Interpretacja prawa:

• faza wstępna poprzedzająca zastosowanie normy prawnej

• ustalenie znaczenia określonej normy albo przepisu prawa w toku ich stosowania

• proces techniczny który ma doprowadzić do rekonstrukcji myśli prawodawcy (ustalenie co jest prawem, określenie zachowania zgodnego z prawem, albo wykraczającego poza to prawo)

• rodzaje:

• autentyczna – jej dokonuje sam prawodawca

• legalna – pochodzi od desygnowanego do tej funkcji organu państwowego (nie prawodawca !!!)

• sadowa – dokonywana przez sądy w toku stosowania prawa

• doktrynalna – dokonywana przez jurystów, posiadających ius publice respondendi (od Augusta), miała moc wiążącą wobec organów państwowych

  • dyrektywy wykładni (reguły pozwalające ustalić znaczenie interpretowanego przepisu):

    • językowa – wychodzimy z punktu widzenia budowy języka

    • gramatyczna – wychodzimy z punktu widzenia budowy gramatyki

    • logiczna – wychodzimy z punktu widzenia zasad logiki

    • systemowa – treść normy ustala się ze względu na system prawa

    • celowościowa – uwzględnia cel, jaki przepis ma do osiągnięcia

    • teleologiczna – uwzględnia cel, jaki przepis ma do osiągnięcia

    • historyczna – uwzględnia kontekst historyczny w jakim przepis się ukształtował

    • dosłowna – w przypadku gdy po porównaniu wyników różnych rodzajów wykładni zakres będzie taki sam, jaki ma przepis w znaczeniu bezpośrednim (po zastosowaniu wykładni językowej)

    • rozszerzająca – w przypadku gdy po porównaniu wyników różnych rodzajów wykładni zakres będzie szerszy od bezpośredniego znaczenia przepisu (po zastosowaniu wykładni językowej)

    • zwężająca – w przypadku gdy po porównaniu wyników różnych rodzajów wykładni zakres będzie węższy od bezpośredniego znaczenia przepisu (po zastosowaniu wykładni językowej)

Źródła powstania prawa:

• określenie faktów prawotwórczych, pochodzących od organów wyposażonych we władzę legislacyjna (np. ustawa uchwalana na zgromadzeniu ludowym)

Źródła poznania prawa:

• pomniki prawa, pozwalające zrekonstruować stan prawa w poszczególnych epokach historycznych

• trzy grupy

• źródła jurydyczne (kodyfikacja justyniańska, instytucje Gaiusa)

• źródła epigraficzne (rozmaite napisy o treści prawniczej wyrytych w kamieniu albo na tablicach metalowych)

• pisma nie prawnicze – dzieła historyków. Poetów, retorów

  • pozwalają prześledzić rozwój czynników prawotwórczych (najstarszy zwyczaj, ustawa, edykty, uchwały senatu, konstytucje cesarskie wszystko wraz z działalnością jurysprudencji, a na końcu jeszcze raz zwyczaj)

Źródła prawa rzymskiego

Źródła prawa

Prawo zwyczajowe:

• W czasach najdawniejszych źródłem prawa był zwyczaj (na jego podstawie ukształtowało się prawo zwyczajowe)

• Zwyczaj kształtował się w wyniku ciągłości i niezmienności jakiegoś postępowania i dobrowolnie uznany przez większość jako konieczny, wtedy stosowany przez dłuższy czas w sposób niezmienny

• Prawo zwyczajowe jest milczącym wyrazem woli ludu (w ustawie wola wyrażona wyraźnie)

• Nie sprzyja poczuciu pewności prawnej, bo nie jest spisane – stwarza warunki do nadużyć

• Kodyfikacja zwyczajowego prawa rzymskiego – 450 r. p.n.e. – Ustawa XII Tablic – źródła wszelkiego prawa (publicznego i prywatnego)

• Spisanie prawa nie wykluczało zwyczaju jako czynnika prawotwórczego

• Przyznano mu moc ustawie a także moc uchylania ustaw

• Cechy zwyczaju:

• Dawność zwyczaju – musiał funkcjonować od dawna

• Ogólna zgoda na stosowanie – posługiwanie się nim

• Racjonalny charakter prawa zwyczajowego

• Brak sprzeczności z ustawami (ten warunek doszedł, gdy gospodarka zaczęła się cofać a prawo było zbyt dobre – następuje wulgaryzacja prawa

Ustawa:

• Ustawa – to co lud nakazuje i ustanawia

• Ciałem ustawodawczym były zgromadzenia ludowe – comitia

  • Początkowo głosowanie jawne

  • Comitia centuriara – głosowanie tajne wg centurii

  • Comitia tributa – głosowanie tajne wg tribus

• Z inicjatywą ustawodawczą występował magistratus (konsul, pretor) zapytując zgromadzonych czy przyjmują projekt ustawy, zanim nad nią głosowano odbywała się powszechna dyskusja, po głosowaniu jeżeli za – senat zatwierdzał

• Przyjęta ustawa wymagała zatwierdzenia przez senat

• Ustawa składała się z 3 części:

  • Praescripto – nazwisko wnioskodawcy, określenie czasu i miejsca głosowania

  • Rogatio – sam tekst ustawy

  • Sanctio – dyspozycje gwarantujące jej przestrzeganie

    • Rodzaje ustaw z uwagi na sankcję:

      • Perfecta (doskonałe) – posiada sankcję nieważności, która dotyka czynność wykonana wbrew postanowieniom ustawy a dodatkowo pociąga konsekwence karne

      • Minus quam perfecta (mniej doskonałe)– mimo wykonania czynności wbrew ustawie, uznaję się czynność za ważną, ale za jej sporządzenie przewiduje się sankcje karne

      • Imperfecta (niedoskonałe)– ustawa pozbawiona jakiejkolwiek sankcji

        • Plebejusze mieli własne zgromadzenia – concilia plebis – obradujące pod przewodnictwem trybuna plebejskiego, podejmowane tam uchwały obowiązywały tylko plebejuszy ale od lex Hortensia (286 r. p.n.e.) obowiązywały wszystkich obywateli

        • Zgromadzenia ludowe jako ciała ustawodawcze funkcjonowały do czasów cesarza Nerwy (ok. 100 r. n.e.)

        • Zgromadzenia te wydały szereg ustaw, istotnych także dla prawa prywatnego, ale przede wszystkim ustawę XII Tablic ( spisana po długich walkach plebejuszy z patrycjuszami o spisanie prawa, sporządzona przez 10-cio osobowy zespół, którego zadaniem było spisanie prawa zwyczajowego, poza niewielka liczbą przepisów sakralnych, jej trzon stanowią przepisy świeckie, regulowała postępowanie sądowe i egzekucyjne, spadkobranie, ochronę własności, zobowiązania, mówiła o czynnościach prawnych i o prawie karnym; to zarodek wszelkich późniejszych praw dawnego Rzymu, najstarsze źródło prawa rzymskiego – pomijając legendarne ustawy królewskie, obejmowała wszelkie prawo ale nie była na wysokim poziomie legislacyjnym)

Edykt pretorski:

• Wymiar sprawiedliwości (iurisdictio) w okresie republiki znajdował się w rękach konsula a od 367 r. p.n.e. w rękach pretora

• W 242 r. p.n.e powołano pretora dla peregrynów – praetor peregrinus – a urząd już istniejący zmieniono na pretora miejskiego – praetor urbanus

• Urząd pretora sprawowany był przez jeden rok

• Pretor nie miał władzy ustawodawczej, ale wydawał na początku urzędowania własny edykt, w którym zawarł zasady, jakimi zamierzał się kierować podczas swojego jednorocznego urzędowania, niekiedy tworzył instytucje, których wcześniej nie było lub wykluczał niektóre przepisy (wyjście z użycia)

• Treść edyktu podana do publicznej wiadomości na tablicy początkowo pretora nie wiązała, od 67 r. p.n.e. – lex Cornelia – pretor związany tym, co przyrzekł w swoim edykcie

• Obejmując urząd kolejny pretor przejmował główne zręby edyktu poprzednika – w ten sposób wykształciła się stała część edyktu – edictum tralaticium, do tego każdy pretor mógł dodać własne postanowienia podyktowane potrzebami obrotu prawnego – ta działalność pretorów wywarła w okresie przedklasycznym największy wpływ na rozwój prawa prywatnego

• Edykt pełnił też rolę pomostu między prawem rzymskim a innymi prawami antycznymi, z których szereg instytucji przetransportowano na teren prawa rzymskiego

• Ius praetorium – prawo wytworzone w toku działalności pretorów, nie powstało ono drogą ustawodawczą, ale przez odpowiednie operowanie znajdującymi się w gestii pretora środkami procesowymi i sankcjami (to właśnie te dwie rzeczy były dostosowywane do potrzeb praktyki prawniczej i składały się na treść edyktu)

• Pretor decydował czy może się toczyć proces, czy należy zagwarantować ochronę prawną

• Budowa edyktu:

  • Część normatywna – zawierała zapowiedzi udzielania ochrony procesowej w określonych sytuacjach

  • Część formularna – w niej były zredagowane konkretne formuły, jakimi miały się strony posługiwać w toku procesu

• Ius honorarium:

  • Edykt edyla kurulnego (wykonywał jurysdykcje na targowiskach

  • Edykty namiestników prowincjonalnych

    • Cel prawa pretorskiego – wspierać, uzupełniać i korygować !!!

    • Prawotwórcza rola pretora kończy się w okresie pryncypatu (rośnie znaczenie roli pryncepsa jako legislatora); polecenie cesarza by zredagowano jednolity tekst edyktu pretora i edyla kurulnego – powstaje edykt wieczysty (edictum perpetuum), zatwierdzony uchwałą senatu

Uchwały senatu:

• Senat w okresie monarchii spełniał rolę doradczą

• W okresie republiki nie miał władzy ustawodawczej, chociaż wywierał na nią wpływ pośredni przez zatwierdzanie ustaw zgromadzeń ludowych

• Uchwały senatu zyskały moc prawa obowiązującego za czasów Augusta (ok. 10 r. n.e.)

• Senat, o którego składzie decydował prynceps, zaczął stopniowo wypierać zgromadzenia ludowe

• Mimo nadania uchwałom senatu mocy ustawy, sam senat powoli tracił znaczenie wobec stale rosnącego wpływu pretora

• Od II w. N.e. z wnioskami – projektami uchwał występował najczęściej sam cesarz

• Uchwała senatu brała swą nazwę od nazwiska wnioskodawcy

• Od czasów Sewerów, przy wnioskach stawianych przez cesarzy, senat ograniczał się do ich wysłuchania a prawnicy jako źródło prawa podawali sam wniosek a nie uchwałę zapadłą w wyniku głosowania – senat stał się dla cesarzy organem, pod którego autorytetem realizowali oni swą działalność prawodawczą

• Ok. 200 uchwał senatu (głównie dotyczących prawa publicznego)

Nauka prawa:

• Okres prawa archaicznego (przedklasyczny):

• Początki u pontyfików (kolegium kapłańskie) – znawców prawa boskiego (fas) i świeckiego (ius) – monopol na znajomość prawa

• Flavius przełamał ten monopol podając do publicznej wiadomości zbiór formuł procesowych

• Pierwszy plebejski pontifex maximus – Tiberius Coruncanius – rozpoczął nauczanie prawa i udzielanie porad prawnych (połowa III w. p.n.e.) – sekularyzacja wiedzy prawniczej stała się faktem

• Okres prawa klasycznego:

• Działalność (zarówno pontyfików jak i prawników świeckich) szła w 3 kierunkach:

• Cavere – układanie formuł i klauzul czynności

• Respondere – udzielanie odpowiedzi na zapytania w kwestiach prawnych

• Agere – układanie formuł procesowych, którymi strony musiały posługiwać się w toku procesu sądowego

• Przejawem aktywności jurystów była też interpretacja ustaw

• Kolebka rzymskiej literatury prawniczej – trzy częściowe dzieło Aeliusa

• Podwaliny pod prawo cywilne – Manilius, Brutus i Publius Mucius Scaevola – chcieli pod wpływem kultury greckiej usystematyzować i powlec je w szatę artystyczną

• Najszersze zasługi Quintus Mucius Scaevola – autor prawa cywilnego w 18 księgach – prawdopodobnie pierwszy w pełni usystematyzowany wykład prawa cywilnego

• Dzięki ogromnemu znawstwu, prawnikom udało się rozwiązać szereg kwestii i zinterpretować prawo prywatne, a przez stałe dostosowywanie go do potrzeb socjalnych i ekonomicznych stworzyć rzeczywiste podwaliny pod nowy okres w jurysprudencji rzymskiej – okres klasyczny

• Od Augusta działalność uczonych prawników staje się bezpośrednio źródłem prawa przez kreowane przez niego ius publice respondendi – przywilej nadawany niektórym prawnikom do udzielania odpowiedzi na zapytania w kwestiach prawa z mocą wiążącą dla organów państwowych (sędzia miał swobodę decyzji tylko, gdy prawnicy ci nie byli zgodni)

• Prawnicy dokonywali też interpretacji legalnej prawa

• Prawnicy wywierali wpływ na powstające prawo, będąc członkami rady przybocznej cesarza

• Praktyka, że sędziowie rozstrzygający spory sądowe opierali się na opiniach jurystów, publikowanych w dziełach naukowych

• Główne kierunki działalności pisarskiej jurysprudencji:

• Komentarze do prawa cywilnego (libri ab Sabinum)

• Komentarze do edyktu pretorskiego (libri ab edictum)

• Komentarze do prawa cywilnego i edyktu pretorskiego (digesta)

• Prace opiniodawcze były również przedmiotem odrębnych publikacji (prace monograficzne)

• Podręczniki do nauki prawa – instytucje (institutiones)

• Kazuistyka – przyjęta przez prawników metoda przedstawiania poglądów prawniczych, w której przedmiotem rozstrzygnięcia jest określony przypadek wyjęty z praktyki (casus) – problemy prawne zawarte w poszczególnych kazusach rozstrzygano stosując ustalone i obowiązujące normy (normy te nie musiały być skodyfikowane)

• Prawu pisanemu przeciwstawiono prawo oparte na samej tylko interpretacji uczonych

• Dwie szkoły prawnicze – Prokulianów (Labeo – za republiką) i Sabinianów (Capito – za jedynowładztwem), należeli do nich Celsus, Julian, Pomponius, Gaius

• Instututiones – Gaius:

  • 4 księgi oparte na specyficznej systematyce prawa

  • obejmują trzy materie: prawo dotyczące osób w księdze I, prawo dotyczące rzeczy (rzeczowe, spadkowe i zobowiązania) – księga II i III oraz prawo dotyczące powództw (procesowe) w księdze IV

• schyłek okresu klasycznego – Papinian, Ulpian, Paulus (na poglądach dwóch ostatnich opierają się Digesta Justyniana) i Modestinus

• system prawa stał się bardziej skoncentrowany, powstało duzo materiałów, które można posegregować:

• ius civile - zarówno ustawy, uchwały senatu i konstytucje i twory jurysprudencji dotyczyły tylko obywateli rzymskich, było bardzo formalne, zahaczało o sankcje sakralne i było mniej dostosowane do istniejących warunków gospodarczych)

• ius honorari - prawo dla obywateli rzymskich, świeckie, mniej formalne, bardziej elastyczne, bardziej dopasowane do stosunków gospodarczych

• ius gentium - prawo wszystkich ludów, ale nie międzynarodowe, najbardziej dostosowane do warunków ekonomicznych, najmniej sformalizowane, także dostępne dla cudzoziemców, duża swoboda co do formy, reguluje sprawy majątkowe i gospodarcze, nie reguluje spraw rodzinnych i prawem osobowym)

• Jurysprudencja poddała prawo kunsztownej obróbce, wzbogaciła o nowe i postępowe elementy, zaskakiwała pomysłowością i oryginalnością rozwiązań a także scaliła całe prawo w jeden zwarty system odpowiadający potrzebom obrotu gospodarczego

• okres poklasyczny – upadek jurysprudencji jako czynnika prawotwórczego (więcej działają cesarze)

• Konstytucja raweńska (ustawa o cytowaniu) – 426 r. n.e.; wydana przez Walentyniana III, uporządkowanie prawa dawnego i ujednolicenie orzecznictwa, zezwalała cytować w sądzie jedynie dzieła 5 wybitnych prawników okresu klasycznego – Gaiusa, Papiniana, Paulusa, Ulpiana i Modestyna a sędzia był związany prawnym rozstrzygnięciem tych jurystów, za którym opowiadała się większość z nich a przy równości głosów decydował pogląd Papiniana, późniejsza modyfikacja tej ustawy pozwalała powoływać się na innych prawników jeśli na dzieła ich powoływał się którykolwiek z piątki głównych prawników

• Generalnego uporządkowania dokonał Justynian, który najcenniejsze fragmenty dzieł prawników rzymskich zebrał w jednej z trzech części swej kodyfikacji zwanej Digesta albo Pandectae

• W okresie dominatu była anonimowa, wszystkie akty były wydawane w imieniu cesarza, podział prawa na dawne prawo (ius civile, ius honorarium, ius gentium) i prawo cesarskie - leges (dotyczy tylko konstytucji cesarskich), powolny ale postepujacy ogólny upadek kultury prawniczej – nie rozumiejąc finezji prawniczych stworzonej w literaturze i aktach normatywnych, posługiwano się (zwłaszcza w praktyce najniższych sądów) prymitywnymi i uproszczonymi pojęciami, zwłaszcza w zachodniej części Imperium – wulgaryzacja prawa – ale należy pamiętać, że okres poklasyczny wniósł do dorobku myśli prawniczej wiele wartości pozytywnych – dlatego zamiast prawo wulgarne – prawo pospolite – lepiej oddaje spospolitowanie prawa czyli wtargnięcie doń pierwiastka ludowego, oderwanego od finezyjnych rozważań teoretycznych okresu klasycznego

Konstytucje cesarskie:

• W okresie pryncypatu rośnie znaczenie cesarza jako twórcy prawa

• Akty normatywne wychodzące z kancelarii cesarskiej to constitutiones, które ze względu na formę przybierało różne postacie:

• Edykt (edictum) – wydawany przez cesarza na podstawie ius edicendi, a z uwagi na imperium miał on moc normy obowiązującej albo na ograniczonym terenie albo w całym państwie

• Mandat (mandatum) – instrukcja dla namiestników w prowincjach cesarskich i senackich, bądź dla innych urzędników cesarskich, mimo ze adresatem był urzędnik to wiązały one wszystkich mieszkańców, podległych temu urzędnikowi

• Dekret (decretum) – wyrok wydany przez cesarza jako najwyższego sędziego, za jego pośrednictwem cesarz dokonywał wykładni prawa w konkretniej sprawie, na której wzorowali się później sędziowie, nie funkcjonował na zasadzie precedensów, ponieważ formalnie nie miały one mocy prawnej

• Reskrypt (rescriptum) – odpowiedź cesarza na zapytanie urzędników, sędziów lub osób prywatnych w kwestiach prawnych, po skodyfikowaniu edyktu pretorskiego cesarz stał się żywym głosem prawa cywilnego a poprzez reskrypty dokonywał autentycznej interpretacji obowiązującego prawa, nie funkcjonował na zasadzie precedensów, ponieważ formalnie nie miały one mocy prawnej

  • W okresie dominatu władza ustawodawcza wyłącznie w ręku cesarza a wydawane przez niego akty noszą miano leges – tworzą one dział, który w przeciwieństwie do prawa (ius) stworzonego w okresie poprzednim określa się jako ius novum, z wymienionych form konstytucji największe znaczenie zyskują edykty zwane leges edictales, mandata zanikają zupełnie, decreta odgrywają rolę drugorzędną a rescripta z uwagi na zanik działalności jurystów stały się nawet podstawa ukształtowania odmiany procesu, zwanego reskryptowym

  • Obfita liczba rozproszonych konstytucji, nie zawsze zgodnych ze sobą, wymagała odpowiedniego uporządkowania – powstają zbiory konstytucji – kodeksy (ostatnim był kodeks justyniański)