6 Жұмыстың нәтижелілігінің негізгі көрсеткіштерінің есебі

Жұмыстың нәтижелілігінің көрсеткіштерінің есебі үшін базалық (іс барысындағы, қалпына келтіруге дейінгі, салыстырмалыдағы және т.б.) және электрмен қамту (қалпына келгеннен кейін) жүйесінің ұсынылған нұсқасының негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштерін салыстыру қажет.

Нәтижелері 7 кестеге жазылады

Кесте 7 –негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштер

№	Көрсеткіштер	Бірлік өлшеу	Нұсқалар
			базалық	ұсынылатын
1	Қосылған қуаттылық	мың. кВА	8000	6900
2	Электрэнергияны жылдық тұтыну	мың. кВт·сағ	1246	1145
3	Жоғалтулар мен өзіндік қажеттер	мың. кВт·сағ	726	675
4	Электр энергиясының пайдалы демалысы	мың. кВт·сағ	3525	2763
5	Электрмен қамту жүйесіне капиталдық шығындар	мың. теңге	2698	1762
6	Тұтынылатын электр энергияға жылдық шығындар, сондай-ақ	мың. теңге	1423	972
7	-тұтынылатын электр энергияға төлем	мың. теңге	978	752
8	-жылдық пайдалану шығындары	мың. теңге	687	579
9	Пайдаланушы қызметкерлердің саны	адам	4	3
10	1 кВА қосылған қуаттылыққа меншікті капитал салымы	тенге/ кВА	8000	6000
11	1 кВт·ч тұтынылатын электрэнергия құны	тенге/кВт·сағ	3000	1900

Әрі қарай қалпына келтіруді мақсатқа лайықты жүргізу жөнінде, электрмен қамту сызбасын ауыстыруда және т.б. тиісті қорытынды жасалуы керек, яғни таңдалған нұсқаны қабылдауға негіздеу беру керек.

Жобаны қаржылық-экономикалық бағалау үшін көрсеткіштердің бірқатарын есептеу керек.

Жұмыстың тиімділігін анықтау үшін негізгі көрсеткіштер мыналар:

o таза дисконтталған кіріс (таза келтірілген құн, таза қазіргі құн, интегралды тиімділік, Net Present Value – NPV);

o кіріс индекстері (пайда индексі, тиімділік индексі, Profitability Indexes – PI);

o кірістіктің ішкі нормасы (табыстың ішкі нормасы, тиімділіктің ішкі нормасы, инвестицияны қайтарудың ішкі нормасы, капиталды қайтарудың ішкі мөлшерлемесі, Internal Rate of Return – IRR);

o өтімділік мерзімі (Payback Period - PP).

Инвестициялық жобаның тиімділігін есептеу барысында қолданылатын, негізгі көрсеткіш, - таза дисконтталған кіріс. Таза дисконтталған кіріс NPV (Net Present Value) олардың түрлі уақытқа қатыстылығын ескере отырып, аталған жоба үшін сомалық шығындар үстінен жиынтық қаржылық түсімдерді көтеруді сипаттайды. Егер де инвестициялар бір мезгілде жүзеге асатын жағдайда, NPV формула бойынша есептеледі

(16)

мұндағы CF_t – t-а қадамға ақшалай ағын шаге;

I₀ – бастапқы қадамдағы инвестиция көлемі;

r – дисконт нормасы;

Т– инвестициялық топтаманың ұзақтығы.

Жобаның тиімділігін тану үшін, NPV жарамды болуы қажет. Оның үстіне, NPV көп болған сайын, жұмыс соғұрлым нәтижелі.

Кірістік индексі (profitability indexes – PI) оған салынған қаржыға қатысты «жоба қайтарымын» сипаттайды. Олар дисконтталғанға да, дисконтталмаған ақша ағынына да есептелуі мүмкін. Инвестициялық жобаның тиімділігін бағалау барысында қолданылады:

o кірістік шығын индексі – қаржылық құйылу сомасының (жинақталған түсімдердің) қаржылық кему сомасына (жинақталған шығындарға) қатынасы;

o Дисконтталған шығынның кірістік индексі – дисконтталған қаржылық құйылу сомасының дисконтталған қаржылық кему сомасына қатынасы.

Кірістік индексі PI формула бойынша есептеледі

(17)

Кірістік шығын және дисконтталған шығын индекстері бірліктен көп болуы керек.

NPV –тан айырмашылығы кірістк индексі қатыстық көрсеткіштер болып табылады және салым тиімділігін сипаттайды. Бұл көрсеткіштердің мағынасы көп болған сайын, аталған жобаға инвестицияланған, әрбір теңгенің қайтарымы жоғары. Бұл белгінің игілігіне орай PI шамамен бірдей мағынаға NPV ие, альтернативтілер қатарынан бір жұмысты таңдау барысында өте ыңғайлы (мәселен, егер екі жұмыс NPV бірдей мағынаға ие болса, онда, салымның үлкен тиімділігін қамтамасыз ететіні тиімдірек болады). Бұл көрсеткіш сондай-ақ NPV жиынтық мағынаның максимизациялау мақсатында инвестиция портфелін жинақтау барысында қолданылады.

Кірістіктің ішкі нормасы (Internal Rate of Return – IRR) таза дисконтталған кіріс барлық инвестициялық топтама бойынша нөлге тең дисконттың нормасын ұсынады. IRR теңдікті шешу барысында анықталады:

(18)

мұндағы CIF_t – t қадамдағы қаржы құралдарының ағыны;

СОF_t – t қадамдағы қаржы құралдарының кемуі;

Т – инвестициялық топтама ұзақтығы.

Көрсеткіш IRR жобаның күтілген кірістілігін шағылыстырады, яғни, аталған жобаға жоғары деңгейде рұқсат етілген шығыс деңгейі. Жобаны жүзеге асыру жөніндегі шешімді қабылдай отырып, инвестор, капитал бағасын анықтайтын (Cost of Capital) кірістің ішкі нормасының мағынасын берілген алдыңғы көлеммен салыстырады.

Инвестициялық жобаның тиімділігін бағалау үшін IRR мағынаны r дисконты нормасымен салыстыру керек. Жобалар, IRR>r болғанда тиімді, ал IRR<r болғанда тиімсіз.

Кірістіктің ішкі нормасы таңдау, графикалық немесе математикалық әдістерді қолдану әдістерімен анықталады.

Кірістіктің ішкі нормасын анықтау кезектегі итерация әдісімен жүзеге асырылады. Ол үшін r1<r2 дисконт нормасының екі мағынасы таңдалып алынады, осы ретте, аралықта (r1, r2) функция NPV = f(r) өзінің мағынасын «плюстан «минусқа» ауысуы. Содан соң формуланы қолданады

(19)

мұндағы r₁ – дисконт нормасы, f(r₁)>0 кезінде;

r₂ – дисконт нормасы, f(r₂)<0 кезінде.

Есептеп шығарудың дәлдігі аралық (r₁; r₂) ұзындығына кері пропорционал, ал аса керемет нәтижеге аралық ұзындығы кіші деңгейде болғанда қол жеткізіледі.

Аса қарапайым және кең таралған деп инвестицияны экономикалық негіздеу ісінде «инвестиция өтімділік мерзімі» көрсеткіші болып табылады (Payback Period – РР). Инвестицияның өтімділік мерзімі – таза кіріс есебінен бастапқы салымды салудың күтілген кезеңі. Басқаша айтқанда, бұл кезең, басынан бастап инвестициялық жобамен байланысты, бастапқы салым және өзге де шығындар оны жүзеге асырудағы жиынтық нәтижемен жабылады. Формула бойынша есептеледі

(20)

мұндағы (R_t – I_t) – инвестициялық жобаны жүзеге асырудағы қаржылық түсімнің орташа жылдық сомасы.