Бөлшектік сан есімдер

Бөлшектік сан есімдерге қатысты анықтаманы оқулықтардың қай- қайсысынан да кездестіруге болады. Сол анықтамалар бойынша бөлшектік сан есімдер «белгілі бір заттар мен құбылыстардың сандық бөлшегін (65, 215)«, «белгілі бір заттар мен құбылыстардың бөлшектік үлесін, бөлшегін (31, 103)«, «заттар мен құбылыстардың бөлшектік санын, үлесін (32, 478)« білдіреді. Олай болса, бөлшектік сандық ұғымның тілде бар екендігіне еш күмән жоқ.

Бөлшектік сан есімдер құрамы жағынан күрделі болып келіп, есептік сан есімдердің синтаксистік тәсілмен тіркесе айтылуы арқылы жасалады: бестің бірі, жүздің оны, төрттен екісі, жүзден бірі т.б. Осы сан атаулары морфологиялық құрамы жағынан күрделі және олардың бірінші сыңары- ілік септігінде, екінші сыңары- тәуелдік жалғауында (бестің бірі, жүздің оны), бірінші сыңары- шығыс септік жалғауында, екінші сыңары- тәуелдік жалғауында (төрттен екісі, жүзден бірі) тұр. Осы ерекшелікке байланысты бөлшектік сан есімдердің есептік сандардың синтаксистік тәсілмен тіркесе айтылып және белгілі бір грамматикалық тұлғалардың қосылып айтылуы арқылы жасалатындығы ғылымда дәлелденген жағдай. Атап айтқанда:

- бөлшектік сан есімдердің құрамындағы бірінші сыңары ілік немесе шығыс септіктің бірінде екінші сыңары тәуелдік жалғаудың үшінші жағында тұрады: төрттің бірі, жиырманың үші, жүздің екісі, төрттен бірі, отыздан оны, мыңнан жүзі т.б.

- бөлшектік сан есімдердің құрамындағы бірінші сыңары шығыс септікте, екінші сыңары атау септікте тұрады және көбіне «бөлігі« деген сөз тіркеседі. Мысалы, бестен бір, қырықтан төрт, мыңнан елу бөлігі, үштен бір бөлігі т.б.

- бөлшектік сандар жарым, жарты, ширек сөздерінің есептік сандармен тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы, бес ширек, мың жарым т.б.

Ііі блок Сан есімнің синтаксистік қызметі

Сан есімді дербес сөз табы ретінде қарастырған Ә.Хасенов зерттеуінде де, оқулықтарда да сан есімнің негізгі синтаксистік қызметі- сөйлемде анықтауыш болу. Мысалы, Қазір Нұра өзенінің суына сегіз су бөгендері салынып, өзен мол береке ұйтқысы болып отыр («Білім және еңбек« журналынан). Мың тоғыз жүз қырық бірінші жылы үлкен емен ағаштың саясында өзінің өткізген өмірін ертектей айта отырып, Дубный досын есіне түсірді (Қ. Әбдіқадіров). Осы сөйлемдерде сан атаулары өздері анықтайтын есім сөздерінің алдында келіп, анықтауыш болып тұр.

Сондай- ақ сан есім оның ішінде көбінесе жинақтық сан атаулары ілік септігінде тұрып та анықтауыш болады. Мысалы, Үшеудің жараса кеткенін қара (Ғ. Мүсірепов)!

Сан есім заттанып, атау септігінде тұрып, сөйлемде бастауыш қызметін атқарады. Мысалы, Қырға тарттың құйын боп екеуің де,

Құла кетті торының жетегінде (М. Мақатаев).

Адасармыз, адассақ, қарамай- ақ,

Кел, екеуіміз кезейік жалаңаяқ (сонда). Алшағыр, Сүгірәлі екеуің барақ салып жатқандарды шақырып әкеліңдер (Ғ. Мүсірепов).

Сан есім сөйлем соңында келіп, баяндауыш болады. Мысалы, Бағып жүрген сиырларымның ішінде тарғыл аласы он жеті, қызыл шұбары- он үш, қарасы- тоғыз, құбақаны- бесеу (С. Мұқанов).

Сан есім барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінің бірінде тұрып, өзі бағынып тұрған сөзге меңгеріле байланысып, жанама толықтауыш болады. Мысалы, Қазір мұның да жасы елу екіні өтіп, елу үшке аттаған (Б. Тоқтаров). Олардың бірін өлтіріп, бірін жараладық та, ілгері кеттік (Т. Бигелдинов). Бойы, көркі, сөзі, өнері, тәрбиесі бөлек Мүкарама екеуінен бір басқыш жоғары тұрды (Х. Есенжанов).

Сан есімдер септік жалғауын қабылдамай- ақ етістік алдында тікелей келіп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады. Мысалы, Жидебайдан үш көшіп, Есенбайға жетті … (М. Әуезов).

СООЖ

1. Сан есімнің зерттелу тарихы

2. Дара және күрделі сан есімдер

СӨЖ

1. Ә. Хасеновтің «Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер« еңбегін талдау

2. Түркі тілдеріндегі сан есімдердің қолданысындағы ерекшеліктері

3. Сан есім негізінде жасалған күрделі сөздер.

а/ Дара және күрделі сан есімдерді анықтаңыздар, жасалу ерекшелігін түсіндіріңіздер. ә/ сан есімдерді тауып, оларды синтаксистік қызметіне қарай талдаңыздар.

Өтірік екеу, шын төртеу /мақал/

Бір енеден бес едік,

Бесеуіміз жүргенде,

Алашқа болман деуші едік,

Өтемістен туған он едік,

Онымыз атқа мінгенде,

Жер қайысқан қол едік /Махамбет/

Екеудің үлесі үшеуге үнем /мақал/

Біздің жыл санауымыздан үш мың жыл бұрын бабаларымыз қоныс еткен қазіргі Ақмола территориясы- тарихи талай оқиғалар мен арпалыстарды бастан өткерген қасиетті өлке.

1830 жылы Омбы облысының жері сыртқы және ішкі округтік деп жіктеліп, Ақмола орталық қала болып белгіленді.

1994 жылы шілде айында Елбасының ұсынысы қолдау тауып, ел астанасын Ақмолаға ауыстыруға шешім қабылдады.

1997 жылдың 10 желтоқсанында Президент бастаған алғашқы көш Алматыдан Ақмолаға аттанды.

1998 жылғы мамырдың 6-сы күні Президент Н.Ә.Назарбаев “Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласы деп аталсын” деген тарихи жарлыққа қол қойды.

ІІ. Сызбадағы қатені тауып, түзетіп жазыңыз.

а) Сан есімнің лексика – семантикалық белгісі:

заттың түрін, түсін реңін, сапасын көлемін білдіреді

заттың есебін, сан мөлшерін, ретін, шамасын білдіреді.

ә) Сан есімнің мағыналық топтары:

есептік

реттік

қатыстық

жинақтық

болжалдық

топтық

бөлшектік

б) Жинақтық сан есімнің мағынасы

заттың дәл нақты санын атайды

заттың санын жинақтап көрсетеді

заттың санын топтап көрсетеді

в) Топтық сан есімнің сұрақтары

қай мөлшерде? қай шамалы?

нешеуден? қаншадан?

нешеу?

г) Бөлшектік сан есімнің құрамы

дара, күрделі

күрделі