяр. М. Б. Шапка.

* хейратдиз фейиди сущ. садакьадиз фейиди. Ингъе гила саки са сят я хейратдиз фейидан гуьгъуьна гьатна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХЕКЕНДАЗ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин чилелай кул элядайла, зирзибил кIватIдай лопатка хьтин къаб. Ада гатай маша, шекер хадай хех, хекендаз авачир кIвал хуьре бажагьат авай жеди. З. Гь. Уьмуьрдин сирнав.... абурун гъилерикай хкатзавай шейэрин тум-кьил авачир: перер, дергесар, якIвар, дегьреяр... машаяр, хкендасар. "Лезгистан" журн. 1991, №0.

ХЕЛ сущ.; -иле, -иле; -илер, -илери, -илера 1) тарцин тандилай экъечIнавай яргъи пай. За чIемерук расзава хел атIана. А. С. Агьзур йисар я.... И хилелай а хел кьаз, и хилелай а хилел вич хкажиз, ам, къе вичи кIватIай хьархъар хьиз, къацузмай чуьхверривни агакьна. А. Исм. Алукьдай ахвар. 2) жуьт паяр авай парталдин, кIвачин къапарин са пай. Руш тадиз, вич садазни чир тахьуй лагьана, кIвализ хкведайла, кIвач цIуьдгъуьнна, адан чекмедин хел яд авай вириз аватда. Ф. Бибихатун. Перемдин хел гьяркьуь мийир, Ярдин дуллух атIанава. Ф. Руш чухвадин хилел ксана. Къужани, чухвадин хел атIана, кIвализ хъфена. Ф. КIватIаш - Вуна итимриз са жеминай пияла це, ни гьаясузвал авуна, ви гъил къуртIа, гъадан спелдин хел атIутI. Ф. Халуни хтул. Хъипи читинин булушкадин гьяркьуь хел къакъажна, Зелфиди гъил це твазвай, булах галай патахъ са гьихьтин ятIани къаралту малум хьана. А. А. Умуд. 3) илимдин, майишатдин тайин са пай, рехъ. Колхоз гъвечIиди тир, майишатдин кьилин хелни малдарвал тир. А. А. Умуд.... багъманчивал гилирдалди артух туш. Еке гилир гузвай маса хилерни ава. А. А. Лезгияр. Гемотология -им илим лап вилик фенвай девирдани медицинада вичин вири сирерай гьелелиг кьил акъудиз тахьанвай хилерикай сад я. ЛГ, 2003,13. ХI. * терездин хел.

* хилер къакъажна нар., вуч авун лап рикIивай, вири къуватар желбна. ЦIийи начальник яркIиви Ярмет хилер къакъажна кардив эгечIна. З. Э. РСФСР-дин лайихлу духтур Сафаралиев.

ХЕЛВЕТ^I араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьилдин, масадбур авачир чка. КIанди хелветда Кьведни гуьзел яр. Е. Э. Ярдин тариф. Фагъирдиз гьуьрмет, Муьруьддиз хелвет... ХупI ярашугъ я. Е. Э. Квез вуч ярашугъ я. Сир ахьайиз дамагъ чагъдиз, Хелветда кеф чIугваз кIан я. Е. Э. Акваз кIан я.

ХЕЛВеТ² прил. масадбур авачир, кьилдин тир. Дагълара, тамара, хелвет дерейра вичи гайи зиянрал рази тахьана, са кьуз им лап хуьруьн мукьув атана. Ф. Зиянкар жанавур. Сир ахъайиз, дамагъ-чагъдиз, Хелвет кIвале аваз кIан я. Е. Э. Акваз кIан я. Ацукьда чун хелвет КIвале, гъил-гъилеваз, вил-вилеваз. Фагьумда мад дуьньяд гьалар, Гафарда мад кьил-кьилеваз. Г. Асланханова. Гафара заз. Нянин мензилдив агакьайла, ара хелвет береда вичелай вилер алуд тийизвай рушан япал Риза-Къулиди кьуд-вад хуш келима лагьана. З. Р. Гьажи Давуд.... гьахътин хелвет тIеквенар чизвай заз ана. М. Б. Шапка.

ХЕЛВЕТ³ нар. масадбур авачиз, кьилди, тек яз. Яр ацукьна кIвале хелвет... - Зардин кифер хразва. Е. Э. Эй, зи гуьзел. Жув, хьайила эвел халкьар арада, - Гила хелвет, хажалатдик кьурада... Е. Э. Дустариз. Зи Сулейман, гила, гъелбет, Фикир ая вуна хелвет, Кесиб юлдашриз медед, Гьуьрият заман хьана хьи. С. С.

ХЕЛВЕТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хелвет тир гьал.

ХЕЛВеТДАКАЗ нар. хелвет гьал хас яз. Синоним: хелветдиз, чинеба, чинебадаказ.

ХЕЛВЕТДИЗ нар. хелвет яз. Евадихъ галаз хевлетдиз амукьай вахтара Гитлера адаз Гётедин ва Шекспиран шиирар хуралай кIелдай. Х. Ш. Ева Браун. Синоним: хелветдаказ, чинеба, чинебадаказ.

ХЕМИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чрадай фу хъуьтуьлди ва яцI квайди хьун патал тинидик кутадай затI. Хемир кутур тини хьиз, вун, ДакIуна, лап къакьан жемир. С. А. Хемир... Синоним: гъвар.

* хемир фу нугъ., сущ. хемир квай тинидикай чранвай фу.... Гьасретаз хуш, адан чухвадал капI ийидай, са хемир фу хътин паб я цаварал, я чилерал хьанач. Ш. Исаев. "Зи фонарар". Синоним: къатай фу.

ХЕМИРГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хемир авай, хемир хуьдай къаб... ган суффиксдин куьмекдалди лезги чIала хейлин гафар арадал атанва: тIурарган, хемирган, крчарган, мегъверган, мукуган ва мсб. И. Жаватов. Са макъаладин гелеваз || ЛГ, 2005, 17. VII. Синоним: гъварган.

ХЕМИС араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра арбедилай гуьгъуьнин, жуьмядилай виликан югъ. Хемисдилай хемисдалди кьуд мехъер, кьуд компания ва кьуд лишанар тухун авачир са гьафтени жагъидач. И. В. Чирхичир. Хемисдиз кьил кIвалахик акахьнавай Зайнабаз, гъиляй са карни къвен тийиз, курпашман яз, гъамуник акатнавай руш акурла, гзаф залан хьана, А. И. Самур.

ХЕМИСАР сущ.; 1) сад кьейи йикъалай инихъ са хемис югъ алатай кьван вахт. 2) кьейи касдин руьгьдиз бахшна сифте хемис юкъуз гудай тIуьн. Вири рази авуна, хемисарни хкатна, хзанар са тIимил секин хьана. А. Ф. Бубадин веси.

ХЕН сущ.; -ине, -ине; -инер, -инери, -инера гъуьлуьн стха. Хурушумни хьана, ам хъфизвачир. Адан ният амукьун тирди акурла, стхадин суса хиневай, вун хъфин вучиззавач, лагьана хабар кьуна. Ф. Буьркьуь темягь. Адахъ хен - рагьмет хьайи гъуьлуьн стхани ава. Р. Гь. Лацу цавун кIаник. Къе йифиз зун куь кIвале амукьда, жаваб гана хине. ЛГ, 2004, 26. VII.

ХЕНДЕДА(Й)' фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра уьмуьрдин юлдаш амачирди (дишегьли ва я итим). Адан папаз, хендеда хьуналди, ферлу итимар гьат техйиз кичIезвани? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

ХЕНДЕДА(Й)² прил. уьмуьрдин юлдаш амачир. Хендедай папар садан рикIелни къвезвач. ЛГ, 1992, 23. IV.

* хендеда итим сущ. паб амачир итим.

* хендеда паб сущ. гъуьл амачир дишегьли. Йикъарикай са юкъуз и рушан диде кьена. Ибурун кьуншидал алаз жеда са хендеда паб. Ф. Бибихатун. Атайла са хендеда паб, Рипе къуьлуьхъ кхьиз запаб, Къазанмиша гьахьтин суваб. С. С. Фекьи. Дишегьлияр гзаф! Тарцел алай емишар кьван ава, жегьил сусарни ава, гъуьлер эхиримжи сефердиз ракъурай хендедаярни ава. А. А. Лезгияр. Урус пачагьлугъдин тахтунал Петрдин стхадин хендеда руш Анна Ивановна атана... З. Р. Гьажи Дауд. Бубани кьенваз, хендедади хуьзвай кьве аял... ЛГ, 2003, 4. ХII.

ХЕНДЕДАВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хендеда тир гьал. Идриса зи хендедавилин уьмуьр вичин аялвилелди гуьрчегарна. Н. Шихнебиев. Чарад.;

ХЕНДЕДАДАКАЗ нар. хендеда тир гьал хас яз.

ХЕНЕК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра азарлу инсан. Гьич хенек кими жеч кIвале, Гьамиша азар чка я. С. С.

ХЕНЕКВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хенек тир гьал.

ХЕНЕКДАКАЗ нар. хенек тир гьал хас яз.

ХЕНЕКДИ сущ.; -да, -бур; -бурур, -бура азарлуди.... дегь накьварал грекрин, Хадайди - хаз, рекьизмачир хенекди... З. Ш.

ХЕНЖЕЛ ||ХИНЖАЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тиядин кьве патални мурз алай, къакъара туна хуьдай хци яракь. Вири - кьилерал бухари ва женгери бармакар алукIна, хурал везнеяр алай чергес чухваяр алаз, юкьвара чуларни туна, чIуларикай хенжеларни куьрсарна, дамахарнавайбур! А. Къ. Нехирбанни лекь. Пачагьлугъди и уьлкведиз гъун къадагъа авунвай шейэр ва товарар, гьа гьисабдай яз гъуьрчехъанвилин тфенгар, чукIулар, хинжалар, турар... гъунал къадагъа алайди шестикьарзава. ЛГ, 2003, 13. XI.

ХЕНЦI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера кикIлам. ПемпIеша адан ютуррин арада кьил туна, анриз ва ахпа кьаскъанриз сас гузва. Хурариз, гарданриз квалар ийизва. ХенцIер, нетIер жедай чкаяр кицIиз чизвай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХЕР фарс, сущ.; -ире, -аре; -ирер, -ирери, -ирера бедендин са тайин чкадал иви авахьдай кьацI. Жунадивди Мусадин хер ~кутIазва. Х. Т. Дагъустандин баркаллу рухваяр. Адан итим кIвачел залан хер алаз набуд тартани, чаз хизандин мергъяматлувал, хъсанвал чир хьана. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* хер авун гл„ ни-куь нел-квел сагъ бедендин са тайин чкадал иви авахьдай кьацI авун. Цавдар къванцелла. Кьилни къене туна. Курпашмандиз. Идал са ни ятIани хер авунва лагьана фикирна за. А. Къ. Нежирбанни лекь. Синоним: херун.

* хер акурди хирен устIар жеда мисал 'пис кардин гъавурда гьахьтин кар жуваз акурла, жуван кьилел атайла, гьатда' манадин мисал. Амма, хер акурди хирен устIар жеда лагьайвал, гьа и татугайвилерини адаз уьмуьрдин тарсар гана, къастунал кIеви авуна. Б. Гь. Къарид руш.

* хер хъхьун гл. иви авахьдай кьацI сагъ гьалдиз хтун.

* хер хьун гл., нел-квел сагъ бедендин са чкадал хци затIуналди, гуьлледалди кьацI хьун. И дяведа Къаюман кIвачел хер хьана. Адавай Бакудилай анихъ физ хьаначир. Ам госпиталба амукьна. З. Э. КУТВ-диз фена.

* хер цIийи хъувун гл., ни нин рикIиз тIарвал гайи дуьшуьш, вакъиа рикIел хкун. [Халисат хата]. Ой, Салман дах, вучиз вуна хер цIийи хъийизва. Н. А. Сифте къван. Чехи бубани баде патал и чемадан фад алатна куьтягь хьанвай дяве рикIел хкидай, куьгьне хирер цIийи хьийидай затI тир жеди... Гьавиляй адакай рахунин лазимвални авачиз аквазвай заз. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* хирериз кьел ягъун гл., ни нин рикIиз хьанвай тIарвал мадни деринарун. [Айнар], -Аквар гьаларай, Салман дах, захъ гуьзлемишдай кас авач. За вавай тIалабзава, зи хирериз кьел ямир. Н А. Сифте къван. Къизгъин жезва хирерин тIар, Алухмир тIун на кьел, залум! С. А. Веревирдер.

ХЕРЕК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чIехи кIвалера, муьхцера юкьван гьварцик кутадай даяхдин гул. Херек кутун тавуртIа, кьав ацукьун мумкин я. Р.

ХЕРУН рах., гл., ни-куь нел-квел сагъ бедендин са чкадал хци затIуналди, гуьлледалди кьацI авун. Адан рикIел херай касдиз лянет хьуй, Гила чиррай а хер сагъар хьийирвал. А. С. Къуй дуьньядал гзаф хьурай... Синоним: хер авун.

ХЕРЦЕЛАГ куьгь., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гичинрин са жуьре.

ХЕСЕТ || (ХАСИЯТ ктаб) араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жув тухунин, масадбурухъ галаз алакъа хьунухьин лишанар, кьетIенвал. # ~ акатун, ~ хкатун, ~ хкудун; пис ~, чIуру ~. Фад чидай чаз ви хасият. Бес я на чаз гай азият. Чаз герек туш ви насигьат, Вавди гумач чи авсият, Вун квахь, кьей куьгьне замана. С. С. Вун квахь, кьей куьгьне замана. Мифтягь, вак квайди вуч хасият я? Са кIвалах ийидайла, тади къачумир, куьдра алцума, садра ятI. А. А. Пад хьайи рагъ. Вагьабаз Къудухан хесетар хьсандиз чизва. М. В. Гьарасатдин майдандал. А папарин хесетар гъихьтинбур тир, абурукай а хесетар гьикI хьана хкатнатIа, ахъаюн лап яргъал фида. А. Муграгъви. Ажалдин хура. - Агъамет халу, вак шумуд хесет ква? Агъамет халуди жаваб гана: - Зи хесетар жемятди лугьурай, ви хесетар за лугьун. - Рази я зун, - жаваб гана а касди. - Вун ахмакь я. - Хесетар гьинай, ахмакьвал гьинай? - хъел атана рахана а кас. - Яни вак кьве хесет ква. - Гьибур я? - хъел яваш жез башламишна адан. - Сад лагьай хесет: ваз вун бегенмиш кас я. Къвед лагьай хесет: вуна вун виниз кьадай лавгъавал я. М. Ш. Нукьсанар. Синонимар: зат 2), къилих. * чIур жедай хесет.

ХЕСИ араб, прил. эркекдин маяламишдай къуват операциядалди магьрум авунвай.

* хеси авун гл., ни вуч эркек гьайван маяламишдай къуватдивай операциядалди магьрум авун. Цаванрин колхоздихъ са яц авалдай виликдай... Ирид-муьжуьд сятда цанни цана хтайла, зими жунгаврин кьула аваз, хеси авунватIани, калер гьализ куьчейра жедалдай. М. Б. Шапка.

ХЕСИВАЛ сущ.; -или, -иле; -цлер, -илери, -илера хеси тир гьал.

ХЕСИС прил. масад(бур) алцурариз алахъдай. Синоним: амалдар, кьве чин алай.

ХЕХ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) гъиле авай паюнал илисуналди са вуч ятIани сививди кьуна, чуькьвена акъуддай ва я хадай алат. # хехиналди тахтадай михер акъудун, хехиналди шекер хун. 2) дергесдал кIвалахдайла, регьят хьун патал адан тумунал эцигдай махсус затI.... гадади, са гъвечIи маргъв тухвана, дергес вахкана. Ма, дуст кас, им заз ярашугь затI туш. Жувахъ галаз вердишди хъсан я, ада гъиле кьадай хех алай вичин кьезил дергес вахчуна. Б. Гь. Заз эвера. * шекер хадай хех

ХЕШИЛ фарс, сущ..; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъуьруькай кьетIен жуьреда гьазурдай хапIа. Хешилдиз гзаф некни, чIемни, виртни яна, ада, вичин зурба кур кьведра ацIурна, недай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. ТIимил ятIа, япунжини Вугуда вав турни галаз... Хешил авай кур гудани, КIарасдин са тIурни галаз? А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Гьам Балыкесирда, гьамни хуьре лезгийри гзаф дадлу афарар, хинкIар, хешил, пичIекар чразва. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.I.

ХЗАН кил ХИЗАН

ХИБ сущ.; -пи, -пе хъуьтIуьн лап мекьи вахт (лезги календардалди 22 февралдилай 15мартдалди вахт). Къуьд алукьнавай. Живер къалин тир... Хиб алукьна. Циравар калуз къведай вахтар хьанвай. 3. Э. Кек галкIизва. Эхиримжи югъ я чишин, пака хиб жеда Чуьлда сифте-сифте рангар лазни къиб жеда. И. Гь.

ХИБРИ прил. акьулдиз зайиф. -Яда, гьей! Вуч хибри амаларзава? Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* хибри хьун гл., вуж акьулдиз зайиф гьалдиз атун. - За авур меслят, зи рикIел лап хъсандиз алама, зун акьван хибри хьанвай кар авач. С. Гь. КIири Буба. Синонимар: акьул фин, сефигь хьун.

ХИВЕ, ХИВеЗ, ХИВеН, ХИВеР хев существительнидин формаяр. Кил. ХЕВ.

ХИВЕВАЙ > ХИВЕ АВАЙ кил. ХЕВ (* хиве аваз хьун).

ХИВЕЛАНГ||ХИВЕЛГАН кил. ХЕВЕЛАГ.

ХИВЕЦI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чичIекдин чиликай хкатна гьавадал жедай къацу пеш.

ХИЗАН || ХЗАН араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мукьвавал аваз (диде-буба ва абурун аялар) санал яшамиш жезвайбур. Азарлудаз дармандайла, гьакимар, Кесиб касдин кIвалин хизан рикIел гъваш. Е. Э. Ина л и патаз, я а патаз мейил тийизвай, иллаки са фикирдал алачир хизанарни авай. Гь. М. Им къван, имни терез. ☼ 1964 - йисалди хзан кхьин орфографиядин къанун тир.

* хизан текьейди обр. са яшдинбур сад-садав рахадайла, ишлемишдай ибара. -Ништа, кIвал къени хьайиди, а хзан декьейдан къекъуьнар Мислиман къекъуьнар хьиз аквадай кьван. А. Ф. Газет. [Буржали] - Рази хьухь, хизан текьейди, ваз рушахъ, адалай артух гудайди жагъидайди хьиз яни? Чалай артух гудай маса кас жеч, рази хьухь. Гь. Гь. Адетдин къармахра. - Хзанда гьар са хци кIвалин майишатдик са пай кутуна кIанда. Има лап фадлай авай, амма пара акьуллу адет я. А. А. Лезгияр. Синоним: хизан сагъ хьайиди.

* хизан сагъ хьайиди [кас] обр. са яшдинбур сад-садав рахадайла, ишлемишдай ибара. [Кукул] -Вак вуч тади ква, хизан сагъ хьайиди. Тади къачумир, исятда акъатда чамарар. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Чин чIур тавуна бес за вуч ийида, хзан сагъ хьайиди ( вичин туьнтвиляй адаз «хва кьей кас» лугьуз кIанзавай, амма жуьрэт ийиз хьанач). Къ. Къ. КIири Буба. - Низ герек я, яда? Хзан сагъ хьайиди, мисал патал, ша зун гьахълуди жен. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъураякай нагъил. Синоним: хизан текьейди. Антоним: хва кьейди.

ХИЗРИ туьрк, сущ.; -ди, -да ) 1) кеферпатан гар. 2) (чIехи гьарфуналди- X) лезгийри Юргун лугьузвай хуьруьн тIвар. Я Хизрида, Я Нуьгведа, Белки, гьич жеч ихьтин емиш. Е. Э. Чуьхвер 3) эркекдин хас тIвар: Хизри. Ахпа, туькар вахчудайла, чи почтальон Хизри акъатна. Н. Шихнабиев. Хъсан хабарар.

ХИЙИР араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) менфят. Мусурмандин хийир такIан гьа мусурман чIуруд я хьи. Е. Э. Дуьньядиз. Къуй хийирдин, шийирдин юкъуз гурарай акьахдай ксари тар акIурай ви чIехи бубадиз рагьмет гурай. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар. 2) (чIехи гьарфуналди - X) эркекдин хас тIвар: Хийир. Хийир халу, а вуна лугьудай къван тIуьн зак кумач, гьа са кьве бади я нез жезвайди. С. Гьажибегов. Пуд бади. Антоним: шийир.

* хайир-дуьа сущ. Аллагьдиз ибадат. ТIалабирди чпивай зи къастари Хийир-дуьа, инсан я, лагь дустариз. Е. Э. Дустариз.

* хийир-дуьа авун гл., ни низ Аллагьдивай, адаз ибадат авуна, тIалабун. Дустари гуртIа хийир-дуьа, - ам чаз еке игьсан я хьи... Е. Э. Фана дуьнья, вавди я зун.

* хийир къачун гл., ни никай-квекай 1) менфят къачун. Нагагь аватиз хьайитIа вун чархалай, Пара хийир къачур итимар валай, Вил ваз ягъиз, чеб кагьатда яргъалай... Е. Э. Стхаяр. Инсанрин ва уьмуьрдин гьаларин шикил кхьидайла, шаирди, писателди чIалан вири гафарин девлетдикай хийир къачуда, анжах ибурукай ада вичиз герек гафар хкяда. Н. А. Литературадин хрестоматия. 2) къазанжи къачун.

* хийир къведай тIекве пек тун гл., хийир къведай рекьер кIевун. Куьн жуваз хийир къвезвай тIекве пек твазвайбурукай я, - лугьуз ада зи чинар кана. ТахьайтIа, куьне зи хъиляй ийизвайди яни? А. М. Мурк ракъини цIурурда.

* хийир хьуй! межд. 1) тайин са кIвалах авурдаз мадни хийирар артух хьун мурад тирди къалурзавай ибара. 2) гуьзлемиш тавунвай кас атайла, жуван мягьтелвал ва шадвал къалурдай ибара. - Мурсал халу, инриз акъатна хьи, хийир хьуй, - салам-калам дилай кьулухъ хабар кьуна адавай почтадин къуллугъчи дишегьлиди. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Синоним: хийир хьурай!.

* хийир хьун гл., низ 1) жуваз авай мал-девлет артухардай са вуч ятIани хьун. 2) са кардин маналувал артух(ар)ун. Идалай кьулухъ дагъвийрин гуьгъуьниз финихъ са хийирни тежедайдн кьатIай Гъани-ханди кьушун чеб атай патахъ элкъуьнин буйругъ гана З. Р. Гьажи Давуд.

* хийир-шийир сущ. хъсан-пис. Эмин Фекъир, На икI тамир. Хийир-шийир фагьумзава. Е. Э. Гуьзел Тамум. - Итим яни, тушни вун Къалурда ви уьмуьрди; Вуна гайи хийирди, Вуна тагай шийирди... А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

* хийирдиз хьурай (хьуй)! межд. 1) тайин са кIвалах авурдаз мадни хийирар артух хьун мурад тирди къалурзавай ибара. 2) гуьзлемиш тавунвай кас атайла, жуван мягьтелвал ва шадвал къалурдай ибара - Назханум, я назани, хийирдиз хьурай. Вуна ашна къаршиламишзавай тегьер аквазва заз. З. Э. Арифдиз ишара. 3) сад илирзайла, адаз лугьудай гафар. Са кас илирзайла, лезгийри адаз "Хийирдиз хьуй!", урусри "Будь( те) здоровы " лугьуда. Р. Синоним: хийир хьуй.

ХИЙИРАР! межд. жуван тай-туьшдиз салам гунин гафарикай сад. Гьебеяр къуьне авай мугьман, атана агакьайла, «Хийирар, квез къуватлу», -лагьана, ада Курумаз салам гана. А. И. Къиргъин.

ХИЙИРЛУ туьрк, прил. хийир авай. [Гуьлханум]. Амни са акьван регьят кар хьиз жемир ваз. ЧIехи къуллугъ зи гъиле авайтIа, за гзаф крар ийидай. Халкьдиз хийирлу крар... Ф. Б. Филиал. ТIач, пиводилай, бузадилай спиртдин кьадардалди зайиф ятIани, тIямлувилелди гьабурулай вине ава. Райондин консервиярдай заводда ихьтин хийирлу магъсул гьазурдай цех кардик кутаз жедачни? М. М. Мелер вучиз хъийизмач? Синоним: менфятлу.

* хийирлу рехъ хьурай! межд. кIваляй, хуьряй масанихъ физвайдаз лугьудай ибара. Буба, кIватI хьанвай вирибуруз сагърай лагьана. фена. «Омар, ваз хийирлу рехъ хьурай», «Омар, вун сагъ яз чи патавай физва, гьа икI сагъ-саламат яз чи патав хтурай»... -тагькимар гана, ам жемятди хуьруьн кIанел кьван ракъурна. Н. М. Буба.

ХИЙИРЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хийир авай гьал. Дяве куьтягь хьайила, романдин кьилин игитар халкьдин майишат гуьнгуьна хтунин къайгъудик экечIзава: абур ( Шалбуз, Мурсал, Сейран, Санжа ва мсб) майишатдин хийирлувал хкаждай цIийи рекьерихъ къвекъвезва - хазинадин суракьда ава. Ф. Асланова. Сад лагьай лезги роман-трилогия. Шегьердин кьили къейд авурвал, агалкьунар къазанмишдай мумкинвилер ава ва алай йисуз абур гзаф хийирлувилелди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII. Синоним: менфтлувал.

ХИЙИРЛУВИЛИЛЕДИ нар. хийирлувал хас яз. Синонимар: менфтлудаказ, менфтлуз, менфятлувилелди, хийирлудаказ.

ХИЙИРЛуДАКАЗ нар. хийир къведай, хийир авай гьал хас яз. Райондин руководство... чкадин бюджетдиз гелирар гъидай рекьерихъ гелкъвезва: ЧIулав чилерал чара авунвай 10 агъзур гектардив агакьна майданрин иесивал хъувун, цIийиз туькIуьрнавай къаналрин цикай хийирлудаказ менфят къачун, арендадин ва фермервилин майишатрин кIвалахар тартибда тун, -куьгьне сеняткарвилер, иллаки гамар хурун, арадал хкун, эвелимжи везифаяр яз, вилик ква. М. Ж. Докъузпара. Синонимар: менфтлудаказ, менфтлуз, хийирлувилелди.

ХИЛАФ араб, ишир, прил, 1) дуьзвал квачир (гаф, ибара, таб). Абдуллагьа лагьай гьар гаф Дугъриди я, квачир хилаф. К. А. Кесибвал. Къамат михьи, авач ваз гаф. Къадир чидай чIехи сарраф, Ванцихъ зерре квач хилаф. Башламиша салат билбил. М. А. Билбил. 2) акси, зид. Хилаф ятIа, ни кIантIани лугьуй, гьей! Е. Э. Бахтсузвал. Мекир гзаф, гьакь ви хилаф, хиял чIур... Е. Э. Нефсиниз.

* хилаф хьун [атун] гл., вуж низ-квез акси хьун. Пайгъамбардин шариатдиз гьар вахтунда хилаф хьайи... Заз са чара кIанда вакай, я чан, мубарак Исмаил. Е. Э. Мубарак Исмаил. Амма акI хьанайтIа, ам акьван чIавалди Сулеймана батраквиле, фялевиле, фялейрин ва кесиб лежберрин арада азиятдик, зиллетдик акъудай уьмуьрди адаз са эсерни авунач лагьай чIал жедай, ам гьакъикъатдиз, авай гьакъикъи гьалдиз хилаф атун, гьакъикъатдин аксина рахун жедай. М. М. Гь. ЧIехи шаир.

ХИЛЕ, ХИЛЕР кил. ХЕЛ.

ХИЛЕШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра далу чими хьун патал алукIдай хилер галачир куьруь партал. Шуткьу ва адан винелай алукIнавай яйлух, кьуру чандал алай ва гъадав кьурвал гьал кумачир, йис янавай хилеш. хилешдин кIаникай квай яргъи булушка - вири чIулавбур тир. А. Къ. Нехирбанни лекь. Синоним: далу.

ХИНЕ туьрк. сущ. чIарариз, гъилериз ядай ранг ийидай порошок. Хинедавай лацу гъилер Аманат яз амазмани? Е. Э. Зи азиз. ЦIвелер, гъилер хинедавай сусаркай Садни зи кIани ярдиз ухшар туш. Е. Э. Ухшар туш. – ТIуьна кIанда, тIуьна! Са бадидавай чIемни тIуьн тавур аялдикай гьихьтин жегьил хьурай?! ВетIре кIасзамаз къведа адаз цIай ва ам хинеди ранг чиниз янавай зайифди жеда! З. Р. Зи уьмуьрдил шикилар.

* хинеда тун гл., ни вуч чIарариз хинедин ранг ягъун. Хинеда тунвай яру чуру квай мешедидин бицилди хъуткъутI ягъизвай къацу рекIв алай пухлу къавурмадал Къаюман темягъ фена. З. Э. КУТВ-диз фена.

* хине авай > хинеда авай кил. хине.

ХИНЖАЛ кил. ХЕНЖЕЛ.

ХИНИН (ХИНА, ХИНИ рах.) урус, сущ.; гъвечIи таблеткадин формада авай, цIаяринни саралухдин тIямдиз туькьуьл дарман. - Хъипи машмаш хьиз я тини, Фан рангни я яру хини. С. С. ГьажикIа. Мез ширин, вич туькьуьл хини, АкI жедайд туш хьи партини, Сарариз гуз векъи куьни, гьакI жедан бес лайих, юлдаш? С. С.

ХИНКI сущ.; -ди. -да: -ер, -ери, -ера тинидин кьелечI чкалдикай ийидай хуьрекдин са гъвечIи кIус. Гила абур, хинкI сивиз вегъиз, ара-бир якIун кIус къачуз, куьлуьз-куьлуьз, ихтилат суьгьбетдик квай. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХИНКIАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тинидин кьелечI чкалдикай тIама-тIама атIана як кваз ийидай хуьрек. Сардар кIвализ гьахьайла,... - Вув, хинкIар амач-е. Эхиримжи чкалар за жуваз акъуднай, язух къведай тегьерда лагьана къариди. Гь. Къ.. Четин бахт. Гьажимурадан десте хинкIар нез ва хъивегьиз ацукьнавай. С. М. ЦицIигъ-наме. Гъам Балыкесирда, гьамни хуьре лезгийри гзаф дадлу афарар, хинкIар, хешил, пичIекар чразва. Къадир халудин папа мугьманар паталди хъчарин афарар чранай. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъа ра авай жуванбур || «Самур» газ., 2002, 25.1

ХИпЕ, ХИПеЗ, ХИПеН хеб существительнидин падежрин формаяр. Кил. ХЕБ.

ХИпЕХъАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра жемятдин ва я тайин са майишатдин хипер хуьзвайди. Ярагъмедан вилерал хьиз нехишар авур Камил суьруьдин вилик квай тIвар-ван авай хипехъан Пеленган патав фена. Гь. М. Им къван, имни терез. Къуьд аранда акъудай хипехъанрин гатфарихъ суван чIафариз, гьакIни чпин папарин-аялрин патав хтун асул сувар жедай. Ф. Б. Миф. Хпехъанриз яшайишдин, кулътурадин рекьяй яратмишнавай шартIарикай куьрелда лугьун. К, 1985,4. II.

ХИПЕХъАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, - илера жемятдин ва я тайин са майишатдин хипер хуьзвай пешекарвал. Хпехъанвилин рекье зурба я вун чирвилиз, Гаф авач ви кIвалахдиз, хва я вун эркек, дадаш. А. Мут. Сагърай Асанбек дадаш. - Гила ухулвияр квел машгъул я? - Хипехъанвилелни, малдарвилел. ЛГ, 2004, 19. VIII.... хак акъатнавай тахсиркарвилерин вилик пад кьуна, гъам общественный ва гъам хсуси майишатра малдарвални хипехъанвал, саларбанвални магъсулдарвал артмишдай серенжемар къабулна... ЛГ, 2004, 15. VII.

* хипехъанвал авун гл., ни Курума гъам лежбервал ва гьамни хипехъанвал ийизва. А. И. Къиргъин.

ХИПЕХъАНВИЛЕЛДИ нар. хипехъанвилин пеше кьилиз акъудуналди. Хипехъанвилелди кьил хуьдайбур амач, - гила тарашанвиледи кьил хуьн муд хьанва. Р.

ХИПИЗ нар. хъуьтIуьн хиб тир вахтунда.

ХИР' сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера прунз цун патал махсус жуьреда гьазурнавай чилин мезре. Гьи мезреда хьайитIа хир... С. С. Къиздирмадиз. Виликдай прунз битмишарзавай хирер амай. ЛГ, 5992,25. IV.

ХИР² рах., кIус лугьузвай фикирдин маналувал хкаждай гаф. -За вак еке умуд кутазва хир. А. А. Пад хьайи рагъ.

ХИРДЕ фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хайи дуьгуь, чIахар.

* хирде авун рах., гл., ни къайда чIурун, дуьз къайдадивай къерех хьун. Месела, «Дуствилин» 2, 3, 4 нумрайрай ихьтин гафар дуьшуьш. жезва. «Чалишмишзавай» ( чалишмиш жезвай), «Мавгъумату» ( мугьуматдин), «гъалибдихъ» ( гъалибвилихъ), «фий» ( фирай), «( А) къудна» ( акъудна),. «( А)вай» ( авай), «къваз ( акъваз), «Армид» ( Армияди), «гъулданд» ( гъулдандин), «душманд» ( душманди) ва масабур. Гафар икI хирде авуналди, грамматикадин рекьяй дуьз кхьинин къайдаяр векъидаказ чIуруни... чIалан ва произведенидин вичин ери агъуз аватунал гъизва. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

ХИРДЕ² || ХИРДА прил. куьлуь. Цура къарамал жезва, КIвале - хирда хизан. Рак лацу живед кьазва, Чна вучин, аман! Ф.

* хирде авун гл. куьлуь авун (пул). Виш манатдин пулунин чар за хирде авуна. Р.

* хирде пул вуч куьлуь пул.

* хирде-хурушчи сущ. са меселада куьлуь-шуьлуь крарал алахънавайди.

* хирде-хурушчивал авун гл., ни асул метлеб авай еке крариз фикир гун тавуна, куьлуь-шуьлуьйрал алахъун.

ХИРДЕВУТ араб, т-б, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра майишатдин куьлуь-шуьлуь затIар.

ХИРЕ, ХИРЕЗ, ХИРЕР хер существительнидин формаяр. Кил. ХЕР.

ХИРИТI: * хиритI авун рах., гл., ни вуч 1) чан кумачир гьалдиз гъун. Хиперни яваш-яваш хиритI ийида, -лугьуз хуьре акахьай рахунар къизгъин тир. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: тукIун. 2) маса гун.... кIвале лап кьве тондилайни гзаф ичер ава. Магъамедсалегъахъ галаз Урусатдиз фена хиритI авуртIа, еке пул я, жувни архайин жеда. А. А. Лезгияр. 3) куьч. харжун. Дустарни галаз Зилфукъара столовойда ацукьна са тIимил вахт алат тавунмаз 1.700 манат хиритI авуна. И. В. Чирхчир.

ХИРУРГ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра операцияр ийидай духтур. Зунни хирург хквезвай чи, Лиф кьуна гъиле. А. Ал. Лацу лифер.

ХИРХЕМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кукIурай куьлуь къванер.

ХИТРЕС сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь гьайвандилай сар твадай, куьруь ийидай алат. Цавун бязи чкайрилай хитресди янавай хипен къвал хьиз лакI-лакI хьанвай кьери ва лацу булутар аквадай. А. Ф. Лянет. АлакьдайтIа, адаз гилани са кар кьадай: гьа кIунтI хьиз чкIанвай яргъи чIарар алай адан кьилив хитрес гваз агахьдай. Б. Къ. Къарачи.

ХИФЕТ араб, шиир. сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. –ра дерт, гьам, Кьве паб я инсандиз хифет, эй, бейгьал. Е. Э. Герек туш. Зерре заз гьам, хифет авач. Е. Э. Чуьхвер. Маса рекье агакьдайди нифрет я квез... Кьве дуьньяда амукьдайди хифет я квез... М. Ж. Куьтягь хьана жибинда пул...

* хифет чIугун гл„ ни дертлу хьун, гъамлу хьун. КIвалахнай дахди а чIавуз муькъвел. Дяведин йис тир чIугвазвай хифет. Х. Х. Бубадин рекьер.

ХИФЕТАРУН > ХИФЕТАР АВУН гл., ни дерт, гьам чIугун. Зун амукьна хифетариз, гъамариз... Е. Э. Шеда зун.

ХИХ! межд. арабадик ва я цаник квай мал кьулухъ фин патал лугьудай гаф.

ХИХИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хъуьруьнин лишан яз сивяй акъуддай хи-хи-хи сесер. - Абат... Абат хи... Хи-хи! Ха-ха-ха! - Хелеф халудивай сакIани хъуьруьн кьаз жезвачир, А. Къ. Нехирбанни лекь_;

ХИЯЛ араб, сущ.; -ар, -ри, -ра кьиле гафаралди ва гьиссералди тайин хьайи са мана. Фикир бургъа, фиил къавгъа, бед хиял... Е. Э. Нефсиниз. Рушан хиялрикай аян хьана, гадади са уьтери адахъ вил язава. Б. Къ. Къарачи. "Яраб - Алидарахъ вуч хьанатIа?" - гьасятда чIуру хиял фена рикIяй. Н. И. Сирлу межлис. Гьакъи къачуз авуна ял, Девлетлу хьун тир ви хиял. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Зи гьар хиял я ваз аян: Агакьра зи дуьадин ван Асибурув, угърибурув - Вирибурув, вирибурув! А. Къ. Эй сад Аллагь! Хейлин яшар хьанвай, бедендик са артух къуват кумачир касдиз вични рикIе дерин хиялар гьатайла, лап азарлудаз хьиз, къарагъиз кIамукьзава. М. В. Гьасаратдин майдан. Синоним: фикир.

* хиял(ар) авун гл., ни никай-квекай кьиле гафаралди ва гьиссералдин тайин са мана арадиз гъун. Хиял ийиз гъафил жемир... Е. Э. Гуьгьуьлдиз. Гагъ чанардив ярх жеда чин каникна, Бубадикай ийиз туькьуьл хиялар. А. С. Ислягьвилин шикилар. Синонимар: хиял{ар)ун, фикир авун.

* хиялри тухун гл., вуж кьиле гафаралди ва я гьиссералдин тайин хьайи са манадин таъсирдик кваз маса затIни гьисс тавун. Амукьна Лейли хиялри тухуз, Акъатда Сефер яргъариз гзаф. А. Ал. Вафалувал. Беневша хиялри тухвана, ахпа ада бирдан жузуна: - Де, Магьини Дилбер вахар тирни? Гь. Къ. Магьини Дилбер. Саша са геренда секин хьана. Ам хиялри тухванва. М. Б. Зун кьенвач. Имиралидин суьгьбетдиз яб гайи Абас сифтедай аламат хьана, хиялри тухвана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХИЯЛАРУН аспектив, ХИЯЛУН гл„ ни никай-квекай; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хиял( ар) авун, хиял( ар) тавун, хиял( ар) тахвун, хиял( ар) хъийимир кьиле гафаралди ва я гьиссералди тайин са мана арадиз гъун. Вуна хиялна: дуьньяда Угъри, фасад жеч лагьана... Е. Э. Вирт квахьайдаз. Атана Эрдебилдин яхадал акъвазайла, Надир-шагьди... чадурадик хъуьтуьл хъуьцуьганрин арада регьятдиз агалтна ва вилер мичIна гьадакай хияларзавай. З. Р. Гьажи Давуд. Синонимар: фикирарун, хиял(ар) авун.

ХИЯЛЛУ прил. кьиле гафаралди ва я гьиссералдин тайин са мана авай. - Иер тIварар я, де, - хияллу яз лагьана руша, разивилелди... Гь. Къ. Магьини Дилбер.

* хияллу хьун гл., вуж хиялдик квай гьалда хьун. Уьзден хияллу хьана. С. Ярагъви ашукь Уьзден Тамум са герен хияллу хьана, ахпа ада явашдиз лагьана... М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХИЯЛЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера хияллу тир гьал.

ХИЯЛЛУВИЛЕЛДИ нар. хияллувал хас яз. Синонимар: хияллудаказ, фикирлудаказ.

ХИЯЛЛУДАКАЗ нар. хиялдик квай гьалда аваз. Синонимар: хияллувилелди, фикирлудаказ.

ХИЯНАТ араб, сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра зиян хкатдайди. Раснавайди ажалд машин, Инсанриз цIийи хиянат! А. Ф. Дяве. Дуствиликай, вафалувиликай, дустунин хиянат веже текъвервиликай Эмин кьилди дустариз лагьанвай шииррани раханва. М. М. Гь. Сифте. гафунин чкадал, 1948. Къуй ракьинин нурар адал бул хьурай, Турфанривай тахьуй адаз хиянат. А. С. Руфунал залай дишегьли. Синонимар: хаин, вафасузвал.

* хиянат хьун гл., зиян хкатдайди хьун. Ада и карда маса гунуг, хиянат хьун мумкин гьисабзавай. А. И. Самур.

ХИЯНАТ прил. зиянлу.

ХИЯНАТВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хиянат тир гьал. Синонимар: хиянаткарвал, хаинвал, вафасузвал. Антоним: вафалувал.

* хиянатвал авун гл., ни низ хиянат тир гьал арадиз гъун. Гьеле сифте гатфариз Мегьамедсалегьа авур хиянатвал рикIелай алатзавачир. А. А. Лезгияр. Душманди ийизвай хиянатвилерни зулумар акурла, ада жемят кIватIна, гьамиша хьиз, абурун рикIер секинарун патал, са мани лагьана З. Гь. Лезгийрин риваят. Сннонимар: хиянаткарвал авун, хаинвал авун, вафасузвал авун. Антоним: вафалувал авун.

ХИЯНАТКАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хиянат кар авурди, ийидайди. Амма гьи касди чаз Ватандикай тапарар ийизватIа, ахъай ийиз са гьинавай хабарар, Ахътиндакай эхир жеда Ватандиз хиянаткар. О. Гьуьсейнов. Ругудар. Синонимар: хиянатчи. хаин, вафасуз. Антоним: вафалу(ди).

ХИЯНАТКАРВИЛЕЛДИ нар. хиянаткарвал хас яз. 1999 - йисан августдиз-сентябрдиз лагьайтIа, чеченрин чуьлдин командирар тир Ш. Басаевани Э. Хаттаба руководство гузвай террориствилин международный банд- тешкилатрин составда аваз ваххабитри хиянаткарвилелди Дагъустандин ЦIумада, Ботлих ва Новолак районрал вегьена. ЛГ, 2004, 26. 07. Синонимар: вафасузвилелди, хаинвилелди, хиянатчивилелди. Антоним: вафалувилелди.

ХИЯНАТЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хиянат кар ийидайди, авурди. Синоним: хиянаткар.

ХИЯНАТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -шери, - илера хиянатчи тир гьал. Синонимар: хиянатвал, хиянаткарвал, хаинвал, вафасузвал.

ХИЯНАТЧИВИЛЕЛДИ нар. хиянатчивал хас яз. Синоним: хиянаткарвилелди, хаинвилелди. вафасузвилелди.

ХИЯР туьрк нугъ., зар., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра афни.

ХКАДАРУН¹ гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай. - мир; хкадар авун, хкадар тавун, хкадар тахвун, хкадар хъийимир экв гудай алат ва я цIай чпин къуват амачир гьалдиз гъун. Ада гьасятда лампа хкадарна, и гевгьер кIвалин пенжерда эцигна. Ф. Гъуьлуьн руш. Гишин вилер яваш-яваш кIев жедай, Ксудайла хкадардай шемер хьиз. А. С. Дидедин кьисас. Са шешел къумадалди цIаяр хкадриз жедайди туш эхир. ЛГ, 2004, 30. IX. Синонимар: туьхуьрун, элуьхъарун. Антоним: куькIуьрун.

ХКАДАРУН гл., ни вуч -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, - рай, -мир; хкадар авун, хкадар тавун, хкадар тахвун, хкадар хъийимир са чкадилай маса чкадал кьве кIвачни цавай гъана (тухвана) фин. Шад хьайи адаз, балхундилай хкадарна, рушан патав физ кIанзавай. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Антер буба, къуьзуь хьана, уьзенгда кIвач туна, балкIандал хкадарна ахкьах техжезвайла, а патарин къурухчи адан хва Агьмед халудикай хьанай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ХКАДУН¹ : * марф [къвал] хкадун.

ХКАДУН² гл., низ вуч; -да, -на; -из, -за тIуьр затIуникай пис нетижа хьун.

ХКАЖ: * хкаж хьун гл. 1) вуж-вуч агъада авайди виниз тир терефдихъ фин. Югъ хьайила, серкерди, азиз мугьмандихъ кьве кас агалдна, абур гъуьрчез ракъурна. Абур жигъирдай яйлахдин кьилихъ галай дагъдиз хкаж хьана. А. И. Самур. 3) са куьн ятIани винел пад (руфунин, хамунин) адетдин - гьалдай кьакьанвилихъ атун. Синоним: дакIун. 2) дережа артух хьун. Санлай къачурла, XIX асирдин лезги литература девлетлу хьана, сиясатдин дережадиз хкаж хьана, адан художественный лайихлувилер артух хьана. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

ХКАЖУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -0|| -а, -ин, -рай, -мир; хкаж авун, хкаж тавун, хкаж тахвун, хкаж хъийимир 1) агъада авай затI виниз акъудун. Ада, мукъаятвилелди руш чилелай хкажна, къужахда кьуна. У. Къемберов, Сел. 2) дережа виниз акъудун. Совет гъукуматди - гъвечIи халкьарин культурныйвал хкажун патал лазим тир вири шартIар яратмишунин, еке къайгъу чIугунин нетижада, лезгийрин литература лап маса, цIийи рекье аваз вилик физва. М. М. Гь. Сифте гафунин чкадал,

ХКАТАЙ¹ хкатун глаголдин алатай вахтунин форма. Кил. ХКАТУН.

ХКАТАЙ сущ.; -я, -я; -яр, -йри, -йра са квекай ятIани хкатна, ишлемишуниз герек авачир амукьай. - Ада вуч ийизвайди я? - хабар кьуна завой Абдурагьмана. -Аквазвачни ваз, - дуст кас, - лагъана за, - недай-хъвадай затIарин хкатаяр, фан кIусар жагъурзава а яшлу дишегьлиди. "Самур" газ., 2005, 24.05. Синоним: амукьай.

ХКАТУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир 1 ) са нин-куьн ятIани кIаникай малум хьун. Бармакдикай хкатай мекен чIарар цифеди кьежирна пелекай стIал-стIал яд кIвахьзавай Мегьамедрасулан пашман сифет язух къведай гьалда авай. А. И. Самур. 2) арадиз атун. - НикIиз атана, кьилер кIватI хъийида. Абурукай са гирванка техил я хкатин, я хкат тийин. А. А. Лезгияр. - Адакай фекьи жедайди яни? Адакай хъсан чубан хкатда. ЛГ, 2003, 2. Х. 3) амачиз амукьун, магьрум хьун. Эй, факъир, къаткимир гатуз, Чир хьухь, зулукай хкатда. Гьам цуьк], гьам мух хкваш кIатIуз, Валлагь, къуьлуькай хкатда. С. С. Къуьлуькай хкатда. Килиг, техилдикай са тварни пуч ийимир, цIи кьурагь хьана никIер вири хкатзава. А. Ф. Бубадин веси. А папарин хесетар гъихьтинбур тир, абурукай а хесетар гьикI хьана хкатнатIа, ахъаюн лап яргъал фида. А. Муграгъви. Ажалдин хура.

ХКАТIУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -0а, -ин, -рай, -мир; хкатI авун, хкатI тавун, хкатI тахвун, хкатI хъийимир яргъивал авай са вуч ятIани лазим тир куьруь къайдадиз гъун. Гьа и акунралди ам инсанрикай хкатна чир жезвай. Чубарукдин лувар хьиз хкаж хьанвай, хкатIнавай рцIамрикай пIинияр хьтин еке вилера виликан ишигъ аквазмачиртIани, элкъвей тIунутI хьтин чиниз ва куьк пIузарриз кефсузвилин къиб янавайтIани, итимар элкъвез адаз тамашзава. А. М. Киф атIайди.

ХКАХЬУН гл., вуч; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; хкахь авун, хкахь тавун, хкахь тахвун, хкахь хъийимир куз, экв гуз амукь тавун. Хкахьзавай къулан патав агалт хьанвай диде, «Вун хтанани, чан руш¹ .» - гьарайна, къудгъун хьана, вичелди чукурай рушак ккIана, къужахра гьатна. А. И. Самур. Йиф кьудалай. алатна, къулавай цIай хкахьна, михьиз жендек къайи хьайи фекьиди цIугъ ийиз башламишна. ЛГ, 2004, 8.I. Синонимар: туьхуьн, элуьхьун. Антоним: куькIуьнун.

ХКВАШ хкун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ХКУН.

ХКВЕДА, ХКВЕЗВА, ХКВЕН хтун глаголдин формаяр. Кил. ХТУН.

ХКВЕН ТИЙИЗ кил. ХТУН

ХКЕТ сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра хьайи-тахьай вакъиаяр бинеда аваз туькIуьрнавай халкьдин сивин яратмишунрин жанр. Зи кьуд йис хьанвай гада хкетар ахъая лугьуз гьавалат хьана. А. Ф. Лянет. Хкетдинни гьакъикъатдин арада Инсаният акъатна са яшариз. И. Гь. Хкетдинни... Лезгийрихъ девлетлу фольклор ава. Ана... риваятарни махар, хкетарни къаравилияр гьалтзава. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф. Синоним: мах.

ХКЕТЧИ сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра хкетар ахъайдайди.

ХКЕЧIУН гл., вуж-вуч; да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; хкечI тавун, хкечI тахвун, хкечI хъийимир 1) нин-куьн са нин-куьн ятIани кIаникай азад хьун патал масанихъ гьерекат авун. СикI хкечIна валарикай, яваш-яваш фена рушаз аквадай чкадал, ахпа ам акъвазна кьулухъ галай кьве кIвачел кьуьлиз-кьуьлиз, фена рушан патав. Ф. Кесибдик хва Къагьриман. - Инсанрин кам базарда амай кьван гагьда, зун аникай хкечI хьувунач. Кьуд пад секин хьайила, будкадин къваларикай инсанрин кIвачерин къекъуьнар тахквазмайла, хкечIна. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) мярекатдикай къерех хьун. Амма вич коллективда жезвай ва коллегайри тешкилзавай са мярекатдикайни хкечIдачир. Н. И. Сирлу межлис. Къуьлуьник квайбур хкечIна, вич гьакI амукьай Селим бег, мугьмандиз вилин тумунай тамашна, далдамчийриз манат гана, къуьлуькай хкечIна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 3) гъуьлуьвай чара хьун. эунни вакай хкечIдани, Гадарна кIвал, авай гьал? Т. А. Фу квахь тавурай.

ХКИС: * хкис хьун гл., вуч патарив гвай затIарилай тафаватлу яз экъис хьун. Курква къванер хкис хьанвай дар куьчедай акъатдалди, за къекъуьнин йигин ериш дегишарна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Бизибуру, сада-садаз басрух гуз, суфрадал жуьреба-жуьре няметар туькмишзава ва, чпин ялавлу муьгьуьббатдикай малумарун яз, лазни яр акахьнавай къезил перемрикай хкис хьанвай ацIай тIарам хурарив рикIин лепедин гьайбат къалуриз тазва. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ХКИСУН гл.;' -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; хкис авун, хкис тавун, хкис тахвун, хкис хъийимир 1 } вуч патарив гвай затIарилай тафаватлу яз экъис хьун, - Ажеббур тушни къуьнер! ТIарамбур я кIвачер! Хурар ава экъисна, хкисна... З. Э. Рамзият. 2) ни вуч сада мурз алай затI масада агъадихъай винелди эцягьун. ЧукIул хкисай руфун пад жедач, Гьарам затI тIуьрди жеда. Р.

ХКУДУН гл., вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; хкуд тавун, хкуд тахвун, хкуд хъийимир 1) нин-куьн кIаникай азад авун. Къванцик акатнавай лопатка хкудна. Р. 2) кIевнавай ва я кIев хьанвай чкадай винел акъудун. 1989 - йисуз курортдин зона тир Набранда са ихтиярни авачиз къванер хкудда... М. М. Лезги тIвар алатIа - Чигалиди, килиг затIни тавуна, руьхъверикай, тIанурдин фу хьиз, яру хьана чранвай гуьмбе хкудна векьел эцигна. Б. Гь. Заз эвера. Сувара багъламадикай хкудна чпи дидеди гьайи савкьатар вахкана. А. И. Самур. 3) мярекатдикай къерех авун. Кьуьлзава зи балади - Галатдач. Ирид гуьзел хкудда - Алатдач. А. С. Кьуьлзава зи балади. 4) са гьихьтин ятIани хата-баладик акат тийидайвал авун. Синоним: къутармишун. 5) гъуьлуьвай чара авун. 6) тайин къуллугъдал эцигун. Зи къунши хуьруьнбуру председателвилиз хкудна, адан папа ам - кIвалин ханвилиз. Р. 7) тайин кьадар са шумудан тIимиларун. Вадакай кьвед хкудайла, пуд жеда. Р. 8) куьрс хьана гьалда авайди а гьалдай акъудун. Халис угъриди рак хкуддач, кIвалин пун хкудда. Р. Антоним: кутун. * кеф [лезет] хкудун, хъел хкудун.

ХКУН гл., ни вуж-вуч; -ида, -ана; -из, -изва; -ваш, -ин, -урай, -имир; хкун тавун, хкун тахвун, хкин тавун масаниз тухвай затI, масаниз фейи, тухвай кас вич алай чкадал агакьар хъувун. Пакамаз къарагъна, ам, амай шарагни хкида лагьана, яваш-явашдиз фена мад и тамуз. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Куьз жеда вун гьар вахтунда Эвериз хкиз куьчедай? Е. Э. Вирт квахьайдаз. Лугьуда ваз: мад пул хкваш. С. С. Къиздирмадиз. ЦIам-кIарас гайила, абур, улакь авачиз, чи рушарини дидейри кIула кьаз хкидай. ЛГ, 2004, 25. ХII.

ХКУН¹ гл., ни вуж; -ида, -ана; -из, -изва; -ваш, -ин, -урай, -имир; хкун тавун, хкун тахвун, хкун тавун эвленмиш хъхьун. Аял кьепIина амаз, диде рагьметдиз фена, бубади цIийи паб хкана. ЛГ, 2005, 11. VIII.

ХКУНИ¹ , ХКУНИЗ¹ хак существительнидин падежрин формаяр. Кил. ХАК.

ХКУНИ², ХКУНИЗ² хкун глаголдин масдардин падежрин формаяр. Кил. ХКУН.

ХКУЬКЬУН кил. ХУЬКУЬКЬУН. ХКУЬРУН кил. ХУЬКУЬРУН

ХКЯГЪ (ХКЯЙ): * хкягь (хкяй) хьана нар. садлагьана игьтиятлу, мягьтел тир гьалдиз атун. Бубадиз латан кьилихъ са шумал руш галаз акуна. Буба хкяй хьана акъвазна. Къ. Къ. КIири Буба. Кьвед рахана. Абур вужар ятIа чир жезвачир. Къаюм хкягъун хьана. З. Э. КУТВ-диз фена. _у

ХКЯГъАЙ¹ хкягъун глаголдин кьетIен формайрикай сад. Кил. ХКЯГЪУН.

ХКЯГЪАЙ² прил. сад хьтинбурукай вини дережадин ери авай. - Им, лагьана за, хкягъай, сечме, еке, ацIай тварцин кьуьл къалурна, ви никIяй хьанвайди я. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Синоним: сечме.

ХКЯГЪУН гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -гъиз, -зава; -0 || -гьа, -гьин, -рай, -мир; хкя тавун, хкя тахвун, хкя хъийимир са шумудакай бегенмиш хьайиди къачун. Инсанрин ва уьмуьрдин гьаларин шикил кхьидайла, шаирди, писателди чIалан вири гафарин девлетдикай хийир къачуда, анжах ибурукай ада вичиз герек гафар хкяда. Н. А. Литературадин хрестоматия. Курум ЧIехиди хкягьайдалай кьулухъ адаз куьмек гун патахъай хуьрерин обществойрин союзрай са шумуд кас куьмекчияр хкягьна. А. И. Къиргъин. Хкягъ, хъсан кIвал адаз, Гьайиф къвемир чехирни. А. С. Дидедин кьисас. Маса кас хкя хьийиз алакьнач. ЛГ, 2005, 19. V. Синоним: сечмишун.

ХКЯКЬУН гл., вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хкякь авун, хкякь тавун, хкякь тахвун, хкякь хъийимир къвал, марф акъвазун. Марф хкякь тийиз цIувад югъ тир. З. Э. Муькъвел гелер. Садлагьана башламишай гужлу сел садлагьана хкякьни хьувуна. А. И. Самур.

ХКЯНЕК сущ.; -кIеди, -кеда; -ер, -ери, -ера къатух. Заз хкяйнек кIанзавай гьай маядин. Авачни квез? АватIа, ваъ лугьумир! И. Гь. Саяд. Синоним: маст.

ХКЬУН кьун глаголдалди лагьанвай гьерекат кьулухъ элкъуьн хъувун ва я тикрар хьун мана квай форма. Кил. КЬУН.

ХКЬУРУН гл., ни вуж ; -да. -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хкьур тавун, хкьур тахвун, хкьур хъийимир шезвайди секинарун.

ХКIАМА, ХКIАМАЗ кIан хьун глаголдин формаяр. Кил. КIАН * кIан хьун.

ХКIАН: хкIан хьун глаголдин форма. Кил. * кIан хьун.

ХКIУН¹ || ХУКIУН гл., вуж-вуч нив-квев; -ада, -уна; -укI, -ан,. -урай, -амир; хкIун тавун, хкIун тахвун. хкIун хъийимир вуж-вуч ятIани нихъ-квехъ ятIани галукьун. Тиш хкурла, атана дад: "Чан" лагьана пIигъна каци. Е. Э. Къах тIуьр кац. Суламидин ифенвай гъилер вичин бедендик хкIурла, рушалай саки зурзунар алахьзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьулухъ кIвачер чилик хукIур арада, адан хур чIулав чIагъран руфуна акьуна. А. Къ. Чемипион. - ☼ 1955 - йисуз акъатай орфографиядин словарда, 1966 - йисуз акъатай "Лезги чIаланни. урус чIалан словарда" хкIун кьабулнава. 1964 - йисан орфографиядин словардилай башламишна хукIун ава. * вил хкIун, гъил хкIун, кIвач хкIун.

ХКIУН² гл., вуж-вуч нив-квев; -ада, -уна; -укI -ан, -урай, -амир; хкIун тавун, хкIун тахвун, хкIун хъийимир наразивилин гьиссер хьун. Халкьдин шаир -халкьдин мез Хуьруьг Тагьиран гьакъиндай делилар кIватIиз зун чпихъ галаз гуьруьшмиш хьайи гьич са касдин сивяйни заз шаир хъел кьведай, бейкеф жедай, фад хкIадай, " пис хесетрин инсан я лагьана ван хьанач. К. К. Шаирдин килфетар. Синоним: бейкеф хьун.

ХКIУРУН¹ ||ХУКIУРУН гл.. каузатив, ни; -да. -на; -а, -ин, -рай, -мир; хкIур тавун. хкIур тахвун. хкIур хъийимир вуч ник-квек ятIани галукьарун. Кастумрик кьал хкIур тийиз чалишмишвалдай. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ 1955 - йисуз акъатай орфографиядин словарда, 1966 - йисуз акъатай "Лезги чIаланни урус чIалан словарда" хкIурун кьабулнава. 1964 - йисан орфографиядин словардилай башламишна хукIурун ава.

ХКIУРУН² гл., ни вуж; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; хкIур тавун, хкIур тахвун, хкIур хъийимир шезвайди секинарун. Масадбур хкIурдайла, жув шехьмир. Р. Синоним: тухтатмишун.

ХНУБ || ХНУШ т-б., ягьанат., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра паб. - Ина авай зи хнупI гьикI хьана? З. Э. Арифдиз ишара. - ХнупI вуч лагьай чIал я? Яда, лугьудайла вун просвещениедин инспектор я. А ви сиве авай шеври гафар вучтинбур я? Ам вавай чара хьана хъфена. Мад вун хътин гъиссуздахъ галаз жуван ширин чан кутIурич хьи. З. Э. Арифдиз ишара.

ХОЗЯИН (ХУЗАИН, ХУЗАЙИН рах.) урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са вуч ятIани (майишат, кIвалер) нинди ятIа, гьам. Гадайрини чпин кечмиш хьайи буба, хозяиндихъ галаз ара авай хванахва тирди тестикьарна. Къ. М. Рекьин риваятар. 2) масабуру вичиз гьакъидихъ кIвалахзавай, девлет авай кас. Акуна хьи, хузайин, идет тирвал, вичин ламран юкьвал ацукьна, чапатIар алай кIвачер чиляй галчIур жез, къвезва. З. Э. КУТВ-диз фена. Валлагь, зи хузайин амалар чидайди тир лагьанай Къайитмаза Сабираз ихтилат кватайла. З. Э. Рекьер сад туш. Синоним: иеси.

ХОЛОДИЛЬНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра недай затIар къайи гьалда хуьдай шкаф хьтин затI. -Куьне чаяр хъвазвани? - мегьрибанвилелди хабар кьуна чун акур ада, гъилевай сумка холодильникдин патав эцигна. А. М. Мурк ракъини цIурурда. Ивидин гемоглобин тIимил тирла, ихьтин къаришмади куьмек гуда: са стакандавай газаррин, чугъундуррин ва чIулав турпунин миже вири сад-садак какадарна ва аниз 200 г. вирт, са лимондин миже алава хъувуна холодильникда хуьда. Йикъа пуд сеферда фу недалди са сят амаз хуьрекдин са тIурунавайди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII.

ХОР урус, сущ.; -ди; да са шумуд касди санал мани тамамарун. Зиярат рушарин хордалди башламиш жеда. Рушари чпин манийра кьилин гъуцар тир Ракъинин къудратлувал, ада инсанриз ийизвай хъсанвилерин тариф ийида. А. И. Къиргъин. Лезгийрихъ девлетлу фольклор ава. Ана... мисаларни мискIалар, кинарни къаргъишар, хордин маниярни бендер, риваятарни махар... Гьалтзава. Гь. Гашаров. Сифте гаф.

ХОРДАЛДИ нар. вирида са сивяй, санлай, сад хьиз. Чир хьурай квез кIевелай: Тадач хутIаз квев чи хам. Фялейрини хордалди: - Чи виридан гаф я ам; Х. Т. Дагьустандин баркаллу рухваяр. - Салам алейкум, чан бадеяр. Алейксалам, - къарийри хордалди жаваб гана. С. К. Негь.

ХПЕР, ХПЕРИ, ХПЕРА хеб существительнидин формаяр. Кил. ХЕБ.

ХПЕХъАН кил. ХИПЕХЪАН.

храда, храз, ХРАЗВА, ХРАНА хурун глаголдин вахтунин формаяр. Кил. ХУРУН.

ХРАЗ хурун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ХУРУН.

ХРАЙ¹ хурун глаголдин причастидин форма. Кил. ХУРУН.

ХРАЙ² прил. тайин са алатдалди ва я гъили гъаларикай, чIарарикай арадиз гъанвай. Зардин цIирх кваз храй чи кифер атIана на, кьейиди-и-иъ! М. Б. Шапка. Дагъви рушан гъиле йифди акьванар жедай. Вичи храй чими шейэр фронтдиз мадни гзаф ракъуриз ада душмандин винел гъалибвилик вичин пайни кутазвай. З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

ХРЕСТОМАТИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра илимдин са рекьяй лазим тир текстер кIватIнавай ктаб. Шаирдин гуьгъуьл кьун яз кьабулна, адан кефияр хъсанзавайла, за адаз «Жанавурдинни чакъалдин мах» хуралай кIелнай, - ам чаз мектебда лезги литературадин хрестоматиядай атайди тир. А. Э. Шаирдин тарсар.

ХСУСАН¹ араб, прил. масадан пай квачир, жуван. Синоним: хсуси.

ХСУСАН² нар. текдиз, масад галачиз: - Хсусан вуна инлай кьулухь гьикI кIвалахда лагьай фикирзава? Вахь гъихьтин къастар, планар ава? З. Э. Социалист Зегьметдин Герой Темирханов.

ХСУСИ араб, прил. масадан пай квачир, жуван. Гьар са хзан вичин участокдиз хсуси чкадиз хьиз килигда. К, 1988, 20. XI. Бязибуру чпин хсуси улакъар ишлемишзава. К., 1989, 20.I. Вичин ери-бине Хуьруьгрин хуьряй тир устIар, хсуси туьквен авай Османан руш Гуьлуьшан, яшар хьанвай жегьил яз, Тагьираз ам мукьвайрин кIвализ суварин юкъуз мугьман хьайила сифте яз акунай. К. К. Шаирдин килфетар. Заз чир хьайивал, сечкичийрин са пай сиясатдин рекьяй экъечIна, хсуси хийирдихъ элкъвена. ЛГ, 2003, 4. XII. Синоним: хсусан¹ .

ХСУСИВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера масадан пай квачир гьал.

ХСУСИЯТ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра масадан пай квачир жуванди тир майишат, затI. Зунни, жемят, жуван хсусиятдал машгъул жез кIанзавайбурукай я, - лагьана кавал галай угъри Керима. Гь. Къ. Четин бахт. Балугъар кьаз, маса гана, хьайи къазанжийрихъ гими жуван хсусиятдиз маса къачуна, мад балугъар кьунив эгечIна, цIийи мумкинвилер ачух хьана. ЛГ, 2003, 27. ХI.

ХСУСИЯТЧИ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра масадан пай квачир майишат, затI(ар) авайди.

ХСУСИЯТЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера масадан пай квачир майишат, затI(ар) авайди тир гьал. Пуд йис инлай вилик -2000 йисан 14 июлдиз Азербайжандин Суьретчийрин кIватIалди виликан йисара чпин яратмишунар кьилиз акъудун патал и кIватIалдик квай ксарик ихтиярда вуганвай утагърин карханаяр абуруз бахшна хсусиятчивал кьилиз акъудун кьетI авунай ва талукь къарар республикадин президентдал агакьарнай. "Самур" газ., 2003, 21 VI.

ХТАЙ хтун глаголдин причастидин форма. Кил. ХТУН.

ХТАР хат существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХАТ.

ХТУЛ¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) стхадин ва я вахан аял. 2) гададин ва я рушан аял. Самур! Гзаф къекъвена зун тIварарихъ, эхцрни за хтулдиз ви тIвар гана. А. С. Самур шегьер.... Са кьуьзеказ вичин хтулдиз савкьат гуз кIан хьанвай. З. Гь. КьепIинин аваз. 3) яшлуди аялдихъ галаз рахадайла, адаз лугьудай гаф. - Машин кирсеба. акъвазра; хтул, -тIалабна ада шофер гададивай. М. Б. Спелар

ХТУЛ² сущ.; -ди, -да; ~ар, ри, -ра 1) бубадиз гададин ва я рушан аял. Яш тамам хьанамазди вичин хтулар Исмаил бубади урус мектебдик кутуна. Д, Шерифалиев. Кибин бубадихъ галаз гуьруьш. 2) стхадиз вичин стхадин ва я вахан аял. Хьана, хьанач са халуни хтул Хтулди лагьана: - Я халу, мад чна гьакьван кIвалах авуртIани, чун дуланмиш жезвач. Ф. Халуни хтул.

ХТУН гл.; хкведа, хтана; хьша, хьфин, хъфирай, хъфимир; хтун тавун, хтун тахвун 1) гьинай масаниз фенатIа, гьаниз элкъвена агакьар хъувун. За Бакудиз телер яна, Фяле итим хтуй лугьуз. Ф. Хтулди, кIвализ хквез вердиш хъуй лугьуз, са пуд юкъуз вичин ламраз, булахдал тухуз яд гуз, кIвализ хтанмазди мух гуз хьана. Ф. Халуни хтул. Ваз гъарайда, вун явашдиз рахайла, Чин ачухич, вун ви кIвализ хтайла. Е. Э. Пис папаз. Хатурдай фейида ам вич къуншидал. Хквен тийиз ацукьда ви къаршидал. Е. Э. Пис папаз. Залумдин нефс хуп екеда; Шумуд гьарай гваз хкведа. Е. Э. Гьарай, эллер. Са юкъуз хуьре Риза хтана лугьуз ван гьатна. - Дугъриданни хтаналдани? - Дугъри я, хтанвалда. А. Ф. Риза. Эхир Сефер хквен тийирди чир хьайила, ада пул къачуна ва кIанивилелди лагьана... А. Ф. Бубадин веси. Эслиди гъуьлуьз шегьердай Салигь хтанвайдакай хабар гана, кIвализ хьша лугьузвай. З. Э. Муькъвел гелер. Темен гана хци - гъвечIи балади, Гуя ада: «Фад хьша гьа» лагьана. А. С. Ингье, мад зун... Ял язава, хьана галат, Хьша, чи рак ахъай, шаир. Х. Х. Яргъай-яргъай... Хвани, шегьердиз фейиди, гьана эвленмиш хьана, мад хуьруьз хтанач. Н. М. Жандар Магьамай. Вичин сагъвал тартибдиз хквердавай Тагьир халу зи къайгъударвилени жез башламишна. А. Э. Шаирдин тарсар. 2) туьквендиз мал агакь хъувун. Туьквендиз эрекьар хтайла, жегьилар шад жеда. Р.

ХТIУНУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -0|| -а, ~ин, -рай, -мир; хтун тавун, хтун тахвун, хтун хъийимир жендек ва я адан пай винел алай парталдикай азад хьун, азад авун. Ахпа костюм хтунна Семеда Айнадиз куьмекчивал авуна. З. Э. Муькъвел гелер. Лежбер хци шал ахъайна, хтIунна шалам. И. Гь. Лежбер хци.

ХУБ кил. ХУпI

ХУД¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьерекат. Машиндик худ кумачирла, жува машин ялда. Р.

* худ хьун гл., вуж-вуч хъсан гьалда хьун. И кар акваз хуьруьнбурун кефиярни худ хьана. И. В. Чирхичир. - Гъуьсейнован гуьгьуьлар хъсанзавач хьи, - лагьана жегьил учитель Гьажиев Селима. - Зарар авач, куь гуьгъуьларни гьамиша сад хьиз худ жедач, ~ векъи жаваб гана Гьуьсейнова. А. А. Умуд.

* худда гьатун гл. йигин гьерекатдик акатун. Ораторар гьатна худда, Трибунадал гьалчна гъилер, А. Ф. Дяве. Дидеди, чан руш и кар ая, чан руш а кар бегъемара, - лугьунвай Зуьгьре мадни худда гьатдай. А. И. Самур. Салман председатель тир, хуьруьн советдин кIвалах Совет Закондин бинедал алаз худда гьатна. З. Э. КУТВ-диз фена.

* худда тун гл., ни вуж-вуч гьерекатдик кутун. Сят кIуьдаз куьн жеда судда, Иблисди куьн твада худа... С. С. Судуяр. КIаник патай мостоваяр, Худда туна трамваяр... С. С. Мад Московдиз. Хуьруьк фенвай рушарин манийрин ширин сесер худда авай. З. Э. Муькъвел гелер. Ракъиник квай цицIини кваз Худда тунвай «моторар» А. Ал. Хазина. Манкъулини ЦIару мад куьн патахъай авайди тир. Абуру лутуяр худда туна. А. И. Самур. Ахпа жегьил чубанри кфилар ягъиз манияр лугьуз кьуьлер ийиз межлис худда туна. А. И. Самур.

ХУД² нар. ара датIана. Са рагун кIане немсерин десант Ава и пуд кас гуьзетзава худ... А. С. Дагъларин адетар.

ХУДА фарс, сущ.; -ди, -да Аллагь. Марф ракъуриз кIан хьана жед Худадиз... Е. Э. КIандач рекьиз гафар амаз лугьудай.

ХУДБА араб, сущ.; -ди, -да диндиз талукь текст. Фекьи къарагъна минбардиз хкаж хьана. Худба кIелиз башламишна. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХУДДА нар. йигин гьерекатдалди. Диде-бубадиз чпин велед, гьи вахтунда хтайтIани, хуш тир, амма худда тарсар физвайла, ахкъатнавай ам. А. А. Пад хьайи рагъ. Балугъчивилин колхозра худда кIвалах ргазваз хьайи Каспийдин кьерни къе ичIи я. ЛГ, 2003, 27. ХI. Синонимар: илигна, худдаказ, худдиз.

ХУДДАКАЗ нар. йигин гьерекат аваз, гзаф худ аваз, зарбдиз. Мукъаятвилел шоферди вичин, Гзаф худдаказ гьалзавай машин. А. Мут. ЦIийи багъ. Синонимар: илигна, худдиз.

ХУДДИЗ нар. гьерекатна, фад-фад, зарбдиз. Далдам худдиз гатай ван Худдиз хуьре къекъвезва. М. Ризаев. Ичкидинни пIапIрусдин гьуьжет. Синонимар: илигна, худдаказ.

ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ урус, лит., прил. гуьзел.... кIелзавайди чIалахъ жедайвал, гьакъикъат хвена, художественный такьатрин куьмекдалди, жанлудаказ, бажарагълудаказ къалуриз алакьнава. Ф. Асланова. Сад лагьай лезги роман-трилогия.

* художественный самодеятельность сущ. хъсандиз манияр ядай, кьуьлердай рекьяй чпин алакьунар къалурдай кIватIал. Сад, кьвед, пуд лагьай чкаяр Гъепцегьрин, Чахчахрин ва Новоаулдин художественный самодеятельностдин коллективри кьуна. ЛГ, 2004, 23. XII. Халил Назирович Саратовдин гьавадин Флотдин училищедиз гьахьна. Ина адал офицеррин кIвалин художественный самодеятельностдин коллективдин регьбервал ихтибарна. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

* художественный эсер сущ. гуьзел чIалалди туькIуьрнавай эсер. Вири художественный эсерар асул пуд жуьредиз пайиз жеда; эпос, лирика ва драма Н. А. Литературадин хрестоматия.

ХУДОЖНИК урус, сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шикил ягъун искусстводин жанр яз кIвалахзавай пешекар. Чинихъди хуртI гана адаз Художникдин гужлу гъили. А. С. Жуваз душман жемир вун. Хважамжамдиз килиг тийир вуж ава; Гьам художник, гьам колхозчи, гьам аял? А. Ал.

ХУЗ¹ сущ.; -ра, -ра; -ар, -ари, -ара лув гана цавай фидай кIасдай гьашарат. Хуз хьиз гъуьлуьк кукIуй, ЧIиж хьиз кIвалик кукIуй, Ваз кIвал мубарак хьуй, Чан цIийи. свас. Ф. Гагь хузар гъиз, гагьна чIижер. Гуж мийир чаз эхи тежер, гьар атайда вичиз ичер АтIуз недай багъ я, Къафкъаз! С. С. Къафкъаз.

ХУЗ² нугь., сущ. кIар.

ХУЗАИН кил. ХОЗЯИН

ХУК сущ., -вади, -вада; -вар, -вари, -вара 1) тIуьрди иливардай орган, хуьрекдин кIвал.... иферар, кьурурнавай шивитар ва лавровый пешер ( вири сад хьтин паяр) кофемолкада регъвена вири сад-садак какадарна, чайдин тIурунин са кьатIа авайди ишлемишда., ада хуквадин тIал секинарда, дамарар михьи ийида.... ЛГ, 2004, 15, VII. Хуквадик тIал квайла, ихьтин къаришма гьазурда: хуьрекдин са тIурунавай кьурурнавай чIутран цуькверал ( ромашка), шивитрал са стакандавай ргазвай яд илична, зур сятда тада. Ахпа ам куьзна, йикъан вахтунда тIимил-тIимил хъвада. ЛГ, 2004, 15. VII. 2) зар., рах. гзаф тIуьн квайди. Синоним: руфун кал.

ХУКАЦ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тIуьнал гзаф рикI алайди. Хукац ятIа, къайгъу авач, амма маса...-ац тахьуй. Р. Синоним: руфун кал.

ХУКIУН кил. ХКIУН,

ХУКIУРУН кил. ХКIУРУН.

ХУЛИГАН урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра умуми къайдаяр жуван къанунсуз амалралди чIурдайди. Япониядин футболдин чемпионат кьиле физвай шегьеррин куьчейра хулиганар, муьтIуьгъарзавайбур дишегьлияр я. "Самур" газ., 2002, 21. VI

ХУЛИГАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хулиган тир гьал.

ХУЛИНГАНВАЛУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, - ин, -рай, -мир; хулиганвал авун, хулиганвал тавун, хулиганвал тахвун, хулиганвал хъийимир хулигандин амалар авун. Дустагъар хуьзвайбур, са патахъ акъвазна хулиганвалзавайбуруз чуькьни ийизвачир. А. И. Самур.

ХУЛУС араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра къумар къугъвадайла сад хьтин чарар (я кирпичар, я тIветIер, я ачаяр, я пехъер).

* хулус хьун гл., вуж къумар къугъвадайла, сад хьтин чарар атун. Къумар къугъвазвайбурукай садаз хулус хьайила, чарар цIийи-цикIелай пай хъийидайди я. Р.

ХУЛУХъАН нугъ., сущ. хуларбан.

ХУМА араб, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра мекьивилелай са артух яргъал тушиз жедай сагъсуз тир гьал. Хва хтана акурла, дидедин хумани, гьа галукьнавайвал квахьни хъувуна. ЛГ, 2004, 17.II. Синонимар: азар, тIал.

* хума галукьун гл., нихъ-квехъ мекьивилелай ифинар алачиз кIвачер къана нерай яд авахьиз сагъсуз хьун. Баде, лугьунриз килигайла, чIуру хума галукьна, кьена. Бадедин сандух чIехи бубади вичин хцив, яни Дадаш-Бачадив, кIваляй акъудиз туна. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар.

ХУМУЛ араб, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь марф. Амма цифедин хумул къвердавай артух ва къалин жезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Зи кIвализ къе гьахьзава хумул, къайи гар... С. А. Зи кIвализ... Синоним: чиг.

ХУН¹ гл.; -ада, -ана; -аз, -азва; -ух, -ан, -урай, -амир; хун тавун, хун тахвун, хан хъийимир. 1) кьелечI, шуькIуь затIунин сагъвал амукь тавун. Чи пенжерда шуьше авач, Иски кьулар хаз тахьуй, яр. Ф. КьацIал алай сач хана, Атай енгед кIвач хана. Ф. Ада халудин сусаз лагьана: "Булахдал алай тарцикай халудин жендек куьрсарнава; вун яд гъиз фидайла, хъенчIин квар къачуна алад, яд цана кIула хкьадайла, вегьена хух, ахпа ваз кIандай кьван шехьа". Ф. Халуни хтул. Авач хадай къав, я ацахьдай цал, Ачух цавук ква гьамиша зи кIвал. Х. Х. Рехъ алатнава... Яд гъиз ракъурзавай гададихъ виликамаз са къамчи галукьарда. Мукъаят хьун паталди. Гичин хун тавун паталди. Б. Гь. Заз эвера. 2) нажахдалди кIарасар куьлуь авун. Нажмудинахъ кIвалени хейлин къайгъуяр авай. Ада кIарасар хадай, харадиз ядай, кIвализ хкидай, пичера цIай хъийидай, руьхъ акъудай. ЛГ, 2002, 15. V. * кефи хун, муркIадин кьелечI чкадилай хада, хатур хун.

ХУН² гл.; -ада, -ана; -аз, -азва; -ух, -ан, -урай, -амир; хун тавун, хун тахвун, хан хъийимир дишегьлиди вичин бедендикай сагъдиз аял хкудун.... чавай техминан ам [Етим Эмин. - А. Г.] 1838 лагьай йисуз хана, 1878 лагьай йисуз кьена лугьуз жеда. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Гагаринан гимн цавуз фейила, Ханай, зи хва, вун са гуьзел гатфарихъ... А. С. Элди гьисаб ийидайла... Тимур, Тамерлан. Амни вагьшийрин вагьши тир. Адаз цIикьвед паб авай. Гьар папав ада цIикьвед аял хаз тунай. Ингъе, им халис эркек я. А. А. Пад хьайи рагъ. Аял хадайла, гзаф азабар чIугур свас мад арадиз хутун хъувунач. А. И. Самур. ☼ И гафуникай гегьенш малуматар кил.; А. Гуьлмегьамедов. Дидедиз хьайиди яни, тахьайтIа дидеди хайиди? ЛГ, 1992, 13. X. Синоним: дидедиз хьун. Антоним: а дуьньядиз фин, кьин, рагьметдиз фин.

ХУН³ сущ.; -а'и, -а||е; -ар, -ари||~ери, -ара||ера памбагдин гьаларикай хранвай лацу парча. Куьз герек я яргъи рахун? Са къимет жеч атIласни хун. С. С. Абурун я кьилел, я кIвачел жедачир. Чпелни хунун перемар алай. А. И. Самур. Ам гьахьай кIвале чимизвай; са цал тамамдиз лацу хунун пердедалди кIевирнавай. А. А. Умуд.

ХУНДУЗ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тамун вацIара жедай, вичелни багьа хам алай гьайван. Дере, дуьгуьр, ирандин Гамар гъваш, Япагьанар, сирсилар, Гьайкаларни къизилар, Валчагъризни хундуздин Хамар гъваш. А. С. Кьве касдин ихтилат. Вичиз талукь келимайрин ван хьайи фекьи шадвиляй, кичI акатай хундуз хьиз, хъуткьунна, гьарай акъатна, рахана... Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ХУНКIАЙ сущ.; -иди, -йда; -яр, -йри, -йра са карни тийирди.

ХУНСА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра эркеквилин ва дишивилин лишанар кьведни квайди.

ХУНЧА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр. -йри, -йра 1) шадлух мярекат авай чкадиз (мехъер, мел авай кIвализ) тухудай ширинарни фу. Акьахайла, шив къугъурдай, Хунчада тике амай, Жергеда чка амай, Хва, вай, дидедин!. Ф. Хунчаяр кьилел кьунвай рушарин манийрин сесери, жегьилрин къив гунри дере къачузвай. З. Э. Муькъвел гелер.... виликрай мехъерин кIвализ хунчаяр тухудай, яни гъуьр авай сини, 1 метр чит. ЛГ, 2003, Ю. VII. Мехъерин хунча хьиз туькIуьрнавай столдихъ ирид-муьжуьд кас ацукьнавай. А. М. Мурк ракъини цIурурда. - Чаз кьванни паяр тунани? - къе сифте яз пипIе авай хунчайриз мукьва хьана Нурали. М. Б. ЦIийи мискIин.

* хунча рак сущ. тахтадикай раснавай кьуд пипIен лишанар алай кьве хилен рак. Са гзаф йисар алатайла, кимел ацукьнавай чкадал, Сейфуллагъди Серкеравай вичин кIвалик са хунча рак кутун тIалабда. С. М. ЦицIигъ-наме.

ХУпI¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са сеферда сивиз фитIиндай кьадар жими затI.... патавай гьамга хьтин булах авахьзава, са-кьве хупI къайи яд хъвайила, гьасятда къарих рекьида. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

ХУпI² фарс, ярил 1) хъсан, ажаиб, гуьзел. Машаллагъ, хупI хва ава ваз... Е. Э. Испик малла Велиметаз. ХупI тIвар ава чи халкьарин арада... Е. Э. Яру, цIару гуьллуь чит. 2) адетдин тушир, пис. Мельунриз хупI фендер ава... Е. Э. Фитнекар къарийриз.

ХУпI³ к1ус гьиссерин, тайин лишандин вини дережа къалурзавай гаф. Зи къени кар чIур хьайила, ХупI жедачни шад къарияр. Е. Э. Фитнекар къарийриз. Дуьньядиз ракъин нур хупI ярашугъ я. Е. Э. Квез вуч ярашугъ я.

* хупI туширни! межд. шадвилин гьиссер къалурдай ибара. ХупI туширни зун са рагъ яз, Даим цава куз хьанайтIа,. Ш. Агьакеримов. ХупI туширни!.

* хупIни хупI кус 'хъсан тир, хъсан жедай' манадин ибара. [Гегьвер] - Руш за кIелиз ракъур авуна, чидач ман, гила итим рази жедатIа, хупни-хупI рази хьайитIа, тахьайтIа гьарайиз, экъуьгъиз акъваздайди я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. [ФатIимат] ХупIни~хупI тир тухузвай гада жуван тай тиртIа, жуваз кIандайди тиртIа Гь. Гь. Адетдин къармахра.

ХУШ⁴ нар. гзаф. Дугъри ксар дуьньядикай ХупI гуьгьуьлар ханавачни! Е. Э. Гьарай, эллер. ХупI шадвал, темягьна каци. Е. Э. Къах тIуьр кац.

ХУР сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара 1) инсандин туьтуьнилай руфунин вини кьилел кьван пай. Акурла ви хур, Жеда хьи зун чIур. Е. Э. Ярдин тариф. Къизилгуьлдай хур ацIурна Дурнади хьиз гардан кьуна... Е. Э. Вун хвашгелди, сафагелди. Абур акур чIавуз зи хура са гъихьтин ятIани къушари чпин кьезил луварар юзурзавай хьиз жеда. А. Къ. Нехирбанни лекъ. Хурун уьгьуь квайдаз ихьтин настойкади куьмек гуда: чичIек, са кьил серг куьлуь авуна, хъуьтуьл жедалди некеда ргада ва аниз пурнияр, ругур яд ва вирт алава хьийида. ЛГ, 2003, 31. VII. 2) гуьнедин, дагъдин чин пад. Дагъдин хурал адакай Гзаф зурба къван хьана... Ф. Къванцин гада. Пакаман гаруни дагъдин хуралай агъуз гьерекатиз, хурук акатай векьер, къалар алчударзавай. А. Ф. Лянет. Чун Шагъ-Буба халудин «гуьмбетдилай» са кьадар винидихъ галай кIунтуниз мукьва хьана. КIунтун хура са шумуд жунгав авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. 3) фургъундин паярикай сад, дишле.

* хур-кьил гатун гл., нин мусибатдин кар хьайила, жува-жув гатун, ягъун. Хур-кьил гатаз бед гьаларив Агь алахъиз къваз, нехирбан. Е. Э. Нехирбан.

* хур хъипи нуькI сущ. гъвечIи беден авай, хурудал хъипи нуькьтадин лишан алай нуькIерин жуьре.

* хур экъисна нар., вуч авун дамахдив, фурслу яз. Са сеферда ранг вили Атлас вичихъ агъана. Хур экъисна патав гвай Читинив икI рахана. Кь. Ф. АтIласни чит. Синоним: кьама ялар туна.

* хура аваз (хураваз) <фин> гл., вуч фикирда амукь тавун, гьаваянди хьун. «Чна адав кIел хъийиз тада, чна ам гъилерал-тупIарал кьуна хуьда, вучатIа хьана»... лугьуз, сифтедай ягъай тупар хураваз фена. Абур гьакIан руьхъвед тапанчияр хьана. Б. Гь. Гъетер.

* хура акъвазун гл., вуж нин, куьн акси къуватдиз жаваб гун. Душманрин хура акъвазиз Яшамишрай яру аскер. Ф. Душманд хура къваздай аскер -Еке тир къуват ава чаз. С. С. Еке къуват. Душман кьуватлу я, чавай абурун хура акъвазиз хьанач. А. И. Самур. [Къагьруман]. - Вуна садра фикир ая, стха, Шура гъукуматдин хура дуьньядин гъукуматривай акъвазиз хьайиди туш. А. М. Къалабулух квай гатфар.

* хуруз гьуд [гъил, кап, капаш) ягъун гл., ни. жува кьилиз акъудда лагьана хиве кьун, кар кьилиз акъудунин жавабдар вич тирди малумарун. Мегьамеда вич СССР-дин Верховный Советдин депутатвиле сесиниз вегьиниз разивал гана. Вичин адет тирвал хуруз гьуд яна, мадни гьевеслудаказ кIвалах давамарна. З. Э. Буругъдин устIар. Гъил яна лап вичин хуруз. Мягькемарна ада колхоз. Х. Т. Вафалу руш. «Ви са харж-харабатни герек авач, мехъер авун зи пата ава», - лагьана, хуруз капаш яна. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Ахьтин камашриз чи хамни пар я, - лагьана ялтахвилелди хъуьрена вичин хуруз кап яна. А. И. Самур.

* хурук акатайвал нар., вуч авун тайинвал авачиз, вичиз кIандайвал (са кIвалах авун). Вич бригадир тирла, ада хурук акатайвал авуна. Р. Синонимар: кьил акатайвал.

* хурук акатун гл., вуж-вуч нин куьн. гьалтун, дуьшуьш хьун, ихтиярда хьун. И асланди, гьар са чIавуз вичиз кIан хьайила, и ничхиррикай вичин хурук какатайди гъуьрч шиз недай кьван. Ф. Жагъура ваз са кIеви рук, Гьалт тавурай вал чинеруг, АкатайтIа адан хурук, Ахпа за ваз вучин, билбил. С. С. Билбил. Аллагь квелай рази хьуй, чан стхаяр, лугьуз шадвилелди шехьзавайбуру хурук акатай урусар къужахламишна, абурун гъилериз теменар гана. А. И. Самур. Гилани ада гьа туьркверин кьушунар хурук акатай чкадал магълуб ийизва, - жаваб гана Умма ханди хияллу яз... З. Р. Гьажи Давуд. Антоним: хурукай хкатун.

* хурук кутун гл. 1) ни вуж-вуч са кIвалах кьилиз акъудиз тун патал кIевиз акъвазун. Зи гадади машин къачу лугьуз зун хурук кутуна хьана. З. Э. Зулун пеш. И агьвалатдилай гуьгъуьниз, са шумуд йикъалай туьрквери лашунин хурук кутуна дагъдин хуьрерай аскервилиз тухузвай жегьилар гваз хтана. А. И. Самур. 2) ни вуж гьар жуьредин дарвилер гун. -Дамах жеда бязибурук Ажуз кесиб кутаз хурук. С. С. Дагъустан. Синонимар: гьелекун, югъ тагун.

* хурукай хкатун гл. 1) вуж нин. азад хьун, ихтиярдай акъатун. Умудсузвили агажарнавай и къачагъриз, кIвачер хадалди катна, гьар гъикI хьайитIани партизанрин хурукай хкатиз кIанзавай. А. И. Самур. Масабурун хурукай хкатай а динсуз кафир зи хурукай хкат хъийидач! - лагьана спелриз звар гана дамах гваз ам хъуьрена. А. И. Самур. 2) вуч нин амукьун, акун тавун. Гьарун Алиевичан хурукай дуьзар тавур гъалатI хкатдани мегер? А. А. Умуд. Антоним: хурук акатун.

ХУРАГЬ нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъалунихъ акална дишегьлийрин хурудал куьрсардай къизилдин, гимишдин элкъвей затI. Кири Бубад экуь суьрет Зи хуравай хурагьдава. «Самур» газ., 2004, 24.01.

ХУРАЛАЙ нар. 1) кIелнавай текст гвачиз, ам рикIел хвена. А гьавадал кхьей чIални КIелдай за ваз хуралай. Т. А. Къе вуна мал... Шаирдин гуьгъуьл кьун яз кьабулна, адан кефияр хьсанзавайла, за адаз «Жанавурдинни чакъалдин мах» хуралай кIелнай, - ам чаз мектебда лезги литературадин хрестоматиядай атайди тир. А. Э. Шаирдин тарсар. 2) лап вири, вири патарихъай. Гъамни и тама чIехи хьанвайди я. Гьадазни, заз хьиз, и там хуралай чида. Адакай заз халис эвезчи жеда, ам кис хьана. З. Гь. Ахварай авудай аваз.

ХУРАР сущ., гзаф. кь: ; -и, -а дишегьлидин мамар. Къизил ичер-хурар ава... Е. Э. Назани.

ХУРАРГАН сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра дишегьлидин мамар хурудал кутIунна кьадай махсус затI.

ХУЬРЕВАЙ рах. > ХУЬРЕ АВАЙ кил. ХУЬР.

ХУРЖИН фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин майишатдин затIар тун патал парчадикай ва я сун гъаларикай хранвай кьве хел галай къуьнез вегьедай затI. Синоним: гьебе.

ХУРЛИНКI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хур галчIурна зарбдиз фидай 15-20 см. яргъивал авай, кIвачер квай вагьши гьайван. Синоним: чурчул.

ХУРМА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра цил авай яру рангунин къайси емишдин жуьрейрикай ширин емиш.... гъвечIи ваха вичин перемдин ценцик хурмаяр кутуна хтана, пуд вахани нез башламишна. Ф. Пуд руш: Течирдиз хурма, я къайси, дугъри-игри, дуьзни акси... Къемердин къадри вуч чир хьуй. Е. Э. Дуьньядикай бейхабардаз. Баде лагьайтIа, адлай гзаф жегьил тир. ЯтIани, вирибуру бадедин тIуьн йикъа са хурма я - лугьудай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Мух вуч я кьван. Ам гьамиша хурмайрикай рахадай... А. Ал. Крчар алай лам.

ХУРНАШ нугъ., сущ.; -а, -а; -ар, -ри. -ра хурари ван ийидайди, нефинж.

ХУРРАМ¹ фарс, прил. 1) викIегь, къумбар. Тайифаяр чакайни куьч хьайид я, Хуррам ксар ватан патал кьейид я, Н. Сам. Лезги, вавай жузан за... Кьве балкIандин фургъун я, кьведни яру. Чебни хуррам балкIанар я. Р. Гь. Лацу цавун кIаник. 2) шад. Етим Эмин ви нехишрал хурам я. Е. Э. Яру, цIару гуьллуь чит.

ХУРРАМ² нар. шад (кефияр куьк яз). Са сеферда хуррам хвенвай семен балкIан гьалайла иесидивай ам хуьз хьанач. Семен балкIанди иеси гадарна. А. И. Къиргъин.

ХУРРАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хуррам тир гьал. Хелеф халу гьамиша гьа ихътинди тир. Кефчибег. Адан бедрягьвал, къуваранвал са и гатфаривай тушир. Ам кьуьд-гад талгьана хуррамвилин тIамада жедай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ХУРРАМДИЗ нар. хуррам яз. Садра къуншиди къачуна са лам, Вич гзаф темпел, буйдиз тIарам тир. Амма ар ядай - я хва кьей авам! - Чил кьве паддайвал кIевиз, хуррамдиз А. Ал. Садра къуншиди... Кьуна даим хайи чилин аваздин зил - Гагъ хуррамдиз, гагь зарулдиз къарагъна ам. П. Ф. ВацI.

ХУРТ: хурт авун гл. куь вуч жуваз табиярун, жуван тебятдив кьадай гьалдиз гъун. Яхул далдамар хуртиз тахьай, Авар зуьрнеяр сустиз тахьай, Сазанал тIуб аламай, Сунадал рикI аламай, Лишанлу хуьре амай Азиз хва вай зи. Ф. Хва кьейила дидеди. Аста-аста къвадай марфадин яд чилик акатда, ада чил хурт ийида... А. А. Умуд.

* хурт хьун гл., вуж галатун, куьлягь хьун. Гьафтейралди жезва хурт Накьв гун патал келемриз. ЦIекIуьд лагьай гьекьери Каф ягъизва перемриз. Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур.

ХУРТI: * хуртIар гун гл., ни низ-квез виликди ва я къвалахъди фин патал гъил эцягъун. Гачал руша пачагьдин сусан парталар алукIда ва ам хуртI гана вацIуз вегьеда, вич пачагьдин кIвализ хъфида. Ф. Бибихатун. Муькъвел агакьайла, чиликай хкатайди хьиз вилик акъатай Жачиди ам рахун-луькIуьн тавуна, хуртIар гана муькъвелай вегьена. З. Э. Муькъвел гелер. ХуртI гайиди хьиз къецел акъатай иесиди и «Ламран кике» Жабраила хьиз кьуна балкIандин къанвай сивиз са темен, ахпа са-сад хкажиз кIвачериз темен гана. Гь. М. Им къван, имни терез.

ХУРТIУМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра филдин вилик пата сив яз яргъи хьанвай пай. Ава гьакIни гужлу филер... Хуртум цавуз хкажиз. А. Ал. Крчар алай лам.

ХУРУ¹ хур существительнидин актив падеждин форма. Кил. ХУР.

ХУРУ² сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра инсандин парталдин хивелай агъуз чка, вилик пад. Нариман даш, чир тавуртIа, секин жедач сурани, Дуьз жаваб це, чи, лезгийрин, хуруда рикI авани? М. Б. Автограф. 2) дишегьлидин мам. Аялдиз хуру гана. Р.

ХУРУГАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кар-кIвалах ийидайла, хуруда твадай парталдин са жуьре. Хура туна хуруганар, Мукалдалди ийиз гьунар, Яшамиш хьуй а куь чанар.. С. С. Гвен гуьзвай зегьметкешар. Надежда Михайловна пенжердай килигай чIавуз хилер квачир, вили рангунин майкадин винелай хуруган тунвай са итимди муькъуьн са пата цал эцигзавай. А. А. Умуд. - Ваз дидеди лагьана, заз лацу хуруган цуз. Жибинни квай. П. Ф. Жуван руг.

ХУРУН¹ хур существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ХУР.

ХУРУН' гл.; ни вуч; -рада, -рана; -раз, -разва; -рух, -ран, -рурай, -рамир; хурун тавун, хрун хъийимир 1) гъаларикай са вуч ятIани парчаламишун. Ярди атIлас, зар храда... Е. Э. Ханум. Лезги руша гам хразва - А гамуна гъам жедани бес? А. С. Лезги руша... Яр-цIару цуьквери вичин къацу тандал нехишар атIанвай гьяркьуь ва гегьенш дагъдин дуьзенар Миграгърин артелди край халичадиз ухшар тир. З. Э. Булахдал.. 2) яргъивал авай затIар сад-садал арушнавай къайдадик кутун. Магьидин регъ алаз метIел, Зардин кифер хразва. Е. Э. Эй, зи гуьзел. КьветIелар храз сусари цIийи, Шалам илигиз къужайри къуьзуь. Х. Х. Масан баде.

ХУРУН гл., каузат., ни; -да, -на: -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хур авун, хур тавун, хур тахвун, хур хъийимир 1) са патахъ алгъурун, са терефдихъ гъун. Къалин векь кьве патахъ хурна. Р. 2) куьч. терефдар авун. Ада кьуьзуьбурни «Садвал» гьерекатдихъ хурна. Р.

ХУРУШУМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра рагъ акIайдалай кьулухъ мичIи жезвай ара, вахт. Кьуд пата хурушумдин рангар къвердавай къалин жезва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Зун хуьруьв хурушумар хьанвайла агакьнай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Куьгьне манидин лезги аваз, гатун хурушумра пайда хьайи чими гарук акахьна. Ж. Гь. ЦIийи манидин суракьда.

* хурушум хьун гл. нянрихъ элкъвенвай йикъан вахт алукьун. Хурушумар хьанмазди фад, Гъазур жеда тадиз варцел. Ф. Шарвилидикай риваят. Хуьрел серин акьалтна, хурушум жезвай. З. Э. Муькъвел гелер. Хурушум жез-тежез туьквендиз са паб атанай. М. Б. Зун кьенвач. Хурушум хьайила, къуншид гадади Асвараз Абдуллагь бубади хуьруьн кимел эверзава лагъана хабар гана. С. К. Негь.

ХУРХ сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра жими кьар. ХанцI къунвай кьарадай, чекме галукьайла, чIанкьар акъатиз, инлай-анлай кIвач хурхвада гъатиз са хейлин рехъ фена. З. Э. Муькъвел гелер. И пад а пад ягъиз, кьилел хурх алаз кьвезвай вацIал рагъул тIачунин ранг акьалтнавай. З. Э. КУТВ-диз фена. Михьай чка гьасятда хурхадив ацIузвай. КIвачерик -хурх, кьилелай марф... Х. Х. Зун куьчедал... К, 1988, 23. XI. Гъен гатуз руквада, зулуз хурхада жедай. "Самур" газ., 2004, 24.I. Синоним: лемкье.

ХУРЧАР(АР) сущ.; -ди( ри), -да( ра) майишатдин затIар тун патал сун ва я памбагдин гъаларикай кьве хел аваз хранавай (гьебейрилай чIехи, хуржинрилай гъвечIи) затI. Зулуз, гатфариз абурун аяларни гьа и рекьера жеда. БалкIандал. Сун хурчарда. Гьар хиле са аял. Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

ХУТАХУН (ХУТХУН, нугъ.) гл., ни вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; хутах тавун, хутах тахвун, хутах хъийимир 1) са вуж-вуч ятIани санай вич эвела авай чкадиз тухун. Къагьримана шарагни вичин къеледиз хутахна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Хтулди халудин кьил атIана кIвализ хутахна, адан папаз хьайи-хьайивал, гьал-кьиса ахъайна, эхирдай лагъана: "И кьил хкайвал за халудин жендекни хкида, анжах вун шехьмир ва садазни и кар хабармир". Ф. Халуни хтул. Дуьгвеяр кIвалериз хутахайдалай кьулухъ еке межлис авуна, кьуьлер, манияр лугьунар хьана. А. Ф. Риза. Аваданан кIвалин чиликай вилик вахтарин кагъазар жагъурна, абур Салегьа хутахайди элдиз кашуш хьанвай. А. А. Пад хьайи рагъ. Им муькуь шарагдиз килигайтIа, амни са жунгав кьванди я, ибур кьведни санал хутхуз жедайбур туш. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. 2) алава яз тухун. Хъфизвай суса чи гуьзгуьни хутахна. Р.

ХУТХУН кил. ХУТАХУН.

ХУТIУНУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, зава; -а, -ин, -рай, -мир; хутIун тавун, хутIун тахвун, хутIун хъийимир бедендал алай партал алудун. Икрам авун патал гьар са устIардиз Салам гана хутIунна за кьилелай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ХУХ¹ хун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ХУН.

ХУХ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хух сесерин ван.

* хух авун гл., ни ксанвай, ахварик квайла, хух сесерин ван акъудун. Ада, Шагь-Буба халу ксанвай япунжидал ярх хьана, бармакни кьилик кутуна, япунжидин пад вичел алчудна. Ахпа кьасухдай хух ийиз эгечIна. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* хух ацалтна нар. къалиндиз хух ийиз-ийиз. Ам, кьилни столдал эцигна, хух ацалтна, ксанвай. Ш. Исаев. Завхоз.

* хух кьуна нар. хъел кваз, рахан тийиз. Марат акьван шад тир хьи, адавай вичин гъвечIи вахни стха, раханни тийиз, хух кьуна, ацукьнавайди кьатIузни жезвачир. Н. Насруллаев. "Го-о-ол!"

ХУШ¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тиквал. Абуру, гьуьжетарзавайбуру хьиз, хушдай агъуз зверна на лугьуда булахдал шкалатар пайзава. А. А. Умуд. Машин экв яна, хуш квай рекьяйтIуз еримиш хьана. А. А. Лезгияр.

ХУШ² фарс., сущ.: -уни, -уна; -ар, -ари, -ара 1) къат. Са хуш кафанни кьве запун гваз атана. Р. 2) къенепата рад-руфун авай перде. * вилерал хуш акьалтун.

ХУШ³ туьрк, прил. тебятдиз бегенмиш жедай. Дустунин дуствилелай хуш дуьньяда мад нямет авач. Е. Э. Чуьхвер. Нянин мензилдив агакьайла, ара хелвет береда вичелай вилер алуд тийизвай рушан япал Риза-Къулиди кьуд-вад хуш келима лагьана. З. Р. Гьажи Давуд: Велимет виридаз хуш кас я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* хуш атун (хьун) гл., низ вуж-вуч тебятдиз бегенмиш хьун. Вучиз кIандач ваз агатиз, Заз хуш тирла вав луькIуьниз. Е. Э. Ярдиз. Гьуьсейноваз, я вич директорди къаршиламишун, я вичиз ада гайи жаваб хуш хьанач. А. А. Умуд. Селима жаваб ганач. Адан чин чIур хьуни ва жендек са гьикI ятIани тегьерсуз гьалда галтад хьуни Зелфидиз вичи вугай суал адаз хуш татайди малумарна. А. А. Умуд. Азербайжан - Дагъустан кьве стха я, Абур, санал хьайила, хуш жечни бес! А. С. Низамидин гьезел хьиз. Бязи ксариз тарихда хьайи крарикай хуш къвезвач. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Дидедиз хуш атайла, ада шиир майдандизни акъуддай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. Эгер кIвале жуван хайи чIалал рахазвачтIа, а хизандай тир аялдиз школада дидед чIал чирун хуш къведач, я адалай и кар алакьни ийидач. X. Шайдабегова. Дидед чIал чируниз артух фикир.

* хуш-беш авун гл. чпин арада мукьвавал, чирвал авайбуру, чеб-чпел гьалтайла, хабар кьун, рахунар авун. И сефердани Зелфидиз учительницадин патав ацукьна, хуш-беш ийидай вахт авайди тушир. Анжах Марьяман хатурдай ам атана. А. А. Умуд. Вири Къамкъам хтунал шад я, адаз хуш-беш ийизва. Гь. Къ. Четин бахт.

* хуш налук куьгь., сущ.; гуя хушуналди гузвайди яз гьисабна, советрин гьукуматди халкьдивай кIватIай налогрикай сад. Бязибуру зи намусдал хабарсуз, Хуш налук хьиз. намуссузвал вегьезва. Заз инсанар, кьизилдихь хьиз, са юкъуз Намусдихьни тамарзлу жез кичIезва. М. Б. Заз кичIезва.

ХУШБАХТ фарс, прил. вири патарихъай крар туькIвенвай, са фикирни авачир. А чIавуз Мегьамедрасула вич дуьньяда сад лагьай хушбахт инсан яз гьисабдай. А. И. Самур. Яшлу хьайила, чи диде-бубайрин уьмуьр таъминди хьун, сечкичийрин алай несилдин уьмуьр, лайихлуди хьун патал, чи веледри чал ва хушбахт Дагъустандал дамах авун патал къе жуван рехъ дуьздаказ хкяна кIанда. ЛГ, 2003, 27. XI. Синоним: хушбахтлу.

* хушбахт хьун гл. вири патарихъай крар туькIвенвай, са фикирни авачир гьалдиз атун. Зун кьве вил тушуниз, яраб зун мус хушбахт жедатIа? - лугьуз, хтана. Ф. Акьул ва бахт.

ХУШБАХТУВАЛ сущ.; -или, -иле; ~шер, -илери, - илера хушбахт тир гьал. Синоним: хушбахтлувал.

ХУШБАХТДАКАЗ нар. хушбахт яз. Синоним: хушбахтлувилелди.

ХУШБАХТЛУ прил. вири патарихъай крар туькIвенвай, са фикирни авачир. Рушан назик чими пIузарар акурла, гададиз акI хьанай хьи, гуя абуралай алахьзавай михьи нефес, чими хъвер. атирлу кьезил шагьвар хьиз хъуьтуьлдаказ вичин бедендик акахьзава. Ам хушбахтду я. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: хушбахт.

ХУШБАХТЛУВАЛ сущ.; вири патарихъай крар туькIвенвай, са фикирни авачир гьал. -или, -иле; -илер, -илери, -илера Хушбахтлувилик квай урус Мегьамеда, халис дагъвиди хьиз, шаддиз, кьве гъиливни вичин гъвечIи стха Мегьамедан кьве гъил кьуна. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Синоним: хушбахтвал.

ХУШБАХЛУВИЛЕЛДИ нар. хушбахтлувал хас яз. Урус Мегьамед хушбахтлувилелди гагь вичиз хва лагьай бубадиз, гагь стха лагьай дагъви Мегьамедаз килигзавай... Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. Синоним: хушбахтдаказ.

ХУШВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илер, -илери хуш тир гьал.

ХУШВИЛЕЛДИ нар. хушвал аваз, хуш яз. Махсудан алакьунар ва дуьзвал чидай зегьметчийри ам хушвилелди къаршиламишна, цIийиз тешкил авур колхоздин кьиле акъвазарна. З. Э. Муькъвел гелер. Меркездай атанвай буйругъдин бинедаллаз ада Деникинан кьушунриз хушвилелди солдат гун тIалабна. А.. И. Самур Жуьреба-жуьре хесетрин инсанрихъ галаз хушвилелди рахун, маса гузвай шейэрин гьахъ-гьисаб, терездин мизам дуьздаказ тухун ва икI мад туьквенчивилин хиве авай везифаяр я. ЛГ, 2004, 22.I. РФ-дин лап жавабдар къуллугърал алай сад лагьай руководителрихъ галаз атанвай Президент сифте нубатда чи райондин Муниципальный тешкилатдин кьил, Райондин Собранидин председатель Велимурадов Мусафенди Абдулмежидовичахъ галаз гуьруьшмиш хьана ва ам хушвилелди къужахламишна. "Самурдин сес" газ., 2005,23. VII. Синонимар: хушдаказ, хушдиз.

ХУШДАКАЗ нар. хуш яз. - Вунни чахъ галаз къведани? - жузуна учителъницади хушдаказ. А. А. Умуд. - Огьо, Селим! - лагьана Султанмурада хушдаказ, - кIелунар куьтягьнани? А. А. Умуд. Синонимар: хушвилелди, хушдиз.

ХУШДИЗ нар. хуш тир гьиссер кваз. Ахцегь райондин тIвар республикада, Азербайжанда, Россиядани гзафбуру хушдиз кьазва. ЛГ, 2004, 15. VII. Синонимар: хушвилелди, хушдаказ.

ХУШЗАВА гьал бегенмиш я. Низ хуш я вун, низ хушзавач? М. Ж. Машмаш тарак.

ХУШЛУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хушлу тир гьал. Салан чIулав накьв регьятдиз перциз муьтIуьгъ жезвай. Ида пер ягъунин хушлувал артухарзавай. АкI тир хьи, накъвадиз вичин чин кIаник авуникай хуш авай, гьар са чIук, перцелай аватайла, пурпудаказ чкIизвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ХУШМА нугъ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хуш гьисс(ер). Хушмаяр гъидай тегьерда ада кутIуннавай яцарин далуйрилай кап чIугуна. К, 1988, 23. ХI.

ХУШРАКАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIвалин пипIера шуькIуь гъаларикай муг ийидай гьашарат. Синоним: хаш.

ХУШУНАЛДИ¹ хуш существительнидин арачивилин I падеждин форма. Кил. ХУШ.

ХУШУНАЛДИ² нар. хуш аваз, масадан тагькимвал авачиз. Хушуналди армиядин жергейра къуллугъна. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи. 1942 - йисуз ам вичин хушуналди дяведиз фена. "Самурдин сес", 2005, 19. Ш. Синонимар: хушвилелди, хушдиз, хушдаказ.

ХУЬКУЬКЬУН || ХКУЬКЬУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хкуькь тавун, хкуькь тахвун, хкуькь хъийимир кьве касдин нетижа дуьз жез-тежез авай меслятда пуд лагьай кас гьахьун.

ХУЬКУЬРУН || ХКУЬРУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хкуьр тавун, хкуьр тахвун, хкуьр хъийимир 1) ни квек са квек вуч ятIани кутуна ам ана элкъуьрдай гьерекатар авун. Гьа икI Вагьаба яваш-яваш тIваларин типIихдик гъил хуькуьрдай. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) ни ник зарафат патал тебятда акьадай, хатур амукьдай гафар лугьун. - Хуькуьрмир зи тIварун стхадик! - къарагъна, сифте чIехидан, ахпа муькуь аялрин щеткаяр хьтин векъи, къалин, чIупI-чIулав мекерилай кап чIугвазва мугьманди. Б. Гь. ТIварун стха. Миргьашим Талишли лугьудай -са автордин «Эдебият ва инжесенет» газетда ( 23 февраль, 1990 - йис) акъатнавай макъалада кьадардиз тIимил тир халкьарин милли руьгьдихъ хкуьрзава. М. М. Чун гъвечIи халкь туш. Галатнавай Севзиханаз чIехи бубадин гафари адак хуькуьрнавайди хьиз аквазвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.... вичин къуншидик эрк кваз хкуьрзава... А. Къ. Г'аф - кутугай чкадал. Синоним: эцягьун. 3) хъел къведай, намусдик хкIадай гафар амалар авун. Вин канабрай экъечIнамаз хтайда Намуслудак хуькуьриз сив ахъайда. Е. Э. Цилингар.

ХУЬН гл., ни; -вена, -да; -уьз, -уьзва; -уьх, -уьн, -рай, -мир; хуьн тавун, хуьн тахвун, хуьн хъийимир 1) сагъ-саламатдиз амукьарун, сагъсаламатдиз амукьун патал алахъун. Гьамбалдиз пул эцигдай чка авачир; идаз ван жеда хьи, бес и хуьре са шейх ава, нин затI хьайитIани ада хуьда, кIани вахтунда вахкуда. Ф. Гьамбал. - ЦIийибур эцигна кIанда, эцигнавайбур лагьайтIа, мукьуфдивди хвена кIанда. А. А. Лезгийрин литература. Вучиз за чанни гуз хуьзва и чилер? КьепIинал хьиз, зи чил, зун вал ашукь я, Хуьда вилин нини хьиз. А. С. КьепIинал хьиз. - Жуван чIал хуьх, ам ви халкьдин девлет я. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Чи виридан везифа и рехъ датIана саламатдиз, поездривай физ жедайвал хуьн я. ЛГ, 2003, 13. ХI. 2) авай алакъаяр давамарун. Етим Эмин, жафа я хуьз, чIалаз муьтIуьгъ тахьайла дуьз... Е. Э. Пис паб. 3) масадаз тайинар, чир тавун. Эмин гада кIевиз шехъда и къара Хуьз гайи сир дуьзда хьана, ашкара. Е. Э. Эминни адан яр. 4) галайвилер аваз, яшайиш идара авун. Хуьда за вун дере, зарбаф, дибада. Е. Э. КIани яр. За хьиз етимар хвена, пашман хьайиди... Я кесиб, гьахъ рикIел алайд атуй. Е. Э. Веси. Адаз чизвай: Муг-Рагъа цIегьер хуьн адет туш, вучиз лагьайтIа кул-кус квачир мезрейра, сувара, гуьнейра цIегьер хуьн четин я, абурухъ югъди галтугна кIанда. Гь. Къ. Четин бахт. Хуьре авач базар са, Гьинай гъида нек, къатух? Кал техуьн я азар са, Квелди ийин кьве мал тух? Ш. Къ. Перт кьуьзуьбур. 5) зарардикай, чIуру кардикай къерех авун. Етим Эмин, вун тубади Хуьда, яхъ ваз гьам мукьвади. Е. Э. Вил вегьейла и дуьньядиз. Ша хуьх вуна зун, аман, ваз дад... Е. Э. Ханум. Вичи вич са гуж-баладалди хуьз, Абас гьекь ацалтна къвала-къвалахъди гуьнедай агъуз эвичIнава. М. В. Гьарасатдин майдандал,

ХУЬНУЬХ сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра масадбурун ихтиярда тун тавун. Кесибр;. юкъвар тIарна кIвалахда, Кеспи - цан цун,. мал хуьнуьх, йигар Девлетлудивай ижарада кьаз алахъда... А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Хуьнуьх патал миллет, ватан Чнани къуватар хуьзва. А. Ф. Дяве. - Эгер вири элдин негь авун къазанмишиз кIанзавачтIа, Ватандин гьич са хцивайни ам хуьнуьхикай кьил къакъудиз жедач, -къейдна Курума. А. И. Къиргъин.

ХУЬР сущ.; ~уь, -е; -ер, -ер, -ери 1) лежбервилин ва багъманчивилин майишатдал машгъул инсанар яшамиш жезвай ва вични са шумуд кIваликай ибарат ери, чка. Гила хуьряй экъечIдани, кIвал гана? Е. Э. Заз сабур гуз. Гьакъикъатда Етим Эмин виликан Куьре округдин гилан Къурагь райондин хуьрерикай тир Ялцугъар ( Ялцугъ) лугьудай хуьряй тир. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ). Шаирдин ирсдаррихъ ихьтин талабунни ава. Инлай кьулухъ вири учебникра, ктабра кхьин: Етим Эмин 1838 - йисуз Ялцугърин хуьре дидедиз хьана ва 1884 - йисуз гьа ина кечмиш хьана ва кучудна. Эмин Меликов. ДатIана рикIе авай кас || К., 1988, 16. ХII. Хуьр кIанда заз цуькведал чIиж алайла, КIвал кIанда заз, кьабулда заз мугьманар. А. С. Зи кIвачерик хъицикьар ква живедин... Мажбуридаказ чи хуьряй пуд кас: алкоголдикай сагъар хъийидай болъницадиз ракъурнава. К, 1985, 14. VII. Виликдай хьиз, гилани республикадин агьалийрин чехи пай хуьрера яшамиш жезва. ЛГ, 2004, 24. VI. Гзаф хуьрерин тIварар рифмадалди арадиз атанва: ...5. АрхитI, ЗахитI, ХипитI, ЦIинитI, ХъуьлуьтI ва мсб. 6. Грар, Крар, КIрар, Кркар, Макьар, КьакIар, КIагар. Хъукьар, Усар, Фияр ва мсб. 7. Квардал, Тркал, Пирал, Цинал, СтIал вамсб 8. Ахцегь, Гъепцегь, Мичегь: ва икI мад. ТIварарин аламат . "Самур" газ., 2002, 21.VI. 2) хуьре яшамиш жезвайбур. И гафари кьуна хуьр, Пагь атIана туна хуьр. Ф. Бахтавар. Хуьруьн кьиле акъваздай кас, кIвале са кьас фу авайди хьун лазим я. Атай къуллугъчидиз къаткидай мес, недай хуьрек авайди хьана кIанда. З. Э. КУТВ-диз фена. 3) куьч. гзаф. Дустаривди рикIин сир хьуй: Эвлед гзаф жеч, -са хуьр хъуй. Е. Э. Дуст Абумуслимаз. *. фу - хуьрерай, яд - хуьлерай.

* хуьрба-хуьр нар. гьар са хуьре.... Зун, район арадал хкана 10-12 йис алатайдалай кьулухъ хуьрба-хуьр къекъвезва. ЛГ, 2005, 4. VIII. Синоним: хуьрехуьре.

* хуьре-хуьре нар. вири хуьрера. Хуьре-хуьре яран цIаяр хъувунва, Хуьре-хуьре перпилагар кутунва. Х. Х. Масан баде. Синоним: хуьрба-хуьр.

* хуьруьк фин вуж нянин вахтунда вахт акъудун патал, ял ягъун патал яр-дустунин, мукьва-кьилидин кIвализ фин. Хуьруьк фенвай рушарин манийрин ширин сесер худда авай. З. Э. Муькъвел гелер.

ХУЬРУЬН прил. хуьруьз талукь. Хуьруьн кIвалахар куьтягь жедайбур туш. Р.

* хуьруьн майишат сущ. цанар цуналди, векьер магьсулар кIватIуналди дуланажагъ гьасилунин рехъ. Тамун сериндик акатайла, ада регьятвал гьиссна. Хуьруьн яшайишдин вири шартIарихъай кьакъатна, вичин ихтиярда аваз авахьна физвай вацI хьиз я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* хуьруьн майишатдин институт сущ. хуьруьн майишатдин рекьяй кьилин чирвилер къачун патал кIелдай чка. Кьилин образование авай багъманчиди ( ада хуьруьн майишатдин институт куьтягьнава) вичин усадьбада кьуд сотых чил чара авуна, хъсандиз накьв гьялна ана къелемлух кутунва. ЛГ. 2004, 21.02.

* хуьруьн нуькI сущ. кIвалин къаварал лув гуз жедай гъвечIи рагъул рангадин къуш. Кьуд пата хъуьтIуь гайи азабар чандай акъудиз, гатфарин чими рагъ гузвай сархуш хуьруьн нуькIверин ванер гьатнава, чуьллерилай бугъ алахьзава, тарарал тIурар хъиткьинзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* хуьруьн школа сущ. хуьре идарадик квай школа, хуьруьн аялри чирвилер къачузвай школа.. Четин шартIара хуьруьн школа кутягьай цIерид йиса авай Халил 1954 - йисуз Махачкъаладиз музыкальный школадиз рекье гьатна. А. Гьажимурадов. Чи рикI алай композитор.

ХУЬРЕК фарс, сущ,; -ди, -да; -ар, -ри. ра 1) тIуруналди ва я кьалуналди тIуьн патал гьазурнавай тайин затI. Твагни къалгъан язва хуьрек, Маса куьнив кар авайд туш. С. С. Хуьрек туьрдалай гуьгъуьниз Алиди, мугьманриз хуьре авай гьалдикай суьгьбетна, вичин фикирар лагьана. А. И. Самур. Адан рикI алай хуьрекрикай садни хешил тир. Хешилдиз гзаф некни, чIемни, виртни яна ада вичин зурба кур кьведра ацIурна недай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. 2) тIуьн. Къе хуьрек гудай югъ тушни? Р.

* хуьрекдин кIвал сущ. тIуьрди иливардай бедендин пай. Хуьрекдин кIвал тIазвай Онассизаз мад вич кIвачел кьахрагъ тийирди чизвай. Х. Ш. "КафтIардиз" элкъвей "гьуьруьпери".

* хуьрекдин тIур сущ. хуьрек къапунай сивиз тухун паталай ракьукай, кIарасдикай раснавай затI.

ХУЬРУЬГ: * хуьруьгрин кьуьл сущ. кьуьлерикай садан тIвар. Хуьруьгрин кьуьл дегьзаманайрин - Шарвилидин ял хкIур - деринрай атанвайди я. И къуьлуьнин кьетIенвал ам я хьи, ам вири жемятди гьа са арада, яшдиз-башдиз, гъвечIи-чIехивилиз килиг тавуна, вирида ийида, свасни чам авай мехъерин алкъада вири жемят гьахьдач, жемятди, жемятдин гьар са векилди, вич алай чкадал кьуьл ийида, тама, багъда, чуьлда, кIвале, куьчеда, кимел, къавал, айвандик, гурара, муьхце, гьарда вич алай ва макьамдин ван къвезмай кьван ерида. Им вири миллетдин кьуьл тир, гъалибвилин кьуьл, анжах Хуьруьгрин жемятди ам хвена. И. Гь. Хуьруьгрин кьуьл.

* хуьруьгрин кьуьл сущ. кьуьлерикай садан тIвар.

ХУЬРУЬНБУР сущ.; -у, -а хуьре яшамиш жезвайбур, хуьруьн эгьлияр. Хуьруьнбур гатфарин чуьлдин кеспийрал машгъул тир. И арада виридан рикIелай фенвай Айна гъилик чемоданни кваз хтана. З. Э. Муькъвел гелер.

ХУЬРУЬНВИ сущ., -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) са хуьряй тир кас. Вири халкьди шалам-дулах ядатIа, Шаирди бес алукIдани шиблитар, Хуьруьнвийри са цуру нек хьвадайла, Шаирди вирт хьвадани бес, иблисар?! А. С. Шаламар ва чуьнгуьр. Гьа, хуьруьнви, вун хтуй, рагъ хтуй, вун хьтинбур са кьуд-вад мад атуй, - гуя вичиз Играмудин акунилай чIехи шадвач авачирди хьиз. кьве гъил кьве патахъ ахъайна, ам столдихъай къекъечIна, адан вилик фена. Я. Я. Са фурун вакIар. Уьлкведин меркездай хизанни галаз хайи чкайриз хтанвай хуьруьнвиди хъсандиз ял яна. К.. 1988, 11 XII. Ам чи хуьруьнви я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) хуьре яшамиш жезвайди. Хуьруьнвияр атанвай Хандин патав минетиз... Ф. Бахтавар. Гьар сеферда хуьруьз мукьвайрин патав атайла, хуьруьнвийри Тагьираз лугьуз хьана; ша вун Османан рушал эвленмиш хьухь, ам вижевайдаказ ваз кутугайди я. К. К. Шаирдин килфетар.

ХУЬРУЬНЭГЬЛИ цI., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хуьре яшамиш жезвайди. Бубайрилай кьулухь саларбанвилелни магъсулдарвилел машгъул хуьруьнэгьлийри дигидай ва хъвадай цин, гъакIни чандин сагъламвал хуьн патал лазим духтурханадин патахъай хци игьтияжлувал гьиссзавайди акваз, Малла Мегьамедаз гьич кьарай авачир. ЛГ, 2004, 22.I. Синоним: хуьруьнви.

ХЦЕЛУН || (ХЧЕЛУН, ХЧIАЛУН нугъ.) гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хцел авун, хцел тавун, хцел тахвун, хцел хъийимир авахьнавай, виняй вегьенвай, эчIирнавай са вуч ятIани кIватIун. Тадиз айвандал экъечIай Ханума са тарелкада авай къенфетар, шекердин кIусар ва дуьгуь сусан кьилел эчIирна. Абур хцелиз гьерекат авур аялар кIватIи- кIватIар жезвай. З. Э Муькъвел гелер. ☼ М. М. Гьажиева хчIалун кхьизвай ( кил.: М. Г. РЛС, ч. 211 - загребать), 1964 - йисалай инихъ акъатай орфографиядин словарра хчелун гьатнава. Чи ахтармишунрай, гьам хчIалун, гьам хчелун нугъатрин формаяр я.

ХЦИ¹ , ХЦИЗ, ХЦИН хва сушествительнидин падеждин форма. Кил. ХВА.

ХЦИ² прил. 1) са вуч ятIани атIудай мурз алай, Адан хци сараризни гужуналди муьтIуьгъ хьайи чуьхвердай акъатна мецихъ галукьайди сивер ртIадай туькьуьлвал хьана. А, Исм. Алукьдай ахвар. 2) куьч. лап къати, дурумлу. Гьуьрметлу дустунин вахтсуз чи арадай акъатна хиянатдин къурбанд хьунухь къуй, халкьарин азадвал патал тухузвай хци женгерин, пайдах хьуй! - лагьана ада. А. И. Самур. – Суь-уь-уьс! - садлагьана лап зегьле фидай кьван хци ван акъатна. Б. Гь. Заз эвера.

.* хци авун гл. ни вуч са вуч ятIани (векь, парча, кек, кIарас) атIудай алатдин (дергесдин, мукIратIдин, нажахдин) мурз генани кьелечIарун. - Акъваз, дустар, дергесар Хци авун герек я, А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Мукалар, дергесар хци ийизвай, цуьруьгъуьлдиз ва ругунриз сарар хъиязавай, арабада гиг, викIина кIар твазвай, алеррик къам кутазвай. З. Э. Муькъвел гелер.

* хци вилер сущ. хъсандиз аквадай вилер. КIеви я чи рикIер, Мягькем я чи гъилер, Йигин я чи вилер, Хци я чи кIвачер, Хци я чи вилер. М. М. Гь. Чи мани. Бирдан дереда¹ са ван гьатна. ВацIун ван тушир. Белки цава самолет аватIа? Ваъ, михьи цавалайни Насрулагъан хци вилериз затIни акунач. А. Исм. Алукьдай ахвар.

* хци хьун вуч хци гьалдиз атун. Жегьилдин вилер хци жеда, агьилдин - рикI. З. Къ. Чардахдик межлис гур хьана. Хъуьруьнар къалин, ванер мадни хци жезвай. А. Исм. Алукьдай ахвар.

ХЦИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -ичери, -илера хци тир гьал. Анай экъечIуник кваз адаз мелев эгечIдалди кьарай хуьз тежез къерехрив гвай векьер-кьаларал дергесрин хцивал ва чпин гъилерин къуват ахтармишзавай гадаяр акуна. Б. Гь. Заз эвера. Вичин ванцин хцивал кьатIана, Абас вични са жуьре хьанай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Таран кIуквай адан гьар са кьван, гьар са ккIал гьисабиз жезва, амма яд тIимил авайвиляй ваъ, цин гьамгавиляй, Насрулагъан, лекьренбур хьтин вилерин хцивиляй. А. Исм. Алукьдай ахвар.

ХЦИВИЛЕЛДИ нар. хцивал хас яз. СтIал Сулеймана Чiехи Октябрдин социалист революциядин ва халкьдин вождар тир Ленинакайва Сталинакай манадиз дерин, гуьрчегвилелди жавагьирар хьтин, хцивилелди алмас хьтин шиирар туькIуьрна. З. Э. ЧIехи шаир. Синонимар: хцидаказ, хциз.

ХЦИДАКАЗ (ХЦИДИЗ нугъ.) нар. 1) атIудай хци мурз алаз. 2) лап къатидаказ. Жегьил писателар халкьдин гегьенш массайрихъ галаз лап кIевелай алакъалу хьун, абрун яшайишдик хцидаказ, дериндай акахьун герек я. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. Амма а сеферда генани хцидаказ, генани рикIивай, генани гьисслудаказ яшамиш хъижедайди чизвачир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Амач лугьуз ракъур мийир гиманар, Авачир гаф гьикI лугьун за хцидиз? М. М. Зи чIехи муьгьуьббат. Синонимар: хцивилелди, хциз.

ХЦИДИЗ нугъ., кил. ХЦИДАКАЗ.

ХЦИЗ¹ хва сушествительнидин гунугин падеждин форма. Кил. ХВА. Синонимар: хцивилелди, хцидаказ.

ХЦИЗ² нар. 1) хци яз. 2) куьч. виридаз малум жедайвал. Пъесада авай конфликтар тамашадин режиссёр Мирзебег Мирзебегова сегьнедин мизанрив мадни хциз аквадайвал авунва. Ф. Б. "ГъвечIи" ксарин чIехи дердер.

ХЦУН¹ цун (цвада, цвана) глаголдин гьерекат тикрар жезвай мана квай форма. Кил. ЦУН¹ .

ХЦУН² цун (цада, цана яд) глаголдин гьерекат тикрар жезвай мана квай форма. Кил. ЦУН² .

ХЦУН цун (цада, цана чил) глаголдин гьерекат тикрар жезвай мана квай форма. Кил. ЦУН³ .

ХЦIУ прил. 1) кьелечI, таза. Суьруь хуьзва дагълара, ХцIу таза чIурара. Ф. Шарвилидикай риваят. ХупI абад я вун, сал, Дамахзава чна вал - Агакьна ви майваяр; Таза, хцIу майваяр. М. М. Гь. Чи сал. 2) куьч. назик. Шаирди, са рахунни алачиз, гьикаятдин эсерда вичин игитрин лап кьелечI, хцIу гьиссеризни рехъ гуда, гьа и алакьуналди эсердин ери хъсанарда, адал кIелзавайдан рикI ацукьарда. А. Фет. «Нехирбанни лекь» повестдин гьакъикъат. Синоним: кеврек.

ХЦIУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хцIу тир гьал. Ада дуьньядин хцIувал, зерифвал гьиссзава. М.. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: хцIувал.

ХЧЕ сущ.; -ди. -да; -яр, -йри, -йра Орф. сл.

ХЧЕЛУН кил. ХЦЕЛУН.

ХЧIАЛУН кил. ХЦЕЛУН.

ХШКА нугъ., прил. викIегь. И гада я гзаф хшка; КичIе хьанач йифиз рука. А. Къ. ВикIегь гада.

ХШЛАВ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра мекьи вахтунда дагъдин зарб цик жедай куьлуь хар хьтин мурк.

Хъ

Хъ [хъэ] сущ,; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитдин къанни цIикьвед лагьай гьарф.

<хъ> кIалханда фер авачиз акъатдай ачух тушир вансуз фонема-сес. Гафарин сифте кьиле ( хъсан, хъире), юкьва ( ахъа, чахъай), эхирда ( хъархь, хъурхъ) гьалтда.

-ХЪ существительнийрин секинвилин IV падеждин эхир: столдихь, багъдихъ, тIурунихъ. Секинвилин IV падеждин ва адан дибдикай арадиз кьвезвай кьакъатунин IV ва арачивилин III падежрин эхирда "хъ" кхьида. Месела: шегьредихъ, шегьредихъай, шегьредихъди. КьетIенвилер || "Самур" газ., 2002, 21. VI.

ХЪ граммат., преф.; глаголдик гьерекатдин тикрарвад къалурдай мана кутадай аффикс. Префиксар хь, х глаголрихь, арада артухан маса гьарф авачиз, акал жеда, месела: фин - хъфин, хъфида, хьун - хьхьун, хъжеда ва мсб. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова_;

ХЪАЛХЪАМ сущ; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тарцин танда члафдин чкадал къведай тIекв, буш чка. Са куьнуь, кул авуна, катнава ва а кулуни вичиз кIукI кьурай чуьхвер тарцин хъалхъамда цIийи чка кьунва. А. Фет. Проза жанлуди хьайила.... чилел аватай эвкалиптдин тарцин хъалхъамда лежберди вичин хизандиз кIвал авунай. ЛГ, 2004, 17.1 V. 2) куьч. инсандин чина вил(ер) авай тIекв, кьацI. ЧIул хьиз, арабада яргъи хьанвай Буба къарагъиз акурла, вилер хъалхъамрай къецел акъатиз гъазур хьанвай фекьи, кьилел гьал атана, балкIандилай аватна. Гь. С. КIири Буба. 3) куьч. кIвалах тавуни ва я нетижасуз кIвалахди мярекатрин планда твадай гьал. - Чи планда хъалхъам ава. План бегьемарнавач. Чун кьулухъ галамукьзава, Чахъ лазим тир темп авач... ~ Чна хъалхъам терг ийида, - лугьуз хкажна гъилер. А. Ф. Зарбачи Гьасан.

ХЪАЛХЪАС: * хъалхъас къиб сущ. вич кIарабда аваз, кьилни тум хурлинкIдинбуруз ухшар, гъвечIи кIвачер квай, хур чиляй галчIуриз-галчIуриз фидай гьайван. Адан шикил хъалхъас хъипрел акьалдарна цлал алкIурна. К. К. Шаирди лагьанай.

ХЪАМА * хъама бармак сущ. еке ва куьгьне бармак. Хъама бармак кьилел, гъиле кIир галай чумахъ. И. Гь. Шалбуз дагъдин... Гагь чпин цифедик акатна, квахьна, гагьни, рагъни хкат хъувурла, - хъама бармакрай бугъ акъатна. Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

ХЪАМА² рах., сущ; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьуьзуь итим. - Ада лап акьуллу кар авуна. Цуьк хьтин руш кьуьзуь хъамадиз гуз, гьамни кар яни? З. Э. Муькъвел гелер.

ХЪАМАШ в., сущ.; -а, -а; -ар, -ри. -ра акьулдиз, фагьумдиз бегьемсуз, абурсуз эркек.

ХЪАПА: хъапа-хъап нар. садлагьана, хабарсуз. Абур чеб-чпел хъапа-хъап гьалтна. Р.

ХЪАпI сущ.; -апIуни, -апIуна; -пIар, -пIари, -пара руфуна кIватI хьана сивяй акъатдай газ(ар).

* хъапI атун гл. руфуна кIватI хьанвай газ(ар) сивиз атун.

* хъапI ягъун гл. руфуна кIватI хьанвай газ(ар) сивяй акъудун.

ХЪАРХЪ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара винел чкал аламай кIерец. Хъархь. Рекьин къерехра Хъархъун ва маса къелемар акIуриз са шумуд йис я. К. 1985, 31. VII.

* хьархъу(н) тар сущ. кIерец тар. Багъдин юкьни юкьвал лап пуд мертебадин кIвалер кьван кьакьан хъархъу тар авай. А. А. Лезгияр. Черновцыда хъархъун тарарилайни еке, чIуру шабалатдин тарар авай. Ш. Шабатов. «Лезги Чапаев».

ХЪАХЪ нугъ., сущ.; чилин менфятсуз гьал. Вучиз зи рикI цуру хьанва, хъахъ гьатна? Р. Магьмудов. Вучиз зи рикI...

ХЪАЧ сущ.; -чади, -чада; -чар, -чари, -чара 1) куьруь дувул галай, пеш алай набатат. Чи чкаяр дуьзни я, цик квай никIерни ава, гьич тахьайтIа, чуьлда хъач, тама кицикарни ава. М. Б. За бананар недач. Эй Худда-а! Зи душмандиз агалкьун гумир! Къуй адан несилар, цуьк акъудна, бегьер гъиз тахьай, къавун чIередал экъечIай хъач хьиз, шуьткьуьрай! М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) недай ва хуьрекдик кутадай къацу пешер. Гьажи, сивяй туш - макьам ягъиз-ягъиз, "гъилевай синидал бугъ алахьзавай гьуьндуьшка, къайи гьекьеда авай гьерекьдин путулка, гьахьтин гьекь алай кьве "Рычал- яд", къацу хъчар, фу ва пуд рюмкани пуд истикIан алаз, Багъдин пипIе авай столдихь фена. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка * некIед хъчар, недай хъчар, чIуру хъчар.

* хъач авун векъи., рах., гл., ни ахлакьдив кьан тийидай амалар авун. Вилик физвайдахъ галкIуриз кIанз кIвач, Ийида шаир критикди хъач. И. Гь.

* хъач-мач рах., сущ... чиляй экъечIнавай гьар жуьредин хъчар. А чIуру хъач-мач артух. хьайила, абуру вуч ийидайтIа, чидани квез? Б. Гь. Заз эвера. Заз акI я хьи, халкь авур Халикьди инсанар кашакай къутармишун патал дяведин йисара хъач-мач буларна. З. Ф. РикIелай фидач. Синоним: хъач-хъуч.

* хъач-хъуч рах., сущ. чиляй экъечIнавай гьар жуьредин хъчар. За къерехра хкаж хьанвай хъач-къучдин валарик явашдиз кьуьл галукьарзавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: хъач-мач.

* хъчад афарар сущ. къени хъчар туна чранвай афарар (лезгийри рикI алаз недай). Суса хъчад афарарни чразва Чехирдини гузва чилин ширинвал. А. С. Вилик жерге. Гьам Балыкесирда, гьамни хуьре лезгийри гзаф дадлу афарар, хинкIар, хешил, пичIекар чразва. Къадир халудин папа мугьманар паталди хъчарин афарар чранай. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур У «Самур» газ.. 2002, 25.12

ХЪВАДАЙ¹ хьун глаголдикай хьанвай причастие. Кил. ХЬУН.

ХЪВАДАЙ² прил. 1) хъун патал ишлемишдай. Салман, чна Аронакай вучзава, чи вилик недай хуьрекни хъвадай чехир хьайила? С. Гь. КIири Буба. Макьа бадеди гьамиша кимел алай итимриз. аялриз хъвадай яд гудай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) ичкидал рикI алай. Хъвадай юлдаш галай рехъ Аллагьдин патай жаза я. Р.

ХЪВАЗ, ХЪВАЙИ, ХЪВАЙИДИ, ХЪВАН хъун глаголдин формаяр. Кил. ХъУН.

ХЪВАЛАХЪ сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра нажахдалди кукIварзавай кIарасдилай алатдай кIелечI кIус. Э-эгь, -лугьудай Магьмуда вичин къезил гъил, хъвалахъ хьиз, метIел гьалчна, - и девир гъахьтинди я; далу галайбуру, жибинар дулу тирбуру амайбуруз чIехивални ийизва, абурун гьисабдай чпин крар мадни виликни тухузва. А Исм. Алукьдай ахвар. Синоним: талаш.

ХЪВАНА хъун глаголдин алатай вахтунин I форма. Кил. ХЬУН.

ХЪВАРЦ сущ.; -цра, -цра; -рцар, -рцари, -рцара кIвалин джин хьтин затI (мавгьуматрин нагъилри къалурзавайвал). Хъварц акур кас авайди туштIани, адакай вири рахада. Р.

* хъварц акьалтун гл., ксанвайла, нефес бес тежезвай, нефес кьур гьал гьиссун.

ХЪВАЧ^I хьфин глаголдин эмирдин форма. Кил. ХЪФИН.

ХЪВАЧ² хъун глаголдин шаклувал къалурдай форма. Кил. ХЬУН.

ХЪВЕР сущ.; -ди, -да; -ер, -ери. -ера шадвилин ва я ягьанатдин гьисс акатайла, чини, пIузарри ва вилери кьабулдай кIалуб ва я сивяй акъатдай шадвилин сес(ер).... ам (Омар Хайям. - А. Г.) кIелзавай гьар садаз, зурба шаирдин, лирикдин, гуманистдин ва философдин чIаларай хсуси хъверни шел жагъизва. "Самур" журн., 2005, №1, 67ч. Хъвер ви рикIин илчи я, хва, гьар рикIинихъ ракъурмир ам. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. КIуфук мили хъвер кваз, кьилни хкаж тавуна тадиз жаваб гана. З. Э. Муькъвел гелер. Амма са гьихьтин ятIани къастлувилин гьиссерив ацIанвай адан и эйбежер суфатди кичI ваъ, ламралай эвичIай Савзиханаз вучиз ятIани хъвер гъизвай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* хъвер авун гл. 1) ни шадвилин гьиссерин сес(ер) акъудун. - АтIа хуьревай зи хванахани килигнай, - ягьанатдин хъвер авуна, вичин макъар хьтин чIехи сарар къалурна ЦIаруди. Б. Гь Заз эвера. - Аквазва ман, журналист хьиз, блокнотни ручка гваз дезгедихъ гала, - мили хъвер авуна ада, Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. 2) ни нел-квел жув вине кьуна са вуж-вуч ятIани агъуз тирдай кьун. За инсандал ийидач хъвер, рикIиз гьайиф тахьун патал. СА. За инсандал ийидач хъвер... Синоним: хъверун.

* хъвер акатун гл. ник шадвилин гьиссерин сес(ер) акъатун, Жемятдик хъвер акатна, хтулдини чувалдин сив ахъайна. Ф. Халуни хтул. Гьикьван Абас ажугъламиш жезватIа, гьакьван адак гужлуз хъверни акатзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХЪВЕРУН гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, ~ин, -рай, -мир; хъвер авун, хъвер тавун, хъвер тахвун, хъвер хъийимир шадвилин гьиссер къалурдай сесер акъудун. Гьар акур кьван хъвериз къваздай кIани ярдин вилериз кьий. Ф. Гьа инал сикIре элба-эл са фендигарвал туькIуьрна, пIузаррикай хьиз хъверна. Къ. М. Дущмандин тум. - Гила хъвера-а! Хъвера! Ваз хъуьрез чидачни, кIвал чIур хьайи кас! Р. Гь. Зи ирид стха. Регъуь я гададиз, - вилер чуьнуьхзава, са уьтери хъверзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: хъвер авун, хъуьруьн. Антоним: шехьун.

ХЪВЕХЪ сущ.; -уькъве, -уькъве; -уькъвер, -уькъвери, -уькъвера чинин са пад (япалай нералди, цIвелелай рекъвелди). Хъуьхъвел къара бирчек. Е. Э. Зи азиз. Вакай гьикIан икьван иер: Лацу хъуьхъвел бурма цIвелер... Е. Э. КIан я. Ивиламиш хьанвай, цIай кьуна кузвай хъвехъ ягъай шофердилайни заз жувакай пис хъел авай, кIвачи-кIвачи хъфенач лугьуз. М. Б. Шапка. Синоним: пIаркIв ( нугъ.)

ХЪЕЛ сущ.; -иле, -иле; -илер, -илери, -илера са нелай-квелай, никай-квекай ятIани арадал атай наразивилин, такIанвилин гьисс. Душманриз инсаф тийидай, дустарикай хъел тийидай, Живедлайни гел тийидай Гъахьтин сиясат ава чаз. С. С. Еке къуват.

Синоним: ажугъ.

* хъел атун [акатун, куткун] гл., низ никай-квекай наразивилин гьиссери кьун. Шарвилидиз атана хъел Атана хъел чухвана цIвел Ф. Шарвилидикай риваят. [Къурбан]. - Зун, хъел атайла, экв аквадайди туш гьа, завай акъудна ви кьилиз са къеме вигьин жеда гьа. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Селимаз хъел атанач, ада ягьанат кваз лагьана: -Хъел атун вич тахсирлувилин лишан я. А. А. Умуд. Бахсудаз уьмуьрдани татай хьтин хъел атана. З. Э. Муькъвел гелер. РикI гзаф михьи инсан тир зи баде. Хъел атана ягъайтIани, адан гъили зеррени тIардачир. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Минет хьуй квез лап кIевелай, зи манийрихъ яб акала, Забита квез ачух лагьай гафаркай хъел къвемир, рушар. З. Р. Рушар. Хъел акатай минбашийри ам фагьумсуз хан хьиз тахтунилай алуднай. З. Р. Гьажи Давуд. Туьгьметар ая - къведач кIусни хъел, М. Б. Зун квел шад я. И кар гьайиф жезва Велиметаз. УстIаррикай бегьем хъел къвезва. Ада абуруз себ гузва; «Гъуь-уьл-ля-ягъа-ар-р-р!» М. В. Гьарасатдин майдандал. - Амма адаз хъел татанвайди, я хъел адаз текъведайди, ахьтин хесет адак квачирди заз чизвай. 3. Гергерви. Бакъарей Бакъуракай нагъил. Синоним: хъел авун. Антоним: хъел элекьун.

* хъел атайтIа, яд хъурай! мисал 'са низ ятIани хъел атуникай чаз са къайгъуни авач' манадин мисал. Зун рахазвач. Мад вучда, Хъел хьанатIа, Са кьве ведре яд жагъида, Хъухъ жуваз! А. Ал. Дустуникай баллада.

* хъел гъун гл., ни-куь низ наразивилин гьиссери кьаз тун. [Къурбан]. -Лагь... лагь... лагь... Къабандин руш, за ваз лагь лугьузвачни. Заз хъел гъимир гьа, яъ... яь... яъ... яъ! Гь. Гь. Адетдин къармахра. Синонимар: хъел кутун, чандик цIай кутун.

* хъел хьун гл., вуж нихъ галаз сад, масадакай хатур амукьна, адахъ галаз рахан тийиз хьун. Куьз хъел хьана, чан къарагуьз? Е. Э. Къарагуьз. Хъелзавайбур, куь рикIер тадач куз, Баришугъда куьн, умуд кутур зак. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Дустаривай садрани хъел жерид туш вун... А. С. Чи мани.... бубани хъел туштIани, туькIуьнни авунвач. А. А. Лезгияр.

* хъел кутун гл., каузат., ни ник: масадакай хатур амукьна наразивилин гьиссер арадал гъун. Вун гъана хьана шумуд йис, Ийиз на заз ихьтин силис? Хъел кутамир вуна зак пис. Хъуьруьрмир чал къуни-къунши. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Синонимар: хъел гъун, чандик цIай кутун. Антоним: хъел элекьун.

* хъел элекьун гл., нин масадакай авай наразивилин гьиссер амукь тавун. Гьамидан хъел элекьнавачир, Салегъни гъиляй къаб аватай хьиз, вич-вичивай къакъатнавай, А. А. Пад хьайи рагъ. Зи хьел яваш-яваш элекьна Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Антоним: хъел атун [куткун].

ХЪЕЛУН гл., ни нивай-квекай; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хьел авун, хьел тавун, хъел тахвун, хъел хъийимир никай наразивал аватIа, адав рахун тавун. Тахсир Къиличан хивез вегьей иесиди мад адав балкIанриз килигиз тун хъувунач. Къиличани хъелна, мад адаз кIвалах хъувунач. А. И. Къиргъин. Синоним: хъел авун.

ХЪЕМЕ¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гъвечIи хенжел.

ХЪЕМЕ² нугъ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра къулан фу. ЦIун кIвализ фена, акадин кьве хъемехъ чантада туна ам ксана. Йиф кумаз къарагъай Къаюм чантани къачуна, чинеба рекье гьатна. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХЪЕМП сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера чIухлумпI тарцин тандикай авунвай ва вичин къене маса тIвал туна, целди цIиртIер ягъиз аялар къугъвадай затI. Синоним: шакъундах.

ХЪЕМП(АР) сущ. чуьхверрин сорт.

ХЪЕН сущ.;, -ди, -да; -ер, -ери, -ера 1) кьакьан затIунин таъсирдикди ракъинин нурар ават тийизвай чка.... ам таран хъендик вацраз ухшар хьана аквазва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Лацу цуьквери басмишнавай, дагъдин хъендик квай этегда живедин маргъалар авайди хьиз аквазвай. З. Э. Булахдал. 2) аватзавай экв кIев хьуналди арадиз къведай са уьтери шикил. Ацукьай, я хъфидай тегьер тахьанвай арада хъен хьиз Султан атана акъатна. А. А. Лезгияр. Чи патариз хъфизвай машинар акъвазардай чкадал агакьдалди, зун рекьин къерехра авай гуьзгуьдин туьквендин цларай жуван хъендиз килигзавай. М. Б. Шапка.

* хъен вегьин гл., ни нел, квел айиб кутун. [Юсупов]. -Абурун тIварарал завай хъен вегьез жедач. Келбихан лагьайтIа, за ви патав лап къе гваз хкведа. А. Аминов. Шуьшедал гелер.

* хъендай фин гл., вуж нин аксивал авун. Заз килиг, эгер вун мад Сулейманан хъендай хъфейтIа, чна ви хамуниз кьел яда, чир хьухь. Б. А.. З. Э. СтIал Сулейман.

ХЪЕНЧI сущ.; -и, -ин; -ёр, -ери, -ера махсус жуьреда канвай чеб.

ХЪЕНЧIИН (ХЪЕНЧIИНИН) прил. махсус жуьреда канвай чепедикай раснавай. Ада халудин сусаз лагьана: "Булахдал алай тарцикай халудин жендек куьрсарнава; вун яд гъиз фидайла, хъенчIин квар къачуна алад, яд цана кIула хкьадайла, вегьена хух, ахпа ваз кIандай кьван шехьа". Ф. Халуни хтул. Ченбердикай гъил хкатна. Ягълу кваз цIарцIар гузвай хъенчIинин цIиб алай гъил футболдин туп хьиз аквазвай. З. Э. Зулун пеш. И кIвале къенин аямда жегьил несилриз чпин тIварарни течизмай затIар: ... сар эвядай регъ, гъилин регъв, чхра, цIвелин тIваларикай хранвай кьве кутIал... цла туькIуьрнавай такIарин кьацIарал хъенчIин гичинар, кутарар, тIачун чуква... авай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Ингье тамун кукIушрикай хъенчIин квар хьтин яру варз пайда хьана. М. В. Гьарасатдин майдандал. Гьар са хизанда хъуьтIуьн суьрсет яз кIватIнавай, гьазурнавай цIуд рипейралди кIерецар, шуьмягъар, ракьиник, тIанурра, акайра кьурурнавай чуьхверрин гуьрер патар, ичин патар, хъенчIинин каркунра цик кутунвай кицикар, ичер ва гьакI маса емишар жедай, С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ХЪЖЕДА, ХЪЖЕЗВА хьхьун глаголдин формаяр. Кил. ХЪХЬУН.

ХЪИВеГЬУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -0 || -а, -ин, -рай, -мир; хъивегь авун, хъивегь тавун, хъивегь тахвун, хъивегь хъийимир 1) са вуч ятIани са тIимил кьакьанвал авай чкадай квез ятIани мад вегьин, гадар хъувун. Математикадин учитель Гьуьсейнова гъилевай мел доскадин агъа пипIик кукIурнавай кьватидиз хъивегьна. А. А. Умуд. 2) эцигун, эхцигун, вахкун. ЦIил складдиз хъивегьна, чувал -машиндал. Р. 3) кьисас яз гатун хъувун. За адаз кьвед хъивегьна. Р. 4) рах., зар., ни ички хъун. За ви рикIел чун, лежберар, кесибар, аламач жед лугьузвай, валлагь... Давай хъивегьин, ширтна... А. Гь. ТIварун стхаяр. Хъивегьзава гадайри, Юкъуз, йифизни. А. С. Гадаяр, иблис ва спирт. Чун хъивегьиз фида куьгьне духандиз... И. Гь. Гьар сад амаз. Иванован ва Жигунов лугьудай рабочийрин хъивегьунал гзаф рикI алай. К., 1988, 11 XII. Агьмедани, гьар хъивегьайла, "тIиримар" язава. М. Б. «Жигули». Синоним: хъун (ички)

ХЪИЙИДА, ХЬИЙИДАЧ хъувун куьмекчи глаголдин инкарвилин суалдин форма. Кил ХЪУВУН.

ХЪИЙИЗ, ХЪИЙИЗВА, ХЪИЙИМИР хъувун глаголдин формаяр. Кил. ХЪУВУН.

ХЪИКЬИФ сущ., -да, -да; гз. - -ар, -фри, -фра таза вергерин пешер апудна тандин кьалариз кьел вегьена кьве гъилелди капал тIуш гана недай затI. Къвезва са-сад суфрадал" НекIедин яйма, Мурабаяр гьар жуьре, Пешерин дулма. Хъчарикай афарар! ЦIразва ленгер. Имни чIиргъин, давугъа, Хъикьифар-вергер. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Сада хъикьиф гьазуриз Таза вергер кIватIзава. И. Гь. Шарвили.

ХЪИЛЕР хъел гафунин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХЪЕЛ.

ХЪИЛЕЛДИ нар. хъел кваз. Кефияр дуьз техжедай кьван чкадал чIур хьанвай шоферди са ведредавай яд гъана хъилелди радиаторда цаз башламишна. Гь. М. Им къван, имни терез. Синоним: ажугъдалди. Антоним: хвешивилелди, шаддиз.

ХЪИЛЕР хъел сушествительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХЪЕЛ.

ХЪИЛЕРУН гл., ни наразивилин гьиссер хьана рахун тавун. Дустари чаз мехъерзава, Ни ятIани хъилерзава, За шадвиляй кьуьлерзава Кьве вилни вал алаз, яр. А. С. Ашукь хьанва. зун.

ХЪИЛЯЙ¹ хъел существительнидин къакъатунин 1 падеждин форма. Кил. ХЪЕЛ.

ХЪИЛЯЙ² нар. садакай авай наразивилиз жаваб яз. -Куьн жуваз хийир къвезвай тIекве пек твазвайбурукай я, - лугьуз ада зи чинар капа. ТахьайтIа, куьне зи хъиляй ийизвайди яни? А. М. Мурк ракъики цIурурда.

ХЪИНЕЗМАЧ тIуьн глаголдин форма. Кил. ТIУЬН.

ХЪИПЕДИ, ХЪИПЕР къиб существительнидин формаяр. Кил. КЪИБ¹

ХЪИПЕДИ, ХЪИПЕР къиб существительнидин формаяр. Кил. КЪИБ² .

ХЪИПИ прил. дигмиш хьанвай машмашдин рангунин. Таму-тара хъипи пешер авадарзавай. З. Э. КУТВ-диз фена. Хъипи читинин булушкадин гьяркьу хел къакъажна, Зелфиди гъил це твазвай, булах галай патахъ са гьихьтин ятIани къаралту малум хьана. А. А. Умуд. Хъипи машмаш хьиз я тини. Фан рангни я яру хини. С. С. ГьажикIа.

* хъипи авун гл., ни-куь вуч хъипи рангуниз гъун. Аялри лацу цал хъипи ийизва. Р.

* хъипи машмаш хьтин прил. лап хъипи.

* хъипи хьун гл., вуж-вуч 1) хъипи рангуниз атун.... са тIимил вахтар адалай вилик къацу хьана тарарал атIласди хьиз нур гузвай пешер гила хъипи хьана кIвахьзавай. А. Ф. Бубадин веси. Хважамжам хьиз куда рагар: Гагъ хъипи, гагь вили жеда. Какахьда ал, туракъ рангар, Гагь шуьтруь, гагь аби жеда. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. За хцел дафтардин хъипи хьанвай чар яргъи авуна. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) вуж кичIевилин гьиссери кьун. Дустагъдай хтанвай зи къунши, милицадин тIвар кьурла, хъипи жедай. Р.

ХЪИПиВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хъипи тир гьал. Фекьи малла МегьамедЭфендиди... куьлуь, хъипивал алай чIулав вилер Дадашал туькIуьрна... А. Ф. Бубадин веси.

ХЪИПРЕ къиб существительнидин актив падеждин форма. Кил. КЪИБ.

ХЪИПРЕПI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чиле цанвай хъчариз, емишриз зиян гудай гьашарат. Фена им гьуьлуьн кьерез... Кьуна гъапал гъуьлуьн хъипIрепIар. Р. Гь. Лацу цавун кIаник. 2) це яшамиш жедай, бязи халкьари недай гьайван. Синонимар: пахлахан, цинцих. 3) юкьван тар квачир бязи гьайванрин (мес. шуькьуьнтрин) винел жедай кIеви кIарабдин къабух.

ХЪИРЕ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра какадин, кIерецдин винел патал жедай кьелечI ва кIеви пай. Сефербегаз абуру «туьлек авур кац», ада вичин чуруяр, спелар мукIратIдалди кьуниз, кьилни твана какадин хъире хьиз авуниз ва вичин яцIу ягълуди кьунавай кIурт гадаруниз килигна лугьузавайди тир А. Ф. Газет. КицIи сараривди кIерец хана, хъиреяр гадриз хехвер жакьвадайла, Магъсуд гьейран хьана амукьдай. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ХЪИРТИШ нугъ., сущ. дамар.

ХЪИТКЪИТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра хуш къведай квал.

* хъиткъитI(ар) кутун гл., ни-куь ник-квек хуш къведай квал кутун. Фекьиди йифди къатадиз хьана. Чидач, ам бажгъан хъукъвайди тирвиляй ятIа, я туш, чIутари адак хъиткъитIар кутазвайтIа. З. Э. КУТВ-диз фена. Анжах гьа муркIари чпи къурнавай таза шагьварди нерин хилерик хъиткъитIар кутазвай, япарин кьилер ифирзавай. Гь. М. Им къван, имни терез.

ХЪИТКЬЕР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сагъ затIунай ам хана хьайи ва я сад-садав агуднавай затIар игис хьанвай чкада амай ара. Кьве раган хъиткьердай аватай ракъинин сифте нур мухан никIел алукьна А. А. Умуд.... куьче вилив хуьз акъвазнавай Мурсалован гадади, чинеба, хъиткьердал кIуф эцигна. А. И. Самур.

* хъиткьер авун гл., ни сагъ затIунай ам хана ва я сад-садав агуднавай затIар игис хьанвай чкада ара жедай гьалдиз гъун.

ХЪИТКЬИН: * хъиткьин хьун гл., вуч вичин къенепатан къуватдалди масадбуруз эиян жедайвал кIус-кIус хьун. Ингье бомба. Пачагьдин лап кIвачерик Аватнава. Гьайиф хъиткьин хьанач ам. Хъиткьин тахьай бомбадин сес вишерив Агакьна... А. С. Вилик жерге.

ХЪИТКЬиНАРУН каузатив, гл„ ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир масадбуруз эиян жедайвал кIус-кIус авун. Цаву чархар хъиткьинардай ванер ийизвай. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Мад вучда кьван, кIанивили къванни хъиткьинарда лугьуда. З. Э. КУТВ-диз фена.

* хъиткьинардай шей сущ. са вуч ятIани къайдадикай хъиткьинаруналди хкудун патал махсусдаказ гьазурнавай яракь тир затI. Тахминан тушир делилралди, хъиткьинардай шей 3. Арухов яшамиш жезвай кIвалерин подвалда эцигнавай. Хъиткьинардай шей кардик кутунин нетижада пуд лагьай мертебадив агакьдалди гурар чкIана. ЛГ, 2005, 26. V.

ХЪИТКЬИНУН гл„ вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир 1) масадбуруз эиян жедайвал кIус-кIус хьун. Цавай гьужумар авуниз акси вири серенжемарни абуру кьабулнавай. И кардикай сихдиз хъиткьинзавай зенитный тупарин гуьллейрини шагьидвалзавай. ЛГ, 2004, 26. VII. 2) куьч., вуж-вуч гзаф кIевиз ванер акъудун, гьараюн. КицI гьар сеферда, вичел ккIал атайла, хъиткьинзавай, амма кIваляй экъечIдай кас авачир. М. Б. Шапка. * рикI хъиткьинун.

ХЪИТРЕПI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра кIеви затIунилай алатдай ва я алуддай куьлуь кIус. Гъилевай, вични гъавурдик кваз устадвилелди кьунвай алмасди чуьнгуьрдин симерин ванциз ухшар сесер акъудзава. И ванер гуьзгуьяр атIузмай кьван гагъда хъитрепI алатун, фер атун, я тахьайтIа хун -ихьтин дуьшуьшар адавай жезвач. ЛГ, 2004, 15. VII.

ХЪИЦИКЬ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хипен, гьерен хам. Кьве хъицикь тваз са бапIахда, Куьн кар ала квел, фекьияр. С. С. Фекьийриз. Инсанар тарифди, цагъ ягъай хъицикьар хьиз, табагъ ийида. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ХЪИЦиКЬДИН прил. хъицикьдикай цванвай. Адал (Е. Эминал. - А. Г.) кIукI шуькIуь къармукь хъицикьдин бапIах жедай. Н. А. Етим Эмин. Вагьуф бубади адетдин валчагъ, хъуьтIуьз хъицикьдин кIурт алукIдай. М. Вагьабов. Вагъуф-буба.

ХЪИЧИН гл., вуч; -еда, -ена; -ез, -езва; -ич, -ен, -ирай, -имир; хъичин тавун, хъичин тахвун, хъичин хъийимир 1) жими затI (яд, нек, иви) стIалар яз гадар хьун. Сивяй иви хъичена, лацу свах акъатна, чилел аватна, квахьна. 3Э. Муьгьуьббатдин цIелхем. Суриядин кьецIил хурариз ивияр хъичена, гапурдилай ивидин пар къарагъна. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) куьч. гьар патахъ чукIун (нур, экв). Къени ам лап фад, Шалбуз дагъдин къуьнерихъай лаз-яр дагълариз, гуьлчименриз хъичин тавунмаз, инал атанвай. Ж. Байрамалиев. КIарасдин тIурар.

ХЪИЧИРУН гл., каузатив, ни вуч; -да, -на; -из, -зва; -ич, -ин, -рай, -имир; хъичир тавун, хъичир тахвун, хъичир хъийимир 1) жими затI (яд, нек) стIалар яз ягъун. Бубади, чилел алукьайла, фекьидин кьилелай алатай бапIах къачуна, чутхвардик кутуна, цяй ацIурна, гъана адан чиниз хъичирна. Къайи ци, фекьи вич вичел хкана. Б. Гь. Заз эвера. Абуру, гуя нубатар ийизвайди хьиз, цик тIуб кутаз, ахпа сада-садан чиниз стIалар хъичириз башламишна. З. Э. Булахдал. 2) куьч. гьар патахъ чукIун (нур, экв). Цав, чуьхвей гуьзгуь хьиз, михьи тир. Дагъларин лацу кукIушриз ракъини вичин нурар хъичирнавай. А. М. Лежбердикайни пуд стхадикай.

ХЪИЯ авун глаголдин буйругъдин форма. Кил. АВУН.

ХЪИЯГЪУН гл., ни; -да, -на; -гъиз, -гъзава; -гъ||гьа, -гъин, -гърай, -гъмир 1) акъатнавай затI акIур хъувун ва я хтун. Зун Бакудиз физва, мирес. Жуван сарарни хъияда, кIвалахни жагъурда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. 2) тайин са чкада эцигун, секинарун (улакь, гьайван(ар). Машин, виридан куьмекдалди гараж эцигдалди, езнедин гьаятдиз хъиягъдайвал хьана. М. Б. «Жигули». 3) винел патал алкIур хъувун. Шикилдилайни жеда зун секин, КъазунайтIа ви булушкадин хел, Хьурай зун аниз хъиягъдай сатин... М. Б. Зун квел шад я. * кIулаз ягьун (хъиягъун), еб ягъун (хъиягъун).

ХЪЛАГЬУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -0, -ин, -рай, -мир 1) лугьун глаголдин гьеракат тикрар жезвайди къалурзавай форма. Кил. ЛУГЬУН. 2) лагьайдал алава хъувун. - Сагърай, брат! - хълагьна, машин элкъуьрна, улакьрин гьерекат квай чIехи куьче галайвал машин гьална. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

ХЪЛУН лугьун глаголдин гьеракат тикрар жезвайди къалурдай, рахунра гьалтдай форма. Кил. ЛУГЬУН.

ХЪСАН¹ араб, прил бегенмиш жедай ери авай, лишанар квай, нетижаяр авай. "Пуд паб гъунугъ хъсан кар я лагьайтIа, Течир гъейри кесибдиз хабар жеди. Е. Э. ТIварун стхадиз. Ният уна вун базардиз фейила, Хъсан затI хьуй, - а къиметар гайила... Е. Э. Къавумдиз. Хъсан яшайиш, уьмуьр патал женг чIугуна кIанзавайди адаз хъсандиз чидай. Ж. Гь. Руьгьдин, рикIерин къелечи.

* хъсан рехъ [сят] хьуй (хьурай)! межд. яргъал рекьиз физвайдаз лугьудай алхишдин гафар. - Квез хъсан сят хьуй! - лагьана ада гъилибанар рекье хутуна. А. И. Самур. Буба хцин сурал физвайди я лагьайла, абуру пашман яз разивилин кьилер эляна: «Ваз хъсан рехъ хьуй», -лагьана. Н. М. Буба.

* хъсан хьун гл., вуж-вуч ) бегенмиш жедай ери, лишанар, нетижаяр хьун. Белки, хъсан хьайитIа кьисмет, къадар... Вакай жеда чандиз дарман, Серминаз. Е. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет Фу тIуьна чарни кIелай Къазимегьамедан гьал акваз-акваз хъсан хьана. А. И. Самур. 2) азарлудан гьал сагъ жез башламишун, сагъ хьун. Гьатнава кьве вил азарда, Хъсан тежез зун бизарда. Е. Э. Лугьуз.

ХЪСАН² нар. бегенмиш жедай ери аваз, лишанар кваз, нетижаяр аваз. Хъсан за вун чир ийидай, Белки, заз вун акунайтIа. Е. Э. Гъазанфераз. Девлетлу касдиз гзаф рикI алай семен балкIан авай. И балкIан хъсан хуьн Кьиличал тапшурмишна.. А. И. Къиргъин. Къазимегъамедаз и крар вири хъсан чизвай. А. И. Самур. Синонимар: хъсандаказ, хъсандиз, хъсанз.

* хъсан акун гл., низ вуч меслят акун. Агъмедаз вичин дуст, эгер ам яргъарай рахаз эгечIнаватIа, мад акъваз техйидайди чизвай, гьавиляй адаз кисна акъвазун хъсан акуна. А. Къ.

ХЪСАНАРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хъсанар авун, хъсанар тавун, хъсанар тахвун, хъсанар хъийимир хъсан лишандиз, гьалдиз гъун. Произведениедин чIал хъсанарунин карда И. В. Сталинан «Марксизмда чIалан илимдин месэлайриз талукь яз» тIвар алай произведение лап хци ва лап кьудратлу яракь я. А. С. Жегьил. шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай. МефтIедин ивидин гьерекат хъсанарун патал гъилер кьуьнтел кьван 10 декьикьада чими це твада. ЛГ, 2003, 7. VIII.

ХЪСАНБУР¹ прил.,; гзафв. кь. дишегьли вич хъуьрезва,... ада хълагьзава: - Абур хъсанбур я гъа-а... Абур муьтуьгъбур я гъа-а... Абур ведишбур я гьа-а... А. Исм. Эхиримжи къув. [Къули]. Ви хесетар гзаф хъсанбур я, тахьайтIа.... Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синонимар: иербур, вижевайбур. Антонимар: нагьакьанбур, писбур.

ХЪСАНБУР² хъсанбур прилагательнидикай хьанвай существительное. Кил. ХЪСАНДИ.

ХЪСАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера масадан гьал, гуьгьуьл хъсан патахъ дегишардай гьерекат, кар. Хъсанвилиз писвал ийидай къелбикъараяр и дуьньядал герек туш, лагьана, ада абур къведни кьена. Ф. Ирид юкI алай пагьливан Магьамад. Вучда вакай; дуьнья, гьей... Герек туш ви хъсанвал... Е. Э. Дуьньядиз. Гъич са чIавуз квахьдайди туш хъсанвал. Е. Э. Дуванбегдиз. - Вири и хъсанвилерин эвез завай ваз къенлай кьулухъ виш йисузни хгуз жедач. З. Э. Муькъвел гелер. Вичиз хъсанвал такунвай инсандивай хъсанвал гьатдач. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Хъсанвилер чи инсанрин вири санлай яд хьанани? Х. Х. Зун куьчедал... За чан гузва и дуьньядал хъсанвал Са кIус кьванни артухарун паталди. М. Б. Зун инсан я... Хъсанвал чи инсанвилин терез я, Хъсандан чин чими рагъ хьиз хъуьрез я. М. М. Кьуна. Гуьнуькъара дуьнья! Ви югъ, ви йиф - вири сад хьанани, Хъсанвилер чи инсанрин вири санлай яд хьанани? М. Ж. Жанавурдин къув язава... Баку, Баку, рикIелай гьич алуддач Зун паталди авур хъсанвилер на? З. Р. Диде шегьер. Махсудан инсанвал, хъсанвал, дуьзвал, гьуьрметлувал, хуьре вирида аннамишнавай. З. Э Муькъвел гелер. Антоним: писвал.

* хъсанвал авун гл., ни, низ хъсан гьал арадиз гъидай кар авун. - Заз вун зи буба кьван кIан я. Зи буба кьейидалай кьулухъ вуна заз авур кьван хъсанвилер зи рикIелай фидач. З. Э. Муькъвел гелер. Синоним: хъсанвалун.

* хъсанвал гьуьлуьз вегьейтIани, {садрани] квахьдайди туш мисал 'хъсанвал садрани рикIелай фидайди туш' манадин мисал. Аллагь патал хьуй, ичIи гъилиз килиг, гьакI квахьдайди туш хъсанвал. Е. Э. Дуванбегдиз. Хиял мийир, менфятни авачиз, гьакI арадай квахьдайди туш хъсанвал. Е. Э. Дуванбегдиз. Бубади гайи несятар адан рикIелай фидачир. Рагьметлу бубади лугьудай, чан хва, гьар низ хьайитIани, жувалай алакьдай хъсанвал ая. Хъсанвал, чан бала, гьуьлуьз вегьейтIани, квахьдач. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХЪСАНВАЛУН гл., ни низ; -да, -на; -а, -ин, -рай, -мир; хъсанвач авун, хъсанвал тавун, хъсанвал тахвун, хъсанвал хъийимир хъсан гьал арадиз гъидай амал(ар) гъун. Хъсанвализ алахъ гъвечIи-чIехидаз, Вун багьа яз амукьдайвал гъвечIи-чIехидаз. О. Гьуьсейнов. Уьмуьрдин рехъ. Синоним: хъсанвал авун.

ХЪСАНВИЛЕЛДИ нар. хъсанвал хас яз. Синонимар: хъсандаказ, хъсандиз, хъсанз. вижевайдиз, вижевайдаказ, иердиз. иердаказ. Антонимар: пис, цисдаказ, писдиз.

ХЪСАНДА || ХЪСАНЗАВА гьал. хъсан тир гьалда ава. - Ви кефияр хьсанзавани? - Пис туш, чан руш. Ви Мурсал халу пенсиядиз экъечIнава. З. Гь. Ахварай авудай аваз. Пемпеша кьатIузва: иесидиз анал хъсанзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. - Куьн хвашкалди, я бала!. - жузуна Умуят халади. - Хъсанзавани? Пара кьадар сагърай, Аллагьдиз шуькуьр, къени-къе хъсанзава. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Жегьил багъдин гьални хъсанзава, вири къелемар фараш я. ЛГ, 2004, 26. III.

ХЪСАНДАКАЗ нар. хъсан тир тегьерда. За Азербайжандин машгьур академик Бекир Набиевахъ галаз хейлин суьгъбетар авуна. Ада лагьай гафар зи рикIелай алатдач; «Азербайжанвияр ва лезгияр виш йисаралди къуьн-къуьне аваз яшамиш хьанавай стха халкьар я. И стхавал чна гьар юкъуз хъсандаказ гьиссзава. М. М. Чи адетар чна хвена кIанда. [Амахан]. - Заз чирвал, чна папар хъсандаказ гъилик кутун хьайитIа, иер жедайди хьиз аквада заз. Гь. Гь. Колхоз. Худа! На захъ хъсандаказ яб акала. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Государственный Думадин депутат хьун патал зун хъсандаказ гьазур хьанвай. ЛГ, 2003, 4. XII. Синонимар: хъсандиз, хъсанз, хъсанвилелди, вижевайдиз, вижевайдаказ, иердиз, иердаказ. Антонимар: пис, писдаказ, писдиз.

ХЪСАНДИ¹ прил.,; текв. кь. хъсан ери авай. [Садикьбег]. Меслягьат лап хъсанди, дуьзди тирвиляй, геж тавуна кьилиз акъудна кIанда. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. Синоним: иерди, вижевайди. Антонимар: нагьакьанди, писди.

ХЪСАНДИ² сущ.; -да, -да; -бур, буру, -бура хъсан кас, затI, гьайван. Им писди я, им хъсанди лагьайла,... Чин ачухин Гъуцар мугьман атайла... Е. Э. Камаллу паб. Хъсандини писди чара тежезвай ксариз мад вуч лугьуда кьван? М. М. Чаз къагьриманар кIанда. Синоним: иерди, вижевайди. Антонимар: нагьакьанди, писди.

ХЪСАНДИЗ нар. хъсан тир гьалда. Малум я хьи, СтIал Сулейманаз азербайжан чIал хъсандиз чидай. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Гьар са касдиз вичин кар хъсандиз чир хьун герек тирди хьиз. маса кас и кардин гъавурдик кутаз чир хьунни лазим я. З. Э. КУТВ-диз фена. Садра школьникриз урус чIал хъсандиз чирун патал Надежда Михайловнади экскурсия тешкил авун кьетI авуна. А. А. Умуд. Синонимар: вижевайдаказ, вижевайдиз, иердаказ, иердиз, хъсанз, хъсандаказ. Антонимар: пис, писдаказ, писдиз.

ХЪСАН3 нар. хъсан гьал хас яз. Синонимар: хъсандиз, хъсандаказ, вижевайдиз, вижевайдаказ, иердиз, иердаказ. Антонимар: пис, писдаказ, писдиз.

* хъсанз акун [аваз хьун] гл., вуж-вуч хъсан тир гьал хас яз хьун. - Ваъ, ваъ, - хълагьна ада рикIивай. - Заз жув хъсанз аквазвач. А. Къ. Итимвилин ранг. Шаирдин гуьгьуьл кьун яз кьабулна, адан кефияр хъсанзавайла, за адаз «Жанавурдинни чакъалдин мах» хуралай кIелнай, - ам чаз мектебда лезги литературадик хрестоматиядай атайди тир. А. Эсетов. Шаирдин тарсар.

ХЪСАНЗАВА, ХЪСАНЗАВАЙ кил. ХЪСАНДА.

ХЪУВУН гл., ни вуч; -ийида, -увуна; -ийиз, -ийизва; -ия, -ийин, -увурай, -ийимр 1) авун глаголдин гьерекат тикрар хъхьайди къалурдай форма. Кил. АВУН. 2) эвела авай (хьайи) гьалдиз хкун. # гуьлуьт ~, машин ~, перем ~.

ХЪУКЪВАЙ прил 1) хъуьтуьл гьалдай кIеви гьалдиз акъатай. Зи кьур акъатнавай сиве авай мецикай хъукъвай шалам хьанвай. З. Э. Булахдал. Гьар чIавал са кIус хъукъвай фу, сурвилин ни галай нисидин гъвел, хатадай чилел аватна кьванни зазни гьат тавуна амукьзавачир. А. Исм. Эхиримжи къув. 2) цIал кIеви гьалдиз гьайи. Кьасабчи къуншиди вичин гададиз хъукъвай, ргай як гуз ксурдай. Б. С. Пилидикай...

ХЪУКЪВАЙБУР¹ прил.,; гзафв. кь. хъуьтуьл гьалдай кIеви гьалдиз акъатай. Картуфар ргайбурулай хъукьвайбур ширин жеда. Р.

ХЪУКЪВАЙБУР² сущ.; гзафв. кь. хъуьтуьл гьалдай кIеви гьалдиз акъатай затIар. - Кайиди хъукъвайдан патав къведа, - лугьудай мисалдин ван хьаначни?

ХЪУКЪВАЙДИ¹ прил.,; текв. кь. хъуьтуьл гьалдай кIеви гьалдиз акъатай. Чидач; ам бажгъан хъукъвайди тирвиляй ятIа, я туш, чIутари адак хъиткъитIар кутазвайтIа. Мад авай зи кьил акъатнач. З. Э. КУТВ-диз фена.

ХЪУКЪУН гл., вуч; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -угь, - ван, -урай, -вамир; хъукъун тавун, хъукъун тахвун, хъукъун хъийимир 1) хъуьтуьл гьалдай кIеви гьалдиз акъатун. Ли ракъиник эцигмир, - хъукъвада. Р. 2) цIун куьмекдалди ламувал хкудун. Къулан цIал як хъукъвана. Р.

ХЪУКЪУРУН гл., каузатив; -да, -на; -из, -зава; а, - ин, -рай, -мир; хъукъур тавун, хъукъур тахвун, хъукъур хъийимир хъуьтуьл гьалдай кIеви гьалдиз гъун. Хамхъукъурда - бармак цIурурда. Р.

ХЪУКЬАВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Хъукьар тIвар алай хуьряй тирди.

ХЪУКЬАР кьукь существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. КЬУКЬ.

ХЪУКЬРА кьукь существительнидин теквилин кьадардин актив падеждин форма. Кил. КЬУКЬ.

ХЪУКЬУКЬ хьукьун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ХЪУКЬУН.

ХЪУКЬУН гл., вуж; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -укь, -кьван, -урай, -вамир шел акъвазарун. Фекьиди йифди къатадиз хьана. Чидач, ам бажгъан хъукъвайди тирвиляй ятIа, я туш, чIутари адак хъиткъитIар кутазвайтIа. З. Э. КУТВ-диз фена. - Аялдин шел гьинал кьван я - Зун гьасятда хъукьванай. М. Б. Чавуш.

ХЪУКЬУРУН гл., каузатив, вуж; -да, -на; -из, - зава; -ур( а), рай, -мир са касди масадан шел акъвазарун. Сифте шезвай аял хъукьура, ахпа кIвалахдив эгечI. Р.

ХЪУЛ сущ.; -ди. -да гьайванрин (кицIин) хамунин азар.

* хъул акатун гл., ник бедендин хам квадай азар акатун: Зугьрабахуьруьн хперик хъул акатна, начагъ хьана... Желилан хперни гьа хперик квай. Адан хперик хъул квачир. Шейх Желил буба.

ХЪУЛАШ $, в., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра яцIу жендек авай, ягьсуз дишегьли.

ХЪУЛГЬУДАЙ нугъ. лугьун глаголдин гьерекат тикрар жезвайди къалурзавай форма. Кил. ЛУГЬУН.

ХъУН гл.; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -ухъ, -урай, -ван, -вамир; хьун тавун, хьун тахвун, хъван хъийимир 1) ни-куь жими затI (яд, шурпа, нек ва мсб) туьтуьнай къенез ракъурун. Неъ ципицI, хъухъ чехир, мугьмандиз ина Акъудна рикIни гун лезги адет я. И. Ш. Кьудар. Аваз хьурай кварар кIвалера, кIандайда яд хъурай. С. К. Квар. -2) ни ички къенез ракъурун, ички ишлемишун. Герек хъвадайла - хъван! Недайла - нен! КIвалахдайла... Б. Гь, ТIварун стха. Мубаракиз къвезва кIвализ За саламни гун тавурбур. Чуьхуьх! -лугьуз алахънава Уьмуьрда гьич хъун тавурбур. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. - И зегьримарни ваз за хъван тийизмайди чида, - ада вилералди суфрадал алай чехир авай бутылка къалурна. К. К. Шаирди лагьанай. - Гьахъ лагьайтIа за хъвана кIанзавайди туш. Хъвана лагьана закай масадаз зиянни хьайиди туш. Тахъванани чара авач: и дуьньяда тахъвайтIа, агъа Дуьньяда ам гудай кас жедайди туш. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Синоним: хъивегьун.

* хъваз гьатун гл., вуж ички гзаф рикI алаз ишлемишун.

* хъвайидн кьилиз акъатун гл., нин гзаф хъвана жувавай жув хуьз тахьун. Са кьадар вахт алатна, хъвайиди кьилиз акъатна будала хьайи гадаяр пацариз акъатна, вучиз ятIани. Къ. Къ. КIири Буба.

ХъУНАР рах., сущ.: -ри. ~ра ички гзаф ишлемишай мярекат. Хъунар къадагъа авунвай вахтар тир, чинеба кIваляй эрекьар гузвайдини виридаз чизвай, Нуралидиз лагьайтIа, Махачкъаладай атай мугьманрин вилик эцигдай кьве шуьше ганачир. М. Б. ЦIийи мискIин.

* хьунар авун гл., ни ички гзаф ишлемишай мярекатдин иштаракчивал авун. За са гаф~чIал лагьайтIа, зун гъуьлуь гатадай. Чпи муькуь кIвале тIуьнар-хъунар ийидай. З. Э. Кек галкIизва. - ГьикI вуч кIанзава? Куьне сагъ са ишикI ацIай хъунар авурла, чун килигиз ацукьдани? А. Исм. Алукьдай ахвар.

ХъУНЧ сущ.; -ар, ~ари чилелай кьакьанвилихъ хкаж хьанвай чка. Дагълар арада хьунч хьиз бине хьана, лал ахвара къатканвай куьгъне хуьр. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Цвекрен хъунчни, хузран мугни чикIизваз Такваз, яргъа уьлкведивай барбатI тир, Я зун, я зав, я сад садав кикIизмач... А. Исм. Вад йисан сиягьат.

ХЪУРКЪАР хъурхь существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХЪУРХЪ.

ХЪУРКЪУНИ хъурхъ существительнидин актив падеждин форма. Кил. ХЪУРХЪ.

ХЪУРТ сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара кIвалин, цурин чиркинар кIватIдай чка. Лукьманахъ пенкерар ништа шумуд хьанатIа. Куьгъне ва кьацIай пек хъуртак фидайвал, эхир ам са куфтIадал гьалтна. З. Э. Зулун пеш. - Эгер абурук [маларик. - А. Г.] шак авунвай азар акатнаваз хьайитIа, маса чара амайди туш, вири тергна, хъурта тун чарасуз я. М. В. Гьарасатдин майдандал. * зирзибилдин хъурт.

ХЪУРТАМИШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра махарик квай, сурай экъечIиз инсанрин иви хъвадай мейит. Вахт кьуртамиш хьана залум. А. Ал. Къула жив.

ХЪУРТI: * хъуртI авун нугъ., гл., ни кутуг тавур гьалдиз гъун. Бес Авадан кьуьзуь ва кесиб кас я лагьана, адан ажал инсафсузрив, мердимазаррив хъурт ийиз тадани? А. А. Пад хьайи рагъ.

ХЪУРХЪ сущ.; -къуни, -кьуна; -ар, -къари, -къара 1) асунар ийидай хамунин кIус. Цаварни, хъурхъ алтаддай хьиз, кьалу экуьнив гьакI рагъуларнава. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) цIипинин сив кIевдай хъицикьдин кIус. Пуд лагьай сеферда чIехидан гъиле вичин гъуд кьван авай са цIиб гьатна. Ада къаб алцумзавай тегьерда кьвед-пудра агъуз-виниз авуна. Ахпа, хъурхъ галудна, матIари тIурар алай мегъуьн чка хьиз къалурзавай зурба нерихъ чIугуна: - Уь-уьф!. Ни къвезва... - Куьн ни къвезва? Б. Гь. Заз эвера. Ада уьзягъвилелди акъудна цIиб, "Ингье чи тухумдин рикI алай къафун", - лагьана, юлдашрин вилик эцигна. Хъурхъ алудайла, иеси вични тIимил мягьтел хьанвачир. А. Э. Шур. * чинал хъурхъ акьалжун.

ХЪУРХЪУШ сущ.; -ди. -да; -ар, -ри, -ра къазуннавай, чиркин партал. Кьилел чIар фенвай кьеркьешар, тандал хъуркъушар алай аялар, къарникъузар хьиз, аквазвай. З. Э. Муькъвел гелер.

ХЪУРЦ сущ.; -ди. -да; -ар, -ари, -ара балкIан катунин тегьер. БалкIан чкадилай хъурцада гьатна, хуьруьз хъфена. Б. Гь. Заз эвера.

* хъурц акъатун рах., гл., низ дердийра къекъуьникди гзаф галатун.

ХЪУТКЬУН * хъуткьун хьун гл., вуж гадар хьун. Инал сифте яз директор учителдин чиниз килигна ва садлагьана ам кьулухъди хъуткьун хьана. А. А. Умуд.

ХЪУТКЬУНАРУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; хъуткьунар авун, хъуткьунар тавун, хъуткьунар тахвун, хъуткьунар хъийимир са вуч ятIани зарбдаказ жувалди ялун. Цавдара гагь-гагь кIвачер хъуткьунарзавай, ахпа мад кис хъижезвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Гьажимурада, далудиз каф акъатдади, кьуьл авуна, вичи гардандиз еб вегьена хъуткьунарайла, еб атIаналда. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ХЪУТКЪУНУН гл., вуж; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай,. -мир; хъуткьун тавун, хъуткьун тахвун, хъуткьун хъийимир беден фад-фад хкаж жез акъваз хъийидай гьалда хьун. Велимет хъуткъунзава. Ни гьина рак ачухайтIани Велимет хъуткъунзава, адан рикIик теспача акатзава. М. В, Гьарасатдин майдандал. Хъуткъунна инихъ-анихъ килигай гададиз тепедилайгъуз чукур хъийизвай кьве кал акуна. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: зурзун.

ХЪУТУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра бедендал жедай квал квай гъвечIи хирер хьтин азар. Ругуд аялни хъутурри кьуртIани, аникай хабар кьадай фикирни касдихъ авачир. З. Э. Муькъвел гелер. А вахтунда аялар цIаяр атунин, хъутурар, гачалар, нитIер... акатунин азаррикди начагъ жедай. Ж. Гь. Аня дидедин мурад.

* хъутур(ар) акатун гл. ник-квек бедендал квал квай гъвечIи хирер акъатун.

* хъутур(ар) кваз хьун гл., ник-квек бедендал квал квай гъвечIи хирер кваз хьун. Сагъираз гьарай гана: «Хам чакъалдинди я, чакъалдин! Вични хъутур квай! У. Къемберов. Сел.

ХЪУТIАЛ сущ.; -ди, -да: -ар, -ри, -ра гуьне. Къвез акуна вун заз, рушар хъфейла, Са патахъай хъутIал хуьряй, эй, гуьзел. Е. Э. Эй, гуьзел. - Ваз кIан хьайитIа, ибур кеф чIугвадай чкаяр я гьа, Чигали, лагьана нехирбанди вичин цийи юлдашдиз, шим квай хъутIалар куьтягь хьана, михьиз векьни цуьк тир сувал акъатайла. Б. Гь. Заз эвера.

ХЪУХЪ хъун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ХъУН

ХЪУЦIУР сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра малдин ва я лапагдин цIурурнавай пи кIеви хьайила (ягълу хьиз) ишлемишдай затI. Мухан гъуьруькай качIкачI хапIа авуна. Са кIус хъуцIурни кутуна аялриз гана. З. Э. Муькъвел гелер. Са шей къуншийри Дуьравай тIалабдай: амни цIегьрен хъуцIур тир. Гь. Къ. Четин бахт. Синонимар: макь, пи.

ХЪУЧ¹ нугъ., сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара инсан къециз фин патал раснавай чка. Синонимар: гьажетхана, захутI, туалет.

ХЪУЧ² нугъ., сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара кIарасар кайила, амукьдай затI. НикIиз хъуч тухвана. Р. Синоним: руьхъ.

ХЪУЧКЪУР кил. КЪУЖГЪУР.

ХЪУЬКЪВе хъвехъ существительнидин теквилин кьадардин формадин чкадин I падеждин форма. Кил. ХЪВЕХЪ.

ХЪУЬКЪВЕР хъвехъ существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХЪВЕХЪ.

ХЪУЬКЪУЬМ сущ; -ди, -да, -ар, -ри, -ра рапунихъ гъал акалун патал жедай тIвек авай чка. Хъукъуьмдай девеяр гьалдайбурни авайди я. Р.

ХЪУЬЛУЬВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Хъуьлер тIвар алай хуьряй тирди.

ХЪУЬРЕДАЙБУР прил.,; гзафв. кь. шадвилин гьиссерикди хъвер ийидайбур. Чи гадаяр хъуьредайбур тушир. Р.

ХЪУЬРЕДАЙБУР² сущ., гзафв. кь.; -у, -а 1) шадвилин гьиссерикди хъвер ийидай ксар. Авай къайдадиз акси хьайидал хъуьредайбур гзаф жеда. Р. 2) куьч. ягьанатдин ва маса чIуру гьиссер къалуруналди хъвер ийидайбур. Нече шумуд такIанбур а вахтунда Хъуьредайбур вални сад агъзур жеди. Е. Э. Гьая тийижир паб.

ХЪУЬРЕДАЙДИ¹ прил. шадвилин гьиссерикди хъвер ийидайди. Зи дуст гьамиша хъуьредайди тир. Р.

ХЪУЬРЕДАЙДИ² сущ.; -а, -а шадвилин гьиссерикди хъвер ийидайди. Фад хъуьредайди фад шехьни ийида. Р.

ХЪУЬРУЬН¹ гл., вуж нел-квел; -еда, -ена; -ез, -зава; -уьхъ, -ен, -уьрай, -емир; хъуьруьн тавун, хъуьруьн тахвун, хъуьруьн хъийимир 1) гьиссерин шадвал ва я ягьанат къалурун яз, чиниз, вилериз ва пIузарриз махсус кIалуб гун.. Экуьн кьиляй экъечIда вун, рагъ хьтин, Хъуьрез къвазда ви лацу чин, агъ хьтин. Е. Э. Гьалимат. РикI ваз аквач, - винелай ваз хъуьреди. Е. Э. Бахтсузвал. Амма, зи хва, чир хьухь, хъуьруьн Тар туш гьарнихъ чкIиз фидай. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Йифен далдадик Хъуьрезва са кас ЧIугун тавур гьич Бубадихь яс. А. С. Светлана. 2) куьч., нел-квел ягьанатдин ва маса чIуру гьиссер къалуруналди хъвер авун. Гьатта сатирадин шииррани иширди намуслу зегъметдин тарифзава, намуссуз зегъметдин эхир-пехир жедайди лугьузва, саймаз гьалда чIугвазвай зегьметдал ам хъуьрезва. А. Гьажимурадов. Зегьметдин ашукь. - Гъукуматни, бакьа хьиз, хъуьрез, рахшандар ийиз, инсанар виляй такваз ава, - квез шабашар гуда лугьуз, тагуз, - Гьажидини зарафатзачачир. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIел алачир командировка.

* хъуьрез-хъуьрез нар. масадбур гьевеслу ийиз. Шаирдин Ван хьайиди я, поэма кIелнач, - жаваб Гана руша, хъуьрез-хъуьрез. А. Къ. мал цаваравай савдагар ва я рикIел алачир командировка.

ХЪУЬРУЬН² сущ.; -и, -а; -ар, ~ри, -ра шадвилин гьиссерикди авур хъвер.

* хъуьруьн авун гл. ни хъвер авун. - Гьегье гье, - чардахдиз вил яна, ялтах хъуьруьн авуна Агъарзади. А. Исм. Алукьдай ахвар. Синоним: хъуьруьн.

* хъуьруьн акатун гл., ник шадвилин гьиссери хъвер ийидай гьалдиз гъун. Туьквенчи туруна гьатнавайди акур Гьажирамазанакни хъуьруьн акатна. А. И. Самур. Синоним: хъвер акатун.

ХЪУЬРУЬНАРУН гл., ни нел-квел; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, тмир; хъуьруьнар авун, хъуьруьнар тавун, хъуьруьнар тахвун, хъуьруьнар хъийимир 1) ни хъверер авун.... жегьилри яваш-яваш чпиз хъуьруьнарзавай. А. Ф. Газет. Кудай ашкъидин ялавди Керем хьиз алугарзавай дустунал вучиз хъуьруьнардайди я? - лугьуз хкIур кьасариз хъуьруьнарзавай дустар таз тадиз кIвализ чукур хъийидай. А. И. Самур. 2) куьч., ни никай ягьанатарун. Мебелни чуьнуьхна, хъуьруьнарни закай авунва гьа! Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

ХЪУЬРУЬРУН гл.; -на, -да; -из, -зава; -уьхъ,-ен, -мир, -рай 1) ни вуж нел-квел шадвилин гьиссерикди хъвер гъун.. 2) куьч., нел-квел ягьанатдин ва маса чIуру гьиссер къалуруналди хъвер ийиз тун. Ийиз на заз ихьтин силис? Хъел кутамир вуна зак пис Хъуьруьрмир чал къуни-къунши. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. - Зун кимел акъвазнавайла, са шуькIуь тIвал вугана ада зав. "Идакай за вучзава?" -жузурла, -"Фена вацIай кIизрияр яхъ жуваз" -лагьана. Ада зал вири хъуьруьрна. М. Б. За бананар недач.

ХЪУЬРУЬШ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са бязи набататрин, ничхиррин винел патал жедай герексуз кьелечI чар хьтин чкал, хам.... балугъдин винел алай хъуьруьшриз ухшар авай къумадин къатари, яни майкопдин къатари, къую эгъуьнун давамарунин мумкинвал арадай акъудда. Б. Гь. Вили вилер. Чаз кьведазни пахлаяр гьа хъуьруьшра амаз сала бегьем кьуруз хьанвайди чизвай. ЛГ, 2004, 17. II.

ХЪУЬТУЬЛ 1) векъивал авачир, регьятдиз кьвечIил жедай. Риза межлисдилай кьулухъ кIвализ хтана. ЦIару хаймадал кIвачер кучудна ацукьна, папа хъсан хъуьтуьл къуьлуьн фу, ниси, нек ва чай-шекер гъана вилик эцигна. А. Ф. Риза. 2) куьч. масадан хатур хан тийидай. Цуьквер хуш хъуьтуьл къилихринди тир. А. И. Самур.... векь къалинди ва хъуьтуьлди тир. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: юмшагъ. Антоним: хъукъвай.

* хъуьтуьл мез аваз хьун гл., низ хъуьтуьлдиз рахун. Вичихъни рикI тIар тийидай хъуьтуьл мез, дугъри къилих авай. А. А. Умуд.

ХЪУЬТУЬЛАР сущ.; - ри, -ра инсандин хъуьтуьл чкаяр.

* хуьтуьлрикай кьун гл., ни нин хуш къведай ихтилатар авун, яб гузвайди жуван фикирдал гъун. Нинехануман хъуьтуьлрикай кьун патал ада алатай вахтарикай рахунар авуна. З. Э. Йифен тIурфан. Синоним: далуяр [санжуяр, дамарар] кьун.

ХЪУЬТУЬЛАРУН гл.; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, - рай, -мир; хъуьтуьлар авун, хъуьтуьлар тавун, хъуьтуьлар тахвун, хъуьтуьлар хъийимир 1) ни вуч кIевиди хъуьтуьл тир гьалдиз гъун. Югъ хъсанди хьана, сенфиз гьуд гана, тIуш гана Рамазана хъуьтуьларай. далуни буш хьанвай, чехирдини кьилевай гум акъудна аниз ишигълу шадвал кужумнавай. Гь. М. Хаяр. 2) ни вуж; векъивилин фикирдал алайди секинарун. Таки хипер бередал хуькведалди майор Рамазанов абурухъ галаз рахана. Ада гьарнихъай вигъиз, мисалар гъиз, жегьилар хъуьтуьларна. З. Э. Кек галкIизва * фу хъуьтуьларун.

ХЪУЬТУЬЛВАЛ сущ.; -или, -илер, -илери, -илера хъуьтуьл тир гьал,

ХЪУЬТУЬЛВИЛЕЛДИ нар. яб гузвайдаз хуш жедай тегьерда. Жуьреба-жуьре ихтилатар ийиз-ийиз нубат калел гъана ва хъуьтуьлвилелди хьиз лагьана: - На кал маса гузва лугьуз ван хьанай заз, къунши, ам дуьз яни? А. Ф. Бубадин веси. - Алпан бег! - хъуьтуьлвилелди рахана Рамазан, - адан тахсир вуч я? С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синонимар: хъуьтуьлдаказ, хъуьтуьлдиз.

ХЪУЬТУЬЛДАКАЗ нар. 1) хъуьтуьл лишан хас яз Рушан назик, чими пIузарар акурла, гададиз акI хьанай хьи, гуя абуралай алахьзавай михьи нефес, чими хъвер, атирлу кьезил шавгьар хьиз хъуьтуьлдаказ вичин бедендик акахьзава. Ам хушбахтлу я. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) куьч. яб гузвайдаз хуш жедай тегьерда. - Ваз лагьайвал ая ман,- тIалабна шаирди. - гьа исятда, чан итим, -хъуьтуьлдаказ лагьана, Туьквезбан тадиз кIваляй экъечIна. Гь. Къ. Дили дуьньядин чирагъ. Синонимар: хъуьтуьлвилелди, хъуьтуьлдиз. Антоним: векъидаказ.

ХЪУЬТУЬЛДИЗ нар. яб гузвайдаз хуш жедай тегьерда. - Бейкеф жемир, Мурсал халу, хъуьтуьлдиз гаф атIана секретарди. - За ваз пенсиядиз алад лугьузвач. Анжах... З. Гь. Ахварай авудай аваз. Синонимар: хъуьтуьлвилелди, хъуьтуьлдаказ. Антоним: векъидаказ.

ХЪУЬТIУЬ, ХЪУЬТIУЬН кьуьд существительнидин иадежрин формаяр. Кил. КЬУЬД.

ХЪУЬТХУЬЗ¹ кьуьд существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. КЬУЬД.

ХЪУЬТIУЬ3² нар. кьуьд тир вахтунда. ХъуьтIуьз тади гана хупI ваз аязди... Е. Э. Билбил. ХъуьтIуьз Риза члада гьахьай кIизри хьиз кIваляй экъечI хъийидачир. А. Ф. Риза.

ХъУЬТIУЬКАР сущ., анжах гзафв. кь.; -ри, ра гатфарин тум вегьез зулун эхиррай цадай цан. Эй къамбалдах, лагь, гьиниз вун катзава? ТахьайтIа ваз кичIе яни хъуьтIуькай? Гьеле багъдай за яр-емиш кIватIзава, Гьеле гьинва къарагъарун хъуьтIуькар! А. Ал. Эй къамбалдах...

ХЪУЬТIУЬН' кьуьд существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. КЬУЬД.

ХЪУЬТIУЬН² прил. хъуьтIуьз недай. Буш кьамир куьне зи гафар. Аквадан квез цIинин марфар? КIватIа гьакI хъуьтIуьн алафар Гьайванариз тIуьн патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая.

ХЪУЬТIЯЙ кьуьд существительнидин къакъатунин I падеждин форма. Кил. КЬУЬД.

ХЪУЬХЪВЕЛ, ХЪУХЪВер хъвехъ существителнидин формаяр. Кил. ХЪВЕХЪ.

ХЪУЬЦУЬГАН сущ..; -ди. -да; -ри, ра ацукьдайла -кIаник, ксудайла - кьилик кутун патал туьк, сар ва я памбаг туна раснавай, цванвай затI. Ам, кIвале хъсан чичIед халичадал, хъуьцуьганрихъ агалтна, кьилелайни хутIунна, са абадин юкьва аваз, нез-хъваз ацукьнавай. А. Ф. Бубадин веси. Шегьердай хтанвай кас я, агалтна са хъуьцуьгандал, бубайрин саягъ кIвачер яргъи авуна, ацукьунихъ вил гала. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Эльзади кьил хъуьцуьгандик кутуна ва ам явашдиз шехьна. А. Р. Салам, эллер! - Чаз ахъайзавай кьван простынар, хъуьцуьганрин чинар, дасмалар, одеялар вичин кIвализ тухуз, чакай ягьанатарни хъийизва. Ш. Исаев. Завхоз. - Хъуьцуьгандал гъвечIи вах Ахваралла, акваз мах... Х. Х. Дидедин тум. Синоним: ястух.

ХЪУЬЧЕН сущ.; -ди. -да; -ри, ра регъуьн къвалариз янавай харчи гъуьр.

ХЪУЬЧIе, ХЪУЬЧIУЬК кьуьчI существительнидин падежрин формаяр. Кил. КЬУЬЧI.

ХЪФЕЙ хьфин глаголдикай хьанвай причастидин форма. Кил. ХЪФИН.

ХЪФеНА¹ хьфин глаголдин алатай вахтарикай са форма. Кил. ХЪФИН.

ХЪФеНА² хьфин глаголдикай хьанвай деепричастидин форма.. Кил. ХЪФИН.

ХЪФИН гл.: -ида, -ена; -из, -изва; хъвач, -ая, -ирай, -имир; хьфин тавун 1) вуж гьиниз са чкадилай элкъвена вич атай чкадихъ гьерекат хъувун. "Вун хъфида эхир", -лагьана руша. - "Хъфидач, чан руш, - лагьана бубади. Ф. КIватIаш. Къвез хъфида вун булахдал... Е. Э. Я бахтавар. Яз, килигайла, вун карвансара я; Илифиз хъфидай мугьман, дуьнья, гьей! Е. Э. Дуьнья, гьей! Ам хъша лугьуз гзаф алахъна. А. Ф. Бубадин веси. -Де ам хъфирай. Вуна ихтилат ая, - лагьана кимел алайбуру. З. Э. КУТВ-диз фена. [Пейкер]. - Чун хъфида, килиг гьа, няниз татана тамир, чун чи кIвале ваз килигиз акъвазда. Геж тавуна ша, чун санал фидайвал. Гь. Гь. Адетдин къармахра. Эгер Гуьлселем къариди эверна кIвализ хутахначиртIа, ам мичIи хьана халкьар кIвалериз хьфин тавунмаз куьчедай хъфидачир. Махсуд хъфена. З. Э. Муькъвел гелер. - Чун анив агакьдалди гьабурни катна хьфидайди я. Хъфин тавуртIа, чна абур эзмишда. З. Р. Гьажи Давуд. Ихтилат хайи райондиз зун командировкадиз хъфиникай кватна. И. Гь. Уьмуьрдин гелер. - Ахьтин кар авач. Зун кIвализ хъфизвайди я, агакьдачни кьван?! М. В. Гьарасатдин майдандал. - Зун дидеди хъвач лагьана рекье турди я. Заз четинзавалда... - ажузвилелди, аялди хьиз, жаваб гузва руша. М. В. Гьарасатдин майдандал. Атайда минетиз къвалалай, Йигиндиз, поезддал фена ам... СтIалдал хъфей са вацралай Ацукьай чкадал кьена ам... М. Б. Эхиримжи рехъ. 2) вуж никай гъуьлуьк кумукь тавун, вичин бубадин кIвале яшамиш хъхьун. Ваз зани хъсанвилер тавуна тадач. Гила ахлад. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ХЪХЬАНА хъхьун глаголдин алатай вахтунин I форма Кил. ХЪХЬУН.

ХЪХЬУН гл.; -жеда, -хьана; -жез, -жезва; -хьухь, -жен, -хьурай, -жемир 1) хьун глаголдин гьерекат тикрар хьун. 2) авай гьалдиз хтун, акурвал ахкун, Секин хьухь, бала, вун секин хьухь. Фикирмир, вири дуьз хъжеда. Исятда фида чун, кIвачин хьухь, Гьажибег галачиз хкведач. М. Б. Эхиримжи рехъ. 3) кефсузди сагъ тир гьалдиз хтун. Духтурар гьикьван алахънатIани, ам хъхьанач. Р.

ХЪЧАР хьач существтельнидин гзафвилин кьадардин форма Кил. ХЪАЧ.

ХЪЧИН гл., вуч; -еда, -ена; -га, -изва; -ич, -ин, -ирай, -имир жими затI ягъун. Яд хъчена векьерал, Цавуз фена дурнаяр... А. С. Агь, тIебиат.

ХЪША хтун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ХТУН.

Хь

Хь [хье] суй}.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитами къанни цIипуд лагьай гьарф.

<хь> кIалханда фер аваз акъатдай ачух тушир вансуз фонема-сес. Гафарин сифте кьиле (хьар, хьтин), юкьва ( ахьтин, михьи), эхирда ( квахь, эхь) гьалтда.

ХЬАЙи прил. гьакъикъат яз хьана алатнавай. И шиирра-чарара шаирди вичин гьалдикай, чпин гьуьрметлувиликай, хьайи агьвалатрикай хабарар гузвай, тебрикар ийизвай. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл. * кIвал къени хьайи кас.

* хьайи кардал пашман хьун гл авур ва я арадиз атай кардин гьайиф чIугун:

* хьайи-тахьай сущ рикIел акьалтай гьар са затI, гаф. Сефил халкьдиз хьайи-тахьай апайда... Е. Э. Цилингар. Вагьабаз авай-авачирди, хьайи-тахьайди вири гарун хура гьатай руьхъ хьиз чикIизва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* хьайи-хьайивал нар. Юсуф-хандин кIвализ атай са яхулвиди чаз хьайи-хьайивал лагъана. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ХЬАЙИДИ¹ прил.,; текв. кь. са мус ятIани гьакъикъат тир. Пом Ти Туй Липаз садрани гъилер хьайиди туш. ЛГ, 2004, 21.I.

ХЬАЙИДИ² сущ.; са вуж ва я вуч ятIани низ гьакъикъат яз хьанатIа, гьам. Етим Эмин, мубарак хьуй хьайидаз, Ихьтин нямет Зулжалалди гайидаз. Е. Э. Камаллу паб.

* хьайиди хьана <мад> - Хьайиди хьана мад, - лугьузвай чIехи бубади. - Чи итимвилер, ацукьун-къарагъун къенин девирда герекзамач... А. Къ. Нехирбанни лекь. - Хьайиди хьана, гъадаз кьванни килигин чун. И. В. Чирхчир. Де хьайиди хьана. ЦIийи ядигархана эхциг. А. А. Пад хьайи рагъ.

ХЬАЙИЛА хьун глаголдин форма. Кил. ХЬУН.

ХЬАЙиТIаНи к]ус вич алакъада авай гафунин мана артухарзавай гаф. Москвадин гьи школьникдивай хьайитIани, алай йисуз адетдин имтигьанрин паталай Сад тир экзамен вахкайтIа жеда. ЛГ, 2004, 21 Л.

ХЬАНА¹ хьун глаголдин алатай вахтунин форма. Кил. ХЬУН.

ХЬАНА!² межд. ' хьайи ихтилат, лагьай гафар бес я!' манадин гаф. Хьана, за кIелда. Зун дагъви я, дагъвийриз са чIал ава. А. А. Ирид цаварик Самурдин ван.

ХЬАР сущ.; -ра, -ра; -рар, -рари, -рара кIарасрин цIалди кьелечI фу чурун патал раснавай махсус чка. За фагьумна, ви агьвалат Рахан тийир хьар амач хьи. С. С. Урусатдиз. Явашдаказ гьерекатзавай къайи гар галукьайла, кьелечI бежгъеррик квай Риза, хьраз вегьей гьажибугьдадин твар хьиз, зурзадай, адак фул акатдай, чиниз вили ранг янавай ам сефилдиз гагь Саруханаз, гагь чилиз килигдай. А. Ф. Риза - ЦIийи мугьманриз тавхана туькIуьрна, лагьана хьрак атай са дишегьлиди. З. Э. Муькъвел гелер.

* хьар хьтин сив квайди сущ. гзаф рахадай кас. - Къайитмаза, вичин хьар хьтин ахъа сивик мили хъвер кваз рахаз Сабирав мажал вугудачир. З. Э. Рекьер сад туш.

* хьран гафар [ихтилатар] векъи, сущ. манасуз рахунар.

* хьран фу сущ. хьра чрай фу.

ХЬАХЬ сущ.; -ди, -да чIур жезвай жими продуктрин винел кьадай лацу чирк.

* хьахь ягъун гл., низ, нин квез чиркин гьалдиз атун. Бязибурун чина авай рангуниз Янава хьахь сефилвилин, дарвилин. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар.

* хьахьади кьун гл., нин вуч чиркин гьалда аваз хьун.

ХьЕЛ сущ.; -иле, -иле; -илер, -илери, -илера яракь яз ишлемишдай цIапандай ядай кIвенкI алай ракьун шуькIуь тIвал. Гишин хьанвайвиляй явашдаказ къарагъна, тамуз фена, мегъуьн тазар атIана гъана вичиз чIемерукар, хьелер расна. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. Лисама са шумуд чIемерукни хьел раснавай, адак зурба лишанни квай. А. А. Пад хьайи рагъ. Мамрашриз чпин чилериз куьтенар ядайла, къариба шейэр жагъизва. Абурун арада кьеркьер, турар, абурун кьатIар, гьулдандин шлемар, хьилерин кьилерал алай ракьар, цурун кIвенкIер, инсанрин кьуру келлеярни кваз жагъиэва. Къ. М. Рекьин риваятар,

* хьел хьиз акьун гл.; не тIарвал гун. Хийир тир карни ва, хьел хьиз, акьади... Е. Э. Бахтсузвал.

ХЬЕЛЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хьел яракь яз ишлемишдайди. Шагьди яб гана, ашукьди дугъриданни къаргъишрин манияр лугьузвай. Ада вичин виридалайни хъсан хьелчидиз эверна ва эмир гана; АтIа дагъдин кукIвал алайди ягъа кван!. З. Гь, Лезгийрин риваят.

ХЬЕН сущ.; -не, -не; -ер, -ери. -ера гъелцел алаз шуькIуь тIваларикай хранвай чIехи себет, къужгъур: -Кьей хва, фитер тухудай хьен хьтинди! А. Къ. Жуьгьенар.

ХЬИ¹ кIус глагол гафунин мана артухарзавай кIус-гаф. Кесиб, ви вай-гьал хьана хьи... Е. Э. Вирт квахьайдаз. Уьмуьр са затIни туш хьи бахт авачир! Е. Э. Бахтсузвал. Гьар атайда из вакай рат, Тазвач хьи вахъ такьат, гъейрат. С. С. Урусатдиз. ☼ КIусар май, жал, де, гьа, тIу, хьи вири дуьшуьшра маса гафаркай чараз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938, ч. 27.

ХЬИ² союз сложный предложенидин паяр сад-садав галкIурзавай союз-гаф. Гьич хев квач хьи, цанар цуниз, тумакь яц. Е. Э. Тумакь яц. Адет я хьи, дустар ара агатда... Е. Э. Гуьзел. Лугьун лазим я хьи, совхоздин руководстводини кIвалахдани са кьадар кимивилериз рехъ гана. К, 1985, 24. VII.

ХЬИЗ кIус 1) существительнидихъ галаз ишлемишнавайла, сад хьтин лишанар авайди къалурзавай гаф. Хаму кард хьиз хвена кIандай гъилерал Вун жагъайдаз хупI девлет я, Туькезбан. Е. Э. Туькезбан. Вучда дустуникай дабан атIудай, Мез кIуьгьуь, рикIи серкед хьиз кудай? Е. Э. Дуьнья гургьагур. КьепIинал хьиз, зи чил, зун вал ашукь я, Хуьда вилин нине хьиз. А. С. КьепIинал хьиз. 2) вилик квай глагол мурадвилин формада авайла, гьа глаголдалди лугьузвай гьерекат, гьал кьиле физвай вахтунда. ИкI чидайтIа, як кумаз хьиз, Ийидай вун азад, Яру яц. Е. Э. Яру яц. 3) тахминан. Са сятдилай хьиз къари хтана, абур исятда къведа, - лагьана хабар гана. А. Ф. Бубадин веси. ☼ Наречие хьиз... вири дуьшуьшра маса гафаркай чараз кхьида. Лезги литературный чIалан орфографический къайдайрин свод. ТуькIуьрайбур: Гаджиев М., Алкадарский А. К. -Махачкала, 1938, ч. 27.

ХЬИЛЕ хьел существтельнидин актив ва чкадин I падеждин форма. Кил. ХЬЕЛ.

ХЬИЛЕР хьел существтельнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ХЬЕЛ.

ХЬИЛИВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра Хьилер тIвар алай хуьряй тирди.

ХЬИН кил, ХЬИ.

ХЬИРХЬАМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ра 1) тарарин пунарал, къванерал ва ламу чкайра экъечIай къацу затI. 2) сарарив гвай як. Ви сифте кам Яраб чаз мус аквадатIа?. Мус ви таза аби хьирхьам Свах экъечна дакIвадатIа? А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Синоним: куручI

ХЬРА, ХЬРАЗ, ХЬРАН хьар существительнидин падежрин формаяр. Кил. ХЬАР.

ХЬРАР хьар существительнидин гзафвилин кьадардин формаяр. Кил. ХЬАР.

ХЬРАРБАН в., сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра идан-адан гафар кIватIдай, фитнейрал рикI алай кас.

ХЬРАХЬБАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри фу чрадай хьран иеси. Юкъуз милица Гьасанан гуьзчивилик квайбуру векь ядай, йифиз абуру хьрахъбан Тават халадин «тавханада» йиф акъуддай. ЛГ, 2004, 27.. IV.

ХЬТИН кIус са затI, лишан маса затIунив, лишандив гекъигзавайла ишлемишдай гаф. Утагъни ви къазма хьтин кIвал жеди. Е. Э. Пис папаз гьар са халкьдихь гьа вин хьтин чил жеда, гьар чилихъни гьа вич хьтин шаирни. А. С. Шаламар ва чуьнгуьр.

ХЬУЙ || ХЬУРАЙ! - Хьуй ман, - лагьана рази хьана ам. А. Ф. Риза. Агъсакъал хьуй, аял хьуй, Фаркь авай туш, итим я... А. С. Хцихъ галаз ихтилат. * тахьана хьуй.

ХЬУМУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра майишатда ишлемишдай чеб.

* хьумур(дин) тупар ягъун рах, гл., ни кьилиз акъуд тежер крар ийидай амалар къастуналди авун. [Шабан]. Абидбег, «гьа зун ахъая, за абурун гарданар яда» лугьуз касни амачир кIвале хьумурдин тупар язавай. З. Эфендиев. Азадвилин рекье. Зун артух деринриз эвичIдач. Алай вахтунда машгьурвал къазанмишнавай гьаларикай сад жавабдарвал аннамиш тавун я. Гьар садаз, вичи хьумур тупар ягъиз, са ни ятIани гьунарар къалурна кIанзава. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

ХЬУН: гл., вуч; -ана, жеда; -ухь, -урай, жен, жемир; хьун тавун, хьун тахвун, хъжемир 1) вуж пешекар тир гьалдиз атун. Гуьгъуьнлай вичикай шаир хьайила, Сулейман азербайжан чIалални шиирар туькIуьриз алахъна. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Тур тахьайтIа, са гуьлле хьухь, къирме хьухь, Ви чилевай душмандин вил авадра. Х. Х. «Чи чилив гва дегьзамандин рехивал». 2) вуч дигмиш тир гьалдиз атун. ЦIи ичер фад хьанва. Р. ХапIа хьайила, хабар це. Р. 3) нихъ-квехъ вуч аваз хьун. Гила Расул дайидихъ азад вахтни гзаф хьанва. К., 1989, 27.I. Буба Гьажикулиева кьил кутур гзаф кIвалахрихъ хъсан бегьерар хьана. ЛГ, 2002, 15. V. 4) низ вуж-вуч са касдин са вуж-вуч ятIани авайди къалурдай гаф. Гьич са касдиз кьве паб тахьуй дуьньядал... Е. Э. Кьве паб. Камалэгьли паб са касдиз хьайитIа, Эвел дуьньяда ам адаз девлет я. Е. Э. Камаллу паб. 5) нивай са вуч ятIани ийиз алакь тавун. Къвазиз хьанач фагъирдивай квачел, гьей! Е. Э. Гачал, гьей! 6) нивай вуч хатадай хьайи кар къалурзавай гаф. Хьана завай са жегьилвал. Е. Э. Къарийриз. 7) нивай-квевай са вуж-вуч ятIани амачир гьалдиз атун. Кьакьан дагъдивай хьайи, Ширин чандивай хьайи, Чубан вахан! Ф. Зун чандивай-амандивай хьана! В. М. Гьарасатдин майдандал." Ваз жув авай кьве аялдивай хьана кIанзавайтIа, акьах, чан вах, - лугьуда Герейхана. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Жанавур гьалтайтIа, цур малдивай, кIвал некIедивай жеда. М. Ж. Жанавурдин сив ицитIун. 8) нелай вуж дуьньядиз атун, туьретмиш хьун. Зун уьмуьрди Поэзидин дакIардихъ, Чарадалай хьайи хва хьиз, гадарна. М. Б. Уьмуьрдини, савдадавай папа хьиз...

* тахьай мисал авун гл., вуж-вуч ни.' гьакъикъатдай акъудун. Веледри вун усаларнан? Хьайид тахьай мисаларнан? Х. Х. Машмаш тарак.

* хьайивал хьуй лугьун гл. ни эхирдал кьван нетижаяр фагьум тавуна. И хуьруьн колхозда председателей МТФ-дин зеведишвиле хьайивал хьуй лагьана вичин дуст Севзи эцигна. И. В. Чирхчир.

* хьайиди ана жеда кIус са месэла кьилиз акъуддай къарар кьабулайла, адан нетижадихъ агъун тавунвайла лугьудай ибара. Хуьре акъвазун сакIани адан рикIи кьабулнач. Фекьиди кхьенвай шагъадатнама адав гвазвай. Хьайиди ана жеда. ЦIун кIвализ фена, акадин кьве хъемехъ чантада туна ам ксана. З. Э. КУТВ-диз фена.

* хьана кьван, хьанач кьван || хьана-хьанач кьван фольк. са квекай ятIани ихтилат башламишдай. зарафатдин гьиссер кваз башламишун. Хьана-хьанач кьван са нехирбан, и нехирбандиз са пабни аваз хьана. Ф. ЦIицIали. Хьана, хьанач кьван са пара ажуз, регъуь кесиб Хурхур Агьмед. Ф. Хурхур Агьмед.

ХЬУН гл., нивай-квевай ( квекай) къакъатун, нин-куьн арадай акъатун, амачир гьалдиз атун. # хуьруьвай ~, кIваливай ~, стхадивай ~, бубадивай ~, кIелунивай ~, институтдикай ~. Куьн гьа кьуьзуь куь чандивай Хьуй Яллагь азад, къарияр! Е. Э. Фитнекар къарийриз. Жуван хайи ватандай вун катайла, КIваливай хьана гъурбатра вун гьатайла, Ахварар квахьиз ахварикай кватайла рикI перишан яз жеда вун ватан рикIел хкиз. Н. Сам. Лезги, вавай жузан за...

ХЬУНУХЬ сущ. арадиз атун. Хъсан яр хьунухь дуьньядин са вафа я. Е. Э. Севдуьгуьм. Садбру ам [Етим Эмин. - А. Г.] ва адан бубаяр Ахцегь райондин Ялцугърин хуьряй хьунухь къалуриз, масабру ам Къубадин лезгийрикай я лугьуз, пуд лугьудайбруни амни хиналугъ Эмин лугьудай ашукь акадриз, чеб субут тежер бинесуз фикирар арадал акъудзава. М. М. Гь. Шииррин кIватIал туькIуьрайдан патай (1941 ).

ХЬУРТIУН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра тинидин кIвалакIар (кIватIар) кIарцIин куьмекдалди фан кIалубдиз гъун патал ишлемишдай кьул. Хтулди бадедиз яцIу кIанчIуникай хьуртIун расна. Р. Синоним: дуьрдиягь

ХЬУХЬ¹ хьун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ХЬУН.

ХЬУХЬ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра са вуч ятIани чими авун патал сивяй акъудзавай чими гьава.

* хьухь гун гл., ни квез 1) са вуч ятIани чими авун патал адал сивяй чими гьава ракъурун. Базардалла ам гьа цуьквер маса гуз, Кьве гъилизни хьухь гуз экуьн кьилелай, Б. С. Чарасузвал. Частуниз акъатай ракъиниз яргъалди килигайла, ам лекеяр алаз. аквадатIани, исятда адан и хкатнавай паюни са лекени алачир, ам, жегьил суса назикдаказ хьухь гуз михьнавай зурба лампа хьиз, ишигълаван хьана аквазвай. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка. 2) куьч. кичIерар гун, чукурун. Ада салаз атай гамишриз, вич кьудал акъвазна, шапкани кьилелай виниз кьуна, акI хьухь гана хьи, кичIевиляй катай гамишар иесийриз пуд йикъалай тамай гьат хъувуна. Р.

Ц

Ц [це] сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитдин къанни цIукьуд лагьай гьарф.

[цЬ] сивяй гьава акъатдайла, мецин кIвенкI кIаник патан сарара акьуна тадиз къакъудуналди арадиз къвезвай зайиф вансуз ачух тушир сес. Гафунин сифте кьиле ( цал, цуьрц), юкьва ( аци-баци, гице), эхирда ( кац, пац, муьхц) гьалтда. [ц] сес арадал къвезва лап фад-фад [т.] сесни [с] сес галкIурайла, [тс], [с] акъуддайла, гьикI мецин кIвенкI кIаник квай сарара акIурнаватIа, гьа дережа кьуна кIанда аялди ( логопатди) [ц] лугьудайпани. Т. Набиева. Аялдин рахунар || ЛГ, 2003, 13. ХI.

[цц] сивяй гьава акъатдайла, мецин кIвенкI кIаник патан сарара акьуна тадиз къакъудуналди арадиз къвезвай гужлу вансуз ачух тушир сес. Гафунин сифте кьиле [цав, цуру, цел], юкьва [меце, ацахьун] гьалтда.

ЦАВ сущ.; -у, -а; -ар, -ари, -ара 1) алемда чилиз къаншар тир пай. Садлагъана башламишай гужлу сел садлагъана хкякъни хьувуна. Алахъна. РагъэкъечIдай патай цавун тагъдиз цаварин гуьзел яргъи руш пайда хьана. А. И. Самур. На лугьуди, циф алачир цавай цIайлапан ягьна. Цаву къати ванер авуна. Дурнайрин цIиргъ физва цавай, Сифте дурна секин я. С. Ярагъви ашукь Уьзден. 2) шиир, гзафв. кьадарда. Аллагь. Цавари чаз къисметнач таниш хьун, Ам хивемай залан тир пар хьана. М. Б. КIватIиз тахьай гад.

* цав кьакьан я, чил - кIеви мисал 'санихъайни са куьмек авач', 'гьал хъсанардай са рехъни авач' - манадин мисал. Пашман я зи чIулав гуьгьуьл, Кьакьан я цав, кIеви я чил. Е. Э. Акваз кIан я. Хьанач жаваб ийир са кьил, Ви гьарайдихъ агакьнач гъил, - Цав кьакьан яз, кIеви яз чил, Жагъанач фир макан, наиб. Е. Э. Наиб Гьасаназ.

* цав кIурарив ягъун гл., ни къалурзавай меслят, лугьузвай гаф инкар авун. [Гьуьруьханум]. - Аквазвани, аквазвани? Чна гаф лагьайла, ибуру цав кIурарив язава. З. Э. Гуьлзада. Синоним: кIурар хкадарун.

* цавай аватай хьиз нар. эсиллагь хабар авачиз. Синонимар: бейхабардаказ, бейхабардиз.

* цавай аватна <тум галатна> гъиле гьатун гл., вуч нин зегьмет чIугун тавуна са затI жагъун. Вири чна авуна кIани крар я. Цавай аватна гъиле гьатдай затIни авайди туш. З. Э. Йифен тIурфан. Йоъ! Я хвайди, бес недачни! Цавай аватна, тум галатна, сиве гьатдач гьа! Зун иниз са кьас фуаз чара ийиз атанвайди я. З. Э., Б. Айдаев. Къазимегьамед.

* цавай аватуй, сиве гъатуй! мисал са зегьметни чIугун тавуна, хъсан нетижаяр кIанзавайди айибдайла, ишлемишдай мисал. 1973 - йисуз республикадин Илимрин Академиядин Географиядин Институтда топорнимар чирдай отдел кардик кутуна. Амма ана кьилди лезги топонимар ахтармишдай ксар авач. Гьавиляй, Дагъустанда хьиз, Азербайжандани чи чкайрин тIварар ахтармишун гзаф четин я. ЯтIани гъилер хъуьчIуьк кутуна, "цавай аватуй, сиве гьатуй" лагъана виже къведач. М. М. Чи чкайрин тIварар.

* цавай цIай къвайитIани кIус лугьузвай фикирдин гужлувал артухардай ибара. Дуьнья са пад хьайитIани, Цавай цIаяр къвайитIани, Чил кьве патахъ хьайитIани, Зун жеда вахъ галаз, яр. А. С. Ашукь хьанва зун.

* цав(ар) кIуру ягъун гл., ни алакь тийидай крар, амалар ийиз алахъун. Цавар кIурув ядач за гьич, Геж акъатай жуьжеди хьиз. С. А. За инсандал ийидач хъвер

* цавар чилер рах., сущ. алем. Дар ийимир заз икьван цавар-чилер. Е. Э. Яр.

* цаварай (цавай) рахун рах., гл., вуж гьакъикъатдив кьан тийидай ихтилатар авун, кьилиз акъат тийир, масад рази тежер тIалабунар авун. [Мердан]. - Вун акьван цаварай рахамир. Артух-эксик лугьумир. Гьа са кьве виш манат пулни, амай затIар гьа куьне лагьайвал хьуй. Гь. Гь. Адетдин къармахра. [Мердан]. Фейи жуьмядиз агъа магьледа авай карчиди дагурай итимар гьакIа дахкурна, руш тагана. Абурун чIалариз килигайла, Къурбан лап цаварай рахана лугьуда. Гъ. Гь. Адетдин къармахра. Рахамир вун акьван цавай, Къведа лугьуз жуван сивяй, Гахце на зи никягьдавай Къанни цIуд манат, гуьзел яр. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Курхуьруьнви рахад цавай, жузадай гаф: «Вун гьинавай?». С. С. Куьредин цIерид хуьр.

* цаварал Аллагь, чилерал вун <ала> мисал 'за ийизвай тавакъудиз куьмекдайди, Аллагьдилай алатайла, са вун я' манадин мисал. Цаварал Аллагь, чилерал вун ала. Худади вичи вун чи кьилелай кими тавурай. Кьил некягъай кIанзава, чан малла Эфенди. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. - Цаварал Аллагь, чилерал вун, зи баладин язух ша. А. И. Самур.

* цаварал руьгь рахкурун гл., ни, нин рекьин. Язух ша ваз, руьгь рахкурмир цаварал... Е. Э. Зун атана.

* цавариз акъатун рах., гл., вуж ажугълувилин, наразивилин гьерекатар, гафар-чIалар авун. [Гьуьруьханум]. - Чна, кьисмет хьайитIа, гуда лагьайди я. Вун цавариз акъатмир. Чна са гаф лагьайла, къужадикай цIайни барут жеда. Ай гъарай гъоъ! З. Э. Гуьлзада. Синонимар: чанди цIай кьун, цIайни барут хьун, хъел атун, гьирслу хьун. Антонимар: цавук хукIун, шад хьун.

* цаварик [цавук] хукIун рах., гл., вуж; гзаф шад хьун. - Вун хтунин, чун чаз акунин сагълугъдай! Вун хтана лагьай ван хьайила, зун цавук хукIуна, - лагъана Къайитмаза. З. Э. Рекьер сад туш. Зун хвешивиляй ирид цавариз акъатна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Антонимар: цавариз акъатун, чанди цIай кьун, цIайни барут хьун.

* цавук тIуб кяда лугьун рах., гл., ни жувалай тарифар авун, дамах къачун. За цавук тIуб кяда лугьуз къарагънавай келлегуьз душман метIерал акъвазарна. З. Э. Рагьимат.

* цавукай-чиликай гъил [пай] хкатун рах., гл., нин са патахъайни куьмек авачиз, даях авачиз амукьун. Далудал 209 млн. касдин арха алай вуна заз дуьньядал мад яшамиш хъхьунин метлеб авач лагьайла, бес, инсан инсандиз жанавур я лугьудай девирда, гъвечIи аял яз, цавукай-чиликай гъил хкатна амукьай за вуч авун лазим тир. И. Къ. Смоленский чилел.

* цавун тагъ сущ. цавун дуьзенлух. Рагъ хъиткьиниз башламишна. Вирида кьилер цавун тагъуникай хкатзавай ракъинихь элкъуьрна. А. И. Къиргъин.

ЦАВАЛУН рах., гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цавал авун, цавал тавун, цавал тахвун, цавал хъийимир са вуч ятIани цав галай патахъ элкъуьрун. * кIан пад цавалун.

ЦАВЯР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гъвечIи нуькIерин жуьре. Дагъдин кIане авай никIерал, цавун сирлу бушлухдиз цавяр нуькI хкаж хьана. Къ. М. Лезги къавахар. Зунни шад я; зи рикI ава цавяр хьиз Гатфарикай мани лугьуз эллериз. А. Ал. Гатфар....

ЦАГЪ фарс, сущ.; -ади, -ада; ар, -ари, -ара чиркерикай михьи ийидай ва вичелди хъукъвай са вуч ятIани хъуьтуьлардай, гьар жуьредин кьелер квай затI. УькIуь затI аватIа, цагъ ава, Экуь затI аватIа, рагъ ава. М. Б. УькIуь затI аватIа... Инсанар тарифди, цагъ ягъай хъицикьар хьиз, табагъ ийида. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЦАГЪАМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь цацар алай вал-чумур. Цлан кIане авай цагъамрикай тIуз фидай рехъ кутуна. З. Э. КУТВ-диз фена.

ЦАЗ' цун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ЦУН.

ЦА3² сущ.; -ца, -ца; -ар, -ари, -ара 1) са бязи набататдин цуьрцерал жедай хци ва шуькIуь кIвенкI. Шалвардин кек чилелай физ цаз акьахнавай кьецIил кIвачини кьецIи ийиз ам куьчедиз экъечIайла, язух къведай са шикилда жедай. А. Ф. Риза. 2) цуьрцерал алай кIвенкIвер акьахдай, тIарвал гудай аскIан набатат, вал. Чи бубайрин чилер чавай къакъатна... Ахпа аниз цазни къалгъан акъатна. М. Ж. Меслят ийиз зи патав ша. Хура гьатай цазни вал галчIурна вацIухъ. Селди михьиз гатана дереяр, кIамар... (СтIал Мислимат. Шехьзава чил-цав. 3) чкадин 1 п. формада цацар авай чкада. Малар заз цаца акуна. Р. * якIун цаз.

* цаз хьиз алкIун гл., вуж нел кIевидаказ, къакъуд тежедай тегьерда алакъа авун. Адал алай чухва акурла, яран стха цаз хьиз ккIана. « Чан езне, а чухва заз багъиша» - лугьуз. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* цаз-цаз хьун гл. чIарар тек-тек хьун, хкаж хьун.

* цацар алай сим сущ. хци кIвенкIвер алай тупIалар кьван кIватIалар алчуднавай сим. Нетижада са халкь, адавай хабарни кьун тавуна, кьве чкадал пайна, юкьвай цацар алай симер чугунва... Гь. Къ. Шарвилияр хьурай бул.

* цацарал ацукьнавайди (алайди] хьиз нар. секинсуздиз, кьарай хуьз тежез. Амма гьеле са куьнинни гъавурда авачир завай секинвал хуьз жезвачир, заз зун цацарал ацукьнавайди хьиз авай. Я. Я. Нурар ва хъенар.

* цацун тар сущ. цIакулриз ухшар пешер алай, мягькем тан авай тар.

ЦАЙИВАЛ цун глаголдин форма. Кил. ЦУН.

ЦАК сущ.; -ади, -ада; -ар, ари, -ара 1) зайиф чIар. 2) тIимил жив, къвайи живедин кьелечI къат. Гуьнедикай фенвай рекьин са хейлин чка, живедин цак акьалтна, лацу тир. З. Э. Муькъвел гелер. ГъвечIи ва кьезил жендек авай Лукьман къекъведайла, живедин цакадилайни гел жедач. З. Э. Рамзият. 3) инсандин беден мекьивиликди ва я къурхувиликди хархар хьай гьал. 4) чIем хкудун патал кварце агъурнавай нек жедай гьал.

* цак акъатун гл. инсандин беден мекьивиликди ва я къурхувиликди хархар хьун. Бирдан Вагьабаз вичин рикIиз са вуч ятIани сухай хьиз хьана. Адан беденди цак акъудна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦАЛ сущ.; -ла, -па; -лар, -лари, -лара дараматдин къав экIя хьанвай, кьунвай кьуд пай. Бубади гъилевай кирпич цлал эцигна. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Къулан патав, цлаз янавай кьулуналлай, лупI-лупI ийиз, туьхуьз туьхуьн тийизвай псисдин экуьник аялрин чинри шадвилин цIарцIар гана. З. Э, Муькъвел гелер. Авач хадай къав, я ацахьдай цал, Ачух цавук ква гьамиша зи кIвал. Х. Х. Рехъ алатнавай... ХандакI ягъиз, къванер вегьез, Цал эцигиз ебни терез, КIватIал хьана амле, мирес, Магьле-магьле кIвалер хьана. С. Лезги мехъер. Къавар ацукьна, цлар ацахьна лап эйбежер гьалда авай ада райцентрадин мешребни квадарзавай. ЛГ, 2003, 4. ХII. * чиниз цлан ранг ягъун.

* цал хьиз лацу хьун гл., вуж-вуч са гьихьтин ятIани секинсузвиликди, кичIевиликди чинин рангар дегиш хьун. Вилик ярх хьанвай цал хьиз лацу хьана зурзазвай Ширин ада инсафсузвилелди гатана. А. И. Къиргъин. Цал хьиз лацу хьанвай имидин чина ацукьнавай гъамлувал кьатIай Магъсуд гъавурда гьатна: кьуьзекан гуьгьуьлда акьадай кар хьанва. М. В. Гьарасатдин майдандал. Цал хьиз лацу хьанвай чиниз денбеден туракь ранг яна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: чиниз цлан ранг ягъун.

* цлан газет сущ. кьилдин идарадин уьмуьрдиз талукьарнавай хабарар гудай, гьа идарадин цлал алкIурдай ва тайин вахтаралди акъуддай газет.... мектебра лезги чIалан месэлайриз талукьарнавай цлан газетар, эдебиятдин стендар, аялри эцигзавай тамашаяр, шииррин манийрин, къуьлерин конкурсар ери авайбур я. "Самур" газ., 2002, 25.I.

* цлан устIар сущ. керпичдикай кIвалин цлар эцигдай устIар. И карда, муаллим Нурдинов Зиявудина план чIугуна, прораб Османов Тарикъулидин гуьзчивилик кваз, цлан устIар кьуланстIалви Къазагьмедаквалер эцигна... С. Зи Сулейман.

ЦАМ сущ.; -уни, -уна; -ар. -ари, -ара дишегьлидин гъилихъ акалун патал багьа металлдикай гьазурнавай кругдин кIалуб авай безек. Къекъведачни хупI дамахдал, Гъилихъ цамар, Я бахтавар. Е. Э. Я бахтавар. Айиб туш папахъни тахьайтIа цамар, Айиб я ачух чин, жигер тахьайтIа... А. С. Ша, дустар! Ада пачагьдин, адан незир-везирдин папариз, сусариз ва рушариз багьа якъут-мержандикай, кьизил-гимишдикай гуьзел япагьанар, тупIалар, цамар ва камарияр ийидай. А. М. Аламатдин таж.

ЦАМИР цун глаголдин. буйругъдин форма. Кил. ЦУН.

ЦАН¹ цун глаголдин теклифдин форма. Кил. ЦУН.

ЦАН² сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра тум цун патал туьрездалди хкажнавай, къарагъарнавай чил. Вин акьуллу инсан, Чир жен пис-хъсан, Гатфариз чил къазан Трактордал цан -ХукI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугъ я. КIвале кIаник ястух кваз цанай хтай итим ацукьнавай. А. Муграгъви. Ажалдин хура. Синоним: кьуьгьвер.

* цан цайидаз - цуру нек, тIумбул ягьайдаз - фири нек мисал зегьмет чIугурдаз лайих къимет тагана къваларал алайбуруз еке гьуьрметар авун. Майишатда зегъметдин гъакьи гунин карда, аквазвайвал, халкьдин мисалди лугьузвай хьтин гьал арадал атана: цан цайидаз - цуру нек, тIумбул ягьайдаз - фири нек. ЛГ, 1985, 12. IX. - Лекь кьурди зун, чаяр, тIуьнар-хьунар - ибуруз! Цан цайидаз - цуру нек, тIумбул ягьайдаз - фири нек! М. В. Гьарасатдин майдандал.

* цан цун гл., ни тум цун патал чил хкажун, къарагъарун. - Вирида Риза, - лагьана Сарухана, -кеспи ийизва, сада цан цазва, сада мал хуьзва, сада гвен гуьзва, сада рабочийвал ийизва, садани чубанвал ийизва. Уьмуьр гъахътинди я ман! А. Ф. Риза. Зун цан цана, тум вегьена хтанва, Амма къунши цаниз физ кIанз экъечIна. А. Ал. Зун цан цана... Мегьарамдхуьрел ва Мегъвергандал цанар цаз, адан гъакьи яз ичер къачуна, абур Дербентда маса гун адаз адет хьанвай кар я. И. В. Чирхчир.

ЦАНА¹ цун глаголдин алатай вахтунин I форма. Кил. ЦУН.

ЦАНА² цун глаголдикай хьанвай деепричастидин форма. Кил. ЦУН.

ЦАНА³ цун существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦАН.

ЦАЦАР, ЦАЦАРА, ЦАЦАРИ цаз существитель­нидин падежрин формаяр. Кил. ЦАЗ.

ЦВАДА цун глаголдин къвезмай вахтунин форма. Кил. ЦУН¹ .

ЦВАЗ цун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ЦУН¹ .

ЦВАЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра парчадай рапуналди гьал тухванвай цIар.

* цвал(ар) авун {ягъун] гл., ни парчадик рапуналди гъал кутунвай цIар тухун. Къуба гвачиз цвалар ямир, кIвалах амаз ялар ямир. Р. Синонимар: бахи атIун [ягъун], гиширар ягъун,

* цвал(ар) акъадарун гл., ни ни парчадик рапуналди кутунвай гьал хкудун. Цвалар акьадара, парча хуьх. Р.

ЦВАНА цун глаголдин алатай вахтунин 1 форма. Кил. ЦУН.

ЦВАР сущ.; -ади, -ада; -ар, -ари, -ара бедендикай гьаярай акъатдай, акъуддай яд. Кайи чка сагъарун патал жерягъди жуван цвар виридалайни хийирлу яз гьисабзава. ЛГ, 1992, 19. ХI. Синонимар: кьери яд, цис, чухь.

* цвар авун гл., ни бедендик квай яд гьаяйрай акъудун. Синонимар: цис авун, чухь авун.

* цвар агалгун гл., нихъ бедендик квай яд акъудун гьиссун. Синонимар: цис агалтун, чухь агалтун.

* цвар кьун гл., нин бедендик квай яд, акъудиз тежедай гьалда хьун.

* цвар ягъун гл., ни низ-квез са нел-квел ятIани кьери яд чукIурун. - Я кьин тавурди, экв хкадарна садра дакIардай цвар кьванни ягьдач на адаз, -ажугълу жезва пабни бязи вахтара. М. Б. "Жигули". Синонимар: цис авун, чухь авун.

ЦВАРАТIУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ари, -ара дуркIунар цварахъандихъ алакъаламишзавайди.

ЦЕ яд существительнидин чкадин 1 падеждин форма. Кил. ЯД.

ЦЕГВ сущ.; -квре, -квре; -квер, -квери, -квера чIулав рангадин чими вахтунда гьерекатда жедай юкь шуькIуь, кьил еке, куьлуь гьашарат. - Куьлекди цекврев гвай къуьлуьн твар къахчуна... Къ. М. Дуствилин цIай. Кьакьан тарцяй акуна Лифрез цекврен чабалмиш. Ам гъавурда акьуна Хьайиди цегв ягъалмиш. Х. Х Лифни цегв.

* цекврекай фил авун гл., ни са гъвечIи манасуз кар гзаф важиблу яз къалурун. Ада вичиз ван хьайи гаф-чIал, цекврекай фил авуна, уьлкведиз чукIурда. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* цеквер хьиз нар. кьадардиз гзаф ва къалин яз. Къизилбашар цеквер хьиз рагаривни къваларив гатIум хьана. З. Р. Гьажи Давуд.

* цеквер(ин) кIунтI сущ. цеквер кIватI жедай, кIватI хьанвай чка. Кьуьд мишекъат жедай хьиз аквазва. Цеквери чпин кIунтIар еке ийизва... Къарникъузар тIимил, чIуру емишар гзаф ава. Б. Гь. Заз эвера.

ЦЕ¹ |цпе] гун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ГУН.

ЦЕ² [цце] яд существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил ЯД.

ЦЕЗУРА урус, лит., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра. шиирдин цIарцIе везин ритма хуьн патал жизви акъваздай чка. Шиирра цезурайрин кьадар жуьреба-жуьре я. Муьжуьд слогдин шиирра цIар дуьм-дуьз кьве патахъ, ирид слогдин шиирра 4 слог са пата, 3 слог са пата жеда, цIусад слогдин шиирра 5 слог са пата, б слог са пата ва я 4 слог, 4 слог ва 3 слог авай паяр жеда. Н. А. Литературадин хрестоматия, 1966.

ЦЕКВЕР цегв существительнидин гзафв. кьадардин форма. Кил. ЦЕГВ.

ЦЕКВРЕ цегв существтельнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦЕГВ.

ЦЕЛ¹ яд существительнидин чкадин II падеждин форма. Кил ЯД.

ЦЕЛ сущ.; -ци, -це; -ер, -ери, -ера 1) кIвалин майишатда герек жими затI (ниси, нафт, цIвегь, чехир) цана хуьн патал цкгьрен хамуникай раснавай затI. [ХаназирикI]. - Жан кьардашар! Захъ и дуьньядал авай девлет тек са лам я. Ам, а къавалай аватна рекьидалди, зав гвай целера авай нафтни квез хьурай, ам авуда. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Сеферрихьни ава чпин эхирар! Индиядай хкведайла ватандиз, Къизилар ваь, целер ацIай чехирар Ягъна ада гвай кьван вири балкIанриз. М. Б. Веси. 2) жими затI твадай уьлчме. Чубанри чпин патав атай кас гъил ичIиз рахкурдачир: адав я са цел мукаш, я са кIел, я са гурцIул... са вуч ятIани чпин патай савкьват вугудай. Р. Гь. Зи ирид стха. Ирид цел цIвегь гъана гъазурна. Ф. Жедачирни, кьуьзуь цIегь гъидалди, адан хамуникай цел авуна, ниси гъанайтIа? Ф. Б. Филиал. * ял тур цел хьиз.

ЦЕЛИНА урус, сущ.; -ди, -да; ~яр, -йри, -йра хам чил(ер). Рзахан Целинадиз кIвалахар ийиз фенвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ЦЕМЕНТ урус, сущ.; ди, -да; ар, -ри, -ра къумадик акадарна цел гъурушламишна эцигунра ишлемишдай гъуьр хьтин куьлуь материал. Гегъенш гьаят цемент цана хъсандиз дуьзмишнавай. Я. Я. Са фурун вакIар.... цемент чаз гзаф багьаз акъваззавай... Б. Гь. Вили вилер.

ЦЕН сущ.; -ци, -це; -ер, -ери, -ера 1) парталдин (пальтодин, пенжекдин, перемдин ва мсб) агъа кьатIар. Селиман пенжекдин ценер гъавада галтад хьана... А. А. Умуд. Чигалини кIвачел акьалтна. Аквар гьалда, адаз цIиб гваз хквез кIанзавай. Амма пенжекдин цен къур юлдашдин гужлу гъили ам, бружин хьиз, акIажарна. Б. Гь. Заз эвера. Синоним: чембер. 2) кьакьан чкадин чилихъ тир пад. Винел алай цIару читдин куьгьне яргъандикай аквазвай рехи чуруди чуьнуьхнавай кьурай чин, кьекьемар ацукь хьана, агаж хьанвай зайиф, экуь-хъипи вилер кьибле пата дагъдин ценерив гвай тамун гапIалриз ва гъвечIи къурух векьериз килигзавай. А. Ф. Бубадин веси. Пуд йис идалай вилик зун са дустни галаз КцIариз фена. Къара-булахдин къайи яд хъвайила, тамарикай бармак алай дагълар, цуькведив дигай багълар, къацу дереярни чуьллер акурла, зи дустуни хъуьрена хьиз лагьана: «Аллагьдин крар аку, Шагьдагъдин женнет хьтин ценер лезгийри, Къарабагъ эрменийри, къацу талаяр талишри кьунва, азербайжанвияр лагьайтIа, кьумлух чуьллерин иесияр хьанва». М. М. Лацу лекеяр. Синоним: этег.

ЦЕНТНЕР урус, сущ.; ди, -да; ар, -ри, -ра виш килограммдин заланвал къалурдай уьлчме. И йисуз магьсулдарвиляй колхоздин менфятдиз 59338 манат пул атана, план 67 центнер яз, гьукуматдиз 206 центнер техил вахкана. ЛГ, 2004, 8. V.

ЦЕНТР урус, сущ.; -ди, -да; -ияр, -йри, -ийра майишатдин ва социальный рекьяй вилик-кьилик квайбур авай чка. Хъуьлер райондин центр тир Ахцегьрин мукьув гвай хуьр я. И. В. Чирхчир. - Де ма ваз! - гъарай акъатай Лукьман алукьна. - Де имни республикадин центр! З. Э. Рамзият. Синоним: меркез.

ЦЕРЕВА нугь., нар. уяхдаказ.

ЦЕХ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра заводда ва я фабрикда са тайин продукция гьасил ийидай кьилдин са хел, са пай. Дегь девиррилай лезгийрин арада тIач гзаф машгъур хьайиди я. ТIач, пиводилай, бузадилай спиртдин кьадардалди зайиф ятIани, тIямлувилелди гьабурулай вине ава. Райондин консервиярдай заводда ихьтин хийирлу магьсул гьазурдай цех кардик кутаз жедачни? М. М. Мелер вучиз хъийизмач? Завод акъвазнава. Заз чидайвал, райондин администрацияди, депутатри, девлетлу ксари, вири сад хьана, консервиярдай заводдин цехар кардик кухтадайвал ийида. ЛГ, 2004, 15. VII.

ЦИ¹ яд существительнидин актив падеждин форма.. Кил. ЯД.

ЦИ² нугь. вуч мураддалди, вуч ' себебдалди. Синонимар: вучиз.

ЦИВИЛИЗАЦИЯ урус, сущ.; -яди, -яда; -яр, -йри, -йра инсаният вилик фенвай дережадин меденият. НафтIадикай кицIерин арадиз вегьедай пек авуна, Тамам халкьар къирмишзава, уьлквеярни къадим цивилизацияр чукIурзава. А Исм. Квахьнавай инанмишвал.

ЦИВРИВ сущ.; -ди, -да; -ар, ~ри, -ра канабра жедай, фин недай гъвечIи нуькIерин жинс. "Самур" газ., 2002, 25.1 V.

ЦИКI яд существительнидин чкадин IV падеждин форма. Кил. ЯД.

ЦИК² сущ.: -еди, -еда; -ер, -ери, -ера къалин еке пешер алаз дагълара экъечIдай тар. Чахъ галаз атанвай кьунши итимди дагъларай гъанвай цикедин шахарикай раснавай кумадик ахварзавай... А. Къ. Гъуьлягъ.

ЦИКIЕ цIиг существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦИГ.

ЦИКIЕН (ЦIИКЕН нугь.) сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьве чкалдин арада як, картуфар, хвехвер туна кудай руьхъведик гьазурдай затI. Танурда ви фу, руьхъверик танурдин цикIен жеда хъуьтIуьн яргъи йифериз. И. Гь. Рубаияр. Къурху жемир, гъвечIи кьегьал, Ви ракьаркай куьтенар Жеда гьихьтин, гъидай къулал Ирид къатан цIикенар. И. Гь. Дуьньядин ялвар.

ЦИКIИ¹ цIиг существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦIИГ.

ЦИКIИ² прил. чурун тавунавай, недай гьалдиз тагьанвай. ЦикIи картуфдиз кIас ягъайла, чрайдан къадир жеда. Р.

ЦИКIИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери, -илера цикIи тир гьал.

ЦИКIиДАКАЗ нар. цикIи гьалда аваз. Синоним: цикIиз.

ЦИКIИЗ¹ цIиг существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. ЦIиГ.

ЦИКIИЗ² нар. цIиг тир вахтунда. Гатун цикIиз зи чанда гьатна мекь, Хирерни икьван жеда кьван яман. Х. Х.

ЦИКIИЗ³ нар. цикIи яз. Синоним: цикIидаказ.

ЦИЛ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера емишдин къене жедай куьлуь кIеви затI. Жибиндавай цIару алма, Къеневай цилер юзазава. Акур-акур рушаривай. Гада, за вун жузазава. Ф. Вавай кIвахьай цилиникай тар хьана гуьзел. Яргъай атай билбил кьушраз яр хьана гуьзел. И. Гь. Рубаияр.

ЦИЛАГ нугь., сущ. чIук.

ЦИМИЛ: * цимил кьиф сущ. чуьлдин вагьши кьиф. Синоним: татар кьиф.

ЦИН¹ яд существительнидин талукь падеждин форма. Кил. ЯД.

ЦИН² прил. яд авай, яд акъвазнавай, цихъ авай, циз талукь тир. Рамазанан БацIая цин хулар чIурна колхоздин никIерихъ галай яд атIана, еке зарарар гана. А. Ф. Газет. Алатай йифиз гъвечIи марф къвана, гъадакди хуьруьн куьчейра цин лекъвер гьасил хьанвай... А. А. Умуд. Чи республикадин бязи алимриз, Самур-Къусарчай зонадай цин игътияжар пара ава лагьана, къанал тухуз кIанзава. М. М. За нин бахтар чуьнуьхна хьи...

* цин насос сущ. агъада авай чкадай кьакьандиз яд акъуддай ва я санай масаниз яд тухудай насос. Багълариз яд акъудун мураддалди, чна Самур вацIун къерехдал цин насосар эцигна. Ада анжах 25 процент багълариз яд гун таъминарна. А. Шагьмарданов. Майишатдиз регьбервал гуникай веревирдер.

* цин пери сущ. це яшамиш жезвай гуьзел руш (махарик квай). Цин пери хьиз, аквазва вун, яргъарилай килигзамаз, Гьи лепейри кьерез гъанва, гьуьлуьн къере авай суна?! А. Мир. Гъезелар.

* цин рехъ сущ. рекьин тIвар. Гьи рекьяй хтайтIани, эвелни-эвел инсанрин фикир желбзавайди хуьруьхъ галай Цин рехъ тир. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме. Ашкъидикай рахун патал Цин рекьелай кутугай маса чка хуьре авачир. Цин рекьин яргъивал зур километрдилай гзаф хьун мумкин тир, ам, хуьруьн вини кьилихъай башламиш хьана, Кьилин яд лугьудай булахдал къван экя хьанвай. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

* цин терез сущ. эцигзавай цлан дуьзвал цин куьмекдалди къалурдай алат.

ЦИПИЦI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра куьлуь ва элкъвей чумал формадин лацу, чIулав рангунин, чебни тIуьн патал, чехир хкудун, мураба авун патал еке пешер алай чIерейрик жедай емиш(ар). 1) Чина ципицIар жедач, абур гьакIан зегъметар я лугьуз къакъра ягъунар гзаф хьанай. З. Э. Муькъвел гелер. Насруллагь и кардал лап тажуб хьана. Чим авай гъвечIи кIанчIар хьтин и гачIичIрал ципицIар гьикI жедатIа лугьуз, ам хиялдик акатна. Къ. Къ. Зегьметдин герой. ЦипицI, анар, чуьхвер, шафран Бул я ина - суфрадал. Къ. Р. Шадвал. 2) (чIехи гьарфуналди - Ц) дишегьлидин хас тIвар: ЦипицI. ЦипицIан кьилел кьве кьев гъана. ЦипIицI галаз Шалбуз дагъда || Шейх Желил буба. Синоним: уьзуьм.

ЦИРАВ суш.; -ди, -да; ~ар, -ри, -ра йис бурма тир хиперин жинс. Я леле, я леле, Къирав дагъдай эвичIна, Я леле, я леле, Рекье ава циравар... Ф. Цираври кIелер хазвай вахт тир. З. Э. Муьгьуьббатдин цIелхем.

ЦИРИ сущ.; -ди, -да; -яр, ~йри, -йра серкин тIям авай, вич-вичиз дагъда, тама экъечIдай, хивецI хьтин хъач. Майдин сифте пIинияр, Редискани серг, Пахлаярни цирияр - Жемир анжах серт. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Сив ртIурдай кIириярни, туьтер кудай жикIиярни, Афарардай цириярни, Камбарардай пурниярни... Вири кIанда - кьадар кIанда. М. Ж. Мерд Али, лагь...

ЦИРИМ: * цирим-цирнм сущ. халкьдин зарафатдин манида рифма патал ишлемишзавай манасуз ибара. Цирим-цирим, Абдулкерим, Кеф чIугвадай дуьнья я им, Эрекь-чехир хъун тавуртIа, Кьена фидай дуьнья я им. Ф.

ЦИРК урус, сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера пагьливанрин, гимнастикадин, хъуьруьнар авунин алакьунар сад хьанвай искусстводин жуьре. -Дуьз я, чан хва, зун вахъ галаз рази я. Циркина авай гьайванарни, гьатта лап вагьшибурни кваз, гьа и вуна лугьузвайвал, вердишарзавайди я. О. Гьуьсейнов. Межид бубади лугьудай.... Цовкра хуьре симинин пагьливанрин I конкурс кьиле фена. Ам дуьньядиз машгьур пагьливанар тир, чпи яргъалди Москвадин циркина кIвалах авур... Россиядин халкьдин артистар рагьметлу Рабадан Абакарованни Ярагъи Гьажикъурбанован гьуьрметдай "Пагьливан-2004 " лишандик кваз кьиле тухвана. ЛГ, 2004, 26. VII.

ЦИРКЕ нугъ., сущ.; -ди, -да; -яр, -йри. -йра хъархъун чкал.

ЦИРКУЛЬ уурс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра элкъвей цIарар чIугун ва алцумун патал ишлемишдай, ахьайиз акьалдай кьве хилекай ибарат тир алат. Абумуслим, кьве патахъ акъаж хьайи еке, амма кицIери жакьвай хьтин япарни, циркулдалди чIугунвай хьтин элкъвей цIару вилерни чинал алкIай гьяркьуь нер авай гада, гъилералди метIер къужахламишна, гьар садаз мукьуфдалди килигзавай хьиз аквадай. А. Фет. Ахьтин вахтар, ахьтин. Циркуль ишлемишиз чира, амма адалай гъил вердишарайтIа хъсан я. Р.

ЦИС [цпис] аялринрах., сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера бедендикай гьаярай акъатдай, акъуддай яд. Синонимар: кьери яд, цвар, чухь.

* цис авун [ягъун] гл., ни беденда авай яд гьаяйрай акъудун (адет яз, аялдикай рахадайла). "Абур вуна, вун хьтинбуру кьамал эцигнава. Гьанлай, айибайтIани, цисни ягъиз тазва... 3. Гергерви. Бакъарей Бакъуракай нагъил. Синонимар: кьери яд [цвар, чухь] авун [ягъун].

ЦИСТЕРНА урус, сущ.; -ади, -ада; -яр, -йри, -йра жими затI (яд, нафт, бензин ва мсб) цун патал металлдикай раснавай 2-3 метрдин яргъивал авай затI.... ядни частуна хсуси, цистернайрай аскерри флягайра цазвайди тир... А. Къ. Фу гадарунин буйругъ. Станциядал акъвазнавай бензин, серный кислота ва азотдин удобренияр авай цистернайрикай ибарат тир поезд, фикирзавайвал, гъвечIи залзаладин нетижада гьерекатдик акатна ва са тIимил рекьиз фейидалай кьулухъ рельсерилай алатна. ЛГ, 2004, 21.I.

ЦИТАТА урус, сущ.; -ади, -ада; -яр, -йри, -йра ктабдай къачур тайин фикир авай гафарин са кIус. Ахпа за муаллимдиз 1896 - йисуз Тифлисда чапай П. К.. Усларан «Куьре чIал» ктабдай са цитата гъана: «Лезги чIал кесибди я лагьай фикир дибдай дуьз туш. И гафар и чIал чин тийидай инсанрин гафар я. И чIалакай хабар авачирбурун гафар я. И чIалан грамматикадин формадалди дерин фикирар лап зерифвилелди, гьар са жуьре колоритдалди ( рангаралди) кхьиз жеда». ( «Куьре чIал», 2264. Тифлис, 1896). М. М. Лезги тIвар алатIа.

ЦИФ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера гьавада кIватI хьанвай цин бугъ. - Гъариба затI я дагъдик циф, кIан хьанмаз атана, кIан хьанмаз квахьни хъувуна, - лагьана за чубанриз. А. Ф. Лянет. ЧIулав цифери кьур цаву гугрумарзавай... З. Э. Луьткведа. Жив квай марф къвазва. Чил-цав чIуп-чIулав цифеди кьунва. З. Р. Гьажи Давуд. Синоним: булут.

ЦИФЕРБЛАТ урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сятинин акьрабар алай чин.

ЦИФРА урус, сум..; -ади, -ада; -яр, -йри, -йра кхьинра кьадар къалурдай лишан. Вичин яшар къалурдай цифраяр виридаз бегенмиш жедач. Р. Синоним: рекъем.

ЦИЦIЕ. * цицIе тун гл., ни вуж-вуч худда тун. Гьар нивай хьайитIани ким цицIе тваз алакьдачир. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Дем цицIе твазвайбур жегьилар тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЦИЦIИ прил. гьамиша гьерекатда авай. Зун кьуд йисавай цицIи аял тир. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар.

* цицIи авун гл., ни-куь вуж гьамиша гьерекатда авай гьалдиз гъун. ПемпIеш иесидин сесини, гатфарин къезил шагьварди хьиз, цицIи ийизва... М. В. Гьарасатдин майдандал. Югъди ракьини ифирна, датIана гьерекатдик кваз юргъун хьанвай хуьруьн куьчеяр, чуьллерай хтай суьруьйри, нехирри, няни, серин шавгьарди хьиз, цицIи авуна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* цицIи хьун гл., вуж-вуч йигин хьун. Советрин девирда Сулейманан шаирвал мадни цицIи хьана. З. Э. ЧIехи шаир. Звал акьалтна гьиссерал зи. На лугьуди, рагъ акьурла, И дуьнья хьиз жезва цицIи. М. Алпан.

ЦИЦIИБ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра вечрен, къазран, уьндуьшкадин бала.... акьван къастунал кIеви гьайван ам я хьи, гьич чарадан цицIибни гьаятрихь гатIунардач, лап сивяй каф фидалди адал элуькьда. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* цицIибдин уьмуьр рах., сущ. куьруь уьмуьр, лап тIимил йисарин уьмуьр. Захъ амаз гьикьван уьмуьр ама? - Са цицIибдин уьмуьр. Къе зун ама - пака амач. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ЦИЦIИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера цицIи тир гьал. Къвазва нурар гъетерин, Зи тух тежер вилери Гуз экуьвал рекьиз зи ЦицIивални - рикIиз зи. А. Ал. Къвазва нурар... Гузва михьивал вили цаварин, ЦицIивал гузва кузвай гъетерин... Б. С. Аялдиз мам гузва.

ЦИЦIИВИЛЕЛДИ нар. цицIивал хас яз. Синоним: циц]идаказ.

ЦИЦIИДАКАЗ нар. цицIивилин лишан хас яз. Синоним: цицIивилелди.

ЦИЦIИВИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра ЦицIер тIвар алай хуьряй тирди.

ЦИЦIРЕ цIицI существительнидин актив падеждин форма. Кил. ЦIИЦI

ЦКIЛАМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кузвай кIарасдин цIай квай кIус. 2) кIарас кайила, жезвай цIай квай куьлуь кIус(ар). ЦкIламдиз килиг, ихтибар ахъаймир; хъиткьинна чиниз кIусар къведа. Р. Синоним: жуьгьен.

ЦЛА цал существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦАЛ.

ЦЛАР цал существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ЦАЛ.

ЦУЗ цун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ЦУН.

ЦМИН сущ..; -ди, -да; -ар, -ри, -ра шуьткьвен тийир кIвенкIвер къизгъин яру цуьквер жедай чуьлдин набатат.

ЦУКВАЛ: * цуквал ацукьун гл., вуж виняйгъуз хьана, метIер кьвечIиларнавай гьалда акъвазун. Султанмурад векьел экIянавай кавалдал цуквал ацукьна, газетрикай ада... ктаб хкудна. А. А. Умуд. Сифте ада сумкадай са чIук парча акъудна вичин вилик цуквал ацукьна сумкадиз тамашзавай къаридин метIел вегьена. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦУКВАЛАЙ || (ЦУКВАЛАЛ(ДИ): цуквалай (цуквалди) фин нар. къалчахар галчIуриз-галчIуриз. Къе зун, лекь хьиз, лув гуз ава кьакьанда, Накь, аял хьиз, галчIур жезвай цуквалди М. Б. Зун инсан я.

ЦУКIВАР, ЦУКIВАРИ цIукI существительнидин формаяр. Кил. ЦIУКI.

ЦУЛУ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) икьивал тIимил квай жими затI. 2) векьи чиркинар.

ЦУН¹ гл., ни вуч; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -уз, -ван, -урай, -вамир; цун тавун, цун тахвун, цун хъийимир гъал галай рапуналди ва я махсус машинкадалди парчадикай са вуч ятIани (перем, шалвар ва мсб) арадиз гъун. [Гегьвер] - Валлагь заз мажал хьанач. Ваз аквазва хьи, зи гъиле цвадай перем авайди. Къенин югъди зун ви перемдал алахънавайди я. Гь. Гь. Адетдин къармахра. И гъилери цвада кIуртар, кавалар, Хуьруьнбуруз хъуьтIуьз чими хьун патал, А. С. Гъилер. Авач касни вав рабни гъал вугудай Бижгъер жезвай валчагъ хцун паталди. А. А. Девирдин тIал.

ЦУН² гл., ни вуч; -вада, -вана; -ваз, -вазва; -уз, -ван, -урай, -вамир; цун тавун, цун тахвун, цун хъийимир жими затI са къапунай маса къапуниз эчIирун. Чай цуз, паб, Гуьлбичедиз са стакан чай цуз. А. Ф.

ЦУН³ гл., -ада, -ана; -аз, -азва; -уз, -урай, -ан -мир; цун тавун, цун тахвун, цан хъийимир 1) экъечIун патал са вуч ятIани чилик кутун. Куь гьахъ вахчу мад сефер фин цайила. Е. Э. Цилингар. Цанавай кьван гужлу техил Гьабурун гатар акуна. С. С. Заз Урусият акуна. За лагьай гьал хьун тавуртIа, Вядеда яд гун тавуртIа, Тумар пара цун тавуртIа, Кар аватда кIевез, лежбер, С. С. Лежбер. Агъа СтIалрин "калхуз Фагьума, килиг, кесибар. Алахъна кар вилик тухуз Цазава векь, ник, кесибар. С. С. Агъа СтIалрин калхуз. Идарайрилай анихъ галай буш чуьл цаз башламишнавай. З. Э. Муькъвел гелер. Дагъдин хуьре тумар цадай вахт геж жезвай. З. Э. Мехъер кьуьл туш. 2) зараф. квадарун. Сят цанатIани, вахт квадармир. Р.

ЦУР¹ сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра кIвалин гьайванар хъуьтIуьз хуьн патал эцигнавай дарамат, кIвал, Цура къарамал жезва, КIвале - хирда хизан... Чна вучин, аман! Ф. Цура кал, я гьаятда верчер авач. А. А. Лезгияр. Са сеферда Гьажимета кал хуьдай цур эцигиз башламишна. С. Муслимов. ЦипIигь-наме. Чун варар ахъа са гьаятдиз гьахьна. Чапла пата демекар хьтин эцигунар, эрчIи пата цурар авай. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъа ра авай жуванбур || «Самур» газ. 2002, 25.I. Цура авай кал сала кутIунна, гьаниз хъиягъайтIа гьикI жедатIа? М. Б. «Жигули». Синоним: тевле.

ЦУР² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара металлдин жуьре. Секината ацIурай, къеле алатна яру цур малум хьанвай квар къерехдиз акъудна, ахпа хурухъди чилел экIя хьана А. А. Умуд. [Керекуьре Пуркурович]. Кьурагъ дагълар! Кьурагьа дагъ авайди яни? Дагъ тиртIа, анкай кьизил хкатдай, платин хкатдай, эхир кьил цур хкатдай. ТахьайтIа, кьуд-вад кьецIил кьван я... Ф. Б. Филиал.

ЦУР³ сущ.; -ци, -це; ~цар, -цари, -цара цуру емишрикай хкуддай цуру тIям авай жими затI. Акьалжзава шишерал КIелен таза як. Къвалавни гва цурни мед, Истивут, сумах. А. С. Хцихъ галаз ихтилат.

ЦУР⁴ сущ.; чил, муркIади хьиз, кIевирдай къвал. Гьар йифиз цур къвазва. Р.

ЦУР⁵ сущ.; цурувал, цуру тир гьал. ХапIади цур къачунва. Р.

* цур акьалтун гл., нел-квел 1) цуру гьалдиз атун атун. НекIедал цур акьалтнава. Р. 2) куьч. хъел акатун. Вал вучиз цур акьалтнава? Р.

ЦУРУ прил. 1) анардин тIям авай. Аквадай гьалда, дигмиш тахьанвай хват гзаф цуру я, руша ам чин чIурна хьиз жакьвазва. М. А. Гьарасатдин майдандал. Синоним: турши 2) такIанвал авай. Гада институтдай акъудайдалай кьулухъ, абурун араяр цуру хьанва. Р. Синонимар: турши, къайи. * фири некIеди кайида цуру некIедизни уф гуда.

* цуру авун гл., ни вуч цуру тIям авай гьалдиз гъун.

* цуру нек сущ.; гъери хкуднавай, вичихъни цуру тIям агалтнавай нек. Вира халкьди шалам-дулах ядайла, Шаирди бес алукIдани шиблетар, Хуьруьнвийри са цуру нек хъвадайла, Шаирди вирт хъвадани бес, иблисар?! А. С. Шаламар ва чуьнгуьр. Агъуз хьана душманд вилик, недалди аш кишмиш галай, Тик акъвазна цуру нек хьун, дуьз лагь кIан гъикьван иер я; З. Р. Иер.

* цуру хьун гл. 1) цуру тIям авай гьалдиз атун. 2) куьч., вуж кефияр пис гьалдиз атун. 3) куьч. кьве касдин араяр (алакъаяр) чIур хьун.

ЦУРУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) цуру гьал. Вацран экв алцифнавай, чими тIунутIра хьиз хъуьтуьл лекъвер авай хьуькъверин кьилер, чIулав, яргъи рцIамар, хтунин цурувилик агаж жез, ачух хъижезва. В. М. Гьарасатдин майдандал. 2) куьч. инсанрин пис хьанвай алакъа(яр). Ихьтин акъажунар жезвайтIани, абурун [СтIал Сулеймананни Хпеж Къурбанан. - А. Г.] арада маса жуьредин цурувилер авачир. С. Зи Сулейман.

ЦУРУН прил. цур металлдикай раснавай. Цурун кварар гьар са лезги кIвалева. М. Б. Кварар. Шагьумагъади, ацIай цурун квар, гвайдини хьиз тахьана, къуьнуьхъ вегьена, кIвалихъди рекье гьат хъувуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Пака жедач, Салман! Вуна муькуь юкъуз фида лагьайди туширни? -хабар кьуна уьлгуьчдал тунвай, цIийиз къеле янавай цурун къажгъанди хьиз, нур гузвай Кьадира. С. Гь. КIири Буба

ЦУРЦ сущ. наразивилин гьава. Хелефан гьамиша атIугънавай чина цурц кьугъвана. А. Э. Кьуьзуь кьун.

ЦУЦУН: * цуцун тар [ттар] цIакулар хьтин пешер, кIеви тан авай тар.

ЦУЦIА цIуцI - существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦIУЦI.

ЦУЦIАР цIуцI существительнидин гзафвилин кьадардин I падеждин форма. Кил. ЦIУЦI.

ЦУЦIРУХ сущ,; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) епиниз звар гудайла, дуьз татана, алчуд хьанвай ара, адал тIвал хьайи чка. 2) куьч. ийизвай са карда гуьзлемиш тавунвай четинвилер.

ЦУЦIУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра багьа хам алай, тарара жедай, кьиф хьтин ничхир. Вичи кьазвай гьайванри ( месела, цуцIулри) вичиз я зиян, я хийир гузвачтIани, ада абурал гъуьрч ийизва. А. Фет. Проза жанлуди хьайила.

ЦУЦIУЛДИН прил. цуцIулдиз талукь.

ЦУЬК сущ.; -еди, -веда; -вер, -вери, -вера 1) кIуква гуьрчег рангадин курквачI авай хъач. Рушарин арада Цуьк хьиз аквада... Е. Э. Ярдин тариф. ХупI рахада билбил сегьер вахтунда... Цуькведивди дигай гатфар вахтунда... Е. Э. Билбил. Зулун багъда къуразва цуьк. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Цуькведилай чIижери вирт, Гъуьлягъдини зегьер кIватIда... А. С. Хцихъ галаз ихтилат. 2) куьч. сада масадаз вичин патай хуш рафтар авайди къалурун патал ишлемишдай гаф.

Ваз и вахт хийир хьурай. - Абат хийир, чан цуьк. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. 3) шиир, куьч. кIаниди. Зи кIанидал - арандавай цуькведал, Лезги чилин - пак женнетдин зар ала. С. Султанов. Ви хъуьруьнин сир вуч ятIа? Синоним: гуьл. * ракъин(ин) цуьк, са цуьк экъечIуналди гатфар жедач

* цуьк авадарун гл., куь цуьквер аламукь тавун. Цуьквер авадарда зулухъди, цуьквер акъудда гатфарихъди. Р.

* цуьк авун [акъудун, ахъаюн] гл., куь 1) цуьк арадал гъун. Беневшайри кьве сеферда цуьк акъудда: гатфариз ва гатуз. А. С. Беневшайри кьве сеферда... Ада и мукьвара цуьк акъудун лазим тир афнийриз яд гузвай. З. Э. Муькъвел гелер. 2) куьч. бегьерлу хьун. Ингье, са вахтунда «кьанлу ШаракIунди» исятда цуьк ахъайзава. Къ. М. Рекьин риваятар. Халкьдин манийрал, милли авазрал гзаф рикI алай Зулейхадин бажарагъди, ашукь Гьажидиз гъуьлуьз фейила, мадни фарашдиз цуьк акъудна. К. К. РикIе мани авайбур. XX асирдин 1930-70 - йисара лезги халкьдин культуради, искусстводи цуьк акъудна. ЛГ, 2004, 30. IХ.

* цуьк хьтин прил. гуьрчег. - Ада лап акьуллу кар авуна. Цуьк хьтин руш кьуьзуь хъамадиз гуз, гьамни кар яни? З. Э. Муькъвел гелер.

* цуькведивди гаф атIун гл., ни яб гузвайда, рахазвайдан хатур хун тавуна, амма кутугай чкадал вичин гаф лугьун. За ви гаф цуькведивди атIузва. Р.

* цуьквер(ин) сувар сущ. халкь сад ийизвай суваррикай садан тIвар. Ахцегьа - жемятриз къвез-хъфиз регьят ШаракIунда, Белижда, Дербентда ваъ -тухузвай милли эпосдин сувар себеб яз чи печатда эхиримжи сад-кьвед йисуз Цуькверин суварин ( Ахцегь район, Чеперин сув) ван-сес амач. И. Гь. Хуьруьгрин кьуьл - Шарвилидин кьуьл.

* цуькверилай руг къачун кт., гл., ни емишрин са жинс маса жинсинин акадарун. Кондрашоваз Алижана вичин эхиримжи цIийи тежриба къалурна. Кицик тарцин хилел алай вад-ругуд цуьк ада жумунин тарцин цуькверилай руг къачуна, гьа руквадал тумламишнавай. Ингье сифте нетижа: тарцел алай кицикрилай пуд кицик хейлин екедай. Абур памадурар кьван авай. А. А. Лезгияр.

ЦУЬКВЕДА цуьк существитеянидин чкадин. I падеждин форма. Кил. ЦУЬК.

ЦУЬКВЕДИ цуьк существительнидин актив падеждин форма. Кил. ЦУЬК.

ЦУЬКВЕР 1) цуьк существительнидин гззфвилин кьадардин форма. Кил. ЦУЬК. 2) (чIехи гьарфуналди - Ц) дишегьлидин хас тIвар – Цуьквер, а, а. Цуьквера вичин йикъар ярдикайни гъуцари тагузвай баладикай манияр лугьуналди акъудзавай. Ф. ЦIийиз гъанвай Лаламан суса адан гъвечIи вах Цуьквер гъуьл хтанватIа акваз чатук ракъурдай. А. И. Самур.

ЦУЬКЛАМИШ: * цуькламиш хьун гл. цуьквер экъечIун. Тахминан гьар йисан гатфарихъ дагълар цуькламиш хьайи береда ахцегьвийри цуькверин сувар къурмишзава. И. Яралиев. Шарвили! Шарвили! Шарвили!

ЦУЬКI сущ.; -уь, -ве; -вер. -вери, -ера элкъвей гъвечIи тварар авай магьсул. - Вичел тIвар эцигда лежбер, Я къуьл, я мух, цуькI тийижиз. С. С. Вич яцIуз кьадай авам. Муькуь гъвечIи никIин са кьатIуна цуькI цанвай. А. Ф. Бубадин веси. Кеф чаз, -лагьана ада, -куьне учетар тухузва, кесибри чпихъ амай амачир белгемарни са тагьарда авай мухахъ, цуькIуьхь маса гузва. Абуру чпин кьил пака гьикI хуьда? З. Э. Муькъвел гелер.

* цуькI авун гл., ни-куь вуж-вуч квадарун, тахьай мисал авун.

* цуькI [цIуькI] хьун гл., вуж-вуч вилериз тахкун, квахьун. Къазибег йифен мичIера цуькI хьана. А. А. Пад хьайи рагъ. Ам патал межлисра жедачир чка, Са терсвал авуртIа, ЦуькI жедай пака... К. Ал. Гарни ахвар. СикI цуькI хьана, къвед валариз аватна... А. Ал.. Зун къекъвезвай... Вилаятда эдебият цуькI хьайи Критик яз вун хьун кар я гьикI хьайи? И. Гь. Вилаятда...

* цуькI цун гл., ни нихъ галаз рафтарвилер авун. Чин ярудахъ жеч хьи вафа. Вавди цуькI цун я хьи жафа. А. Гьажи. [Брегьим]. Ава, ава. Аси хьана, лап рекьяй акъатнава. Я Аллагь, ваз а Селиман руш зи чиниз экъечIзавайвал акунайтIа... Ваь, ваъ, абурухъ галаз цуькI цаз жедач. Б. Гь. Большевикдин руш.

ЦУЬКIВЕ цуькI существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦУЬКI.

ЦУЬКIВЕР цуькI существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ЦУЬКI

ЦУЬКIУЬ цуькI существительнидин актив падеждин форма. Кил. ЦУЬКI.

ЦУЬКIУЬН' цуькI существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ЦУЬКI.

ЦУЬКIУЬН² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра сиве тур тIуьн хъуьткъуьниз куьмек гудай жими затI. На лугьуди, рушан туьтуьна цуькIуьн акIанва, са гъил хъуьтуьлдаказ хурал эцигна, ам явашдиз къарагъна. М. В. Гьарасатдин майдандал.... са бязи наркотикар ишлемишайла, са шумуд декьикьадилай сивера туькьуьл тIям гьатда, цуькIуьн къведа, цихъ къаних ва гишин жеда, беден тегьерсуз заланзавайди гьисс ийида. Синоним: тфу. ЛГ, 2004, 8. VII. ☼ 1955 - йисуз орфографиядин норма яз цуькIуьн кьабулна {кил. М. Г. ЛЧЮС). Гуьгъуьнин йисара чап авур орфографиядин словарра и гаф къейдзамач. ☼ М. М. Гьажиева цуькIуьм вариантни ишлемишзавай ( кил. М. Г. РЛС, ч. 389 -наплевать).

ЦУЬЛ' сущ. -уьни, -уьна; -ер, -ери, -ера техилдин (къуьлуьн, мухан) самар, кьилерни галаз пуналай атIана, чикьиналди кутIунна, авунвай къужахда кьаз жедай кIватIал. ЯцIу-яцIу ая чикьер Цуьл тIарам кутун патахъай. С. С. Гад кIватIиз тади ая. Гьалтна юлдашрилай кIвенкIве, Тагьсиб туна вичин рикIе, Данаяр хьиз цуьлер еке, -Заз гьадан зегьмет акуна. С. С. Заз Инжиханан зегьмет акуна. Забитазни са кIвалах це, куь жергеда хьурай ам Гьарда виш цуьл вегь машиндиз, ада вегьий вишни къад! З. Р. Гатун йифиз, И никIе амай къуьлуьн цуьлерин са шумуд кIунтI хуьз, ада вичин уьмуьрдин йикъар текдаказ, сугъулвилелди акъудзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦУЬЛ¹ сущ.; -ци, -це; -ер, -ери, -ера балкIандин далудал вегьедай, далуда твадай гъвечIи халича.

ЦУЬЛЕЗ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра иви арадиз гъизвай, ивидик гьерекат кутазвай орган.

ЦУЬРУЬГЪУЬЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чиляй векьер-кьалар кIватIдай ракьун ва я кIарасдин сарар авай алат. Мукалар, дергесар хци ийизвай, цуьруьгъуьлдиз ва ругунриз сарар хъиязавай, арабада гиг, викIина кIар твазвай, алеррик кьам кутазвай. З. Э. Муькъвел гелер. Инсанри къаварилай йирфералди, цуьруьгъуьлралди живер вегьезва. Гь. Къ. Четин бахт.

ЦУЬРУЬХУЬМ прил. ширин ва цуру тIям квай. - Чан, куь паяр дулу хьуй... Зи вил хьанвайди тир са цуьруьхуьм затIунихъ, Тенфе бадедик лувар акатнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* цуьруьхуьм ич(ер) сущ. цуру тIямдин ич(ер).

ЦУЬРУЬХУЬМАР сущ., анжах гзафв. кь.; -ри, -ра ичерин сорт.

ЦУЬРУЬХУЬМВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера цуьруьхуьм тир гьал.

ЦУЬРУЬХУЬМДАКАЗ нар. цуьруьхуьм тир гьалда. Синоним: цуьруьхуьмдиз.

ЦУЬРУЬХУЬМДИЗ нар. цурувилинни ширинвилнн тIямлу яз. Синоним: цуьруьхуьмдаказ.

ЦУЬРЦ сущ.; -уьни, -уьна; -ер, -ри, -ера тарцин, валарин таза ва шуькIуь цIийи йисан хел. Лугьудай гаф жагъин тийиз Вадима, чеб ацукьнавай скамейкадин кьулухъай хкаж хьанвай кул-кусдилай са гъвечIи цуьрц алудна, ам гъиле къугъуриз башламишна. Б. Гь. Вили вилер. - Ша, ятIа амай няналди куткунар хран чна, чебни гийин цуьрцерикай, - хъуьруьнарзава за. М. Б. За бананар недач.

ЦУЬЦУЬХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра Тапархъандин вилин къене зун цуьцуьх я, зун акьвам я. М. М. Им вуч регъв я?

ЦЯЙ яд существительнидин къакъатунин I падеждин форма. Кил. ЯД.

ЦI

ЦI |цIэ] сущ.; ~&и, -да; -яр, -йри, -йра алфавитами къанни цIувад лагьай гьарф.

<цI> сивяй гьава акъатдайла, мецин кIвенкI сарара акьуна тадиз къакъудуналди арадиз къвезвай зайиф вансуз ачух тушир абруптив фонема-сес. Гафарин сифте кьиле ( цIи, цIай), юкьва ( ацIай, кьацIай), эхирда ( нацI, кьацI) гьалтда.

ЦIА цIай существительнидин чкадин I падеждик форма. Кил ЦIАЙ.

ЦIАЙ сущ.; -у, -а; -аяр, -аяри, -аяра 1) еке температурадикди экуь яз кузвай газ, ялав. # цIун, цIелхемар, цIун ялавар, цIун жуьгьенар, цIун мецер, цIун мурз. Хьра, сачук цIай хуьн патал кудай купI-гилиг, кIарас-тахта са пай къуншийри чпи гъизвай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Мидаим цIай жедач, къул ятIан, акада. Мидаим хуьз жедач уьмуьрдин гад, бала. М. Ж. Акъвазай яд ктIиз... 2) еке температурадикди экуь яз кузвай газ, ялав алай чка. Ибур фенмаз, Малла Несредина ибурун гинибашар кIватIна, цIуз вегьена. Ф. Малла Несреддинан кIел. Етим Эмин, зулуматда хъижеч мад ваз цIийивал, Чан цIа гьатна, жув михьи яз, пуч хьана тум цайивал. Е. Э. Дуст. Шумудра вун цIаюн юкьваз аватна... С. А. Лезгистан. * кьилел цIай къурун, кIвале цIай хуьн, чан дал цIай кун, рикIин цIай рекьидалди, чанда (чанди) цIай гьатун (кьун).

* цIай аватрай [аватуй]! межд, квез 'пуч хьурай' манадин къаргъиш. Керимован гъиляй седривал акъатна. Хажалат алаз ада лагьана: «Вири Шахмарданован кьелетар я. Вич чи райондиз атай юкъуз цIай аватрай!». А. А. Лезгияр. Бес имни уьмуьр яни, ихьтин йикъаз цIай аватрай. Гь. Къазиев. "Гьайиф зи гъуьл". - Кесибвилиз цIай аватуй! Къё ви патав къведайла, шумудан патав балкIан геце лугьуз зун фена. Авачирбуруни - авач лагьайла, авайбуруни авач, хьанач лугьуз зи гаф атIана. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: цIай акатрай!

* цIай авун гл., ни еке температурадикди экуь яз кузвай газ, ялав арадиз гъун. Ирид акадик цIамар кутуна, Ирид акада цIай авуна. Ф

* цIай акатрай! межд. 'пуч хьурай' манадин къаргъиш. - Ваз хуьруьн советдин председатель лагьай тIвар тIимил яни? Тадивилик цIай акатуй. Ваз чидачни, я юлдаш председатель, тади квай папа тум квачир гада хада. 3 З. Э. КУТВ-диз фена. Синоним: цIай аватрай!

* цIай гун гл. 1) чими хьун патал цIай алай чкадив ацукьун, хьун. 2) яракьдай гуьллеламишун. "Дяве куьтягь хьана, дяве куьтягь хьана! Гъалибвал!" Адан сесини чун ширин ахварикай уяхарна. Полк хуьзвай зенитчикрин батарейри гьасятда цIай гана, цава прожекторрин нурар къекъвена. ЛГ, 2004, 26. VII.

* цIай кутун гл. 1) ни квек еке температурадикди кудай гьалдиз гъун. Жегьилди чуькьни тавуна фена имидив папрус вугана. Адак цIай кутуна, къужади гумар акъадарайла, вич хтана, кац хьиз, ахьа пенжерда ацукьна. М. В. Гьарасатдин майдандад. 2) ни ник такIан ихтилатар авуна хъел гъун, ажугълу авун. [Варис]. Агъа-гьо! Руш туш им, цIай-ялав я! Аквар гьаларай, Али, ви крар къуьл я. Рушаз вун кIанда. Амма са ни ятIани цIай кутунва. Ана гьикI хьанатIа? Къ. М. Урусатдин цуьк.

* цIай кутур барут хьиз нар. туьнтдиз, хъел кваз. Челеба, - тел види я, - лагьайла, Бег, цIай кутур барут хьиз, хъиткьинна.... А. А. Пад хьайи рагъ.

* цIай къачун гл., куь векьер, фитер чимивилелай кутIун.

* цIай кьин гл., ни нин хъел хкудун, къати гьиссер секинарун. [Зарлишан]. Ваз кIанзавайди гъам тушни? Ма, гатут зун, йикь жуван цIай, амма фена руш хкваш, руш. Ви гъиле вири ихтиярар ава. Н. И. Гьакимрин папар.

* цIай кьун гл. 1) куь куз башламишун. 2) куьч., ни садлагьана хъел куткун.

* цIай хъувун гл., ни еке температурадикди кудай гьалдиз гъун, хкун. Фур эгъуьнна, ана цIай хъувуна, чамадандай саса дафтар гъиле къаз, чар-чар къазуниз, еке ашкъидалди цIуз вегьиз эгечIна. А. Къ. Нехирбанни лекь. Инаг нехирбанрин къул тир. Абуру йифериз и къула цIай хъувурла, ам чи хуьряйни аквада. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* цIай ягъун ни квез 1) кудай гьалдиз гъун.... галифе шалвардин жибиндай кирбит акъудна, пIапIрусдиз цIай ядай ва кIвач кIвачел вегьена, гумар акъудиз ацукьдай. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) машин гьерекатдик кутун. 5- августдиз газ кутун хъийида лагьана хиве кьурди я. 9-августдизни газ авачиз чавай заводдин машинриз цIай ягъиз хьанач. ЛГ, 2004, 12. VШ. 3) манасуздаказ харж авун. - Валлагь, чан хан, и Уьзденаз Къазикъумухдай пара тIарам кIурт багъишнавалда. Ам адан квез я? Ам ахьтин дамахдин кIурт гьина алаз къекъведа? Ашукьдиз ам кутугнавач. Ашукьдин партал - чухва я. Гьайиф ам адаз! - КIурт багъишай ахмакь вуж я? - мягьтел хьана Юсуф - хан, - ашукьдиз гудай багъиш - са манат, амни кваз пара я. Ам вуж ятIа а девлетдиз цIай ягъайди? С. Ярагъви шаир Уьзден. 4) пуч авун, амачир, тахьай гьалдиз гъун. [Гуьлханум]: Гьахъ я, чIур жезва, ийидай маса кар авач, папари къазанмишзава, итимрини хъвазва. Гьайифар чIугвадалди жуван гъуьлуьз лагь, хуьрера авай чехиррин заводриз цIай ягърай. Н. И. Гьакимрин папар. [Зарлишан]. Зи итим квай шикилриз цIай ягъ. А шикилар масадан гъиле гъатайтIа, куьтягь, чи итимар завалдик акатда. Н. И. Гьакимрин папар. Са гъаб ацIай пулуниз цIай яна зи! Ифинар акъатзавай папай. Н. Насруллаев. "Го-о-ол!"

* цIайни барут хьун гл., вуж лап ажугълу хьун, хъел кутун; ажугълу тирдан гьерекатар авун. [Гьуьруьханум]. - Чна, кьисмет хьайитIа, гуда лагьайди я. Вун цавариз акъатмир. Чна са гаф лагьайла, къужадикай цIайни барут жеда. Ай гьарай гьоъ! З. Э. Гуьлзада. Синонимар: цавариз акъатун, чанди цIай кьун. Антоним: цавук хукIун.

* цIуз мукьва хьайиди цIу куда мисал хаталу кардив эгечIайдав жаза агакьда. ЦIуз мукьва хьайиди цIу кудайдан гъавурда хьанач зун. А. Исм. Эхиримжи къув.

* цIун гъуц сущ. дуьньядал яшайиш цIу арадиз гъайиди я лугьузвай диндин кьиле авайди. Ягьуд пачагьди, вич цIун гъуцариз икрамзавай кас тиртIани, вичин вилик жерягьди эцигнавай шартI чIурзавачир, М. В. Гьарасатдин майдандал.

* цIун кIвал сущ. хуьрекар гьазурдай кIвал. ЦIун кIвализ фена, акадин кьве хъемехъ чантада туна ам ксана. Йиф кумаз къарагъай Къаюм чантани къачуна, чинеба рекье гьатна. З. Э. КУТВ-диз фена. Шапериди и чIавуз цIун кIвале къапар чуьхуьзвай, А. А. Лезгияр. Са стаканар чаяр гъин, -вичи-вичик лагьана, Марвар кIваляй экъечIна, ам цIун кIвализ гьахьна. А. А. Пад хьайи рагъ. Рагъ экъечIдай патахъ килигиз, вилик кьур квай, кьурук цIун кIвал галай... Р. Гь. Зи ирвд стха. Синоним: кухня. ☼ Орфографиядин словарра ихтилат физвай уьлчме пуд жуьреда ганва: цIункIвал (кил.: М. Г. ЛЧЮС) цIун кIвал (кил.: М. Г., Р. И. У. А. М. ЛЧЮС, 19641989), цIункIвал (кил.: М. Г., Р. И. У. А. М. ЛЧЮС, 2001 ). Кхьинра кьве гафунин ибара яз (цIун кIвал) ишлемишзава. Кьве гафни кьилди кхьинихъ гзаф делилар ава. Синоним: кухня.

* цIунни вацIун арада нар. тадиз, гъилевай чарасуз карни акъвазарна

ЦIАЙ² сущ. мекьивилин фул акатуникди кьиле фидай азар. 1912 – 16 йисара адаз (С. Сулейманаз. -А. Г.) далбадал цIаяр атана. А. А. СтIал Сулейман. Абуруз дуьзенрин жумарт, берекатлу чилер рикIин дериндай кIанда, амма анра авай цIаяр, кьиздирмаяр, фулар такIан я. Къ. М. Дагъларин деринрин булахар. Синоним: къиздирма.

* цIай атун гл., низ мекьивилин фул кваз кьиле фидай азарлу хьун. Алипулатаз йикъа кьведра цIай къвезвай.. З. Э. КУТВ-диз фена. Хипер къе пакамлай инихъди гишила дередихъ къвазарна, чебни, цIай атай вакIар хьиз, инал яргъи хьанва. Ж. Эфендиев. Азадвилин рекье. А вахтунда аялар цIаяр атунин, хъутурар, гачалар, нетер... акатунин азаррикди начагъ жедай. Ж. Гь. Аня дидедин мурад.

* цIаяр атIун гл. мекьивилин фул кваз кьиле фидай азар хкатун.

ЦIАЙЛАПАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, ра гьавада кIватI хьуникди садлагьана чкIидай электричестводин цIелхем. Гагь-гагь цавун аршдал цIарар чIугвазвай цIайлапанри дагълар экуь ийизвай ва, гьар сеферда таниш чкаяр акурла, рикI мадни сугъул жезвай... З. Гь. Лезгийрин риваят.

* цIайлапаи ягъун гл. гьавада садлагьана кIватI хьанвай электричестводин цIелхем арадиз атун. На лугьуди, циф алачир цавай ЦIайлапан ягъна. Цаву къати ванер авуна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Гьа и арада гужлу цIайлапанар яна, Цавар, дагълар хъиткьинай хьиз, рахана. У. Къемберов. Сел.

ЦIАЙЛАХъАН нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) ачух чкадал кузвай кIарасрин гьамбар. 2) Рутул районда ял ядай чкадин тIвар.

ЦIАЙПЕРЕС сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра цIуз икрамзавай кас. Абуруз ( чи ата-бубайриз - А. Г.) чеб цIайпересар яз газ кузвай Апшерон, Кавказ бегенмиш хьана. И. Гь. Ахцегьрин хаш.

ЦIАКУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къушарин хамунал туьк алаз, къен ичIиз экъечIдайбурукай сад. Адав хъипи цIакулар алай пуд верч гвай. Ф. Куткунда гьатай жанавур. Цурин къавал алай кIекре мад сеферда, вичин кьамал алай цIакулар сас-сас жедайвал акъажна, гардан яргъи авуна, куларал акъвазна, луваривди къвалар кIевиз гатана, къати ванцелди гьарайна. Н. М. Жандар Магьамай.

ЦIАЛЦIАМ прил. сад хьтин дуьз, галкIидай затI авачир, алачир.

* цIалцIам гафар рахун гл., вуж яб гузвайдаз хуш жедай ихтилатар авун. Дуьз хъийизва лугьуз рацIам, Бейхабардиз вил акъудна, Халкьдив рахаз гафар цIалцIам, Бирдан къуьняй гъил акъудна. Ш. Агъакеримов. Дуьз хъийизва лугьуз рацIам...

* цIалцIам хьун гл., вуч 1) галкIидай чка авачир, кьурла гьиляй аватдай гьалдиз атун. Къаришмадай тIушунна цIалцIам хьанвай адан беденди чирагъдин кьалу экуьнал рекIврекIв гузва. М. В. Гьарасатдин майдандал. 2) дуьз хьун, тIур-затI кумукь тавун.

ЦIАЛЦIАМУРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цIалцIамар авун, цIалцIамар тавун, цIалцIамар тахвун, цIалцIамар хъийимир цIалцIам тир гьалдиз гъун. Са декьикьадилай ада, цIалцIамарнавай мармардин къванци хьиз, нур гуз башламишна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦIАЛЦIАМВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера 1) цIалцIам тир гьал. 2) художественный эсерда гьар са гаф, келима вичин чкадал хьун. Адан [Я. Шайдаеван] эсерар темайрин ва образрин марагълувилелди, чIалан михьивилелди ва цIалцIамвилелди рикIел аламукьдайбур я. "Самур" газ., 2002, 21. VI.

ЦIАЛЦIАМДАКАЗ нар. цIалцIамвилин лишан хас яз. Синоним: цIалцIамдиз.

ЦIАЛЦIАМДИЗ нар. 1) цIалцIам яз. 2) куьч. четинвилер авачиз, четинвилер хас тушиз. Уьмуьрда вири цIалцIамдиз жезвач кьван: хайи къулавай мектебдиз кIвачин хьайи Магьамад гьа куьчедал экъечIна, садлагьана рикI акъвазна, рагьметдиз фена. ЛГ, 2004, 22.I. Синоним: цIалцIамдаказ.

ЦIАМ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара хьрак, тIанурда кун патал тайинарнавай шуькIуь, кьурай хел, пут, цуьрц. Ирид акадик цIамар кутуна, Ирид акада цIай авуна. Ф. ЦIам хьтин яхун ам Насрулагьа авур карди пагьливандиз элкъуьрнава. А. Фет. Проза жанлуди хьайила.

* цIам-кIарас сущ. кудай материал. ЦIам-кIарас гайила, абур, улакь авачиз, чи рушарини дидейри кIула кьаз хкидай. ЛГ, 2004, 25. ХII.

ЦIАНГУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра ) недай хъчарин са жуьре. Вергер, тегьмезханар, кIелен мичер, пилер, сурар, лурсар, шанатар ( пурнияр), цIангурар, эферар - гьисабна куьтягь жедач. ±1, 1994, 14.I. 2) куьч. яхун дишегьли. - Йоъ! Ам вун яни, РамзиятI - суал гана за. Виликдай заз чидай гими хьтин ацIай дишегьли амач, адакай кьурай цIангур хьанва. З. Э. Рамзият.

ЦIАНТ нугъ., сущ. цIапан.

ЦIАНТАРАР сущ.; -ри, -ра недай хъчарин са жуьре. Вергер, тегьмезханар, кIелен мичер... цIантарар, эферар - гьисабна куьтягь жедач. ЛГ, 1994, 14. IV.

ЦIАП¹ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара гьайвандин фитедин кIватI. * балкIан кIанидаз цIапни кIан жеда.

ЦIАП² сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара шадвилин лишан яз, кьве гъилин капар сад-садал гьалчна акъуддай ван.

* цIап(ар) ягъун гл., ни кве шадвиляй гъилин капар сад-садал гьалчна ванер акъудун.

ЦIАП³ в., рах., сущ.; -ра, -ра; -ар, -ари, -ара азербайжан миллетдин кьилдин векил.

ЦIАПАН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри,-ра гъвечIи къванералди къушар ядай алат. ЧIивчIирив, чIивчIирив, ЦIапанар чаз такIан я. мукар расдай аялар Чаз виридаз масан я. А. С. Цуькверин сувар.

ЦIАПАШ векъи, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра гьахъсуз ва абурсуз азебайжанви.

ЦIАПУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чархунин гьяркьуь лув. Гъуьр хъсанди хьана кIандатIа, регъуьн цIапурдив гелкъуьгъ. Р.

ЦIАПIРАПI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нур.

* цIапIрапIар гун гл., куь нур гун. - Беневшадин вилери цIапIрапIар гана. Гь. Къ. Магьини Дилбер. Ахъа жез акьал хъжезвай пIузаррикай хкатзавай цуькIуьнрин стIалри, Фахрудинан яру хьанвай чинал аватайла, цIапIрапIар гузвай. М. Садикь. Дуст.

ЦIАР¹ сущ.; -цIи, -цIе; -ар, -ари, -ара 1) чарчел сад-садан гуьгъуьналлаз гафар кхьенвай са жергедин мензил. И шиирар Историядин, чIаларин ва литературадин институтда шаирдин архивда ава. Вири ина 500 цIарцIихъ агакьна 12 шиир ава. М. М. Гь. СтIал Сулеймана азербайжан чIалал туькIуьрай шиирар. Зун шиирдихъ къекъвезвай. Дафтарар ахьайиз за цIарара вил экъуьрзавай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Гафунин кьатI са цIарцIяй маса цIарцIиз слогралди акъудда. Гь. Р. Рамалданов, А. А. Ражабов. Лезги чIал, 1992. 2) куьч. шиир. Къуй зи цIарцIи, симини хьиз ток авай, Гъурай элдиз берекат. А. С. Зи кIвачикай... 3) ктаб. къайда, политика. -. Ибур вири, товарищ Шахмарданов, партиядин цIарцIелай элячIун я. Зун коммунист я, за авайвал лугьузва. А. А. Лезгияр.

* цIар илитIун гл., ни квелай яргъалди къекъуьн. Мад фена Азраил Дагъларилай цIар илитIиз. С. Пехил дустар себеб яз. Чун агъадалди фирдавай Цавдарни чахъ галаз агъуз эвичIзавай хьиз авай. Ада гила Тенфе бадедин кIвалерилай цIар илитIнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Лап эхирдай Шамсудин, Саид, Нияз экъечIна. Алидарни абурун гуьгъуьна гьатна. Вилик квайбуру са шумуд куьчедал цIар илитIна. М. Садикь. Дуст.

* цIар чIугун гл., ни 1) квекай кхьенвай са гафунин ва я са шумуд гафунин кIаникай цIар тухун. - Суал чна икI къалурна: "Квез низ кIвалин ЧIехиди вуж хьана кIанзава?" Бюллетендин са пата "буба", муькуьна "диде" гафар кхьенвай. ТакIандалай цIар чIугу. Н. Шихнабиев. Референдум. 2) квелай кхьенвай са гафунин ва я са шумуд гафунин винелай цIар тухун (наразивилин, такIанвилин лишан яз). Муьгьуьббатдин гафарилай чIугвамир вуна цIар, Уьмуьрдин яру рангар гьич лацу жез тахьуй. С. А. Чир хьухь! Синоним: чIурун.

* цIарцIе гьатун гл., вуж чирвал артух хьун, вердиш хьун. Сифте вахтара ваз за куьмек гуда, за. Ахпа къвез-къвез вунни цIарцIе гьатда. Мад ваз вуч кIанзава. Я. Я. С фурун вакIар.

* цIарцIин гьарф сущ. чIехи гьарф.

ЦIАР² т-б, сущ.; -а, -а магьсулрихъ галукьдай азардин тIвар. - Тараллай емишар вири сагъ жедач кьван. Садак квак киткида, садахъ цIар галукьда, сад китIида, амайбур сагъбур жеда. З. Э. Муькъвел гелер.

* цIара ягъун гл., вуч пуч жедай азар галукьун. Эй Худда-а!. Зи душмандиз агалкьун гумир! Къуй адан ниятар, гар галукьай гум хьиз, чукIурай! Адан фикирар, цIара ягъай набатат хьиз, кьурурай. М, В. Гьарасатдин майдандал. Терг хьана... багъдин бегьер, Яна гила цIара, юлдаш. С. С.

ЦIАР³ сущ.; -а, -а; ар, -ари, -ара дагъдин хур. Гьар са жигъир са цIаракай физ, цIарара ава. А. Къ. Шаир Шихнесир. * хеб цIаракай.

ЦIАРАК сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра кицIин лакIаб.

ЦIАРАН: * цIаран яд атун [фин] гл., нин иштягьдин, гишинвилин ва я темягьдин гьисс малум хьун. ЦIаран ятар къвезва сивиз Алидин... А. С. Жуваз душман жемир вун.

ЦIАРБА¹ : * цIарба-цIар нар. гьар са цIар(цIе). СтIал Сулейман урус чIалал малум Николай Ушакован, Семен Липкинан, Эфенди Капиеван ва масабурун таржумаяр цIарба-цIар урус чIалаз злкъуьрайдини Гьажибег Гьажибегов тир. Гь. Гашаров. Хайи халкьдин рекье чан эцигайди. Существительнидин, прилагательнидин, глаголдин ва маса гафарин дибар тикрар хьана арадал атанвай наречияр арада дефис аваз кхьида. Месела: цIарба-цIар, дуьм-дуьз, михьи-михьелай... Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод, туькIуьрайди У. А. Мейланова. - Махачкала, 1998, ч. 16.

ЦIАРБА¹ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кицIин лакIаб.

ЦIАРНАХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) чепелукьдин шараг. 2) хамунал карар, гачалар жедай азардин тIвар.... туьлек тавуна чIар фенвай къвалар цIарнахди кьунвай... А. Исм. Эхиримжи къув.

ЦIАРУ прил. 1) гьар жуьредин рангар акахьнавай. Жибиндавай цIару алма, Кьеневай цилер юзазава. Акур-акур рушаривай, Гада, за вун жузазава. Ф. Гьар гьафтеда гьар са тегьер аквада Ви тегьер заз, Яру, цIару гуьллуь чит. Е. Э. Яру, цIару гуьллуь чит.... и касдин кьилел рагъул фес алай, адан гъиле цIару тIвал авай. А. Исм. Эхиримжи къув. Харад перем буйдиз дигай, Алай пешер ярубур тир. Квел ихтибар жедач загай, Вилер са кIус цIарубур тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.2) (чIехи гьарфуналди - ЦI) эркекдин тIвар: ЦIару. ЧIехи бубадин далудихъай тIапIахъан ЦIару акъвазнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ЦIАРУБУР цIару прилагательнидин гзафвялин кьадардин форма. Кил. ЦIАРУ.

ЦIАРУВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера цIару тир гьал.

ЦIАРУ3 нар. цIару яз.

ЦIАРХ сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара са квел ятIани чухвай хьтин гел.

* цIарх авун гл., ни квел са квел ятIани чухвай хьтин гел арадиз гъун. Папан хъиляй столдал цIарх ийидалди, куруна амай хинкIар тIуьртIа хъсан я. Р.

* цIарх хьун гл., квел са квел ятIани чухвай хьтин гел арадиз атун. Кинияр атIудайла, столдал цIарх хьана. Р.

ЦIАРЦIАЛ(АР) сущ.; -ри, -ра элкъвей гъвечIи назик пешер алай недай хъчарин жинс.

ЦIАРЦIАР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) вилерин ишигъ тухудай экв, 2) (чIехи гьарфуналди - ЦI) Ф. Беделахтулдин «Филиал» драмадин игитдин тIвар: ЦIарцIар. [ЦIарцIар баде]. Вуна рикIелай алудмир. ЦIарцIар яхцIур йисуз хпехъандин паб хьанвайди я. Ф. Б. Филиал, Синонимар: рапрап, нур.

* цIарцIар гун гл., куь нур гудай гьалдиз атун. Къулан патав, цлаз янавай кьулуналлай, лупI-лупI ийиз туьхуьз-туьхуьн тийизвай псисдин экуьник аялрин чинри шадвилин цIарцIар гана. З. Э. Муькъвел гелер. Шалбуз дагъдинни Яру дагъдин кьилерал цIарцIар гузвай муркIарни, Чiехи-вацIун къати хьанвай ванни гьар сад вичин чкадал алай ва гьар сада вичивай жедайвал гатфар къурмишзавай йикъар тир. А. Къ, Нехирбанни лекь. Синоним: нур гун.

ЦIАХУ прил. туьнт шуькIуь цIугъадин. Дишегьлидин цIаху гьарай мад тикрар хъхьана. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦIвАЛ: цIвал-цIвал хьун гл. 2-3 касдикай ибарат тир кIеретIар хьун. Аждагьан хьиз винел къвезвай трактор акурла, инсанар гьар патахъ цIвал-цIвал хьана. ЛГ, 1992,27; Х.

ЦIВЕГЬ || КIВЕГЬ сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера некIедикай ниси хкудайла, амукьдай уьцIуь яд хьтинди. Ирид цел цIвегь гьана, гьазурна. Ф. Тадиз хуьруьз хъфена, цIвегь хъвана, сафра хана кIанда. Маса чара авач. З. Э. КУТВ-диз фена. Машинди,... гагъ са патахъ, гагь муькуь патахъ гагъ виликди, гагь кьулухъди ян гана, къеневайбур юзурна. Мумкин тир, машинда са гетIе маст эцигнайтIа, адакай дуьдгъверни цIвегъ жедай. А. А. Лезгияр. Ахпа, чна чаз къурушвиди гъайи кIвегьедин тарифардай, абуру чпи тIуьр афаррин... Р. Гь. Зи ирид стха. ☼ Вири словарра литературный чIалан норма цIвегь яз къалурнаватIани, литературный чIалан бинеда авай нугъатра цIвегьедилай кIвегь вариант гзаф ишлемишзава.

ЦIВЕКI кил. ЦIЕКIВ.

ЦIВЕЛ¹ сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера эрчIи ва я чапла патан япув чин галай патахъай чIарарин тил. ЦIвелер, гъилер хинедавай сусаркай Садни зи кIани ярдиз ухшар туш. Е. Э. Ухшар туш. Вакай гьикIин икьван иер; Лацу хъуьхъвел бурма цIвелер. Е. Э. КIан я. Кьакьан шумал буй, спелар зурба, ЦIвелел хирен гел, чIулунал гапур. Черкесрин партал алукIна буба Физва шивцеллаз, гуз душмандиз кIур. А. С. Руш. Ада гададин цIвелекай кIвахьзавай гьекьедин стIал цIуьтхуьнзавай, рагъ алцифна яр чкIанвай хъуькъвез сад вегьена. М. В. Гьарасатдин майдандал. ☼ ЦIвел существительнидин кирсеба падежрин эхирар чи словарра гьар жуьреда гузва: 1) цIвеле (кил.: М. Г. ЛЧЮС), цIвели (М. Г. Г., Р. И. Г., У. А. М. ЛЧЮС), цIвелди (Б. Т., М. Г. ЛРС).

* цIвел чухваз амукьун гл., вуж затIни амачиз, вуч ийидатIа тийижиз амукьун. Вири хьана элба-эл, Абасияр кьасухдай. Амукьна чун чухваз цIвел, Руг акъатна алухдай. А. Фет. Кьве кепек.

ЦIВЕЛ¹ т-б., сущ.; -и, -е; -ер, -ери, -ера гуьтIуь пешер алай таб квай шуькIуь хилер алай тар. Ам алай къванцелай а патахъ хьиз квай чIуру цIвелерин кул-кусрин арада кьве цIегьре, тарарилай михьиз хам алудна, гила цIийиз ахъа жезвай пешерик кьил кутунвай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ЦIВЕЛИН прил. гуьтIуь пешер алай таб квай шуькIуь хилер алай тарцин:

* цIвелин тар сущ. гуьтIуь пешер алай таб квай шуькIуь хилер алай тар. Гьич тахьайтIа, адет яз, гар къведай патахъай гьар са пуд-кьуд виш метрдилай цал, я къавах, верхи, гьатта цIвелин тарарин жерге хьанайтIа хъсан тир. А. А. Лезгияр. Са герендилай чун цIвелин тарарин сериндик, багъдин кьилихъай, физвай цин бандунин яхадал, кIвачерни авадарна, ацукьна. А. Э. Кьегьал.

ЦIВЕНКI: * цIвенкI ичер сущ. ичерин сорт.

ЦIВЕРеКI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра живедин, цIун гьавадиз акъатдай куьлуь кIус, Мекьи аяз акъатна. Цава живедин цIверекIар къугъвана. З. Э. Муькъвел гелер. ☼ М. М. Гьажиева и гаф цIерекIв кхьизвай ( кил.: М. Г. ЛРС, ч. 216 - заискриться).

ЦIВЕХ кил. ЦIУЬХ.

ЦIВЕХУН гл., вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цIвех авун, цIвех тавун, цIвех тахвун, цIвех хъийимир садлагьана кьил баштанун. Ахпа... паядив кьил ягъайди хьиз, ЦIвехна зи къунши. А. Ал. Хъен галачир рикI. Ханум авудна, машинди цвехна. К, 1990, 1.I.

ЦIВЕЦI кил. ЦIЕКIВ.

ЦIЕГЬВЕР кил. ЧIУЬГЪ.

ЦIЕГЬ сущ.; -ре, -ре; -ер, -ери, -ера 1) чIар алай лапагрикай яргъи къекъвей крчар жедай лапаг. Адаз чизвай: Муг-Рагъа цIегьер хуьн адет туш, вучиз лагьайтIа кул-кус квачир мезрейра, сувара, гуьнейра цIегьер хуьн четин я, абурухъ югъди галтугна кIанда. Гь. Къ. Четин бахт. 2) симинин пагьливандиз килигиз атайбур шадардай кас. Ада жегьил вахтара, ЦIегь яз пагьливанрихъ галаз, Тамам вири Кьиблепатан Дагъустандилай цIар илитIна. Ахьтин гьайбатлу ЦIегь мад санани хьанач жеди. М. Б. Футболист. Синоним: кваса.

* цIегьрен мумар сущ. ципицIрин сорт.

* цIегьрен уьмуьр сущ. куьруь уьмуьр. Я чан бала, вуна лагь: са цIегьрен уьмуьр заз я ама, я амач, Р. Гь. Лацу цавун кIаник.

ЦIЕГЬЕР сущ., анжах гзафв. кь.; чинал тIехвер акъатдай азардин тIвар. А рапар ягъуналди а цIегьерин вилик пад кьаз жедайд туш. З. Э. КУТВ-диз фена.

* цIегьер атун гл., низ чинал тIехвер акъатун. Вилеризни кваз цIегьер атана буьркьуь хьана, са кIанчI хьанва. З. Э. КУТВ-диз фена.

* цIегьер ягъун. гл., ни низ азардин вилик пад кьун патал раб ягъун. Медтехникумда кIелзавай Шабанова Айна цIегьер ягъун патал рахкурзава. З. Э. Муькъвел гелер.

ЦIЕГЬРЕКЬ сущ.; -ди, -д; -ар, -ри, -ра гьар жуьредин рангарин цуьквер жедай чуьлдин вал. ЦIегьрекьдин айиб пешер я вичин, Бубадин айиб гурцIул вун хьтин. И. Гь. ЦIегьрекьдин...

ЦIЕКIВ (ЦIВЕЦI нугъ.) сущ.; -еди, -еда; -ер, -ери, -ера юг гатайла, амукьдай куьлуь хьанвай сам(ар). ЯтIран кьулал вегьена нагъвар, цIекIвер, Чукьванрал ацукьна жегьилар, рушар. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Гьа са вахтунда бязи лезги гафар яваш-яваш рахунин ва кхьинин чIалай акъатиз, квахьиз башламиш хьанва, архаизмайриз элкъвезва. Месела, туьрез, вик, дишле, ахур. десте ( куьтендин мезре, дегьре, цуьл, цIвецI, риге ва маса хуьруьн майишатдихъ галаз алакъалу гъейри гафар. И. Жаватов. Са макъаладин гелеваз... ЛГ, 2005,1. IV.

ЦIЕКIУьД числ. цIемуьжуьдалай гуьгъуьниз, къадалай вилик квай кьадар къалурдай гаф. ЦIекIуьд йис хьайила, акьул татайдаз садрани къведайди туш. Р.

* цIекIуьд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIемуьжуьдалай гуьгъуьниз, къадалай вилик квай. ЦIекIуьд лагьай йисуз эвленмиш хьана. Р.

* цIекIуьд-цIекIуьд нар. гьар са кве ятIани (жергеда, къапуна) цIекIуьд вуч ятIани аваз. Жергеяр цIекIуьд-цIекIуьд кас аваз физвай. Р.

ЦIЕКIУЬДРА числ. цIекIуьд сеферда.

ЦIЕЛХЕМ¹ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) цIун, гургурдин гъвечIи хел. КIаникай ЧIехи-вацIу къукърумарзавай, къванер сад сада акьурла винелди хкатиз гадар жезвай стIалар заз цIун цIелхемар хьиз тир. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) гьиссерин зул....«перестройка» лугьудай затIунин ялавдин цIелхемар вирида акьунваз аквазвай. А. Фет. Кьерен къванер.

ЦIЕЛХЕМ* в, сущ.; гзаф ксудайдин лакIаб. Рагъни экъечIна, нехирарни фена, зи ЦIелхем месяй юзанач. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЦIЕМЕКI нугъ., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) куьлуь къум. 2) чиниз ядай лацу порошок. Синоним: пудра. 3) куьч. гъвечIи надинж аял.

ЦIЕМЕРУФ кил. ЦIУМАРУФ.

ЦIЕМУЬЖУЬД числ. цIеридалай гуьгъуьниз, цIекIуьдалай вилик квай ' кьадар къалурдай гаф. ЦIемуьжуьд юкI алай мугьманханадин чилик, вичел кьур еке гам авайди, Уьзденаз масабурун сиверай атай ванер тир. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* цIемуьжуьд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIеридалай гуьгъуьниз, цIекIуьдалай вилик квай.

* цIемуьжуьд-цIемуьжуьд нар. гьар са кве ятIани (жергеда, къапуна) цIемуьжуьд вуч ятIани аваз. Жергеяр цIемуьжуьд-цIемуьжуьд кас аваз физвай. Р.

ЦIЕМУЬЖУЬДРА числ. цIемуьжуьд сеферда.

ЦIЕП: * цIеп цIийи прил. лап цIийи,

ЦIЕРИД числ. цIуругудалай гуьгъуьниз, цIеридалай вилик квай кьадар къалурдай гаф.... ЦIерид йисаз гьахьайла, Нуриятаз ( гила таяр-туьшери адаз Нюра лугьуз эвердай) муьштерияр гзаф акъатна. А. М. Киф атIайди. Кьасумхуьруьн куьгьне муьгъ, ЦIерид вилин муьгъ! Рекъини хьиз, Ада даим кьадгъунзава Чирагъ вацIун яргъи киф. М. Б. Муьгъ

* цIерид лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIуругудалай гуьгъуьниз, цIемуьжуьдалай вилик квай.

* цIерид-цIерид нар. гьар са кве ятIани (жергеда, къапуна) цIерид вуч ятIани аваз. Жергеяр цIерид-цIерид кас аваз физвай. Р.

ЦIЕРИДРА числ. цIерид сеферда.

ЦIЕРЦI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера яргъи, кьурай хел. Хьраз цIерцIер, къулаз кIанчIар хупI ярашугъ я. Р.

ЦIЕРЦIЕЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра нетIрен кака(яр).

ЦIЕХЕМ сущ.; -ди, -да ксуз кIан жедай кефсуз, сагъсуз гьал.

* цIехемди кьуй (кьурай)! межд. 'ксуз кIан жедай кефсуз, сагъсуз хьурай' манадин къаргъиш. Вун цIелхемди кьуй! - лагьана паб къарагъна ракIарихъ фена. А. М. Тежедай аламатар.

ЦIИ нар. алай йисуз. Адан багъда цIи хейлин ичер авай. А. А. Лезгияр. ЦIи емишдин тум-кьил жедач. З. Э. Мехъер кьуьл туш.

ЦIИ² кил. ИЦIИ.

ЦIИБ¹ сущ.; -пIини, -пIина; -пIер, -пIери, -пIера кIвалин майишатдин продуктар (ниси, кIвегь, чIем ва мсб) твадай элкъвей гъвечIи къаб. Пуд лагьай сеферда чIехидан гъиле вичин гъуд кьван авай са цIиб гьатна. Б. Гь. Заз эвера:

* ципIер ягъун гл., ни низ мекьивилелай азарлу хьайиди сагъар хъувун патал адан далудал махсус къайдада ципIер, банкаяр эцигун. Синоним: банкаяр ягъун.

ЦIИБ² : * цIиб гун нугъ., гл., ни низ тупIаривди кIасун.

ЦIИВ || ЦIИВЦIИВ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цIив сесерин ван. Пехъре къвя-къвя, цицIибди цIивцIив, нуькIре чIив-чIарив. Авамвилин, айибдин Агудзавач хъен чпив. И. Гь. Хидиран тарс.

* цIив авун гл. цIив сесерин ван акъудун.

* цIив-цIив авун гл., куь цIив-цIив сесерин ван акъудун.

ЦIИВИН сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кIарасар кана, цIай хкахьайла, амукьдай чIулав кIусар. Пакамахъ атана, самоварра ятар цана, цIаяр кутунай. Мангъалар михьна, цIивинар вегьена. С. Ярагъви ашукь Уьзден. * къванцин цIивин.

ЦIИВЦIИВУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цIивцIив авун, цIивцIив тавун, цIивцIив тахвун, цIивцIив хъийимир цIив-цIив сесер ийиз ван акъудун.

ЦIИГ сущ.; цикIи, цикIе; цикIер, цикIери, цикIера йис кьуд патал пай хьанвай вахтунин (гатун, зулун, хъуьтIуьн, гатфарин) юкь къалурдай гаф. # гатун ~, хъуьтIуьн ~, зулун ~, гатфарин цIиг. ХъуьтIуьн цIиг тир. З. Э. Мехъер кьуьл туш.

ЦIИГАНАР сущ. ичерин сорт.

ЦIИГЕЛ * цIигел хьун вуж нихъ-квехъ лап дериндай вил галаз хьун. Ма ацукь, кьинтур вах, мад завай вун и кардихъ цIигел яз таз жедач хьи. А. Р., Я. Я. Хендедадин мехъер. Хцихъ диде, хва дидедихъ цIигел хьана, ялварзава. М. Ж. Жуван хайи ватандай...

ЦIИГЕЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -лер, -илери. - илера лап дериндай вил галаз хьунин хьунин гьисс(ер). Пакаман чиг, шумудра за цIигелвал туна, амма рекьиз хьанач цIигелвал. И. Гь. Пакаман чиг... Анжах квекай луькIуьнайтIани, адан гафара Ватандин - КцIарин дидардихъ цIигелвал..., рикIин тIал авай. ЛГ, 2004, 8.I.

ЦIИГЕЛДАКАЗ нар. цIигел тир гьал хас яз. Синоним: цIигелдиз.

ЦIиГЕЛДИЗ нар. цIигел яз. ЦIигелдиз акъвазмир, цIийи амалривди эгечI хъия. Синоним: цIигелдаказ.

ЦIИДАЛДИ нар. алай йис алукьдалди. Антоним; шазалди.

ЦIИДГА прил. са патахъ ян ганвай (вилер).

ЦIИДГАДАКАЗ нар. вилери са патахъ ян ганваз.

ЦIИДГЕМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра гъвечIи чил, мезре. Чан къекъифна, цикIен хьиз, Са вил яна дакIардиз; Жив алачир цIидгемдиз, - Къушарин шад базардиз. А. Ал. Къаних Мередни кьецIи чIагъ.

ЦIиЗ: * цIиз авун гл., ни-куь цIиз сесер акъудун. Югъди серин къузадик квай Ара датIуз цицIери цIиз ийиз мани акъвазардач. А. Ал. Гатун йиф.

ЦIИЙИ прил. 1) алай вахтунинди тушир, амма тикрар хъжезвай. Чна гьеле хабар гайивал, цIи Мегьарамдхуьруьн консервиярдай заводдин коллектив цIийи сезондиз хъсандиз, гьазур хьанва. ЛГ, 2004, 12. VIII. 2). ихтилат ийизвай вахтуналди тахьай хьтин. Югъ малум жезмазни уях хьайи Мегьамедрасулаз вич цIийиз дуьньядал акьалтайди хьиз хьана. А. И. Самур. Яшайишда цIийи крар, цIийи гьалар туьретмиш жезва; цIийи затIар акъатзава. Н. А. Литературадин "хрестоматия. * хер цIийи хъувун.

* цIийи кулуни михьиз шиткида мисал 'цIийи къуллугъдал хьанвайда къанунрин истемишунар михьиз кьилиз акъудда' манадин мисал.

* цIийи кьилелай [цикIелай| нар. сифтедилай яз. Ирид юкъузни ирид йифиз далдам гатана, пачагь хьанвай гададикни гьуьлуьн рушан мехъерар цIийи кьилелай хъувуна. Ф. Гьуьлуьн руш. Хуш-беш авуна, фу-затI тIуьрдалай кьулухъ, тажирни галаз ибур вири чпин бубадин ватандиз хъфена. Гьана цIийи цикIелай пуд юкъузни, пуд йифиз далдам гатана, мехъерар хъувуна. Ф. Мурсалован чарчи цIийи цикIелай адак умуд кутуна. Ам шадарна. А. И. Самур. ВетIре мад цIийи кьилелай лув гун хъийиз башламишзавай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: цIийиз. ☼ ЦIийи цикIелай ибарадин кьвед лагьай гафуна и гьарф авачиз кхьинни теклифзава ( кил.: Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова. -Махачкала, 1998, ч. 16).

* цIийи свас шиир, сущ. сифте яз гъизвай свас. Чи свас атай яргъал рекьер Дагъдин кукIвал табарак хьуй. Тахтунавай я наврузбег. Ваз цIийи свас мубарак хьуй. Ф. Гададиз мехъер мубарак авун.

* цIийи хъувун гл., ни вуч цIийи гьалдиз хкун. Ингье ам пакамалай кардал машгъул я. Гьаятда авай гатуз малар хъиядай чкадин рак цIийи хъийиз чалишмиш жезва. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦIИЙИБУР¹ цIийи прилагательнидин гзафвилин кьадардин форма. И меслятар зун патал цIийибур тир. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ЦIИЙИБУР² сущ.; -у, -а цIийи тир вужар-вучар ятIани. Хирер цIийибуруз, Гъетер мичIибуруз, Гъилер ичIибуруз, Рекьер кIевибуруз Са экв це, Куьмек це! Лувар це, Бахтар це! А. Къ. Дуьа.

ЦIИЙИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера цIийи лишанар авай гьал. Етим Эмин, зулуматда хьижеч мад ваз цIийивал, Чан цIа гьатна, жув михьи яз, пуч хьана тум цайивал. Е. Э. Дуст. Хуьруьн кьилел югъди-йифди азад шагьвар къекъвезва. Югъ-къандавай хуьруьн къамат цIийивилихъ элкъвезва. А. Мут. ЦIийи Макьар. XIX асирдин лезгийрин литература къетIен гьалара виликди фена ва адан мана-метлебни гегьеншди, тематикани гьар жуьрединди хьана, са кьадар цIийивилерни арадиз атана. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл.

ЦIИЙИДАКАЗ нар. цIийи гьалда аваз. Гьар са суьрет, гьар са шикил цIийидаказ жанлу хьанва. А. Къ. Шикилрин кIвал. Заз и мискIандин дарамат цIийидаказ къайдадик кухтунин кIвалах вичин гъиле кьунвай чи гьуьрметлу муаллим Абдулкеримов Магьмудан хизандин тариф ийиз кIанзава. ЛГ. 2004, 15. VII. Синонимар: цIийи кьилелай, цIийиз, цIийикIа.

ЦIИЙИ3 нар. цIийи яз. ЦIийиз ахъайнавай ликпунктуна кIелзавай Эслиди Махсуд гуьзлемишзавай. З. Э. Муькъвел гелер. ЦIийиз жегьил хъижедай Гуда за ваз мумкинвал. А. С. Туьхуьрмир, зи рикI. Инани цIийиз туькIуьрнавай кимин къавук хейлин хуьруьгвияр-агъсакъалар ацукьнавай. ЛГ. 2004, 15. VII. Тарихди рикI хайи халкьди Вич цIийиз халкь хъувун ферз я. Цаву нуьсрет гайи халкьдиз Чилерал вахт жагъун ферз я. А. Къ. Шикилдин кIвал. Синонимар: цIийи кьилелай, цIийидаказ, цIийикIа.

ЦIИЙИ3МАЗ нар. цIийи тир гьалда амаз. свас цIийизмаз синихар авурла, аял-куялдив агакьдач. Р.

ЦIИЙИКIА нар. цIийи къайдада. Совет уьлкведин сагълугъдай дегиш хьана чи хуьрни. Маса хуьрер хьиз, цIийикIа дуьзмиш хьана чи хуьрни. А. Мут. ЦIийи Макьар. Лезги агьалийри датIана чарар кхьизва, цIийикIа Худат район туьхкIуьрун тIалабзава. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Къе Самурдин Кьиблепата халкьди яшайишдикай цIийикIа фикириз башламишнава. Къе Кьиблтата халкь уях хьанва. М. М. За нин бахт чуьнуьхна? Гьар сана кIвалахдив цIийикIа эгечIуниз эвер гузва. К, 1988, 19. X. Синонимар: цIийидаказ, цIийиз.

* цIийикIа туькIуьр хъувунин девир сущ. политикадинни яшайишдин рекьяй дуланажагъ цIийи къайдайрал хкидай девир. ЦIийикIа туькIуьр хъувунин девирда къадардалди тIимил халкьарин бахтар юзана. Абуруз чпин чIал, тарих ва культура вилик тухудай мумкинвал гузва. Республикада яшамиш жезвай лезгийрин культура хкажун патал бязи кIвалахар башламишнава. М. М. Кьибле пата гурзава.

ЦIИКЕН кил. ЦИКIЕН.

ЦIИКЬВЕД числ. цIусадалай гуьгъуьниз, цIипудалай вилик квай кьадар къалурдай гаф. Чи ракIарихъ, аскерар хьиз жергеда, Аваз жедай са цIикьвед жуьт шаламар. А. С. Руфунал залан дишегьли. ТIарам хьана цIикьвед симни тарчидин гъилик, И. Гь. Рубаияр.

* цIикьвед лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIусадалай гуьгъуьниз, цIипудалай вилик квай.

* цIикьвед-цIикьвед нар. гьар са кве ятIани (жергеда, къапуна) цIикьвед вужар-вучар ятIани аваз. Жергеяр цIикьвед-цIикьвед кас аваз физвай. Р.

ЦIИКЬВЕДРА числ. цIикьвед сеферда.

ЦIИЛ сущ.; -ини, -та; -ер, -ери, -ера 1) майишатда ишлемишун патал хранвай ва вичихъ кIевивал авай яцIу еб. Айвандикай цIил гице. Енгед гъиле цIимил гице. Ф. Акьахна къугъварла памбаг цIилерал Тамашдай жемят вал гьейран я, Керим. Е. Э. Пагьливан Керим. Вужар ятIани кьвед фена Нуралидин ламни гваз хтана; гила цIил кIанзавай. Санайни жагъизвачир. М. Б. «Жигули». Булахдин кьве къвалахъай юкьварал цIилер кутIунна кьве бацIидиз хкар янавай. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) гьавадин пагьливанди алакьунар къалурун патал кьакьанда ядай кIевивал авай яцIу еб. Зуьрнед ванцел хкаж хьана цIилинал, Чи жегьилри чилел хьиз кьуьл ийида, А. С. КIанда и чил.

ЦIИЛЕР сущ,; -и, -а майишатда ишлемишдай затIарихъ (чантадихъ, гамунихъ) гуьрчегдиз акун патал акалдай шуькIуь, са тIимил яргъивал авай гъал хам. Са къуьнелай са тах виликди, муькуьдини далудихъди шаламар вегьенва, муькуь къуьнени цIегьрен хамуникай туькIуьрнавай, цIилер галай чанта ава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦIИЛХЕМ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цIун цIверекI.

ЦIИМИЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цIегьрен, кьифрен къеняй къведай чиркинар, нежес. Айвандикай цIил гице, Енгед гъиле цIимил гице. Ф. Вун девлетдин рекье гьатда, амма ви гъиле гьатдайди кьифрен цIимил я. А. А. Пад хьайи рагъ. Дача авай са халудиз Гана кIелен цIимилар... И. Гь. СтIал Сулейман.

ЦIИНГАВ, * цIингав(ар) ягъун рах., гл., ни; шадвиляй хкадарунар, чукурунар авун «ЦIингав ядай и куьчейрай КьецIил тир зи кIвачери. Авуддай зун багъдиз, кIамуз, Булахдив зи рекьери. Т. Масимов. Эмин хьайи медресадив...

ЦIИНГИЛ сущ.; -ди. -да; -ар, -ри. -ра чепедин ва къумадин яд квай чкайра жедай гьяркьуь пеш(ер).

* цIингил-мингил¹ рах., зараф., сущ. къавукай куьрснавай епинихъ ацукьдай чка туькIуьрна галтад жез къугъвадай затI. Синоним: перпилаг.

* цIингил-мингил² рах., зараф., сущ. са артух мана авачир савда. ЦIингил-мингил, нуькI хала, Са цаз гана, пуд фу къачур нуькI хала. Ф.

* цIингил-мингил авун зараф., гл., ни усалдиз чуьнгуьр ягъун.

ЦIИНИН прил. алай йисан. [Къурбан]. - Зани са гамиш къачуна кIанзава. Зи кьашкьадал лап гьал аламач. Заз чидайвал, ам цIинин хъуьтIяй акъатдач. Гь. Гь. Адетдин къармахра. ЦIинин техил агакьайла, шазан техил къачудай кас тежедайвал, цIийи рушар агакьнавай вахтунда Шаперидиз гьич вил ядай касни хъхьанач. А. А. Лезгияр. Антоним: шазан.

ЦIИНКЬУН гл., куь; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цIинкь авун, цIинкь тавун, цIинкь тахвун, цIинкь хъийимир цIинкь сесер акъудун. Са сеферда тIварар кьур ксари чпиз хьайи дуллух тун патал вирида сад хьтин, цIинкьна агализ жедай тумаждин кисеяр къачуда. С. Муслимов. ЦицIигъ-наме.

ЦIИПУД числ. цIикьведалай гуьгъуьниз, цIукьудалай вилик квай кьадар къалурдай гаф. ЦIипуд йиса авайди аял туш: адаз вири амалар чизвайди я. Р.

* цIипуд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIикьведалай гуьгъуьниз, цIукьудалай вилик квай.

* цIипуд-цIипуд нар. гьар са кве ятIани (жергеда, къапуна) вуч ятIани цIипуд аваз. Жергеяр цIипуд-цIипуд кас аваз физвай. Р.

ЦIИПУДРА числ. цIипуд сеферда.

ЦIИР сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера чиляй экъечIун патал цанвай цилинилай къведай ицIи гъал хьтинди.

* цIир авун гл., куь чиляй экъечIун патал цанвай цилини ицIи гъал хьтинди ахъаюн. Картуфри чилик кутун тавуртIани, цIир ийида. Р.

ЦIИРГЪ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) са гьалунал акалнавай гъвечIи элкъвей затIар. 2) сад-садан гуьгъуьналлаз къайдада авайбур. Дурнайрин цIиргъ физва цавай, Сифте дурна секин я. А. С. Лацу мани. Къубу ацIуз, алахьзава дуьзендиз, Дурнайрин цIиргъ элячIзавай винелай. М. Ж. Вун къати тир.... Хер хьанвай А. Гончаренко чпел къвезвай немсерин цIиргъ акъвазариз гьавалат хьанвай. ЛГ, 2004, 22.I. 3) куьч. гзаф кьадар. СтIал Сулейман, ЦIадаса Гьамзат, Эфенди Капиев хьтин къагьриманрин чешнеди цавун аршдиз цIийи гъетер чпин къуьнерал алаз хкаждай тегьерда зурба уьлкведин гьар са пипIяй аквадай бажарагълу тIварарин тамам цIиргъ гъана. "Самур" журн. 2002, № 23. Куь гьар садан кхьинрикай хараяр хьанва, Квез гун патал суалрин цIиргъ зи мецел ала. А. Къ. Кьве малаик. Синоним: жерге.

* цIиргъ хьун гл. сад-садан гуьгъуьналлаз къайдада гьатун. Гила рабочийри, цIиргъ хьана акъвазнавай тачкайра авай балугъар дашмишна, лабазда авай чанариз хъивегьна. З. Э. КУТВ-диз фена.

* цIиргъ ягъун нугъ., гл., ни-куь тайин са чкадилай элкъвей цIарцIе аваз къекъуьн, фин. Керекуьре капарал акъваззава. Кускафтар адан далудал акьахзава, «гьач» лугьуз ам гьалзава. Са цIиргъ ягъайдалай кьулухъ эвичIзава). Ф. Б. Филиал.

ЦIИРГЪЕБА нар. цIиргъина аваз, цIиргъ хьана. Шегьерда къекъведайла, кIватIалдилай цIиргъеба къулайни я, эдеблуни. Р.

ЦIИРИЦI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра пIинидиз ва я жикIидиз ухшар емиш. ЧIулав цIирицIриз зарар гузвай хенцIер терг хьун патал куларин кIаник чичIек, серг цун хъсан я. К., 1991, 14.1V. Яру цIирицIир - тIуьниз, лацубур - мурабадиз. Р.

ЦIИРТI сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери, -ера 1) сивяй гьавадин къуватдалди акъуддай тфудин, цин цIиргъ. 2) физвай машиндин чархарикай хкатна мукьув гвайбурухъ галукьдай цин цIиргъ Гьам инсандин, гьамни машиндин цIиртIинвай Аллагьди яргъазрай. Р.

* цIиртI ягъун гл., ни 1) сивяй гьавадин къуватдалди тфудин, цин цIиргъ акъудун. Зун дагълара цавун патав къекъвезва, ЦIиртI ягъайтIа, заз гъед туьхуьз кичIезва. М. Б. За вучда кьван. Булахдив агакьайла, чумахъ патав агулдна, лекьрен кIвачер ахъа тавуна, ада чапла гъилив кьве хупI яд сиве цана, кьуркьур авуна, сивени туьтуьна экъуьрна, яд авахьна физвай хулахъди цIиртI ягъ хъувуна. А. Къ. Нехирбанни лекь. 2) физвай машиндин чархарикай рекьераллайбуруз пин цIиргъ ягъун. 3) куьч. вахт нубатсуз, манасуз акъудун.

* цIиртI яргъаз фин гл. сада авур кар масадбурун гьахьтин крарилай тафаватлу хьун. Ида ягъай цIиртI виридалайни яргъаз фена. Р. Гь. Чун чаз килигайла.

ЦIИРХ сущ.; -ини, -ина; -ер, -ери. -ера парчадикай къазунна хкатай ва я хкудай зул.

ЦIИЦI сущ.; цицIре, цицIре; цицIер, цицIери, цицIира 1) цавуз хкадруналди гьерекат ийидай, лув гудай, кьулухъ кIвачер яргъи, векь-кьал авай чкайра жедай гъвечIи гьашарат 2) техилар тергдай, санай масаниз куьч жедай гьашарат. 3) (чIехи гьарфуналди ЦI) эркекдин лакIаб: ЦIицI -а, -а.. Зуртула са гъил, ЦIицIа муькуь гъил кьуна, Уьзден кIваляй акъудна, гурарай агъуз авудзавай. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

ЦIРАЗ цIурун глаголдин мурадвилин форма. Кил. ЦIУРУН.

ЦIУ цIай существительнидин актив падеждин формаяр. Кил. ЦIАЙ.

ЦIУВАД числ цIукьуданни иДуругудан арада авай кьадар къалурдай гаф, - Уьмуьр щувад яшарава, Дуьньядилай масан Назани. Е. Э. Назани. ЦIувад йис я за учителвал ийиз, анжах къе тахьана математикадин тарс ахтармишиз урус чIалан учитель ракъурна заз ван хьанач. А. А. Умуд. [ЦIарцIар баде]. И Дербенрин милицаярни гзаф векьибур я! Аквада абуруз, кьада вун, вагьабист я лагьана ацукьарда цIувад суткада. Ф. Б. Филиал.

* цIувад къан варз шиир, сущ. гъуьлуьз тухудай вахт хьанвай, чагъинда авай руш. ЦIувад къан варз я, гуьзел. Е. Э. Эй, зи гуьзел.

* цIувад лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIукьудалай гуьгъуьниз, цIуругадалай вилик квай.

* цIувад-цIувад нар. гьар са кве ятIани {жергеда, къапуна) вуч ятIани цIувад аваз. Жергеяр цIувадцIувад кас аваз физвай. Р.

ЦIУВАДАР сущ., гзафв. кь.; цIийи вацран цIувад югъ. КукIушар живеди кьунвай дагъдин кьилихьай хкатай, цIувадра гьатнавай вацра, фири нек экIягъайди хьиз, чубанар кIватI хьанвай майдан экуь авуна. А. И. Самур.

* цIувадра гьатнавай варз сущ. цIувад югъ хьанвай варз.

ЦIУВАдРА¹ цIувадар существительнидин чкадин I падеждин форма. Кил. ЦIУВАДАР.

ЦIУ'ВАДРА числ. цIувад сеферда.

ЦIУГЪ сущ.; -вади || -ди, -вада; -вар, -вари, -вара тIалдин, секинсузвилин гьиссерин сес. Са рушан сив ахъайнач минетиз, Къванер яни - я суза, я цIугь авач. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Ахпа вичин иви физвай гъилни цава кьуна, цIугъ алахьиз варарай экъечIна куьчедиз, чпин кIвалерихъди катна. М. В. Гьарасатдин майдандал. Йифен са арадилай жегьил серкер ахварай аватайтIа, япариз кьвезвайди фекьидин цIугъдин ван я. ЛГ, 2004, 8.I.

* цIугъ авун гл., ни-куь тIалдин, секинсузвилин гьиссерин сес(ер) акъудун. Пакамахъ тевледиз фейи вакIарбандиз цIугъ ийиз къатканвай цIуьрнуьгъ акуна. З. Э. Муькъвел гелер. Гишинвили кузвай гурцIулри гьарда вичин сесиналди цIугъ ийиз, гьеле алакь тийизвай «аварни» акъудиз подвалда са йикь-шуван туна. А. Исм. Эхиримжи къув. Йиф кьудалай алатна, къулавай цIай хкахьна, михьиз жендек кьайи хьайи фекьиди цIугъ ийиз башламишна. ЛГ, 2004, 8.I. Синоним: цIугъун.

ЦIУГЪУН рах., гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а, - ин, -рай, -ин, -мир; цIугъ авун, цIугъ тавун, цIугъ тахвун, цIугъ хъийимир тIалдин, секинсузвилин гьиссерин сес(р) акъудун. Чилел гьалчай чуьнгуьрди хьиз цIугъна, ам Чинихьди ярх хьана живед маргьвариз... А. С. Кьеб. ЦIугъдайлани, чан туьтуьна акIана, Кьуй дустарин хваш-бешди зун шадаррай. М. Б. Дустариз. Рагъул це, инсандин тушир сесиналди цIугъиз, чабалмишай Жавгьарат шаксуз батмишзавай. У. Къемберов. Сел. Синоним: цIугъ авун.

ЦIУД числ. кIуьданни цIусадан арада авай кьадар къалурзавай гаф. Ма цIуд манат - устIардиз - «Къачагъ Неби» ягъ!... Ресторанда гьатнава ван тафтунин... А. С. Жуваз душман жемир вун. Къиргъистанда авай цIудав агакьна лезги хуьрерин тIварар къедалди гзафбуруз чизвач. М. М. Чи чкайрин тIварар.

* цIуд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, кIуьдалай гуьгъуьниз, цIусадалай вилик квай.

* цIуд-цIуд нар. гьа и кьадар аваз. Жергеяр цIуд-цIуд кас аваз физвай. Р.

ЦIУДГА прил. гзаф чапрас. ЦIудга ( гзаф чапрас) вилер авай са итимди кимел къвезвай лап аял чIавалай кьве кIвачелни кьецIивал ийизвай вичин къуншидик, эр кваз, хкуьрзава: - Хва текьейдан хва, ви кIвачгр къе гьа авайдалайни гзаф патахъ хьанва хьи! А. Къ. Гаф - кутугай чкадал.

ЦIУДРА нар. цIуд сеферда. Йиса цIудра ФитIинзава кьуншиди Дамарар Базаррин... А. Ал. Хъен галачир рикI.

ЦIУДРАЛДИ нар. кьадардал гьалтайла, гзаф. Эхиримжи йисара Дагъустандин литературада са жерге цIийи жегьил авторрин тIварар малум хьанва. А тIварарихъ галаз санал чи печатдиз цIудралди цIийи произведениярни акъатнава. А. С. Жегьил шаиррин яратмишунин бязи месэлайрикай.

ЦIУЗ цIай существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. ЦIАЙ.

ЦIУКЬУД числ. цIипуданни цIувадан арада авай кьадар къалурдай гаф. - Ингье шиир. ЧIехи-вацIукай. Ам кхьирла, зи цIукьуд йис тир, -~ элкъвена зун хцихъ. А. Къ. Нехирбанни лекь.

* цIукьуд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIипудалай гуьгъуьниз, цIувадалай вилик квай.

* цIукьуд-цIукьуд нар. гьа и кьадар аваз. Жергеяр цIукьуд-цIукьуд кас аваз физвай. Р.

ЦIУКЬУДРА нар. цIукьуд сеферда.

ЦIУК цIай существительнидин чкадин V падеждин форма. Кил. ЦIАЙ.

ЦIУКI сущ,; цукIуни, цукIуна; цукIвар, цукIвари, цукIвара цIай квай кIарас. Аман абуруз са цIукI гвайди кIанда! З. Э. Муькъвел гелер.

* цIукI илисун рах., гл ни нел векъидаказ жаза гун. - Ваъ, ваъ! Ваъ, ваъ! «Коммунистда» Жедач ахьтин амалар. Гьа идай зал цIукI илисда, Кьада винни кьамалай. Т. А. Фу квахь тавурай.

ЦIУМ нугъ., сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара кIвачин метIерал, гъилин кьуьнтел къведалди авай кIараб. Жаваб жугъурун патал ам... кIвачин цIумар кьуна, вилери лупI тийиз ва юзан тийиз акъвазна. А. А. Умуд. Кьуьнтерал къведалди гъилин ацIай лацу цIумар чуплах я, лап мамарин вини кьилив къведалди лацу хур ачухзава. А. А. Лезгияр.

ЦIУМАРУФ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра инсандин, гьайвандин хамун кIаникай хкаж жедай тIур. Инсандин уьмуьр патал чарасуз гормон инсулин я. Имни хуквадин кIаник цIумаруфри арадал гъизва. "Самурдин сес", 2005, 19. Ш

ЦIУН цIай существительнидин талукьвилин падеждин форма. Кил. ЦIАЙ.

ЦIУНУ сущ.; -ди, -да; -яр, -ри, -ра арабадин къваларин пай тир кIарас(ар).... Къваларихъай кьезилдиз цIунуйрал гъутар гьалчна. Гь. Гъ. Сифте сефер арабайрихъ. галаз.

ЦIУР сущ.; -ди, -да; -ар, -ари. –ара 1) кефсузвилин гьиссди акъуддай сесер. 2) гьайвандин са квекай ятIани секинсузвилин сесер. Гишинвилини гъайван вижеваз гьелекнавай. Адалай ара-ара сузадин цIур алахьзава. М. В. Гьарасатдин майдандал.

* цIур авун гл., ни-куь 1) кефсузвилин гьиссди сесер акъудун. 2) гьайванди са квекай ятIани секинсузвилин сесер акъудун. Гъасрет хьана стIал цихъ, ЦIур ийизвай гьайванри. Ф. Къванцин гада, Жалан хуьзвай руькуьндин кьил Сийидан къвала акьуна. Аялар гъарниз сад катна. Сийидан сивиз куркур атана, ярх хьана, ада цIур ийиз башламишна. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Синоним: цIурун.

ЦIУРУГУД числ. цIуваданни цIеридан арада авай кьадар къалурдай гаф [Къурбан] - Квез гзаф хьиз аквамир гьа. Гьич тахьайтIа, руш са цIуругуд суз хвена. Партал алукIна, чIехи авуна. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* цIуругуд лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIувадалай гуьгъуьниз, цIеридалай вилик квай.

* цIуругуд-цIуругуд нар. гьа кьадар аваз. Жергеяр цIуругуд-цIуругуд кас аваз физвай. Р.

ЦIУРУГУДРА нар. цIуругуд сеферда.

ЦIУРУН¹ гл., ни-куь; -да, -на; -из, -зава; -а,. ин, -рай, -мир; цIур авун, цIур тавун, цIур тахвун, цIур хъийимир 1) кефсузвилин гьиссди сесер акъудун. 2) гьайванди са квекай ятIани секинсузвилин сесер акъудун. Синоним: цIур авун.

ЦIУРУН² гл., вуч; -рада, -рана; -раз, -разава; -уруцI, -ран, -рурай, -рамир; цIурун тавун, цIурун тахвун, цIурун хъийимир 1) чимивиликди жими гьалдиз атун. 2) куьч. тадиз алай чкадилай масанихъ фин. Синонимар: катун, квахьун.

* цIраз-кIуьрез хьун нугъ., гл. вуж-вуч ятIани кIанз дерин гьиссер аваз хьун. Шумуд фагъир пIуз акъатна. Таз на цIраз-кIуьрез, къази. Е. Э. Къази.

ЦIУРУРУН гл., ни вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цIурур авун, цIурур тавун, цIурур тахвун, цIурур хъийимир 1) кIеви гьалдай чими авуналди жими гьалдиз гъун. Ирид чакуна кьел цIурурна. Ф. 2) руфуна хуьрек инсандиз менфят жедай гьалдиз гъун. Синоним: гьезм авун. 3) куьч. квадарун, пуч авун.

ЦIУС сущ.; -ади, -ада як квачиз, чичIек хъуцIурдал тагънавай жими шурпа. Дулма тахьайтIани са цIус чаз жагъида. Р.

ЦIУСАД¹ числ. цIуданни цIикьведан арада авай кьадар къалурдай гаф ЦIусад йисан къене физ-хтай хайи школадин ракIарар абур патал акьал жезва... ЛГ, 2004, 26. VII.

* цIусад лагьай числ. къайдадал гьалтайла, цIудалай гуьгъуьниз, цIикьведалай вилик квай. 2003 - йисуз бюджетдин вири дережайриз язавай пулари гьар са нефесдин кьилиз 431,9 манат ( йисан къене 113,5%) тешкилна. И жигьетдай Ахцегь район цIусад лагьай чкадал ала. ЛГ, 2004, 15. VII.

* цIусад-цIусад ' нар. гьа и кьадар аваз. Жергеяр цIусад-цIусад кас аваз физвай. Р.

ЦIУСАД² сущ. 1) существительнидиз элкъвенвай кьадар. Чи республика Россиядин Федерациядин 88 субъектдикай вилик квай цIусадак акатзава. ЛГ, 2004, 15. VII. 2) сятералди къалурдай вахт. Гьа и йикъан цIусадаз награда вугуниз бахшнавай райондин активдин шадвилин собранини кьиле фена. ЛГ, 2004,15. VII.

ЦIУСАДРА нар. цIусад сеферда.

ЦIУТХУНУН гл., вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цIутхун тавун, цIутхун тахвун, цIутхун хъийимир 1) хам са тIимил кьван алаж хьун.... чинин са пад цIутхунна, иви къвезвай Э. Бабиров. "Маюфка". 2) куьч. тади кваз фин. 3) нугъ. цIалцIам чкадин винелай авахьун.

ЦIУЦI сущ.; цуцIу, цуцIа; цуцIари, цуцIара кIвалин майишатда яд цана ишлемишдай алатдин (чивиндин, самовардин, чайдандин) яд экъичдай чка. Чайдандин цуцIуз килигмир, чайдин тIямдиз килиг. Р. ☼ М. М. Гьажиевани ( кил. М. Г, ЛЧЮС, 1955-й), Б. Б. Талибова ( кил. Б. Т., М. Г. ЛРС) цIуцI гафунин актив падеждин эхир норма яз -а( цуцIа), 1964 - йисалай у( цуцIу) яз къалурзава. Лугьун хьи, гуьне патан нугъатра цуцIуни вариантни гьалтзава.

ЦIУЬДГЪУЬНАРУН гл., каузатив, ни-куь вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, 'ин, -рай, -мир; цIуьдгъуьнар авун, цIуьдгъуьнар тавун, цIуьдгъуьнар тахвун, цIуьдгъуьнар хъийимир са куьн ятIани винел патай галчIур жедай гьалдиз гъун. Са гъили цIуьдгъуьнарна, муькуь гъили кIвачел ахкьалдарна. Р.

ЦIУЬДГЪУЬНУН гл., вуж-вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; цуьдгъуьн авун, цуьдгъуьн тавун, цуьдгъуьн тахвун, цуьдгъуьн хъийимир гуьзлемиш тавур шартIарикди са куьн ятIани винел патай галчIур хьун. Гьайвандин кьулухъ кIвач накьв авахьнавай чкадин къерехдилай цIуьдгъуьнна цIархарани яцIу кьве кIарасдин арада акIанвай, муькуьди къулайсуздаказ адан залан бедендин кIаник акатнавай. А. Къ. Нехирбанни лекь. Кьар авай рехъ я ман, кIвач цIуьдгъуьнна, рушав гвай хъенчIинин квар хана. С. Ярагъви ашукь Уьзден. Гададивай вичивай вич къаз хьанач, цIуьдхуьнна гурарай аватна. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЦIУЬКI кил. ЦУЬКI.

ЦIУЬЛУЬК сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. ~ра ширинвални цурувал акахьай цана экъечIдай назик хъчарин сорт. Паркьулар вуч тир бес, чиликай хкудна булушкадин ценцелди винел алай накьвадикай са бубат михьна, недай-е, сивин патар рагъул хьана. ГьакI -цIуьлуькарни! Фан къафун тир гьа хъсан. З. Ф. РикIелай фидач. Синоним: къирсалат.

ЦIУЬН кил. УЬЦIУЬН.

ЦIУЬНУЬР сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра чархар квачиз арабадин амай паяр чпел кьунвай кьве кIарас. Надир-шагьдин кьушунар хуьрел къвезва лагьай ван хьайи хуьруьн агъсакьалри хуьре авай кьван арабаяр вири кьакьан пелел акъудиз туна ва абур сад-садавай са тIимил яргъа вик кутадай пад цIуьнуьяр цавузна акъвазарна... З. Р. Гьажи Давуд.

ЦIУЬРНУЬГЪ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) вакIан шараг. ЦIару вакIа цIуьрнуьгъар хана. З. Э. Муькъвел гелер. 2) куьч., цIийи эрекьдин гъвечIи бутылка (путулка). Сагъ эрекь чаз пара я, са цIуьрнуьгь къачу. Р.

ЦIУЬХ || ЦIВЕХ: * цIуьх (цIвех) авун [хьун] гл., ни масадбуруз хабарни авачиз са чкадай масанихъ фин. За жуваз са кIвалах жагъурна, инай цIуьх ийида. З. Э. КУТВ-диз фена.

Ч

Ч [чhе] урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра алфавитдин кьаини цIуругуд лагьай гьарф. И гьарфуни алай вахтунин графикадин къайдайралди кьве сес къалурзава: [чh], [чч].

<ч> мецин кIвенкI хьирхьамрихъ галукьуналди арадиз къведай жуфт зайиф аффриката сес-фонема. Гафарин сифте кьиле ( чи, чит), юкьва ( ачух, мичек), эхирда ( вач, фич) гьалтда. [ть] [шь] сесер зарбдаказ галкIурайла, [чк] сес арадал къвезва. И сесни акъудиз акьван четин туш. Т. Набиева. Аялдин рахунар || ЛГ, 2003, 13. ХI.

<чч> мецин кIвенкI хьирхьамрихъ галукьуналди арадиз къведай жуфт гужлу аффриката сес-фонема. Гафарин сифте кьиле ( чида, чуру), юкьва ( рачар, крчар) гьалтда.

-Ч¹ суф. хабардин наклоненидин гилан, алатай ва къвезмай вахтунин формайрихъ (незва, тIуьна, неда) акал хьуналди инкарвилин форма(яр) арадиз гъида: незвач, тIуьнач, недач. Инкарвилин суффикс вири дуьшуьшра анжах ч гьарфуналди кхьида. Месела: фидач, фенач, фидачтIа, жедачни... И къайдадик тек са куьмекчи глагол туш акатдач. И глаголда ва адан формайра ш кхьида, месела; туш, туштIа, тушни ва мсб. Лезги чIалан орфографиядин къайдайрин свод. ТуькIуьрайди У. А. Мейланова.

-Ч² суф. глаголдин мурадвилин формадин -з (физ, нез, къачуз) гадар хьана (фи, не, къачу), адан чка кьуналди (фич, неч, къачуч), гимандин наклоненидин инкарвилин форма арадиз гъизвай суффикс: фич, неч, къачуч. РикIи лугьузва: «ИкI яргъал фич, Сабурлувал хуьн - Чунни икI рекьич». М. Ж. Чунни икI рекьич.

ЧАБАЛМИШ туьрк, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра алахъун, зегьмет. Кьакьан тарцяй акуна Лифрез цекврен чабалмиш. Ам гъавурда акьуна Хьайиди цегв ягъалмиш. Х. Х. Лифни цегв.

ЧАБАЛМИШУН гл., ни вуч ийиз; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; чабалмиш авун, чабалмиш тавун, чабалмиш тахвун, чабалмиш хъийимир са кар кьилиз акъудун патал алахъун. Тангаралди чIугваз-чIугваз кутIуннавай аялдин чинив яр гекъифна гъил хкудиз кIанз чабаламишзавай. З. Э. Муькъвел гелер. Рагъул це, инсандин тушир сесиналди цIугъиз, чабалмишай Жавгьарат шаксуз батмишзавай. У. Къемберов. Сел.

ЧАВ¹ чун тIварцIиэвездин чкадин III падеждин форма. Кил. ЧУН.

чав² сущ., ~ди -да; -ар, -ари, -ара ван-сес. Белки, им чун такIанбуру акъуднавай чав ятIа? Гь. Къ. Четин бахт. Синоним: хабар.

* чав гьатун гл., куьн ван-сес масадбуруз жедайвал хьун. ЯхцIурни кьве къуз къанал куьтягьна. Къунши хуьрера лап са чав гьатна. А. Мут. ЦIийи багъ. Синоним: хабар чукIун.

ЧАВАЙ чун тIварцIиэвездин къакъатунин III падеждин форма. Кил. ЧУН.

ЧАВУШ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра хуьре кавхадин куьлуь-шуьлуь тапшуругъар кьилиз акъуддайди. Къе чи хуьре вуч хабар тир, Вуч хабар тир, я чан чавуш? Ф. Ашкъидикай ва дердиникай манияр. Фекьиди Алирзадиз вичин меслятар къалурзавай арада, - адан суракьда авай чавушди Алирза эверна сельсоветдиз хутахна. З. Э. Муькъвел гелер. Адан кIвалел фейи хуьруьн чавуш, сенфиз йифен кьулариз къайи хабар гваз хтана. А. Э. Ичин таралай. 2) къаравул. Чи хуьре са чавуш авай, Вичик кIвачни кумачир. Дяведаваз, кашдик кьена, КIвале касни амачир. М. Б. Чавуш.

ЧАВШ! межд. физвай лам акъвазарун патал лугьудай гаф. Адаз чида са "чавшни" "гьач", гьакI "иа" малум тир. А. Ал. Крчар алай лам. ☼ Гьар са чIала са тайин кьадардин гафариз тIварар, гьабуруз хас тир лишанриз, гьерекатриз, чпи ийизвай ва я чпив ийиз тазвай ванериз, инсандин гьайванрихъ, ничхиррихъ, шейэрихъ галаз авай рафтарвилериз килигна, ганва... месела: уф, шит, шчу, чавш, дуду, далдам, чIигъичIигъ, тIампI-тIампI, тIекьрекъ, цIурун, къуркьур авун, гъургъурун ва мсб. М. Алипулатов. Лезги чIалан машгъулардай грамматикадай материалар.

ЧАГъ туьрк, прил сагъ тир, кIубан. Гьар межлисда дамах саз яз, кефи - чагъ. Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Куьчейрава пайдахар гваз санлай сагъ халкьар, Дегьзаманрай атайбурни, къенин чагъ халкьар. И. Гь. Эвер.

* чагь хьун гл. кIубан хьун. Къацу хьайила аранни дагъ, Ажеб жеда ви дамах чагъ, Цуькведин багъ кьуна утагъ Кьилди, ялгъуз на ваз, билбил. А. Асланов. Билбил.

ЧАГЪА прил. яшариз лап гъвечIи. Де куьне лагь, гьикI хкуддайди я вичин анжах кьвед-пуд варз тамам хьанвай чагъа аял дидедин хурукай? К. К. Ам зи хайи велед я. Канададин алимри хабар гузвайвал, гражданвилин ( официальный регистрация тавуна) хизанра жезвай аялар, законлу хизанрив гекъигайла, сагъламвилиз зайифбур жезва. И кар Квебек вилаятда 720 агъзур чагъа аял ахтармишайдалай кьулухъ тестикь хьана. ЛГ, 2004,15. VII. Синоним: таза.

ЧАГЪИН прил. вири патарихъай агакьнавай. Чагъин яшариз акъатай, гъуьргъуь якIар алай гъуьлни паб, къуьн-къуьнив игисна, хейлин вахтунда таза гьавадикай лезет къачуз балхундал акъвазна. А. А. Пад хьайи рагъ.

* чагъинда хьун гл., вуж гьар са кар алакьдай яшара, къуватда хьун. Къала гьеле чагъинда авай, беден жегьил, руьгь сагълам эркек я лагьана, гьич свасни рикIел кьвезвач. А. А. Лезгияр. Асан алатнава. Им къуватрин лап чагъинда жедай вахт я. ЛГ,2. ХI.

ЧАГЬЛАР шиир, туьрк сущ. вахтар, девирар. Гьайиф тир зи эвел чагьлар... Е. Э. Эй, зи гуьзел. Заз акурла, я зулун чагьлар, гьар кьуд пад тир дере, дагълар... С. С. За ийин тариф.

ЧАД сущ.; -ту, -та; -ар, -ари, -ара; хуьруьн майишатдин ракьун алатар расдай чка ЦIийиз гъанвай Лаламан суса адан гъвечIи вах Цуьквер гъуьл хтанатIа акваз чатук ракъурдай. А. И. Самур. Абуру чатук арабадин чархунал гъалддай ракь ифирна. К., 1988, 23. ХI.

ЧАДУРА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра куьруь вахтуналди инсанар яшамиш хьун патал кIеви парчадикай, шихиникай раснавай кIвал хьтин чка. Теймурленга чадурадиз кIватIна вири везирар. Ф. Къванцин гада. Надир-къулидин безеклу, зурба ва гьакI къене падни акьалтIай гуьрчег гамаралди безетмишнавай чадурадик адаз лап мукьва ксар ацукьнавай. З. Р.

* чадура ягъун гл., ни куьруь вахтуналди инсанар яшамиш хьун патал кIеви парчадикай, шихиникай кIвал хьтин чка расун. Кьушунрин эмирри чпиз къалурай чкайрал чадураяр ягъиз башла мишна. З. Р. Гьажи Давуд.

ЧАЗ чун тIварцIиэвездин гунугин падеждин форма. Кил. Чун.

ЧАЙ¹ чун тIварцIиэвездин къакъатунин I падеждин форма. Кил. ЧУН.

ЧАЙ² туьрк, сущ.; -иди, -йда; -яр, -яри, -яра 1) кьетIен рангунин ва ни къведай махсус набататдин пешерикай гьазурнавай векьер. 2) бедендиз регьят хьун патал, чай кваз гьазурна, ргазвай яд. Назира пичина кIарасар хтуна ва чайдандин къвалал гъил эцигна. Чайни рганвач. З. Гь. Ахварай авудай аваз. 3) кьетIен ни къведай махсус набататдин пешерикай гьазурнавай векьер, кузвай циз вегьена, бедендиз регьят хьун паталай, ргай циз яна, хъвадай затI. Нагагь хвейитIа сад-садалай артухдиз, Чай, шекер гуз гьам зар-зиба алукIиз, Рахач абур сад-садавди ачухдиз. Е. Э. Кьве паб. Билбилдиз - цуьквер, Чайдив хьваз шекер, МичIивилиз - эквер, Властдиз - аскер ХупI ярашугъ я. С. С. Квез вуч ярашугь я. Лацу я шекер, ширин я шекер, Ацукь чаяр хъван, шад хьурай рикIер. Ш-Э. М. Шекербег. Хуьрек недайлани, чай хъвадайлани, ам [Хуьруьг Тагьир. - А. Г.] вири азарлуйрихъ галаз санал жедай. А. Э. Шаирдин тарсар.

* чай къачун гл. чай хьун патал ргай циз ядай махсус набататдин пешерикай гьазурнавай, кьетIен ни къведай, яру, хъипи, къацу рангунин затI гьазурун. Туькендай чай къачун регьят я, къулал чай къачун еке устIарвал я. Р.

* чай-шекер сущ. чай ва адав хъвадай ширинлухар - вири санлай. Адан суфрадик фу квай. Амма къафун - хуьрек, ягълу-яван, чай-шекер кьит тир. Алухрикайни дар я. З. Э. Рамзият.

* чайдин бушкъаб |къаб] сущ. чай хъвадай истикан эцигдай къаб. Синоним: налбек.

ЧАЙГЪУН туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къати тIурфан. Гараривайни чайгъунривай жеч Буругъчийрин муьтIуьгъиз жуьрэт. А. С. Чи мани. Гатазва зи дакIарар Чайгъунди зулун. Аквазва заз ахварай Пачагь хьана зун. А. Ал. Ахвар.

ЧАйДАН фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чай ргадай, вичихъ цIуцI ва гъили кьадай тум галай къаб. Назира пичина кIарасар хтуна ва чайдандин къвалал гъил эцигна. Чайни рганвач. З. Гь. Ахварай авудай аваз. - За квез кьведазни сад хьтин чайданар къачунва... А. Эсетов. Шаирдин тарсар.

ЧАЙДИН прил. чай хьуниз, ам гьазуруниз талукь.

* чайдин векь(ер) сущ. чайдик кутадай кьетIен ни къведай махсус набататдин пешерикай гьазурнавай векьер.

* чайдин къаб сущ. чай авай стакан эцигдай къаб. Ада зи вилик суфра экIяна. Сандухдай акъудна са шиткар фуни хатрутрин мед авай чайдин кьаб-ленбек эцигна. З. Э. Зулун пеш. - Зани абурун вилик кьве армутI истикIан ва чайдин къабни эцигна. С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* чайдин тIур сущ. 1) чайдиз вегьей шекер акадардай гъвечIи тIур. 2) гъвечIи тIур. Ахвар квахьайла, ругунвай са стакан циз чайдин са тIурунавай вирт хуькуьрна, аниз лимондин са паюнин миже алава хъувуна йикъа пуд сеферда фу недалди 30 декьикьа амаз 1/3 стакандавайди ишлемишда. ЛГ, 2004, 15. VII. Иферар, кьурурнавай шивитар ва лавровый пешер ( вири сад хьтин паяр) кофемолкада регъвена вири сад-садак какадарда. Руфуник ял акатнавайла, чайдин тIурунин са кьатIа авайди ишлемишда. ЛГ, 2004,15. VII.

ЧАЙКА урус, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра гьуьлуьн къуш. Чайкайрин луж ви кьилелай, къвез, элкъвезва парвана хьиз, Куьз вун сефил, сугъул хьанва, гьуьлуьн кьере авай суна?! А. Мир. Гъезелар.

ЧАЙНАЙТIА чаюн глаголдин шартIунин форма. Кил ЧАЮН.

ЧАЙНИК урус, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра чайдин махсус набататдин пешерикай гьазурнавай, кьетIен ни къведай, яру, хъипи, къацу рангунин затI ргай циз вегьена хуьдай къаб. Вилик адан цуьквер алай чайникда авай чай, сарубугъда къуьлуьн фу, дуьдгъвер, къайгъанах квай. А. Ф. Бубадин веси.

ЧАЙХАНА фарс, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хуьруьн, шегьердин агьалийри ял ядайла, чай хъун патал кьезил тIуьн патал эцигнавай махсус чка - Бес гишила ацукьдани? - Чайхана ава хьи. Гъаниз фида. А. А. Лезгияр. Чайханадин са пипIе пуд кас ава... А. С. Дидедин кьисас. Ахпа Игъсан халуди чун хуьруьн ксар кIватI жезвай чкадиз, чайханадиз, тухвана. Р. Гьасанан, И. Мегьралиев. Яргъара авай жуванбур || «Самур» газ., 2002,25.1

ЧАЙЧи сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра хуьруьн, шегьердин агьалийри ял ядайла, чай хьун патал кьезил тIуьн патал эцигнавай махсус чкада къуллугъзавайди. Чайчидини цаз нубат-нубат, Ягъиз на цIикьвед магъамат... С. С. Самовар. Къуьне авай чIехи хьтин гьебеяр пипIе эцигна, ада чайчидивай, тадиз хьиз, туьнт чай гъун истемишна. С. Зи Сулейман.

ЧАЙЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери. -илера чайчидин пешекарвал. Чайчивал бегенмиш туширдавай чай гьазуриз жедач. Р.

ЧАКВ сущ.; -уни, -уна; -вар, -вари, -вара 1) кицIи ва я малди недай жими затI цадай кIарасдин къаб. Ирид акадин фар чрана, Паларикай кицIин хапа авуна. Паларин хапIа ирид чакуна цана. Ф. Чаквариз ярма вигьизвай Эслидал абур [вакIар. - А. Г. ] алтIушнавай. З. Э. Муькъвел гелер. - Гила йикь, кицI, кицIиз жедай бахт КьацIай чакв я, бахт жедач чуква. М. Б. Мейитдин женг. 2) тIуьн патал малариз гузвай затI. ЦIи абуруз чакв кьери хьанва. Р. 3) в., куьч. усал бади. Жуван чакуна авай рагъулар хъвада за! Жемятдин сивихъай галуддач, - лугьудай Давутан буба Сафьяна. Ж. Гь. Юргъадилай гуьгъуьниз.

ЧАКАЙ чун тIварцIиэвездин къакъатунин V падеждин форма. Кил. ЧУН.

ЧАКЪАЛ фарс, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) кицIин жинсинин, кицIелай гъвечIи хьтин жендек авай чуьлдин вагьши ничхир. Гагь ацIуриз генг куллухар. Чакьалри зил кьаз гьарайда. А. Ф. Эм-Тэ-Эс. 2) куьч. чIуру хесетар квай кас. Фагьумда за бязи чакъал: Ав чIугвада мукьвал-мукьвал, гьар ахмакьдиз вичин мискьал Путунай санбар аквада. С. С. Вич гумрагь тир бязи тарта. Вуч? Зи секретарша? Бегенмиш хьанва ваз? Якъадаш, валлагь вун тух тежедай чакъал я... Ваз вуч аватIа чидани, дуст, зи секретарша секин тур. Адаз гъуьл, хизан авайди я... Н. И. Гьакимрин папар.

ЧАКЪВАЛАЙ: * чакъвалай авун гл., ни вуж-вуч жакьвана кIус-кIус авун. КицIи чакъвалай авур чакъалдиз жанавурдивай куьмек жедач. Р. Синонимар: жакьун, саралай авун.

ЧАКЪУЛ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра тандилай алуднавай ва я тан хкуднавай канаб, куш. Суламидин беден, чакъул хьиз, гъуьргъуь я. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЧАЛ¹ чун тIварцIиэвездин чкадин II падеждин форма. Кил. ЧУН.

ЧАЛ² туьрк, прил. хъипивал акахьай рехи. - Абуру, хуьруьнви, вуч лугьузва? - чал спелриз звер гана, Мегьамеда жузуна. А. И. Самур. Ингье, гьаятда Жабраила чал ахтадиз леэнар язава. Гь. М. Им къван, имни терез. Синоним: гуьг.

ЧАЛА чалун глаголдин буйругъдин форма. Кил. ЧАЛУН.

ЧАЛА: * чала-чухур сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра кьаз-кьаз акьахдай чкаяр авай кIам. Машин чала-чухурдал, эниш-юхушдал гьалтна. А. А. Лезгияр. ЦIару и чкаяр хьтин чала-чухур квай, булахар-кIамар авахьзавай са яйлахда нехирдив гва. Б. Гь. Заз эвера. Иран бубадин кIваливай са версинин кьван кьакъатнавай майдандив агакьдалди, къекъвей-къекъвей дар жигъирар, чала-чухур, кIамар, ратIарин хурар гьалтзавай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* чала-чала фин гл. 1) рах. вуж жув-жувахъ инанмиш тушиз, сифте камар къачун (адет яз, аялди). 2) куьч. бегьемсуз гьалда хьун, лазим къайдада тахьун. Заз, лагьайтIа, неинки йиса садра кьванни адан патав хъфидай, гьатта кьве тIуб чар кхьидай мумкинвални хьайиди туш. КIвалахдин гьиляй! Редакциядин кIвалахар чала-чала тефин патал ийизвай кат-галтугунин гьиляй¹ . А. Къ. Гилигзава.

ЧАЛАГЪАН туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра къуватлу, еке лувар квай, кIвалин къушар недай вагьши къуш. Ваз ван хьаначни, - «ЦицIиб, кьифре недалди чалагъанди тухурай!», - лугьуда къарийри. Р. Вилер ахъайна, элкъвена килигайла, адаз акуна хьи, вичин кьилелай са шумуд чалагъанди чархар язава. А. Къ. Мал цаваравай савдагар ва я рикIелни алачир командировка.

ЧАЛАй¹ чун тIварцIиэвездин къакъатунин II падеждин форма. Кил. ЧУН.

ЧАЛАЙ² чалун глаголдин причастидин форма. Кил. ЧАЛУН.

ЧАЛВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера хъипивални рехивал акахьай гьал.

ЧАЛИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра югакай хкатай нагъвар кIватI хъийидайла, малар акална ишлемишдай алат.

* чалид руфун квайди сущ.; еке руфун квайди. [Брегьим]. И арада жуван кьилиз са чара авуна кIанда. ГьинавачтIани и чалид руфун квайдаз а большевикрин къудратдикай аян хьанва... Гьавиляй абурухъ галаз мукьва жез кIанзава... Б. Гь. Большевикдин руш.

ЧАЛИШМИШ: * чалишмиш хьун ктаб., гл., вуж нел-квел са кар кьилиз акъуддай гьерекатрик хьун. Чаз анжах са факт - Сулейман азербайжан чIалал шиирар туькIуьриз чалишмиш хьун ва и кардин метлеб - кьейд ийиз кIанзава. М. М. Гь. СтIал Сулейманз азербайжан чIалал туькьуьрай шиирар. Кьиличаз и кардални бес хьанач, ада гурарай эвичIиз мукьуфдивди камар къачуз чалишмиш жезвай гададин далуда, кьулухъай гъутарни эцягъзава. М. В. Гьарасатдин майдандал, Кьве жегьил, кьве кIек хьиз, сада-садалай вил алуд тийиз, синемишиз, сада-сад ягъиз, къизгъиндаказ чалишмиш хьанва. Н. Насруллаев. Кьве Мегьамед. И кардин гъавурда аваз, чун абурал яшайишда гьалтзавай четинвилер кьезилариз чалишмиш жезва. ЛГ, 2003, 13. ХI. Синоним: алахъун.

ЧАЛИШМИШВАЛ сущ.; или, -иле; -илер, -илери, -илера тайин са кIвалах кьилиз акъудун патал ийизвай гьерекат(ар). Элеонорадин чалишмишвилерин нетижада 1928 - йисуз Франклин Рузвельт Нью-Йорк штатдин губернатор хьана. X. Шайдабегова. Элеонора Рузвельт, гьар гьихьтин чалишмишвилер чал акьалтайтIани, чун чи газетдиз, халкьдиз вафалу жеда. ЛГ, 2004, 17. II. Синоним: алахъун.

* чалишмишвал авун ктаб, гл., ни-куь са кар кьилиз акъудиз гьерекатар, тайин кIвалахар авун. Гьикьван артух чалишмишвал авуртIа, гьакьван адан луварин ван кIвале артух жезвай. М. В. Гьарасатдин майдандал Гьикьван чалишмишвилер авуртIани, раб шешелда чуьнуьх жедач лугьурвал, анжах 1994 - йисуз рагьметлу шаир, общественный деятель Изет Шерифован ва адаз шериквалзавай маса ватанпересрин алахъунралди гьахъ винел ахкьалтна. Д. Шерифалиев. Къабил бубадихъ галаз гуьруьш. Гьа вахтунда чна 800 гектрдин уьзумлухар кутунай. Абур бегьердал атун патал ва ахпа виниз тир бегьерар къачун патал гзаф чалишмишвилер авунай чна. ЛГ, 2004, 28, II. Синоним: чалишмишвалун,

ЧАЛИШМИШВАЛУН рах., гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; чалишмишвал авун, чалишмишвал тавун, чалишмишвал тахвун, чалишмишвал хъийимир са кар кьилиз аюьудиз гьерекатар, тайин кIвалахар авун. - Вагьаба вичин пертвал Магьсудахъай чуьнуьхиз чалишмишвална. А. И. Самур. Итимрин вилерни накьварай ацIузва, абуру аялдиз чан-рикIзава, сабурар гузва, ам суралай алудиз чалишмишвалзава. Гь. Къ. Магьини Дилбер. Синоним: чалишмишвал авун.

ЧАЛИШМИШУН сущ.; -и, -а; -ар, -ри, -ра са кар кьилиз акъудиз ийизвай гьерекат(ар). СтIал Сулейманан фикирдалди, шиир дерин манадинди хьун лазим я, вучиз лагьайтIа шиирди, шаирдин векил яз, адан фикир ва чалишмишун къалурзава. З. Э. ЧIехи шаир. Бес чи чалишмишунар вири, гьабур патал тушни, я Максуд даш? З. Э. Муькъвел гелер. Синонимар: алахъун, чалишмиш хьун.

ЧАЛКЕЧИР туьрк, прил. масад алцурариз алахъдай, тапарар ийидай. Хъсан кIвал-югъ, гьаким хьтин гъуьл, цуьквер хьтин гадани руш аваз чалкечир Галяди зунни вич авай рекьиз тухвана. К., 1989, 5. II. И чалкечир зибилри уьлкведа патриотар тербияламишунин рекьяй тартибдик квай система чIурун патал гзаф къуватар эцигна. С. Сф. Дамах гвачир кас. [3фекьи]. Чи эфенди, чи муаллим Мегьамед Хьунухь чIехи бахт тушни бес чун патал! Вири кьуд пад ацахьнавай вядеда, И чалкечир, и чалпачух девирда? А. Къ. Ярагъ Мегьамедан гъазават. "ГъвечIи" ксарин чIехи дердер. Алай девирда, капитализмди арадал гъанвай кьван террористар, терактар, наркоманар, рэкетирар, вагъабистар, жстремистар, инсанар чуьнуьхзавайбур, кIвалер атIузвайбур, чалкечирар... вуч я! Р. Исаев. Гьакъикъатдиз дуьздаказ килигин . ЛГ, 2005, 14.1 V.

ЧАЛКЕЧИР сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) масад алцурариз алахъдай, тапарар ийидайди. - Мад вучда, замана гьахьтин чалкичирршди хьанва, мама дадаш, - лагьана, Къурбана кьил элкъуьрна. А. Ф. Газет. - Чалкечирар виринра авайди я, хан. Вахтунда абурун вилик пад кьун тавуртIа, ахпа геж жеда? З. Р. Гьажи Давуд. 2) эдебсуз рекье авайди. Низ чидай, хъсан кIвал-югъ, гьаким хьтин гъуьл, цуьквер хьтин гадани руш авай, дишегьли чалкечир жедатIа, низ чидай, ада зун шегьердиз вичиз юлдаш хьун патал желбнавайди. А. М. Киф атIайди. Йикъандивай къуз наркоманрин, пиянискайрин, угьрийрин, къачагърин, куьчебасанрин, чалкечиррин... кьадар артух жезва. ЛГ, 2004, 16. ХII. Синонимар: паж, къагьбе, чалкечир, ява.

* чалкечир хьун гл., вуж масад алцурариз алахъдайди, тапарар ийидайди хьун. Ахпа ада, - Халисат чалкечир хьанва, ада хуьр бедлам ийизва, ам Асанахъ галаз валарик кваз зи кьве вилиз акуна, - лугьуз, вири мукьва-кьилидиз хабар гана. З. Э. Муькъвел гелер.

ЧАЛКЕЧИРВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чалкечир тир гьал. Исятда гзаф жегьилри ичкидиз, анашадиз, чалкечирвилиз икрамзава. ЛГ, 2005, 7. IV. Са бязибуру тестикьарзавайвал, чалкечирвилер ва маса эдебсуз кIвалахар Римдилай башламиш хьана. А. Мир. Шаир Назим Абдуллаевахъ галаз суьгьбет. Синонимар: пажвал, къагьбевал, чалкечирвал., шевривал, явавал.

* чалкечирвал авун гл., ни чалкечирдаз хас амалар авун. Синонимар: пажвал авун, къагьбевал авун, шевривал авун, явавал авун.

ЧАЛМА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра кьилел алукIдай затIунин (бармакдин, шуткьудин)) винелай кутIундай лацу парчадин зул. Къаридал яргъи чIулав парталар алай, кьилик, чIулав жунадин чалма кутIунавай, алгъай юкьва къуршах аваз ам кIвач-кьил михьиз галатнавай хьиз гуж-баладал къекъвезвай. А. Ф. Бубадин веси. Абур кьведни, чпин лугьуниз килигна, МеккеМединадиз Мегьамед пайгъанбардин сурал зияратдиз фена хтайдалай инихъ «гьажияр» хьанвайбур тир. Гьавиляй абуру кьилел алай бухарадин бармакрилай агъдин лацу чалма элкъуьрдай. Я. Ш. Гьахъ квахьдач.

ЧАЛПАЧУХ¹ туьрк, прил. секин тушир, къалмакъал авай. [Али]. Цуз-цуз, якъадаш, Селима лап дуьз лугьузва. И чалпачух фана дуьньяда амукьзавайди гьам я... Н. И. Гьакимрин папар.

ЧАЛПАЧУХ² сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра секин тушир, къалмакъал авай гьал, чка. И дарискъал чалпачухда Шикилчи вич ялгъуз ава. А. Къ. Шикилрин кIвал.

ЧАЛТУК туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра михьи тавунавай дуьгуь. Чалтук чалда верчери, верчер -чалагъанди. Р.

ЧАЛУН гл., ни-куь вуч; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; чал авун, чал тавун, чал тахвун, чал хъийимир кIвачералди чил, накьв, твар чухвана гьарнихъ гадарун. Муькуь са пипIе, Тенфе бадеди кьулан руьхъ гадарзавай чкадал са шумуд вечре чил чалзавай. А. Къ. Нехирбанни лекь.

ЧАМ¹ [чhам] сущ.; -уни, -уна; -ар, -ари, -ара яргъивилихъди, кьакьанвилихъди дуьз тир гьалда авай затI вилик, кьулухъ эрчIи патахъ, чапла патахъ, ян гана, дегиш хьайила жедай гьал. Къенез чам квай щуьшка хьтин лезги дергес, гуя вич вичелай, векье къекъвезвай. Б. Гь. Заз эвера. - Рамиз теспачавиливди дивандилай къарагъна, пенжердихъ элкъвена. Ада, хуш авачиз, къуьнера чамар туна. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз.

* чам гун гл. чам хас тир гьалда гьатун. Яргъай аквазвай, гарун хура са патахъ чам гузвай чинарар кIула цив ацIай кварар авай рушар хьиз аквазва... З. Гь. Лифер:

ЧАМ² [ччам| сущ свас гъизвай гада. Гьар кIвале чам хьурай, Ф. «Гьи касдивай зун пеленгдал акьадриз хьайитIа, зун гьа къучагъдин свас жеда!» Ллагьайла ви бадеди, уфт аладриз Катнай чамар: «Акьван сефигь кас жедач»» А. С. Белки, шаир тир жеди?. Безетмишна клуб еке Чамран, сусан шикилри, ЦIийи адет твазва хуьре... Къ. Р. Шадвал. Синоним: наврузбег.

ЧАМАР¹ чам существительнидин гзафвилин кьадардин форма. Кил. ЧАМ.

ЧАМАРАР^! сущ.; -ри, ра чамран терефдин инсанар (свас гъиз рекье авай). [Кукул] - Вак вуч тади ква, хизан сагъ хьайиди. Тади къачумир, исятда акъатда чамарар. Гь. Гь. Адетдин къармахра. свас гъиз фидайбуруз тIварар ягъна. Чамарар, туьфенгрин кIуфарал гум алаз, енге вахарин перизададин ванер алаз, физвай. С. Ярагъви ашукь Уьзден. свас гваз хуьквезвайдакай хабар гуз тфенгар язавай чамарарни, хуьруьн куьчейра чамарзавай атлуярни, абуруз тамашзавай жемятарни адаз са куьнайни туш. М. В. Гьарасатдин майдандал.

ЧАМАР² туьрк: * чамар авун рах., гл., ни-куь тади ва хкадарун квай камаралди вилик фин. ЯбатIаяз диде вичин патав гумачирди акуна. Алай чкадал са шумудра инихъ-анихъ галтад хьана, адани дидедин гуьгъуьниз чамар авуна. А. Исм. Эхиримжи къув. Гуьгъуьнин кьил кьурбуру ван-сесни акъуд тийиз чамар ийизма, я цЬугъар акъудиз яргъарилай килигунар кьазва. А. Исм. Эхиримжи къув. Синонимар: зверун, чукурун, чамарда гьатун, чамарарун.

* чамарда гьатун гл. вуж-вуч тади ва хкадарун квай камаралди вилик фин. Ягъайди хьиз дидевилин къайгъуйрикай уях хьана, ада син галай патахъ вил вегьена, ахпа гурцIул гьакI мез вегьеимаз туна ам чамарда гьатна. А. Исм. Эхиримжи къув. КачIкIачIар хьтин гадаяр хуьряй чIураз, чIурай хуьруьз чамарда гьатна. К, 1985, 26. VII. Синонимар:зверун, чукурун, чамар авун.

ЧАМАРАРУН аспектив|| ЧАМАРУН рах, гл., ни; -да, -на; -из, -зава; -а, -ин, -рай, -мир; тади. ва хкадарун квай камаралди вилик фин. Адаз калин гуьгъуьниз чамарай гадади кьил баштанзавай хьиз хьана. Б. Гь. Заз эвера - Вуч агьан, агьан? Зуера лам хукваш! Савзихан^г: чамарна... М. В. Гьарасатдин майдандал. Кьудуха, агъа чIура амай ламарни хурук кутаз, чамарарзава. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синоним: зверун, чамар авун, чамарда гьатун, чамун, чукурун.

ЧАМАРЧИ сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра свас гъиз физвай кIватIалдин кьиле авайди (авайбур). Чамарчияр зарб къвезва. Ф.

ЧАМАРЧИВАЛ сущ.; -или, -иле; -тер, -илери, -илера чамарчи тир гьал.

ЧАММА обр., са яшда авай дишегьлияр сад-садав рахадайла, ишлемишдай гаф. [Гуьлханум]. Зани гьакI лугьузвайди я, чамма. Секин къуллугъ, къулайвилер, кьезилвилер. Меркездай руквади, кьаради басмишнавай хуьруьз хъфидайди яни? Зун тиртIа, валлагь, чамма, вири район минетиз атанайтIани, хъфидачир. Н. И. Гьакимрин папар. ☼ чамма гафунин бинеда чан мума ибара авай жеди лагьай фикир (А. Гьажимурадован) гьахълуди хьунухь мумкин я.

ЧАМУН туьрк, куьгь., гл., ни; -да, -на тади ва хкадарун квай камаралди вилик фин. Шарвилиди Чамна кьуна, Фад суьруьдик Ам кухтуна. Ф. Гьелек хьана ГъвечIи чубан, КIелер кIватIиз Чамдай кьван. Ф.

ЧАМЧАХ сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) жими затI хуьн патал кIарасдикай ва я ракьукай раснавай элкъвей форма авай еке затI. 2) (чIехи гьарфуналди -Ч) эркекдин хас тIвар: Чамчах. Рахана цавбед чавуш Чамчах сивяй цIай чкIиз... А. Ал. Дагъда марф. Синонимар: бочка, челег.

ЧАН¹ [чча^н] фарс, сущ 1) беден, жасат. Гьиллебазвал имир вуна, Айру хиял чанда туна. Е. Э. Алагуьзли. Йифиз-юкъуз рикI чулав яз Хьана сефил зи чан цIраз. Е. Э. Дустуниз хабар це. Дагъдин михьи гьава, чими кIвал, сагълам чан, фу-къафун. Гь. М. Им къван, имни терез. 2) беден, жасат сад тирвилин лишан, руьгь. Ваз чан гана, иман гана, Фагьумардай заман гана, Вун халкьна, ваз лукI лагьана, Чун Адаман рухваяр я. Н. Сам. Мусурман стхаяр. Етим Эминан эсерар гьеле вичел чан аламаз халкьдин арада гегьеншдиз ашкара хьанвай. Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл. 3) инсан. Акуна заз бязи чанар: Гьая авачир бязи чинар, Акун къене вич инжинар, Вичиз я син, легъв тийижиз. С. С. Вич яцIуз кьадай авам.

* чан акъатуй! межд. 'кьий!' манадин гаф. Абурун чан гьа тапарар, фитнеяр гваз акъатрай тIун... А. Ф. Газет.

* чан акъатун гл., нин рекьидай кьван азабар гун, хьун. [Къурбан], - Чанни акъатични адан, гила ам шехьналди чун адан чIалаз килигич хьи, ам гьарамзада я, ам хвешивиляй шехьзавайди я. Гь. Гь. Адетдин къармахра.

* чан акъудун гл., ни нин рекьидай кьван азабар гун. Тариф ийиз вичин рушан, Кутур лугьуз ваз са лишан. Гуьгъуьнлай акъудда ви чан, Гуч ваз ада хийир, бегьер. С. С. Къавумдиз. Акъуд мийир на чан жуван, Уьмуьрдин вахт паярзава. С. А. Садаз - хазина, муькуьдаз - тIал-квал... Синонимар: аман атIун, инжиклу авун, бизарун, икрагьарун, такьатсуз авун, такьатдай вегьин, чан къачун, чандал гъун, чандивай авун.

* чан акьалтун гл., вичин тIебиатдив кьадай халис еридиз атун. Ишлемиш тийиз гадарнавай участокдал са кьве вацралай гьакъикъатдани чан ахкьалтна. А. А. Нажмудин Самурский.

* чан аламаз нар. кьин тавунамаз.

* чан аламаз хьун гл сагъзамаз хьун. Чан аламаз хьана гъурбат Шекердилай ширин дустар. Е. Э. Дустариз.

* чан гун гл., ни 1) жуван уьмуьр гьайиф татана кьин. Сад-садан рекье чпин чан гудай гьа Рабеъни Салман жен чун дуьньяда. Е. Э. Дуьнья гургьагур. Гьахъ паталди за гуда жуван чан Регьят ятIани, залан ятIани. А. С. Хцихъ галаз ихтилат. Лезги гада жеда закай Ватан патал чан гайи! А. С. Вилик жерге, 2) кечмиш хьун. Кесибди, хизандивни агакь тавуна, азарлу яз Бакудай хквезвайла, рекье чан гана. Гь. М. Гезентидин эхир. 1937 - йисан 23-ноябрдиз, сятдин 11 жез 15 декьикьа амаз, СтIал Сулеймана чан гана. ЛГ, 2004, 12, II. Синонимар: ата бубайрин патав фин, агъа дуьньядиз фин, кьин, кIвачер цавал хьун, рагьметдиз фин. Антонимар: амукьун, хуьн.

* чан гунуг сущ. кечмиш хьунухь. Хъсан яр хьунухь дуьньядин сад вафа я,. Чир тахьайтIа, чан гунуг хупI жафа я. Е. Э. Севдуьгуьм.

* чан кун гл., ни рикIиз гзаф тIарвал гун. Инсаф ая тIун, кая хьи зи чан, алагуьзли.. Е. Э. Алагуьзлидиз. Аман, кумир вуна зи чан, Серминаз. Е. Э. Серминазахъ галаз суьгьбет.

* чан къачун [кьун нугъ.] гл., ни нин рекьин -Ваз кичIе жемир, вах, зун гьа залумдин чан къачуз атанвайди я, - лагьана, пагъливан Магьамада аждагьанда са кьуьл эцяна. Ф. Хъуьрез-хъуьрез чан къачуниз ажеб устIар я, дугъриси. Е. Э. Дугъриси. Синонимар: кил. гардан ягъун.

* чан къурбан (хьуй)! межд. "масадан рекье чан гуз гьазур я" - манадин ибара. Зи чан ваз къурбан, эфенди. Е. Э. Ви рутба гьуьндуьр авурай.

* чан къурбандун гл., ни са нин-куьн ятIани рекье гзаф къуватар эцигун. Адалатдиз къурбанднавай я чан, мубарак Исмаил. Е. Э. Мубарак Исмаил.

* чан нерин хилез [туьтуьниз] гъун гл., ни нин жезамай кьван инжиклу авун. Кандидатвилин тIвар къачуна, университетда кIвалахиз башламишайла, Анваракай аслан хьана: адакай вирида вил язавай. Къвезвай кьимет ядалди ада студентрин чан нериз гъизвай. Иллаки заочно кIелзавай студентрин. Гь. Къ. Лацу марал.... чан туьтуьниз гъидай ветIерин пIивдай ванериз, завалри цIай илисайди хьиз кIасуниз килиг тавуна, вирин къерехда лабар вегьеда абуру [балугъчийри. -А. Г.] М. Баламетов. Инаг Гуьлалан я. "Самур" газ., 2002, 25.1 V. Синонимар: аман атIун, такьатсуз авун, такьатдай вегьин. чан къачун, чандал гъун, чандивай авун.

* чан-рикI авун гл., ни низ кIанивилин гьиссер къалурдай квай гафар лугьун. Чан-рикI ийиз, къужахда кьаз лайлаярни яда адаз... Ш-Э. М. Пери.

* чан-тан сущ. къуват-жендек. Зи цIийи юлдашрикай сад, гьа зи кьатда авай жегьил, муькуьдини яшар хьанвай, амма чан-тан авай итим тир. М. Муратханов. Снайпер.

* чан туьтуьниз акъудун {гъун] гл., вуж ни гзаф инжиклу авун. кил. Синонимар: аман атIун, чан къачун. Синонимар: аман атIун, такьатсуз авун, такьатдай вегьин, чан къачун, чан нерин хилез [туьтуьниз] гъун. чандал гъун.

* чан хкатун гл., нин. кьин. Аждагьан кьуна, гапур адан руфуниз сухна. ИкI ятIани душмандин чан акъатзавачир. Аждагьандин чан хкатна. Ф. КIеви ахвар. Аквадай гьалда, чан хкатдайла, гайи азабрилай кьулухъ адаз гзаф регьят хьанай. М. В. Гьарасатдин майдандал. Синонимар: а дуьньядиз фин, кьин.

* чан хкудун гл., каузатив, ни нин 1) чан аламачир гьалдиз гъун. Эхирни ихьтин къарардал атана: колхозда кIвалах ийиз чан хкудна лагьана, кIвализ шейни кьвезвач, жибиндиз пулни, гьавиляй хизандиз кьецIил-цIийивал, тухдалди фу къазанмишиз патал фида. А. Исм. Зи лацу балкIан. 2) куьч. гзаф зегьмет чIугун.

* чан чанда авай прил.,; вужар. лап кIеви, сирлу, гьуьрметлу (дустар, инсанар). Сифте таниш хьайи йикъарилай башламишна Ефимовни Гьажимурад, халкьди лугьудайвал, чан чанда авай дустар я. Къ. М. Кьашкьа духтур.

* чан эцигун гл., ни, вуч авун патал гзаф зегьметар чIугун. Гьукуматдин рекье чанар Эцигдай гъейрат ава чаз. С. С. Еке къуват. Чан эцигна колхоздин малдихъ иер гелкъведа. А. Мут. Сагърай Асанбек-дадаш.

* чанда аман [такьат| амай кьван нар. вири къуватар желб авуна. Чанда такьат амай кьван гележег патал женг чIугур и писатель [Т. А. Къазиев. -А. Г.] лезгийриз къарши туькIуьрнавай чIехи террордин къурбанд хьана. М. М. Уях хьухь, лезгияр!

* чанда дердер ава гьал низ ятIани гзаф дердер, хажалатар ава. Я рушарин сердер, Ви чандава гзаф дердер... Е. Э. Гуьзел, за ви тариф ийин.

* чанда ялар тун гл., ни жув вине кьуна масадаз зиян гудай кардив эгечIун. Твамир чанда акьван ялар, рикIе пис фикир, хиялар. С. С.

* чанда велвела тун гл., ни нин гзаф кичIе, гьуьрслу гьалдиз гъун. Душманрин чанда тур са велвеле. Е. Э. Эй, дели-дивана.

* чанда зурзун гьатун гл., нин 1) бедендик зурзун акатун (хъилекди). Ван хьайила, зи чанда гьатна зурзун... Е. Э. БалкIан квахьайдаз. 2) гьуьрслу хьун.

* чанда фул гьатун гл., нин мекьивал гьиссун. Чанда фул гьатна зурзун акатай Мегьамедрасул мад булахдин кьилел акъваз тавуна кIвализ катна. А. И. Самур. Альма исятда Селиматан чанда фул авай. З. Э. Арифдиз ишара.

* чанда цIай гьатун [гьат хьун| гл., нин 1) лап къизмиш хьун. Я сад Аллагь, на зун кайла, Зи чанда цIай гъат хьана хьи. Е. Э. Алагуьзли севдуьгуьм яр. 2) хъилен гьиссер акатун. Чанда такIанвилин цIай гьатнавай Къази Даниялал тепилмиш хьана. С. Гь. КIири Буба.

* чанда цIаяр тун гл., ни нин кIанивилин гьиссер артухарун. Элхкъвез виликай чанда цIаяр тваз фида вун... Е. Э. Алагуьзлидиз.

* чанда чан амай кьван нар. жезмай кьван са квез ятIани акси яз. Лап хайи стхадивни чина авай эрчIи виливни чанда чан амай кьван бурж вугудачир. Гь. Къ. Четин бахт.

* чанда ялар тун гл., ни масадакай пис фикирар авун, нарази хьун. Твамир чанда акьван ялар, рикIе пис фикир, хиялар, На лугьудай а аялар Вал хьуй аманат, гуьзел яр. С. С. Гъуьлуьнни папан гьуьжет. Я диде, вуна ви чанда икьван ялар вучиз твазва? 3. Э. Гуьлзада. Хъел атай Сердера чанда ялар туна... С. Ярагъви ашукь Уьзден.

* чандал гъун гл са тIалабун, минет кьилиз акъуддалди гзаф инжиклу авун. Дишегьлийрик жеда тек-тек Чандал гъидайд гьар са эркек. Е. Э. Ви къаматдиз килигайла. Чун тарашзава, чандал гъизва, я стхаяр, - лугьузва серкерди. ЛГ, 1992, 4.VI. Синонимар: аман атIун, бизарун, инжиклу авун, бизарун, икрагьун, инжиклу авун, рекьидай кьван азабар гун, такьатдай вегьин, такьатсуз авун, чан къачун, чандал гъун, чандивай авун.

* чандал цIай кун гл., ни нин гзаф четинвилер эхун. Романдин игитри, чпин чандал цIай кана, са кап фу къазанмишзава, чIехи ва гъвечIида, эркек ва дишида гъиле яракь кьуна, чпин азадвал хуьзва. Р. Исаев. «Къилинж Къемер».

* чанди зуз авун гл., нин туькьуьл, залан гьиссери кьун. Седефан чанди зуз авунай. Ада вичин. мет-кьил гатана. Вучиз лагьайтIа са шумуд югъ инлай вилик Бажидин гъуьлни кьенай. З. Э. Муькъвел гелер.

* чанди цIай кьун гл., нин; р. гзаф хъел акатун. Къуьре икI лагьайла, и асландин чанди цIай кьуна. Ф. И ван хьайила, Магьамад пагьливандин чанди цIай кьуна. Ф. Амма... Заз ви бадедихъай игьтият авач, вуна адаз зи тIвар кьурла, ада цIай кьуна. Къ. М. Урусатдин цуьк. Вахтар къвез алатна, амма милициядин начальник Мирзехана гайи буйругъар кьилиз акъатнач. Идриса вич саймиш тийиз акурла, Мирзеханан ширин чанда цIай гьатна. ЛГ, 2004, 26. VII. Синонимар: цавариз акъатун, цIай-барут хьун, чандик цIай куткун, хъел атун. Антоним: цавук xукIун.

* чандивай авун гл., ни, вуж инжиклу авун. Магазин ревизия авун патал райондай атанвай бухгалтерди ам санизни ахъайзавачир. - Али, флан документ гъваш. Али, флан накладной гъваш, Али, флан шей гъваш, алцума, - лугьуз, ам чандивай ийизвай. Къ. Къ. ЧIурун паб. Синонимар: аман атIун, бизарун, инжиклу авун, бизарун, икрагьарун, инжиклу авун, рекьидай кьван азабар гун, такьатдай вегьин, такьатсуз авун, чан къачун, чандал гъун, чандивай авун, чан нерин хилез [туьтуьниз] гъун.

* чандивай хьун¹ гл., вуж. инжиклу хьун, бизар хьун. Виридаз гьа са гафар лугьудай кьван зун чандивай хьанва. Р. Синонимар: аман атIун, бизар хьун, инжиклу хьун, бизар хьун, икрагь хьун, инжиклу хьун, рекьидай кьван азабар гун, такьатдай аватун, такьатсуз хьун, чан къачун, чандивай хьун.

* чандивай хьун² гл., вуж кьин. Са варзни зуралай Нисред вичин чандивай хьана. "Литературадин Дагъустан", 1986, №4. Синонимар: кечмиш хьун, агъа дуьньядиз фин.

* чандивай < азад > хьун гл., вуж кьин. Кун гьа кьуьзуь куь чандивай Хьуй, Яллагь, азад къарияр. Е. Э. Фитнекар къарийриз.

* чандиз къаст авун гл., ни чан кумачир гьалдиз гъун. Амма ишигъдинни акьул-камалдин душманри адан чандиз къаст авуна. ЛГ, 2005, 26. V. 1982 - йисуз гзаф кьадар шиитар чандиз къаст авуна кьинай силис куьтягь хьанава. ЛГ, 2005, 21. VII.

* чандик <кваз> хьун гл., вуж рекьидай гьалда аваз хьун. Чандик ква ви ширин чан, Чан Шарвили дидедин; Ф. Шарвилидкай риваят.... са шумуд юкъуз чандик хьайи Бажини кьена. З. Э. Муькъвел гелер. Магьамадаз кIани ~: гъечIи стха къе Вилер ахьайиз тежез Тамам чандик квай, Гишила, са ЗатIни авачиз къене, Мез текъвез, адаз луькIуьниз кIандай. А. Ф. КьатI-кьатI авур зунжурар. Синонимар: са кIвач кIвале, са кIвач сура хьун, са кIвач сурун патал [рувал, япал] алаз хьун.

* чандик цIай куткун гл., нин са нихъ агалаз ятIани алакъалмиш хьуникди адаз акси ва такIан гьиссери кьун. Синонимар: хъел акатун [гукуткун], чанди цIай кьун.

* чандилай алат тавун гл са вуч ятIани тIалабиз жувакай масад бизар авун. Дана туш ам квез акурди, - къавум я, Куь чандилай алат тийир залум я. Е. Э. Цилингар.

* чандилай гъил къачун гл., ни. вичин уьмуьрдикай, кьиникьикай фикир тавун, вичикай фикир тахвун. Гьар гьикI хьайитIани, чанарилай гъилни къачуна кIанда хьи, кIанда, амма чна руш жагъур хъувун лазим я. Ф. Кесибдин хва Къагьриман. И карди Сулейманан шиирда абурухъ галукьарзавай ягъунар артух тIардайбур ийизвай ва СтIал шаир Сулейман гьамишалугь гьа ихьтин мерд, чандилай гъил къачунвай шаир яз амукьна. А. А. СтIал Сулейман. Руш муьтIуьгъай гада шаир тир жеди. Шаир я гъил къачудайди чандилай. А. С. Белки, шаир тир жеди?.

ЧАН² кIус рахазвай касдихъ жуван чими гьиссер авайди къалурзавай гаф. Гьар акурла, чан лугьуз, Гада, за вун чIуруз вердишарна. Ф. Бес за гьикIан, хъел атайла, Хьана завай, чан къарияр. Е. Э. Къарийриз. Гьажиди ваз чан лагъана, Дердер-гъамар ийиз хьана. А. Гьажи. Ярдиз. Чан стхаяр, са арза ийин... Е. Э. Мугьман тун тавур папаз, - Я чан хва, ви адав вуч гва, Аллагьдикай регъуь хьухь! - лагъана гъарайна дидеди свас гададин гьиляй вахчуна. А. И. Самур.

* чан-рикI сущ. чими гьиссер.... Чан-рик1 такур дишегьлини пуч жеда. А. С. Дишегьли.

* чан-рикI авун рах., гл., ни низ кинар авун. ГъвечIи хва рекьиз гьазур хьана. Вичин тур-тфенг михьна, недай-хъвадайди гьебейра туна, шехьзавай дидедиз чан-рикI авуна, ам балкIандал хкаж хьана. Ф. Пашман касдиз чан-рикIда за, Инсанриз куьмекда за Шадвал патал женг чIугваз. И. Гь. Диде, ахъаз. тур.

ЧАН³ [чhа^н] урус, сущ.; -ди, -да; -ар, ари, -ара еке бочка. Гила рабочийри цIиргъ хьана акъвазнавай тачкайра авай балугъар дашмишна лабазда авай чанариз хъивегьна. З. Э. КУТВ-диз фена. Куьчейра чилерик бензинар авай чанар кутуна, Махачкъала Бакудиз тешпигънава. ЛГ, 2005, 2.I.

ЧАНАХ туьрк, сущ.; -ди, -да; -ар, -ри. -ра 1) кIарасдикай раснавай курунилай чIехи, хвахунилай гъвечIи къаб. Чанахъ, чанта санал вигьин я къастар. Е. Э. Дуьнья гургьагур. Йикъар сад физ, сад къвезвай. Багъда ципицIар челегриз вегьез, чанахра кьуьл гуз, кIвалах къизгъин тир. З. Э. КУТВ-диз фена. 2) куьч., зар. цлал жедай радиодин аппарат. Гьар са кIвале инсандин чIалал рахадай чанахар цлал аквазвай... А. Исм. Уьмуьр чагъиндаваз кьатI хьана.

ЧАНГ фарс, сущ.; -а, -а; -ар, -ари, -ара гъилин къен.... накь Темир-Хан-Шуьреда, столовойда вичи тIуьр хуьрек - са чанга авай кьван ругур кьуьл адан вилик акъвазна. З. Э. Муькъвел гелер. Генерал, заз гъил яна, къуьнуьз са чангни вегьена, хъсан рехъ хьурай лагъана, вичин машинда аваз хъфена. Ш. Шабатов. «Лезги Чапаев». Тамаматни атана, метIез чангар ягъиз Ширинбегаз килигиз акъвазнавай. К, 1985, 26. VII.

ЧАНДАВА рах., нар. > ЧАНДА АВА нар., инал: рикIе, фикирда ава. Я, рушарин чIехи сердер, Зи чандава гзаф дердер. Е. Э. Гуьзел, за ви тариф ийин.

ЧАНДАР фарс, т-б., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра цавухъди ялдай дуьз хилерал элкъвей пешер жедай тар. Къаркъар ийиз авахьзава Андреян булах ЧIехи-чайдик акахьзава Чандардин дамах. А. Ал. Андреян булах. Синоним: къавах.

ЧАНСУЗ прил. 1) сагъвал авачир, кефсуз. 2) руьгь кумачир, сагъвилин лишанар амачир. Ватандивай яргъа инсан, авазни, Сагъ яз акваз, кьенва фадлай, чансуз я... З. Ш. Булутар.

ЧАНСУЗВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илери чан алачир гьал.

ЧАНТА туьрк, сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра 1) кIвалин майишатда ишлемишдай куьлуь затIар твадай, вични парчадикай, кьелечI хамуникай раснавай ва я гъаларикай хранвай затI. Парчадин чанта, сун чанта, хамун чанта 2) гьа затIуна авай кьван кьадар. Бес багъда хьайи гьар сада са чанта ичер, уьзуьмчийри гьарда са ведро ципицIар, ицигунрал алайбуру са тахта ва я шифер - вири санлай гьисабайла, рекъем гьинив агакьзава! К, 1988, 19. Х.

* чанта-чумахъ санал вегьин зараф., гл., ни нихъ галаз; нел ятIани эвленмиш хьун. - Бес ваз Гьамида вичи са гафни лагьаначирни? - Ваъ, чан стха. Гьамида лагьай гьич са гафни авач. - Эй, бахтавар, Гьамида» фикирар екебур я гьа, - давамарна Патиматаз са вил ягъиз. Адаз вахъ галаз чантачумахъ санал вегьез кIанзава. Къ. Къ. ЧIурун паб.

ЧАП¹ фарс, прил. вилер дуьз виликди ваъ, са патахъ туькIуьр хьанвай.

ЧАП² нар. вилер дуьз виликди ваъ, са патахъ туькIуьр хьанваз, са патахъ элкъуьрна. Синонимар: чапдаказ, чапрасдаказ, са виляй.

* чап [чап-чап] килигун гл., вуж низ 1) такIанвилин гьиссер аваз килигун. Чап килигиз заз ви вилер, Мийир зун къурвах, гуьзел яр. С С. Гуьзел яр. - Яда, гьей, некIед сив! – чап-чап гададиз килигна ЦIару. - Ваз зун югъди, маймунар къугъурзавайди хьиз, ви гьиляй ажуз хьана кIанзавани? Б. Гь Заз эвера. 2) ихтибарсузвилелди килигун. ГьикI ятIани Москвада вокзалдик ацукьнавайла, тванвай зи кьил акуна, са шумудра, заз чап-чап килигиз, зун зекдай гьисабнай. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз

ЧАП³ фарс, сущ.; текв. кь., ди, -да басма. Ктаб чапдиз гъазурдайла, ам кIелай ва адак квай бязи нукьсанар къалурай. Гь. А. Гъамзатоваз чухсагъул лугьузва за. Гь. Гь. Гашаров. Сифте гаф.

* чап авун гл., ни вуч басма авун. Ам чап авун патахьай ктабханадихь галаз икьрарни хьанва. А. А. Пад хьайи рагъ. Тагьир Платовичаз мукьвара журналдиз акъатай, амма вич райондин газетда авайвал чап тавур «ТупIал алверчи» макъаладикай хабар авачир. Т. А. Мехъер куьтягь тахьанмаз. Синоним: чапдай акъудун.

* чапдай акъатун гл., вуч басма авунвай гьалдиз атун. Абуру, - чун са гьинай ятIани атанвайбур я, - лугьузва. Гьа ихьтин фикирар эхиримжи вахтара чапдай акъатнавай са бязи партийный материалрани ава. М. М. Лацу лекеяр. 60 лагьай йисара Бакуда лезги чIалал ктабар чапдай акъатиз башламишна. М. М. Чаз къагьриманар кIанда. Алатай йисан эхирра "Кьадардал гьалтайла тIимил халкьар хуьнин гьакъиндай сергьятра авай конвенция" Бакуда лезги чIалалди чапдай акъатна.... "Самур" газ., 2005, 25. II.

* чапдай акъудун гл., вуч, ни кьилдин ктаб яз ва я маса чешмейра басма авун.... шаирдин эсерар мукьвал-мукьвал чапдай акъудзава, вахт-вахтунда юбилейдин мярекатар тухузва, Д. Джамалов. Лезги литература. Учебник. VIII кл. Пул гузва лугьуз, типографийри ( абурун кьадарни гила гзаф хьанва) вуч хьайитIани акъудун дуьз туш. X. Кьасумов. Ихьтин "поэтар" гзаф хьайила... Синоним: чап авун.

ЧАПАР¹ туьрк., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра 1) са никай ва я квекай ятIани хабар гузвай кас. Рекьера гьатна чапарар, Акъудна еке хабарар... Е. Э. Наиб Гьасаназ, 2) куьгь. са никай ва я квекай ятIани хабар пуз физвай касди атIудай рехъ, тахминан 20 км.

ЧАПАР² туьрк., сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра )куьгь. къеледин цал. 2) айвандин стунрин араяр чиливай 1 -2 метр хкаж хьана тахтадал кIевнавай жерге-цал. Айвандин чапардал гъил эцигна, Бегай хейлин береда цавар ахтармишна. А. А. Пад хьайи рагъ. 3) гьаят кIевирун патал тахтайрикай авунвай сая рак хьтин гьяркьуьди.

ЧАПАТI сущ.; -ди, -да; -ар, -ри, -ра дабанар кIевдай пай галачир кIвачин къапар. Рушаз къирдин фите, кьизилгуьлдин цуьквер алай читдин булушка ва чапатIар гъана, тупIукни къаш авай тупIал кутуна. А. И. Самур. Акуна хьи, хузайин адет тирвал, вичин ламран юкьвал ацукьна, чапатIар алай кIвачер чиляй галчIур жез, къвезва. З. Э. КУТВ-диз фена.

ЧАПДАКАЗ нар. чапвал аваз. Бадедихъ винел пад ракьун зуларалди чапдаказ нехишланишнавай са сандух авай. З. Р. Зи уьмуьрдин шикилар. Синонимар: кирсеба, са виляй, чап (чап-чап), чапдиз, чапрасдаказ.

ЧАПДИЗ¹ чап существительнидин гунугин падеждин форма. Кил. ЧАП.

ЧАПДиЗ² вилер дуьз виликди ваъ, са патахъ туькIуьр хьанваз, са патахъ элкьуьрна. Синонимар: кирсеба, са виляй, чап (чап-чап), чапдаказ, чапрасдаказ.

ЧАПЛА¹ фарс, прил. инсандин рикI галай патан. Къудгьунна ( а)кьах пурариз, Элкъвез килиг варариз. Уьзенгда тур эрчIи кIвач, Ахпани вегь чапла кIвач. Ф. свас балкIандал акьахдайла. Куьз шеда. яр, чапла вше нагъв аваз. Е. Э. Ваз зи гьалдикай хабар авачни? Селвана, чапла гъил мегьежрал эцигна, гурарай агъуз эвичIна. А. А. Пад хьайи рагъ.

ЧАПЛА сущ.; -ди, -да; -яр, -йри, -йра эрчIи патаз акси пад. Чапладихъ килигайла, чпин къешенгвал, гьайбатлувал гафаралди ачухариз тежер хьтин ажайиб рагар, абурулайни анихъ вил вегьейла, Яру дагъдин, Шагь дагъдин, Базардуьзуьдин, Гатун дагъдин кукIушар, капан юкьвал алайбур хьиз, аквада. ЛГ, 2005, 21. VII.

ЧАПЛАХъАН сущ.; -ди, -да; ар, -ри, -ра эрчIи гъилелай чапла гъилелди гзаф кIвалахдайди.

ЧАПЛАХъАНВАЛ сущ.; -или, -иле; -илер, -илери, -илера чаплахъан тир гьал.

ЧАПРАС¹ фарс, прил. эрчIи ва я чапла патахъ ян ганвай (адет яз, вилер).

ЧАПРАС² зараф., рах., сущ.; -а, -а; -ар, -ри, -ра къуьр. Амма атана вичел гъил вигьедайла, чапраса, вири къуватар кIватI хъувуна, вич мукьва хьанвай кулариз хкадарна. Б. Гь. Заз эвера.

ЧАПРАС³ нар. 1) нарази яз. Юкь дуьзарна ам гъуьлуьз чапрас килигиз хьана. З. Э. Мехъер кьуьл туш.