11. Асноўныя канцэпцыі фарміравання беларускай народнасці і паходжання назвы “Белая Русь”.

Старажытнаруская канцэпцыя (XIX – пачатку XX) Шахматавым,Токаравым,Карнейчыкам. Існаванне так званай старажытнарускай народнасці ў межах адзінай старажытнарускай дзяржавы – Кіеўскай Русі. Менавіта са старажытнарускай народнасці растуць карані 3 усх.-сл. народаў – рус, укр і бел. Недахопы: не даказана існаванне гэтай адзінай старажытнарускай народнасці, больш таго, паміж існаваннем Кіеўскай Русі і станаўленнем рус, укр і бел як народнасцяў пралягае некалькі стагоддзяў. Вялікаруская і вялікапольская, складзеныя на хвалі супрацьстаяння польскай і рускай нацыянальнай ідэй у барацьбе за беларускія землі (XIX – пачатак XX). Аўтары:Сразнеўскі,Сабалеўскі,Галембоўскі,Рыпінскі. Адны сцвярджалі, што беларусы – гэта рускія, а беларуская мова – гэта дыялект мовы рускай, але “пашкоджанай” польскім уплывам, другія –наадварот. Аўтары крывічскай тэорыі – Пагодзін, Ластоўскі, Кастамараў–сцвярджалі, што продкі сучасных беларусаў – гэта крывічы-палачане. Аднак аўтары праігнаравалі ўдзел у станаўленні бел. этнасу дрыгавічоў і радзімічаў. Гэтую акалічнасць улічылі аўтары крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкай тэорыі (Я.Карскі, В.Пічэта, М.Доўнар-Запольскі, М.Грынблат). Недакладнасці: беларуская народнасць склалася значна пазней, чым узніклі этнічныя суполкі крывічоў, радзімічаў і дрыгавічоў. Да таго ж, аўтары не ўлічылі ўплыву суседзяў-балтаў у фармаванні беларусаў. Аўтары балцкай канцэпцыі Г.Штыхаў і В.Сядоў сцвярджалі, што беларусы з’явіліся шляхам змяшэння славян і балтаў. Але ў выніку гэтых працэсаў утварыліся дрыгавічы, крывічы і радзімічы. Яшчэ больш фантастычная фінская тэорыя паходжання беларусаў. На падставе існавання на Беларусі фінскай тапанімікі (геаграфічныя назвы) аўтар – І.Ласкоў сцвярджаў, што беларусы пайшлі ад змяшэння славян і фіна-уграў. Але фіна-угры былі выцеснены з Беларусі балтамі значна раней, чым тут з’явіліся славяне. Усё, што засталося ад іх у час рассялення славянаў – гэта назвы некаторых геаграфічных аб’ектаў. Сучасная канцэпцыя, якая ўлічвае амаль усе акалічнасці этнічных працэсаў на Беларусі распрацавана М.Піліпенкам. Яна спалучае выкарыстанне дзвюх этнічных працэсаў – эвалюцыйнага і дыфузійнага. На першым этапе, калі ішло рассяленне славян на Беларусі, у выніку дыфузійных працэсаў (асіміляцыя балцкіх плямён) узніклі крывічы, дрыгавічы і радзімічы. На другім этапе (X – XI стст.) у выніку эвалюцыйнага працэсу адбылася кансалідацыя насельніцтва ў адзіную славянскую этнічную супольнасць. На трэцім этапе адбываліся дыфузійныя працэсы з заходнімі славянамі, балцкімі і цюркскімі элементамі. У выніку да сярэдзіны XVI ст. узнік беларускі этнас.

Паходжанне тэрміна “Белая Русь” канчаткова не высветлена. У розныя часы яго тлумачылі па-рознаму. Яго звязвалі з прыгажосцю зямлі, мноствам снегу, незалежнасцю ад татара-манголаў і літоўскіх князёў (“белая” у дадзеным выпадку – вялікая, незалежная, вольная, свабодная), светлапігментаваным і светлавокім антрапалагічным тыпам жыхароў (бландзіны). Маюцца і іншыя тлумачэнні: назва “Белая Русь” паходзіць ад белага колеру адзення, якое “при дворе царском в почтении было”, ці ад белага колеру світак, сукенак і кашуль, якія насілі жыхары гэтых зямель. Тэрмін “Белая Русь” звязваецца таксама з шырокім распаўсюджваннем у тапаніміцы назваў са словам “белая” і г.д. На думку М. Піліпенкі, магчыма, слова “Белая” сімвалізавала яе сярэдняе, цэнтральнае месцазнаходжанне ў адрозненне ад “Вялікай” і “Малой” (або “Чырвонай”) Русі, якія знаходзіліся адпаведна на поўначы і на поўдні ад “Белай Русі”. У другой палове XVI–XVII ст. сфарміравалася агульная назва ўсходняй і цэнтральнай часткі беларускай этнічнай тэрыторыі – “Белая Русь” і агульная назва (этнонім) яе жыхароў – беларусы. Прыкладна ў гэты ж час уся этнічная тэрыторыя ўсходнеславянскага насельніцтва Маскоўскай дзяржавы (у тым ліку Пскоўшчына, Цвярскі край, Смаленшчына) стала называцца Расіяй ці Вялікай Русі.

Начало формированию белорусской народности было положено в период существования союзов племен и создания на территории Беларуси Полоцкого, Туровского, Смоленского и других княжеств. Вхождение белорусских земель в состав Великого княжества Литовского создало условия для дальнейшего формирования белорусской народности. Необходимость совместного противостояния агрессии крестоносцев и монголо-татар и вхождение белорусских земель в состав ВКЛ, способствовало преодолению феодальной раздробленности, ликвидации локальной замкнутости отдельных территорий, укреплению связей между отдельными территориальными частями населения Беларуси, его консолидации и интеграции с соседними народами.

Экономической основой образования белоруской народности являлся рост товарно-денежных отношений, развитие внутреннего рынка. Увеличение торгово-ремесленного населения в городах и местечках, усиление связей между ними содействовало консолидации городского населения в сословие мещан. Все это сказалось на развитии общности социально-экономической жизни, языка, культуры и других признаков, которые характеризуют народность.

Положительное влияние на формирование белоруской народности оказало развитие сословно-классовой структуры феодального общества. В XIV – XVI вв. завершилось формирование основных сословий белоруской народности. Окончательно сложилось сословие шляхты. К господствующим слоям общества относились также православное и католическое духовенство, зажиточные ремесленники, купцы. Основную же массу населения представляли крестьяне и ремеслянники-бедняки, которые и составили основное ядро формировавшейся белорусской народности.

Важную роль в формировании белорусской народности сыграл религиозный фактор. Подавляющее большинство белорусского народа оставалось православным, что способствовало сохранению и развитию языковых, культурных традиций, формировало чувство национального самосознания.

В процессе формирования белорусской народности определились основные особенности ее хозяйственного и общественного быта, материальной и духовной культуры. Это проявилось в типах жилья, его внутреннем убранстве, в одежде, пище, обрядах и обычаях, в профессиональном художественном творчестве и фольклоре.

Постепенно сложился менталитет белорусского народа, для которого было характерным национальная и религиозная толерантность, гостеприимство, доброта, мягкосердечность, мудрость, совестливость, трудолюбие.

С XIII в. язык населения Беларуси начинает отличаться как от древнерусского языка, так и языков русской и украинской народности. Специфические черты белорусского языка появились в памятниках литературы и государственных актах. В XVI в. он становится государственным. Сфера распространения церковнославянского языка сузилась, он стал употребляться только во время церковной службы.

Название «Белая Русь» впервые появилось в конце XIV в. в отношении Полоцкого княжества, позже оно распространилось на земли, расположенные в бассейне Западной Двины и Днепра. С конца XVI – начало XVII вв. население этих земель определяло себя «белорусцами». За жителями центральной и западной частей Беларуси закрепилось название «литвины». Название «Беларусь» для обозначения всех ее земель и народа стало распространяться только во второй половине XIX в. Термин «Литва» переместился на северо-запад и стал служить для обозначения соседнего балтского народа.

Версии происхождения названия «Белая русь»: 1. восточная сторона света 2. цвет одежды,волос, лица 3. христианская православная (чистая) вера 4. незахваченная, свободная часть тер-и 5. привилегированное положение Полоцкой Витебской земель в ВКЛ