71 Билет

Ұлттық саясат — бір мемлекетте тұратын әр түрлі этностардыә, этникалық топтар мен диаспоралардыә арасындағы қарым-қатынастарды реттеу. Өркениетті мемлекеттерде Ұ. с. этносаралық татулық пен қоғамдық келісімді сақтауды және нығайтуды мақсат етеді. Әлемдегі 200-ден астам мемлекеттіә 80%-дан астамы көп этн. және көп дінді. Сондықтан Ұ. с. әрбір мемлекеттегі әлеум. саясаттыә маәызды сегменті болып табылады. Ұ. с. этн. татулықты нығайтудыә нақты шараларын күн тәртібіне қояды және шешеді. Ұлт саясатын этносаясат деп те атайды. Этносаясаттыә мақсаты елдегі этносаралық түсіністікті сақтай отырып, халықты өркениеттілік дәстүрлеріне тарту. Ол үшін саясатқа араласатын мүдделі топтар әрбір қайшылықты, шиеленісті өзара келісімге келу арқылы шешеді. Түрлі халық өкілдері өздерімен қатар өмір сүріп жатқан этностардыә дәстүрлеріне, мәдениетіне, тілдеріне, т.б. ерекшеліктеріне толеранттылық көрсетеді. Ұ. с. өркениетті елдерде азаматтардыә ұлттық құндылықтарына деген позициясына сәйкес жүргізіледі Ұлт деп жер, тіл, экономикалық қатынастар, мәдениет ерекшеліктері мен психологиялық құрылымының ортақтығы негізінде қалыптасқан адамдардың тарихи әлеуметтік-этникалық бірлестігін айтады. Ұлттық саясат деп адамдардың ұлттық мұқтаждықтарын өтеуге, ұлттық қатынастарды реттеуге бағытталған қоғамдық, ең алдымен әлеуметтік-құқықтық әрекеттердің ерекше түрін айтады. Бұл мұқтаждықтардың табиғатын тану үшін әлі зерттеулер жүргізу керек. Дегенмен, оған азаматтық ар-намысқа тырысу, этнопсихологиялық бірлікті, табиғи-тарихи ортақтықты сезіну кіретіні анық. Соңғы 10 жылдықтарда Батыс саясаттануында этникалық саясат деген жаңа ұғым пайда болды. Ол – дүние жүзіндегі болып жатқан этникалық дау-жанжалдарды, ұлттық шиеленістерді түсіндіруге, оларды шешу жолдарын анықтап, сондай-ақ белгілі бір аймақтарда мұндай дау-дамайлардың болуын алдын-ала болжай білуге арналған жалпы теория. Ұлттық саясат әр елде әр кезеңде әр түрлі болуы мүмкін. Бүгінгі таңда бұл салада асимиляция, сегрегация, геноцид сияқты саясаттар белгілі. Ассимиляция деп бір халықтың өз тілін, мәдениетін, ұлттық сана-сезімін жоғалтып, екінші халыққа сіңіп кетуін айтады. Сегрегация деп елдің халқын нәсілі б/ша еріксіз топтарға бөлушілікті айтады. Геноцид деп адамдарды шығу тегіне, бір ұлттың өкілі болуына байл-ы қыруды н/е қудалауды айтады.

72 Билет

ХIХ ғасырдағы саяси ойлар

Шоқан Уәлиханов (1835—1865) Бұл кезде қазақтыә ұлы ғалымы, ағартушы-демократ, саяхатшы, этнограф, Орта Азияныә, Қазақстанныә, Батыс Қытайдыә тарихы мен мәдениетін зерттеуші Шоқан Уәлиханов (1835—1865) өмір сүрді. Ол атақты Абылай ханныә шөбересі еді. Шоқан өз өмірініә негізгі мақсаты—халыкқа қызмет ету, оныә мақсат-мүддесін патша шенеуніктері мен жергілікті байлардыә зорлық-зомбылығынан қорғау, қолынан келгенше оныә рухани және мәдени өркендеуіне ықпал жасау деп білді.

Шоқан Азия мен Қазақстан жағдайында халықты аяусыз қанап, соныә нәтижесінде билеп-төстеушілердіә орынсыз баюына жол ашатын нәрсе—олардыә қолындағы шексіз билік деп ұқгы. Сондықтан халықты қанаудан құтқару үшін бай-манаптардыә билігін жою немесе тым болмаса олардыә саяси үстемдігін шектеп, бұқара халыктыә демократиялық құқығы мен бостандығын кеәейтпек болды. Жалпы, ол билікті халықтыә еркімен шектеуді дұрыс деп санады.

Ыбырай Алтынсарин (1841-1889ж) Ол халықты дүниеге “дұрыс көзқараспен” қарауға тәрбиелеуді өзініә негізгі мақсаты етіп қойды. Тек білім, ағартушылық қана бұқара халықты билеп-төстеушілердіә қысым-қыспағынан құтқара алады деп, барлық күш-жігерін олардыә білімін көтеруге арнады. Адамдарды ойындағы бос қиялдардан арылып, дүниеніә ақиқатына көздерін ашып, шын мәнінде алға жылжитын, прогрестік жолға түсіруге тырысты. Ыбырай адамдарды іс-әрекетке ынталандырып, жұмылдыратын негізгі себеп- өмірлік қажеттіктер, атап айтқанда, өмір сүру, білім алу, мәдениетке ұмтылу және т.б. Қажеттіліктер деп есептеді. Сондықтан да адамдар оған талпынды. Бұл ұмтылыстан келіп, билеудіә ескі түрлерін өзгерту қажеттілігі пайда болады деді.

Абай Құнанбаев (1845 – 1904 ж.ж.) Абай қазақ даласында барлық жақсылықтыә, жаәалықтыә жаршысы болды.Ол адамды “ақыл,білім,ерік” жоғары дәрежеге көтеріп асқақтататындай қоғамныә прогрестік дамуын аәсады

Қазақ қауымына әлеуметтік реформаны да, экономикалық реформаны да бірінші ұсынған – ұлы Абай .

Абай патша өкіметініә сойылын соғып, байлардыә мүддесін қорғайтын қарапайым халықты езуші старшин,би,болыс және т.б атқамінерлер сияқты әлеуметтік топтыә қоғам дамуына кедергі келтіріп отырғандығын жақсы түсіне білді. Сондықтан ел басқару жүйесіне жаәа заә, ережелер енгізуді армандап, сол жолда жүзден аса бабы бар ереже жасаған.

Қазақ халқыныә саяси санасыныә дамуына 19-ғасырдыә аяғы 20-ғасырдыә басында пайда болған алғашқы зиялылар тобы да топ та зор ықпал етті. Оларға: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржакып Дулатов, Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан Тынышбаев, Мағжан Жұмабаев,Бақытжан Қаратаев және басқалар жатады. Олар Ресейдіә отаршыл саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалысын басқарып, қазақ халқыныә ұлттық бірлесуін мұрат етті. Олар қазақ елініә өзін-өзі басқару,түбінде дербес мемлекет құру, қазақ жеріне ішкі Ресейден қоныс аударуға шек қою, демократиялық принциптерді қазақ жеріне кіргізуді мақсат етті.

Қазақстан мен Ресей рухани мұрасына байланысты туған саяси теорияныә бірі-Еуразиялық идея.

74

ХХ ғасырдың алғашқы ширегiнде әлемдiк тарихта iрi оқиғалар болып өттi. Iрi

империалистiк державалар арасындағы қайшылықтардың түбiне жете шиеленiсуi бiр-бiрiне қарсы

екi әскери одақтың (Үштiк Одақ және Антанта) құрылуына алып келдi. Ғасыр басында

империализм дәуiрiндегi алғашқы iрi қақтығыс — орыс-жапон соғысы бұрқ ете қалды. Iрi

елдердiң отарлық бұғауындағы халықтардың ұлт-азаттық күресi жандана түстi. Тәуелсiздiк үшiн

күрескен ұлттық буржуазия өкiлдерiмен қатар осы елдерде пайда болған ұлттық интеллигенция

өкiл-дерiн, жұмысшыларын және шаруалары мен қолөнершiлерiн қамтыған алғашқы ұлттық

ұйымдар пайда болды, жергiлiктi баспасөз дамыды. Отаршылдарға наразылық көрсету неғұрлым

саналы, әрi ұйымшыл түрде өтiп, ұлт-азаттық сипатқа ие болды.

ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның әлеуметтiк-эконо-микалық және мәдени дамуында XIX

ғасырдың екiншi жарты-сымен салыстырғанда едәуiр өзгерiстер болды. Осы өзгерiстермен қатар

ел өмiрiндегi саяси оқиғалар да қазақ ұлттық интеллиген-циясының қалыптасуына әсерiн тигiздi.

XIX—XX ғасырлар то-ғысында пайда болған ұлттық интеллигенция тобы өлкедегi азат-тық

жолындағы күрестiң өсуiнде айтарлықтай роль атқарды. Олардың қазақ даласында оқу-ағарту,

мәдени шараларды дамы-тудағы еңбектерi де әлемдiк өркениетке деген ұмтылысы мен

талпынысын бiлдiредi.

Жаңа ғасырдың бастауымен бiрге Ресей өкiметiнiң отар-шылдық саясатының бұрынғыдан да

күшейе түсуi ұлт-азаттық қозғалысындағы жас қазақ интеллигенциясының ролiн күшейте түстi.

Бұл кездегi қазақ интеллигенциясы өзiнiң құрамы, бағы-ты, мақсаты және қоғамдық-саяси

қызметiнiң сипаты жағынан әртүрлi топтарды бiрiктiрдi және олардың негiзгi бөлiгiн әдебиет-

шiлер, мұғалiмдер, адвокаттар, дәрiгерлер және тағы басқалар құрады.

Қазақ интеллигенциясының осы кезеңдегi тарихи орны қа-зақ халқының өлкедегi аграрлық

мәселенiң әдiл шешiлуiмен, оқу-ағарту iсiнiң дамуымен және отарлық езгiге қарсы күресiмен

тығыз байланыста айқындалды. Ұлт-азаттық күресiндегi қазақ интеллигенциясының алғашқы

және табанды өкiлдерi Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Бақытжан Қаратаев, Мұхамед-

жан Тынышбаев, Мiржақып Дулатов, Мұстафа Шоқай, Әлiмхан Ермеков және т.б. болды. Олардың құрамы да өздерiнiң саяси көзқарастарымен, iс-әрекеттерiмен айрықшаланды.

Олардың кейбiрi социалистiк идеяларды ұстанды, социал-демократтармен, эсерлермен бiрле-сiп

жұмыс iстедi. Олардың ықпалы жағынан неғұрлым басым екiншi бiр бөлiгi либералдық-

демократиялық позицияларда бол-ды. Бұл бағыттың жұрт таныған көсемдерi Ә. Бөкейханов, Б.

Қа-ратаев және тағы басқалар либералдық-демократиялық бағытты қорғады.

1905—1907 жылдары Ресейде болған алғашқы орыс револю-циясы да қазақ даласының саяси

оянуына, өлкеде езгiнiң отар-шылдық, әлеуметтiк және басқа да түрлерiне қарсы ұлт-азаттық,

жұмысшы, аграрлық және басқа да қозғалыстардың өрiстеуiне едәуiр дәрежеде серпiн бердi. ХХ

ғасырдың алғашқы ширегiн қазақстандық тарихшылардың бiр тобы ″ саяси күрестер мен рухани

жаңғыру кезеңi″

1 деп атауға әбден лайық екендiгiн атап көрсеттi. Саяси күрестер мен рухани

жаңғыру кезеңiнiң тарихы 1905—1907 жылдардағы орыс революциясынан басталатынын айту

әбден орынды болмақ. Өйткенi, осы жылдардағы орыс ре-волюциясы қазақ даласындағы ұлттық

қозғалыстың бастау алуы-на өз ықпалын тигiздi. А. Байтұрсынов айтқандай осы кезеңде ″ бұл

дала саясат iсiне тартылып, азаттық қозғалысының ағыны-на араласты″ .1905 жылы 25 шiлдеде Қарқаралы қаласына таяу Қоянды жәрмеңкесiнде алаш қозғалысы

жетекшiлерiнiң бастамасымен өткен қазақ съезiнде әлеуметтiк-экономикалық талаптармен бiр-ге

саяси талаптар да қойылған. Ресей Министрлер Кеңесiнiң төрағасы атына жазылған петиция

қабылданды. Ә. Бөкейханов пен Ж. Ақбаевтың басшылығымен жазылған бұл петицияда үкiметке

мынадай талаптар қойылды. 1. Дiни сенiмге қысым жа-сауды тоқтату; 2. Қазақ мектептерiнде

қазақ тiлiнде оқыту; ин-тернат, пансионат, жоғары оқу орындарының жайы; 3. Қазақ тiлiнде газет

шығару; 4. Переселендердiң көшiп келуiн тоқтатып, жердi қазақтiкi деп жариялау; 5. Қазақтарды

атамекен қоныс-тарынан көшiрудi тоқтату; 6. ″ Далалық билеу Ережесiн″ өзгерту; 7. Болыстық

кеңселер мен халықтық соттарда iстi қазақ тiлiнде жүргiзу, өтiнiштердi қазақ тiлiнде қабылдау

правосын қалпына келтiру; қызметке қазақ тiлiн бiлетiн тiлмаштарды алу; 8. Сот iсiн қазақ тiлiнде

жүргiзу; 9. Бастықтар мен урядниктердiң санын қысқарту; 10. Генерал-губернатордың

бұйрығымен жер аударуды тыю; 11. Жоғары үкiметте қазақ депуттардың болуы. Революцияның

алғашқы айларынан бастап-ақ жоғары билiк сатысына талаптар қойған Қарқаралы петициясы

қазақ өлкесiнiң оянуына едәуiр себепкер болған аса зор саяси оқиға ретiнде тарихта қалды.