1.4 Жұмыс аумағындағы өндірістік шаңның шектеулi рұқсат етiлеген концентрациялары

Жұмыс аумағында көптеген зиянды заттар тіркеліп отырылады. Енді біз өндірістік шаңдарға тоқталмас бұрын жұмыс аумағындағы зиянды заттардың кейбір шектеулi рұқсат етiлеген концентрацияларына тоқталамыз.

Жұмыс аумағында зиянды заттар адам ағзасына әсер ету дәрежесінің қауіптілігіне қарай төрт класқа бөлінеді:

Бірінші деңгей – аса қауіпті – ШРК 0,1 мг/м³-тан кем емес;

Екінші деңгей – жоғары қауіпті – ШРК 0,1-1 мг/м³ аралығында;

Үшінші деңгей – қауіпті - ШРК 1,1-10 мг/м³ аралығында;

Төртінші деңгей – қауіптілігі төмен - ШРК 10 мг/м³-тан жоғары;

Санитарлық нормаларға және ССБТ стандарттарына сәйкес өндірісте жұмыс аумағындағы ауа құрамындағы зиянды заттарға бақылау жасап отырылуы қажет. Сонымен қатар зиянды заттардың бірінші деңгейі тіркелген аумақты үздіксіз автоматты сигнал шығаратын құралдарды қолдану қажет. Ал екінші, үшінші, төртінші деңгейлі зиянды заттарды тұрақты түрде анализ жасау арқылы бақылайды. Оны жұмыс ауысымы аяқталғанға дейін жұмысшы бетінен кемінде 5 рет сынақ алу арқылы жүргізеді.

Бір бағытты әрекетті зиянды заттар адам ағзасына биологиялық немесе химиялық тұрғыдан әсер етеді. Бір бағытты әрекетті зиянды заттардың мысалы: фтор сутек қышқылы, күкірт және күкіртті ангидриттер, формальдегиттер, әртүрлі спирттер, қышқылдар, әртүлі аминді қосылыстар, көмір сутектер, этил, оттегінің кейбір инертті газдармен қосылыстары, бутан, бромды метил және оттегі оксидтері және т.б. бола алады.

Жұмыс аумағында бір мезгілде әсер ететін бір бағытты әрекетті бірнеше зиянды заттардың әрбірінің ауа құрамындағы концентрациясының (К₁, К₂, ..., К_n) оның ШРК-ларына (ШРК₁, ШРК₂, ..., ШРК_n) қатынастарының қосындысы 1-ден аспауы қажет.

(1)

ШРК тізімінде келесі белгілеулер қолданылады: п – булар мен газдар; а – аэрозолдар; п+а – булар мен аэрозолдардың қоспасы; + - тері мен көзді арнайы қорғау қажет; А – өндіріс жағдайында аллергиялық аурулар туғызуы мүмкін заттар; Ф – фиброгенді әсер ететін аэрозолдар; К – концерогендер.

Қазіргі таңда жұмыс аумағындағы 850-ден көп зиянды заттарға шектеулi рұқсат етiлеген концентрациялар енгізілген. Енгізілген шектеулi рұқсат етiлеген концентрацияларды өндіріс жағдайларында сақтау қажет. Жұмыс аумағындағы кейбір зиянды заттардың шектеулi рұқсат етiлеген концентрациялары төмендегі кестеде келтірілген.

Кесте 1

Зиянды заттар	Шектеулi рұқсат етiлеген концентрациялар мг/м3				Зиянды заттар		Шектеулi рұқсат етiлеген концентрациялар мг/м3
	Жұмыс аумағы	Максималды бір жолғысы	Орташа тәулікті	Жұмыс аумағы			Максималды бір жолғысы	Орташа тәулікті
Азота диоксиді	5,0	0,085	0,085	Бензол		5,0		1,50	0,80
Аммиак	20	0,20	0,20	Дихлорэтан		10		3,0	1,0
Ацетон	200	0,35	0,35	Күкірт диоксиды		10		0,5	0,05
Күкірт сутегі	10	0,008	0,008	Метанол		5,0		1,0	0,5
Фенол	5	0,01	0,01	Фторлы қоспалар		0,5		0,02	0,005
Формальдегид	0,5	0,035	0,012	Токсинды емес шаң (известняк)		6		0,5	0,05
Хлор	1,0	0,10	0,03	Этанол		1000		5	5

Жұмыс аумағында бір мезгілде бірнеше қауіптілігі төмен зиянды заттарды ауа құрамынан тазарту үшін ауа құрамында концентрациясы көбіне тазарту амалдары жүргізіледі. Медициналық білімнің жетілуіне байланысты зиянды заттардың шектеулi рұқсат етiлеген концентрациялары өзгеріп отырады. Мысалы 1968 жылға дейін бензолдың шектеулi рұқсат етiлеген концентрациясы 20 мг/м³ болса, медициналық жаңалықтардың ашылуына байланысты шектеулi рұқсат етiлеген концентрациясы 5 мг/м³ болды.

Жұмыс аумағындағы шаң – бұл өндіріс процесінде пайда болатын және жұмысшылардың ағзасына кері әсерін тигізетін майда қатты бөлшектер.

Жүргізілген зерттеулер жұмыс аумағының шаңдану деңгейі өндірістің ерекшеліктеріне, технологиялық процестерге, құралдардың қолданылуына байланысты болып келетіндігін айқындап отыр.

Өндіріс жағдайында ауа құрамында кездесетін зиянды заттардың бірі шаңдар. Шаңдар қасиеттеріне сәкес адам ағзасына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Төменде ағзаға әсер етпейтін және қауіптілігі жоқ өндірістік шаңдардың нормативі келтірілген.

Кесте 2

Атауы	ШРКмрI, мг/м3	ШРКсcII, мг/м3	ҚӘОД (ОБУВ)
Ағашты шаңдары			0,1
Тері шаңдары (жүнді, түбітті)			0,03
Құрамында SiO2 70-20% (шамот, цемент және т.б.) бар бейорганикалық шаңдар	0,3	0,1
Құрамында SiO2 70% жоғары (динас және т.б.) бар бейорганикалық шаңдар	0,15	0,05
Құрамында SiO2 20% төмен (доломит және т.б.) бейорганикалық шаңдар	0,5	0,15
Шыны талшықты шаңдар			0,06
Мақталы шаңдар	0,5	0,05

Өндірістік шаңдардың тағы бір ерекше қасиеттерінің бір ауа құрамында жанғыштығы болып табылады. Шаңның жаңғыштығы оның химиялық құрамына, жану ортасына байланысты әртүрлі болады. Шаңның жануының бірден бір көрсеткіші ретінде шаңның ауа құрамындағы күйі болып табылады, яғни қозған немесе шөккен күйлері. Шаңның қозған күйі шөккен күйіне қарағанда қауіпті болып келеді. Сонымен қатар шаң бөлшектерінің өлшемі де маңызды болып табылады.

Шаңның жануының, бықсуының төменгі кестеде шектеулi рұқсат етiлеген концентрациясы берілген. Сонымен қатар жанудың төменгі шегіне, жану температурасына, бықсу температурасына, өздігінен жану температурасына тоқталған.

Кесте 3

Атауы	Қозған шаң		Шөккен шаң
	Жанудың төменгі шегі, г/м3	Жану тампературасы, °С	Бықсу тампературасы, °С	Жану тампературасы, °С	Өздігінен жану тампературасы , °С
Адипиновты қышқыл	35	550	-	320	410
Альтакс	37,8	645	186 °С бықсымайды, қалықтайды	-	-
Алюминий	40	550	320	-	470
Аминопеларгонды қышқыл	10	810	190 °С бықсымайды, қалықтайды	-	-
Аминопласт	52	725	264	-	559
Аминоэнанты қышқыл	12	740	195 °С бықсымайды, қалықтайды	390	450*
4-Амилбензофенон 2-карбон қышқылы	23,4	562	130 °С бықсымайды, қалықтайды	261	422*
Аммонді тұз2,4-диоксибензол-сульфоқышқылы	63,6	-	бықсымайды, қалықтайды	286	470
Антрацен	5	505	217 °С бықсымайды, қалықтайды	-	-
Бис (трифторацетат) дибутилды	21,2	554	50 °С бықсымайды, қалықтайды	158	577*
Витамин В15	28,2	509	-	-	-
Итмұрын РР витамині	38	610	-	-	-
Гидрохинон	7,6	800	-	-	-
Горох ұны	25	560	-	-	-
Декстрин	37,8	400	-	-	-
Диоксид дициклопентадиена, ТУ 6-05-241-49-73	19	-	Бықсымайды	129	394
2,5-Диметилгексин-3-диол-2,5	9,7	-	90°С бықсымайды, қалықтайды	121	386*
Казеин	45	520	-	-	-
Какао	45	420	245	-	-
Камфора	10,1	850	-	-	-
Канифоль	12,6	325	80°С бықсымайды, қалықтайды	-	-
Картоп крахмалы	40,3	430	бықсымай, көмірленеді	-	-
Жүгері крахмалы	32,5	410	бықсымай, көмірленеді	-	-