3. Газет деген не?

Газет – мерзімді, уақытша не бір рет қана шығатын басылым. Ежелгі Шығыс қалаларында көпшілік орындарға ілінетін хан жарлықтарынан бастау алады. 16 ғасырда Венецияда «жаңалық жазушылар орталығы» құрылып, арнаулы ақпараттарын «газета» (италияша gazzetta – базар нарқы туралы ақпарат сатып алуға арналған ұсақ ақша) деп аталатын тиынға сатты. 1631 ж. француздық «Lagazzette»мерзімдібасылымыныңшығуынабайланысты «газета» термині осы заманғымағынасынаиеболды. Қазақтіліндегітұңғышбасылымдар «Түркістануәлаятыныңгазеті» (1870 – 82) мен «Дала уәлаятыныңгазеті» (1888 – 1902). 20 ғасырдыңбасындақазақзиялыларыұлттықмүдденікөздеп, бұқаралықсананыоятуғаұмтылған«Қазақ» газеті (1906), «Серке» (1907) басылымдарыншығарудықолғаалды. Қазіргікездеқазақтілінде 100-ге тартагазеттершығарылады ("ЕгеменҚазақстан", "ЖасАлаш", "Қазақәдебиеті", "Анатілі", "Алматы ақшамы" т.б). Оларшарттытүрде: ресми, тәуелсіз, партиялық, т.б., сондай-ақорталық (республикалық), облыстық, қалалық, аудандықгазеттергебөлінеді. Газеттіңшығармашылық-шаруашылықжұмыстарына бас редакторбасшылықжасайды.

4. Телевизия – байланыс құралы

Байланыс құралдары қазіргі кездегі ең басты қажеттіліктердің бірі болып табылады. Ол өте маңызды экономикалық және әлеуметтік қызмет атқарады. Осы заманғы байланыс құралдарының көмегімен Жер шарының ең шалғай орналасқан аудандарымен, тіпті ғарышпен де байланыс жасалады. Ақпарат тасқыны жүріп жатқан қазіргідей уақытта телевизия басқа құралдарға қарағанда оқ бойы озық тұрғаны белгілі. Жұмыр жер жаңалықтарына шолу жасап, көрерменнің рухани дүниесін байытып, көңіл көкжиегін кеңейтіп, тынымсыз қызмет етуде көгілдір экранның қоғам алдындағы ролі мен орны ерекше.

Телевизияның электр қуаты, электромагнитті толқын, радио, фотография, кино сияқты идеялардың заңды жалғасы ретінде өзіндік даму жолы бар. Кітап басу ісінен кейінгі ұлы жаңалық осы идеялардың жаңа сапаға көтерілуі болып табылады. Электронды хабар таратудың дүниеге келуі және тез қанат жаюы адамзат өркениетіндегі жаңа бір кезеңді бастап берді. Ол іле-шала компьютерлік технологиялардың кірігу арқылы жаңғырды. Қазір компьютерсіз қадам баса алмаймыз, кез-келген іс-әрекет компьютерге келіп тіреледі. Телевизия да соның қалың ортасында дамып, бірін-бірі байытуда. ХХІ ғасыр сандық технология ғасыры, ақпарат ғасыры деген тұжырымдар бекер айтылып жүрген жоқ.Тәуелсіздіктің жиырма белесін артқа тастаған ұлттық телевизия сөз жоқ қарқынды даму үстінде. Қоғамның өзекті мәселесін өткір сөз ету, жедел ақпарат тарату, оқиға орнынан репортаж беру, құпия мәліметтер мен деректерге журналистік зерттеу жүргізу секілді кәсіби шеберлікті көрсететін әдістер кеңінен қолданылуда. Әсіресежастележурналистердіңаяққалысыкөңілқуантады.

4. Журнал және оқырман

Журнал – мерзімді басылым, бұқаралық ақпарат құралдарының бір түрі. Журнал (французша journal) газетпен салыстырғанда оқиғаларды кең көлемде баяндап, деректерге тереңірек талдау жасайды, өзінің ұстанған көркемдік бағытына орай қоғамдық пікірді қалыптастыруға ықпал етеді. Мазмұны жағынан қоғамдық-саяси журнал, әдеби-көркем журнал, спорттық журнал, сатиралық журнал, өндірістік-техникалық журнал, ғылыми-көпшілік журнал, т.б. болып бөлінеді. Дүние жүзіндегі тұңғыш журнал Францияда 1665 ж. бесінші қаңтарда «Журнал де Саван» деген атпен жарық көрді. Алғашқы журналдар, әр түрлі кітаптарға шолу жасап, көркем әдебиет, ғылым, көркемөнер, дін салаларындағы жаңалықтарды баяндаумен шектелді. 19-ғасырдың екінші жартысында көпшілікке арналған аралас мазмұнды, безендірілген журналдар көбірек шығарылды. Қазақ тіліндегі алғашқы журнал – «Айқап» 1911 – 15 ж. аралығында жарық көрді. Кейіннен «Садақ» (1917, татарша-қазақша), «Айна» (1918), «Мұғалім» (1919), «Қызыл Қазақстан» (1921 – 29, қазіргі «Ақиқат»), «Шолпан» (1921 – 24), «Әйел теңдігі» (1925 – 34, қазіргі «Қазақстан әйелдері»), «Жаңа мектеп» (1925 – 33, қазіргі «Қазақстан мектебі»), «Жаңа әдебиет» (1928 – 32, қазіргі «Жұлдыз»), т.б. журналдар жарық көрді. Қазақстан Республикасында демократиялық құндылықтардың берік орнығуына байланысты мемлекеттік және жеке меншік журналдар саны көбейді.^[1]

Журнал турлері

Журнал(франц. journal) – мерзімдібасылым, бұқаралықақпаратқұралдарыныңбіртүрі. Журналдымекемелер, қоғамдықжәнешығарм. ұйымдар, ғыл. қоғамдар, академиялар, университеттер, сондай-ақжекеменшікиелерішығараалады. Олгазетпенсалыстырғандаоқиғалардыкеңкөлемдебаяндап, деректергетереңіректалдаужасайды, өзініңұстанғанкөркемдікбағытынаорайқоғамдықпікірдіқалыптастыруғаықпалетеді. Журнал – мерзімділігіжағынанаптасына, 10 күнде, 2 аптада, айына, 2 айда, тоқсансайын, жарты жылда 1 ретшығатынбасылым. Мазмұныжағынанқоғамдық-саяси журнал, әдеби-көркем журнал, спорттық журнал, сатиралық журнал, өндірістік-техникалық журнал, ғылыми-көпшілік журнал, ғылыми-ақпараттық журнал, библиографиялық журнал болып, оқырмандарынақарайбұқаралықжәнеоқырмандардыңбелгілібіркатегорияларына (балаларға, жасөспірімдерге) арналғанболыпбөлінеді. Бұқаралық, қоғамдық-саясижәнеәдеби-көркемжурналдардаақпараттық, публицистикалық, көркемшығармалар, танымдық, сәндік, көркемөнертуындыларысипатындағыматериалдар, фотосуреттүрлері мен бейнелеуөнерініңтуындылары; ғылыми-көпшілік, ғылыми-ақпараттықжурналдардағылыми-зерттеулердемақалалары, аннотациялар, ғылымихабарлар, спорттықжәнеөндірістік-техникалықжурналдардаөзіарналғансалаларғақатыстыматериалдар, ал сатиралықжурналдарда сын-сықақтар, фельетондар, т.б. басылады. Журналдыкөркем-техникалықбезендіруісі графика мен полиграфияның даму деңгейінебайланысты.

Журналдардың шығу тарихы.Дүние жүзіндегі тұңғыш журнал Францияда 1665 жылы 5 қаңтарда “Журнал де Саван” деген атпен жарық көрді. Осы жылыАнглияда, 1668 жылыИталияда, 1682 жылыГерманиядажурналдаршығарылабастады. Алғашқыжурналдар, негізінен, әртүрлікітаптарғашолужасап, көркемәдебиет, ғылым, көркемөнер, дінсалаларындағыжаңалықтардыбаяндауменғанашектелді. 19 ғасырдың 2-жартысында журналдыңнегізгітүрлеріқалыптасты. Көпшіліккеарналғанараласмазмұнды, безендірілгенжурналдаркөбірекшығарылды. Орыстіліндегітұңғыш журнал “Месячные исторические, генеологические и географические примечания в Ведомостях” (1708 – 42) “Санкт-Петербургские ведомости” газетінеқосымшаретіндежарықкөрді. 1913 жылыРесейде 1331 журнал, оныңішіндеорыстілінде 1222, Ресейхалықтарыныңтілінде 82, шет ел тілдерінде 27 журнал шығыптұрды. Қазақтіліндегіалғашқы журнал – “Айқап”. 1911 – 15 жылыаралығындаоның 88 саны жарықкөрген. “Айқап” қазақелініңэкономикасы мен саясижағдайы, тарихы, мәдениеті мен оқу-ағартуісі, тілі мен әдебиетіхақындакелелісөзқозғаған, шығармаларыныңденіғылымиәрікөркемтуындытүріндежарияланған журнал болды. Троицк қаласындағы “Энергия” баспаханасындабасылыптұрған. Редакторы – М.Сералин. “Айқаппен” бірге “Ақмола” журналы да шығыптұрды (1911 – 16). Кейін “Садақ” (1917, татарша-қазақша), “Айна” (1918), “Мұғалім” (1919), “ҚызылҚазақстан” (1921 – 29, қазіргі “Ақиқат”), “Шолпан” (1921 – 24), “Темірқазық” (1923), “Жасқазақ” (1923 – 24), “Жасқайрат” (1923 – 24), “Сәуле” (1923 – 24), “Сана” (1923 – 24), “Жетісуәйелі” (1924), “Лениншілжас” (1925 – 27), “Таң” (1925), “Әйелтеңдігі” (1925 – 34, қазіргі “Қазақстанәйелдері”), “Жаңамектеп” (1925 – 33, қазіргі “Қазақстанмектебі”), “Пионер” (1925 – 56), “Кедейайнасы” (1926 – 29), “Терме” (1926), “Жылқұсы” (1927), “Жаңаәдебиет” (1928 – 32, қазіргі “Жұлдыз”), “Жаршы” (1929 – 30), “Балға” (1932), “Екпіндітілші” (1932 – 33) сияқтыжурналдаржарықкөрді. 1956 жылы “Ара”, 1958 жылы “Мәдениетжәнетұрмыс” (қазіргі “Парасат”), “Балдырған”, 1960 жылы “Білімжәнееңбек” (қазіргі “Зерде”), 1978 ж. “Пионер”, 1987 ж. “Арай”, 1994 ж. “Ұлағат”, 1996 ж. “Заң”, 1997 ж. “Алдаспан”, 1998 ж. “Амазонка”, 2000 ж. “Қазақстан”, т.б. журналдаршығабастады. ҚазақстанРеспубликасындадемократиялыққұндылықтардыңберікорнығуынабайланыстымемлекеттікжәнежекеменшікжурналдар саны көбейді.