Басқару мамандарының жұмыс принциптері

Маман саясаты – бұл халық шаруашылығын, ондағы салаларды іскерлік қабілеті бар қызметшілермен қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қағидалар, принциптер және осылардан туындайтын факторлар, әдістер жиынтығы.

Маман жұмысы дегеніміз, маман саясатының мақсаты мен принциптерін жүзеге асыруды қамтамасыз етудің нышандары, тәсілдері, бағыттары мен шарттары.

Мамандармен жұмыс істеу жүйесіне Мамандарды даярлау, орналастыру, пайдалану, мамандығын жетілдіру, орын ауысуын жоспарлау және резерв құру, аттестациялау, іскерлікпен жұмыс істеуін қамтамасыз ету т.б. жатады. Оны ұйымдастырудың нышандары мен тәсілдері басқару мамандары категориясының ерекшеліктеріне қарай құрылады.

Мамандарды іріктеу – бұл негізгі қызмет талаптарына сай келетін адамдарды іздестіру және зерттеу процесі. Мамандарды іріктеу процесі белгілі бір элементтерден тұрады; бос қызметтердің сипаттамасы (құқығы мен міндеттері, қатар бағынуы, сол қызметке тән қажетті сапаның болуы); бар кандидаттар туралы мәліметтер жинауы: кандидаттарды іріктеу жүйесін ойластыру (олардың қолайлы және қолайсыз сапаларын салыстыру); неғұрлым қолайлы үміткерлерді таңдау; кандидаттарды соңғы рет бағалау және таңдау; қызметке орналасатын кандидатты атау.

Мамандармен жұмыс істеудің принциптері (тәртібі):

мамандарды іріктеу орналастыру – басқарудың алғы шарты;

мамандармен жұмыс істеудегі ғылыми тәсіл;

мамандарды іскерлік және жеке сапасы бойынша іріктеу;

жоғары мемлекеттік орындарға Мамандарды іріктегенде жеке сапасымен қоса, іскерлігін де ескерудің айрықша маңызы бар;

басқару мамандарына және олардың жұмыстарына жоғары деңгейде талап қою;

«ең дұрысы сана аз, сапасы жоғары болсын» (В.И.Ленин, «мемлекеттік аппарат туралы»);

іскер қызметкерлерді іздестіру, басшылық орынға бірнеше рет сынақтап өткен адамдарды тағайындау;

басқару объектісіеің сипаты мен күйіне қарай мамандарды іріктеу;

басқаруға түрлі мамандықтағы адамдарды тарту;

басқару органында біркелкі, әрі өнімді жұмыс істейтін, бірін-бірі толықтырып отыратын ынтымақты ұжымды қалыптастыру;

әрбір жұмыскерлердің іскерлік жақтарын барынша тиімді пайдалану;

бірлесіп жұмыс істеуді әрбір адамның өзіне бекітілген істі жауапкершілікпен орындауын үйлестіре білу;

сенім арта отырып жұмысты бақылау, оның нақты орындалуын тексеру;

немқұрайдылықпен, төрешілдікпен (бюрократизммен), берекесіздікпен аянбай күресу;

белгіленген заңдарды мүлтіксіз орындау;

жұртшылықтың ынты-ықыласы мен белсенділігін қуаттау және көтермелеу;

адамдарға үнемі қамқорлық жасау, олардың мұқтажы мен өтінішіне мұқият көңіл бөлу;

фактілерді тіркеу және тексеру, әкімшілікке әуестенбеу»;

мамандарды баулу, мамандығын ұдайы жетілдіру;

жұмыстағы дәлділік пен мұқияттылық;

жақсы жұмысы үшін мадақтау, нашар жұмысы үшін жазалау.

Басшы тиімді жұмыс істеуі үшін еңбекті мотивациялаумен шұғылдануы тиіс.

Мамандарды іріктеу және бағалау тәсілдері

Мамандарды дұрыс іріктеу «әрбір адам нақты бір орынға және әрбір орын – нақты бір адамға» принципіне негізделуі тиіс. Егер адам өзінің қолынан келетін, өзінің икемділігіне, қабілетіне, жалпы және арнайы даярлық деңгейіне сай келетін жұмысты атқаратын болса, оның қайтарымы да соғұрлым жоғары болады.

Басқару мамандарын іріктеу оларды өзгерту мен алмастыруға, техникалық прогрестен туындайтын адамдардың жаңа қызмет түрлерінің пайда болуына байланысты.

П.М.Керженцев адамдарды саралап таңдай білу басшының ұйымдастырушылық талантын айқындайтындығын атап көрсетті.

Мамандарды іріктеудің мынадай жалпы қағидасы бар:

• қабілетті адамдарды батыл шешіммен емес, ойластырып таңдаған жөн;

• беделін түсірген қызметкерді басқадай басшылық қызметке орналастырмау;

• басшылық қызметке өзінде үміткерлер болмаған жағдайда ғана басқа кәсіпорыннан алу;

• босаған орын болмаған кезде ешкімді де қызметін жоғарылатуға үміттендірмеу қажет;

• екі үміткер де бірдей дәрежеде болған жағдайда едәуір жасырағын алу.

Басшының жеке басының сапасы ғана емес, оның еңбегі де, дәлірек айтқанда, басқару қызметін орындаудағы еңбек шығыны да, оның күрделілігі де бағаланады.

Еңбекке жұмсайтын уақытына қатысты мәліметтер, әсіресе, оның құрылымы басшының өз еңбегін ұйымдастыру қабілетін бағалауға негіз бола алады.

Басшының іс-әрекетінің нәтижесін нақты көрсеткіштер жиынтығы бойынша өлшейді. Басқару деңгейіне және жекелеген жүйедегі басқару ерекшеліктеріне қарай бұл көрсеткіштер біршама алуан түрлі болады.

Ұжымның біршама ұзақ уақыт бойы табысты жұмыс істеуі басшыда қажетті сапалардың бар екендігін дәлеледей түседі. Жеке адамның ерекшелігі оның ой-ниетінен емес, ісінен, мақсатынан көрінеді. Адам тек іс-әрекет процесінде ғана өзінің іскерлік, адамгершілік-психологиялық сапасын, басшы қызметке жарамдылығын дәлелдей алады.

Практикада басшы қызметке орналастырудың мынадай нышандары пайдаланылады: тағайындау, сайлау, конкурс бойынша және шарт бойынша қабылдау.

Соңғы уақытқа дейін әкімшілік жолмен тағайындау қызметке орналастырудың негізгі нышаны болып саналады. Мұндай да жоғары орындағылар бұйрық арқылы тағайындайды да, бұл адамның қызметке орналасуының заңдастырылған актісі болады. Тағайындау жұмысқа қабылдау нышанында да немесе жүйе ішінде ауыстыру нышанында да болуы мүмкін.

Орналастыруға жататын қызмет тізімдері белгілі бір басқару органының номенклатурасын құрайды. Ол негізгі екі нышанда кездеседі: біріншісі – жоғары органның шешімімен орналасатын және босатылатын қызмет тізімдері, екіншісі – сот басқару органының билігіндегі қызмет тізімдері.