27. Моңғолдардың Қазақстанды жаулап алуы. Ұлыстардың құрылуы.

Моңғолдардың Қазақстан жерін басып кіруіне «Отырар апаты» деген оқиға сылтау болды. Хорезм шахы Мұхаммед моңғолияға екі елшілік аттандырды. 1218 жылы Моңғолдар орта Азияға 450 адамы бар 500 түйеден тұратын сауда керуенін аттандырады. Ол 1218 жылы Отырарға келді. Отырар билеушісі қыпшақ Қайырхан Иналшық көпестердің тыңшылық әрекетін сезіп, оларды өлтіріп салады. Шыңғыс хан елші жіберіп Қайырханды беруді талап етеді. Бірақ оған жауап ретінде елшілерді өлтіреді. Міне соғыс осы себепті басталды.1219жылдың қыркүйегінде Шыңғыс ханның 150 мыңға жуық әскері өз одақтастары – қарлұқтармен және ұйғырлармен бірге Жетісуды арқылы Қазақстанға басып кірді. Отырарға жақындағанда Шыңғыс ханның ұлдары Шағатай мен Үгедей оны басып алу үшін қалды да, ал Жошы өз әскерімен Жент пен Янгикентті бағындыру үшін – Сырдарияның төменгі ағысына қарай бағыт алды. Шыңғыс ханның өзі ұлы Төлемен бірге Мәуренахрдың астанасы, ірі сауда орталықтарының бірі – Самарқант пен Бұқараға қарай жылжиды. Отырар билеушісі Қайыр ханның 20 мыңнан 50 мыңға дейінгі әскері ерлікпен шайқасты, бірақ қоршаудың 5айының соңына қарай Хорезмнен көмекке Қараджа Хаджип 10 мың әскерімен моңғолдарға беріліп, қақпаны ашып берді. Сонда да ішкі қамалына бекінген іскерлер тағы бір ай жан қиярлықпен қорғанды. Монғолдар 1220 жылдың ақпаннында қаланы алды. Сырдария бойындағы қыпшақ мемлекеттік бірлестігінің орталығы Сығанақ қаласының және Ашынас қала халқы да моңғол әскеріне қарсылық көрсеткеніне байланысты 1220 жылы көктемде қаланы басып алып, халықты аяусыз қырып салды. 1220 жылдың наурыз айында Шыңғыс хан әскері Бұхраны алды, ал сәуірде Самарқанды да бағындырды. 1221 жылы Жошы әскері Үргеніш қаласын алды. 1224 жылдың күзінде Шыңғыс хан Моңғолияға қайтып оралды. Сөйтіп, 1219 -1224 жылдардығы шапқыншылық нәтижесінде Қазақстан және орта Азия моңғол империясының құрамына енді. Қазақстандағы жаулап алған жерді Шыңғыс хан өз ұрпақтарына 3 ұлысқа бөліп берді. Далалық ұлан –ғайыр аймақ оның үлкен ұлы – Жошының ұлысына кірді. Шыңғысқанның көзі тірісінде қайтыс болғандықтан Жошының үлкен ұлы Батый билік жүргізді. Ол Еділдің төменгі ағысына дейінгі аймақты алып, астанасы- Ертіс алқабында орналасты. Шағатай ұлысына Оңтүстік – Шығыс Қазақстан, Шығыс Түркістан, Мәуренахр аймақтары кірді. Ордасы Іле алқабында орналасты. Үгедей ұлысына Жетісудың Солтүстік - шығыс бөлігі, батыс - моңғолия, Ертістің жоғарғы ағысы мен Тарбағатай аумақтары бөлінді. Ордасы – Шәуешек өлкесінде орналасты. Шыңғыстың кіші ұлы Төле Моңғолиядағы Қара шаңыраққа ие болып қалды.

28 Алтын Орда

1227 жылы Жошы қайтыс болып орнына ұлы Батый отырды. Батый әскерінің негізін қыпшақтар құрады, ал Монғолдар аз болды. 1243 жыл- Еділдің төменгі бойында Алтын Орда Мемлекеті құрылды. Территориясы: Шығыс Дешті-қыпшақ, Хорезм, Батыс Сібіртерриториясының бір бөлігімен қоса Алтай тауынан Дунай өзеніне жерлер. Астанасы- Сарай Бату (Астрахань маңы). Орыс князъдықтары Алтын Ордаға тәуелді болып, салық төледі. XIII ғаырдың 60-шы жылдарынан дербес хандық болып бөлінді а) Алтын Орданың қоғамдық құрылымы. Алтын Орда-көп ұлтты мемлекет. Кошпелі халқы негізінен түркі тілдес тайпалар – қыпшақтар, наймандар, қаңлылар т.б. Тілі – қыпшақ тілі. Қазақстан жерінде Шыңғыс ханның «Яса» заңдар жинағы және отырықшы аудандарда шариғат заңдары қолданылды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Шыңғыс хан ұрпағы ғана хан болып сайланды. Ханнан кейінгі әлеуметтік басқарудың ең жоғарғы тобы – сұлтандар ( төрелер, оғландар). Ордада ұлыстық жүйе қалыптасып, Батый хан тұсында мемлекет 2ге бөлінді: Оң қанат – Батый хан билігі, сол қанат – Орда Ежен билігі (Жошының үлкен ұлы). Қазақстан жерінің көп бөлігі сол қанат құрамына енді. Басқару құрылымы: Құрылтай – ақсүйектерінің жалпы империясының жиналысы. Жоғарғы өкімет билігінің жоғарғы органы. Қаржы, салық мәселесін, мемлекеттің ішкі істерін атқарды, басқарушысы – уәзір, хатшылары – бітікші. Беклербек – әскерді және дипломатиялық істерді баскарушы. Мәлік – азаматтық басқару билігін жүргізушілір. Даругтер, басқақтар – бағынышты елдерді басқарушы және салық жинаушылар. Нояндар, бектер, әмірлер, бахадүрлер – әскер басылары. Алтын орда хандары Ислам дәнән қабылдағаннан кейін іс жүргізу жұмыстарын түрік жазуымен және орта ғасырдағы ұйғыр жазуымен жүргізді. Феодалдық жер иелену түрлері: інжу. Салықтың 20 жуық түрі енгізілді (тағар, ұшыр, зекер, харадж т.б.). Алтын орданың гүлденуі мен ыдырауы: XIII-XIV ғасырларда Алты орда күшті мемлекет болды. Батый хан тұсында Алтын Орда Моңғол империясына тәуелді болды. Берке хан тұсында тәуелсіздігін жариялады. Мөңке хан өз атынан теңге шығарды.

30Моғолс­тан мем­ле­кеті (XIVғ. ор­та­сы-XVI ғ. ба­сы)

XIV ғасыр­дың ор­та­сына қарай Шағатай ұлы­сы дер­бес екі иелікке – шығыс және ба­тыс бөліктер­ге бөлінді. Шағатай ұлы­сы қоныс ет­кен Мәуере­нахр­дың ба­тыс бөлігінде 50–60 жж. фе­одал­дық ыды­ра­ушы­лық әре­кеті жойылып, Әмір Темір мем­ле­кеті құрыл­ды.Ал оның шығыс бөлігінде Моғолс­тан мем­ле­кеті ор­на­ды. «Моғолс­тан» та­рихи-жағра­фи­ялық тер­мині «моңғол» ата­уынан шыққан. Моғолс­тан мем­ле­кеті алғашқы құрылған кез­де билік Шағатай ханға адал қыз­мет ет­кен Ду­лат тай­па­сы әмірлерінің бірі – Бо­лат­тың қолын­да болған. Шыңғыс тұқымы­нан шықпаған, сон­дықтан хан бо­луға құқы бол­маған­дықтан, Бо­лат өзінің айтқаны­на көнетін әрі жас 18 жас­тағы Шағатай ұрпағы Тоғылық Темірді 1348 жы­лы хан тағына отырғыз­ды.Моғолс­тан мем­ле­кетінің құра­мына Шығыс Түркістан, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан және Ор­та Ази­яның кейбір жер­лері кірді. Мем­ле­кет ше­кара­сы ба­тыс­та Таш­кент пен Түркістан ай­мағынан шығыс­тағы Баркөл мен Ха­ми қала­сына дейінгі, солтүстікте Бал­хаш, Тар­бағатай мен Қара Ертістен оңтүстіктегі Ферғана мен Қашғари­яның егінді ай­мақта­рына дейін со­зылып жат­ты. Моғолс­тан мем­ле­кетінің ор­та­лығы – Ал­ма­лық қала­сы. Ол Шағатай әулеті иеліктерінің шығыс бөлігінде қалып­тасты. Бұл мем­ле­кеттің негізін қалаған моңғол әмірлерінің бірінің ба­ласы – Тоғылық-Темір хан (1348–1362 жж.). Моғолс­тан құра­мына кіретін тай­па­лар: ду­лат­тар, қаңлы­лар, ке­рей­лер, арғын­дар, ба­ирин­дер, ар­латтар, бар­ластар, булғашы­лар және басқала­ры.Моғолс­тан­да мем­ле­кеттің са­яси бас­шы­сы және жер-су­дың жоғарғы иесі хан бол­ды. Бай-фе­одал­дар жерді шарт­ты иеле­нудің ик­та, инд­жу, сойұрғал сияқты түрлерін пай­да­ланған. Хан­дар мен ел би­ле­уші ақ сүйек­тердің пай­да­сына қала мен ауыл тұрғын­да­рынан, егінші мен көшпелі ха­лықтан күпшір, зе­кет, тағар, баж, ка­радж және тағы басқа да са­лықтар жи­нал­ды. Мем­ле­кетті басқару ісінде ханға Ұлыс­бек көмек­тесті. Ол ду­лат тай­па­сы әмірлерінен тағайын­далған.Моғолс­тан­ның алғашқы ха­ны Тоғылық Темір өзі би­леген түркі тілдес мұсыл­ман ха­лықта­ры ара­сын­да бе­делін арт­ты­рып, үстемдігін нығай­ту үшін ис­лам дінін қабыл­даған. 1362 жы­лы Тоғылық Темір қаза та­уып, Моғолс­тан­да билік Іли­яс-қожаға көшкен­де Мәуере­нахрға би­ле­уші бо­лып Қазаған­ның не­мересі Хұсайын тағайын­далды. Шайқас­тардың бірінде Темірдің екі са­усағы кесіліп, бір аяғы жан­шылды. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып, ақсақ бо­лып қалған соң, ол со­дан бас­тап Те­мир­лан (дұры­сы Те­мир­ленг, «ленг» пар­сы­ша – ақсақ) Ақсақ Темір атан­ды.Тоғылық Темірден кейін Моғолс­тан­ның ха­ны болған Іли­яс-Қожа 1365 жы­лы бұрынғы Шағатай иеліктерін біріктіру­ге әре­кет жа­сады. «Бат­пақты шайқасын­да» Әмір Темір жеңіліп қашып құтыл­ды. Әмір Темірдің Моғолс­танға жа­саған алғаш жо­рығы 1371 жы­лы бас­талды. 1372 жы­лы Әмір Темірдің өзі Моғолс­танға қай­та жо­рық жа­сап, Ыс­тықкөл маңын­дағы Сегізағашқа дейін ба­рып, сан­сыз тұтқын, сан жет­пейтін ол­жа түсіріп ора­лады. Осы­дан кейін Әмір Темірдің сол кез­дегі Моғолс­тан­ның ең ірі би­ле­ушісі болған әмір Қамар-ад-дин дуғлатқа қар­сы 1375–1377 жж. ара­лығын­да бірне­ше жо­рықта­ры жүрді.1375 жы­лы Жетісу жеріндегі Ша­рын өзені бойын­да бо­лып, Моғол әскер­лері талқан­далды. 1376 жыл­дың көктемінде Хо­резмді жа­улап алу­мен ай­на­лысып жатқан Темір Моғолс­танға Ка­мар-ад-дин­ге қар­сы 30 мың әскерімен әмір Са­сы-Бұға қып­шақты, Әділ-шақты және басқа да әмірлерін ат­тандыр­ды. 1377 жы­лы Ка­мар-ад-дин екі рет: біріншісінде – Қара­тау етегінде, екіншісінде – Шу бойымен Ыс­тықкөлге ба­ратын жол­дағы Бұғым шатқалын­да Әмір Темірден жеңіліске ұшы­рап, өзі қашып құтыл­ды. Ол Моғолс­тан­ды біржо­лата ба­сып алу­ды көздеді. Оған же­ту үшін 1380–1390 жж. ара­сын­да Темір ба­лала­рымен бірігіп, Моғолс­тан жеріне бірне­ше рет жойқын жо­рықтар ұйым­дастыр­ды.Ақсақ Темір басқан ізінен қан сорғала­тып, тек Моғолс­тан­ды ғана емес, со­нымен бірге тағы басқа да көпте­ген ел­дерді жа­улап ал­ды. Мәуере­нахр­дан өзінің қан­ды жо­рығын бас­таған ол әмірші болған 35 жыл ішінде (1370–1405 жж.) Хо­резмді, Пер­си­яны, Әзірбай­жан­ды, Ге­рат­ты, Гру­зи­яны, Ар­ме­ни­яны, Ақ Ор­да­ны, Ауғанс­тан­ды, Үндістан­ды, Еги­петті, Бағдат­ты, Си­ри­яны, Кіші Ази­яны жа­улап алып, та­бан ас­ты­на сал­ды.Әмір Темір құрған ора­сан зор мем­ле­кет, 1405 жы­лы ол өлген­нен кейін бы­тырап та­рап кетті. Моғол билігі Қызыр Қожа хан­ның не­мересі Уәйіс оғлан қолы­на көшті.1428 жы­лы Уәйіс хан қай­тыс болған­нан кейін, хан­дық үшін оның екі ба­ласы Жүніс пен Есенбұғы ара­сын­да та­лас бас­талды. 1434 жы­лы Есенбұғы хан тағына отыр­ды. 1462 жы­лы Жүніс Есенбұғы хан­ның қай­тыс болғанын естіп, өзінің Моғолс­танға хан­дық өкімет­ке заңды ми­расқор екендігін жа­ри­ялап, он­да 1487 жылға дейін билігін жүргізді.XVI ғасыр­дың ба­сын­да Жүніс хан ұрпақта­ры ара­сын­дағы ала­уыз­дық пен ішкі фе­одал­дық қырқыс Моғолс­тан хан­дығының біржо­лата ыды­ра­уына әкеліп соқты. Нәти­жесінде ежел­ден Жетісу мен Іле өңірін ме­кен­де­ген үйсін, ду­лат, қаңлы, жа­лайыр және тағы басқа қазақ ру-тай­па­лары Жетісу­да құрылған Қазақ хан­дығының құра­мына бірікті.

31 Ноғай Ор­да­сы (XIV аяғы – XVI ғғ.)

Ал­тын Ор­да ыды­рап, Ақ Ор­да­ның әлсіреуі нәти­жесінде Қазақстан­да бой көтер­ген мем­ле­кеттік құры­лым­дардың бірі – Ноғай Ор­да­сы еді. Ноғай Ор­да­сы Ал­тын Ор­да­дан XI­II ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да бөлек­те­не бас­та­ды. Бұл жағдай әмір Едіге тұсын­да 1396–1411 жыл­да­ры жалғасып, оның ба­ласы Нұр ад-ды­ның (1426–1440) кезінде аяқтал­ды. Ноғай Ор­да­сын­дағы бас­ты тай­па маңғыт­тар бол­ды. XI­II ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да маңғыт­тар Ал­тын Ор­да­ның уақыт­ша бас­шы­сы түмен ба­сы Ноғай иелігінің құра­мына кіреді. Осы­дан ба­рып «Ноғай Ор­да­сы» ұғымы пай­да болған.Ноғай Ор­да­сы Еділ мен Жайық ара­сын­дағы со­зылып жатқан жал­пақ да­ла мен құмды, та­улы жер­лерді ме­кен­деді. Оның халқы солтүстік ба­тыс­та – Қазанға, оңтүстік шығыс­та – Арал, Аты­рау өңірлерінің солтүстігіне, Маңғыс­тау мен Хо­резм­ге дейінгі жер­лерде көше-қонып жүріп ме­кен­деді. Сыр бойын­дағы қала­лар мен қамал­дардың бірқата­ры осы Ноғай Ор­да­сына қара­ды. Оның ор­та­лығы – Жайықтың төменгі сағасын­дағы Са­рай­шық қала­сы.Ноғай Ор­да­сының негізін қала­ушы Едіге бо­лып са­нала­ды. Ол XIV ғасыр­дың соңы – XV ғасыр­дың ба­сын­да 15 жыл Ал­тын Ор­да­да бүкіл билікті өз қолы­нан шығар­май, оны өзі тағайын­даған хан­дар арқылы басқар­ды. Едіге 1399 жы­лы Лит­ва-Поль­ша әскері мен Тев­тон ор­дені ры­царь­ла­рының біріккен жа­сақта­рына күй­ре­те соққы берді. 1408 жы­лы Едіге орыс әскер­лерін талқан­дап, Мәске­уге дейінгі жер­лерді жеңісті жо­рықпен жүріп өтті. Ал­тын Ор­да­дағы фе­одал­дық өза­ра қырқыс кезінде Ноғай ұлы­сын нығай­туға ты­рысқан жа­ула­ры Едігені 1419 жы­лы өлтіреді. Едіге өлген­нен кейін де Ноғай Ор­да­сын­да бүкіл са­яси билік пен эко­номи­калық жағдай оның ұрпағы – маңғыт әмірлерінің қолын­да бол­ды.Ноғай Ор­да­сы құра­мына Маңғыт­тармен қатар Қоңырат, Най­ман, Арғын, Қаңлы, Ал­шын, Қып­шақ, Кен­ге­рес, Қарлұқ, Ала­ша, Та­ма және басқа ру тай­па­лары кірді. Олар­дың бас­шы­лары ара­сын­да билік пен жер үшін то­лас­сыз тар­тыстар үнемі орын ал­ды. XV ғасыр­дың екінші жар­ты­сын­да ноғай­лар Жайықтың сол жағала­уынан өтіп, «Көшпелі өзбек­тердің» өріс-қоны­сын ба­сып ала бас­тай­ды. Ноғай ру-тай­па­лары­ның би­ле­ушілері Уақас би, Мұса мыр­за, Жаңбыр­шы мыр­за және басқала­ры Әбілхайыр ханға Сыр­да­рия бойын­дағы қала­лар­ды жа­улап алуға көмек­тескен. Кейбір кез­де ноғай­лар қазақ хан­дығымен соғыс­са, енді бірде та­тула­сып, олар­мен одақ құрып отырған.XIV-XV ғасыр­ларда Ноғай Ор­да­сын­да ер­те фе­одал­дық қаты­нас­тар қалып­тасқан. Әле­уметтік бай-фе­одал топ­тардың қата­рын­да хан­дар мен мыр­за­лар, сұлтан­дар мен би­лер, бек­тер бол­ды. Мұндағы жер-су, жайылым жер­лер сөз жүзінде ру­лық қауым­дастықтың меншігі бо­лып есеп­телгенімен, шын мәнінде қоныс­тар, мал өрістері, аң аулай­тын жер­лер бай топ­тардың иелігінде бол­ды. Ноғай Ор­да­сын­да өкімет пен елді басқару ісі са­яси ұйым­дасты­рудың ұлыс­тық жүйесі негізінде қалып­тасты. Шыңғыс тұқымы­нан шыққан хан­дар мен сұлтан­дарға Ор­да­дағы өкімет билігі, со­ның ішінде әске­ри, елшілік, әкімшілік т. б. билік түрлері мұра ретінде көшіп отырған. Ор­да бірне­ше ұлыс­тарға бөлінген. XVI ғасыр­да Ноғай Ор­да­сы өздерінің солтүстіктегі көршісі Орыс мем­ле­кетімен са­уда-эко­номи­калық қаты­нас­тар және са­яси бай­ла­ныс­тар ор­на­тады.Ноғай Ор­да­сын­да да сұлтан­дар мен ақсүйек-фе­одал­дардың ара­сын­да хан­дық билік үшін та­лас-тар­тыс тоқта­май үнемі жүріп жат­ты. Осы ала­уыз­дық оның да түбіне жетті. XV ғасыр­дың бірінші жар­ты­сын­да Ноғай Ор­да­сы ыды­рап, оның ор­ны­на Қазан, Қырым, Аст­ра­хань хан­дықта­ры құрыл­ды. Оның Қазақстан жеріндегі бір бөлігі қазақстар­дың Кіші жүзінің құра­мына кірді.