2. Фортран тіліндегі типтер
1. Алфавит
Программалау тілінің символдары – осы тілде программа жазылатын негізгі таңбалар. Алфавит – анықталған символдар жиыны. Фортран алфавиті үш топқа бөлінеді:
әріптер – латын әріптері a-z;
цифрлар - араб цифрлары 0-9;
арнайы таңбалар:
└┘ - пробел, бос орын;
+ - қосу
- - алу;
* - жұлдызша;
/ - бөлу;
= - тең;
, - үтір;
. - нүкте;
( - сол жақша;
) - оң жақша;
$ - ақшалы таңба;
& - амперсанд;
‘ - апостроф;
: - қос нүкте.
Фортранда символдардан құрылған, процессорге түсінікті сөздер екі түрге бөлінеді: қызметші және атаулар. Қызметші сөздерге тілдің операторлары жатады, ал пайдаланушы өз сөздерін (өрнектердің, айнымалылардың, программаның, қосалқы программалардың, тұрақтылардың, файлдардың аттары) Фортран ортасында анықталған ережелер арқылы құру керек. Атаулар қызметші сөздерден өзге болуы тиіс. Келесі кестеде Фортран ортасының қызметші сөздері келтірілген.
Кесте 1.
№ |
Қызметші сөз |
Мағанасы |
1 |
ASSIGN TO |
Меншіктеу |
2 |
BACKSPACE |
Қадамға кері |
3 |
BLOCK DATA |
Мәліметтер блогі |
4 |
CALL |
Шақыру |
5 |
CHARACTER |
Мәтінді |
6 |
CLOSE |
Жабу |
|
COMMON |
Жалпы |
7 |
COMPLEX |
Комплекстік |
8 |
CONTINUE |
Жалғастыру |
9 |
DATA |
Мәліметтер |
10 |
DIMENSION |
Өлшемі, көлемі |
11 |
DO |
Орындау |
12 |
DOUBLE PRECISION |
Жоғарғы дәлдік |
13 |
ELSE |
Әйтпесе |
14 |
END |
Соңы |
15 |
ENDIF |
IF соңы |
16 |
ENTRY |
Кіру |
17 |
EQUIVALENCE |
Эквивалент, теңдік |
18 |
EXTERNAL |
Сыртқы |
19 |
FORMAT |
Формат, пішім |
20 |
FUNCTION |
Функция |
21 |
GO TO |
Көшу |
22 |
IF |
Егер |
23 |
IMPLICIT |
Айқындалмаған |
24 |
INQUIRE |
Мәліметтерді алу |
25 |
INTEGER |
Бүтін |
26 |
INTRINSIC |
|
27 |
LOGICAL |
Логикалық |
28 |
OPEN |
Ашу |
29 |
PAUSE |
Пауза, үзіліс |
30 |
PARAMETER |
Параметр |
31 |
Шығару |
|
32 |
READ |
Оқу, енгізу |
33 |
REAL |
Нақты |
34 |
RETURN |
Қайту |
35 |
REWIND |
Кері орау |
36 |
STOP |
Стоп, тоқтау |
37 |
SUBROUTINE |
Қосалқы программа процедура |
38 |
WRITE |
Жазу |
Идентификатор – латын әріпінен басталатын, қалғандары әріп, цифра немесе астынғы сызық, үзындығы 6 әріптен аспайтын ат. Тілдің негізгі элементері тұрақтылар, айнымалылар, тізбектер, жолдар, өрнектер деп саналады. Тілдің негізгі элементінің турі анықталады. Шамалар тұрақты және айнымалы болуы мүмкін. Тұрақты – мәні алдын ала белгілі, өзгермейтін шама.
Фортранда бүтін, нақты, комплексті, логикалық, символдық (мәтінді) түрдегі айнымалылар қолданылады. Бүтін, нақты, комплекстік мәліметтердің арифметикалық түріне жатады. Тұрақтыларға, мәліметтердің аттарына және процедураларға түр сипатталады. Тұрақтынын түрі оның жазылыумен анықталады:
1. Идентификатордың бірінші әріпімен. Егер бірінші әріп I, J, K, L, M, N болса, онда бұл бүтін түр. Басқа жағдайда нақты түр.
2. IMPLICIT бұйрығымен, ол айқындалмаған түрді өзгертеді.
Егер түр айқынсыз сипатталмаса, онда айқындалған түр қолданылады. Мәліметтердің аттары айнымалыны, тізбекті немесе параметрді белгілеуге колданылады. Параметр – бұл PARAMETER бұйрығымен аты берілген тұрақ.
2. Бүтін түр
Фортранда бүтін түр келесі түрлері қөлданылады:
Түрдің аты |
Көлемі, байтта |
Мәні |
INTEGER*1 |
1 |
-128..+127 |
INTEGER*2 |
2 |
-32768..+32767 |
INTEGER*4 INTEGER |
4 4 |
-2147483647.. + 2147483647 |
Бүтін тұрақтылар – таңбамен немесе таңбасыз жазылған цифрлардың тізімі, жазуында нүкте кездеспейтін. Автоматты түрде INTEGER*4 түр сипатталады. Мысалы, 0; -198; 04; +04.
3. Нақты түр
Түрдің аты |
Көлемі, байтта |
Мәні |
REAL REAL*4 |
4 4 |
Абсолютті мәндері 5.4*10-79 –нен 7.2*1075 дейін. Дәлдігі 7, 17, 35 тиісті ондық сандар |
DOUBLE PRECISION |
8 |
|
REAL*8 |
8 |
|
REAL*16 |
16 |
Нақты тұрақтылар жазуында нүкте немесе Е әріпі кездеседе. Мысалы,
Математикада жазылу |
Фортран тілінде |
4,7 |
4.7 |
0 |
0 немесе 0.0 |
-1,28 |
-1.28 |
15,0 |
15.0 |
0,17 |
0.17 |
-137 |
-137. |
Өте үлкен немесе кішкентай сандарды ыңғайлы ретті қолданып жазуға. Осы кезде тұрақ келесі түрде жазылады:
,
мұнда m – мантисса, ал p- санның реті.
Мысалы, 650000= 65*104 = 6,5*105немесе 0,0003=0,3*10-3=3*10-4.
Осындай тұрақтыны Фортранда жазу үшін, алдымен мантиссаны бүтін немесе нақты түрінде жазамыз, сосын Е әріпі, келесі екі цифрдан аспайтын таңбамен /таңбасыз реті орналасады. Мысалы,
Математикада жазылу |
Фортран тілінде |
6,5*105 |
6.5Е5 |
-7*10-3 |
-7Е-3 |
1,22*10-70 |
1.22Е-70 |
35*1015 |
35Е15 |
8700=87*102 |
87Е2 |
3,24 |
3.24Е0 |
Фортранда нақты тұрақтылар қос дәлдікпен көрсетіліу мүмкін.Осы жағдайда D әріпі санның жазылуында кездеседі. Мысалы,
Математикада жазылу |
Фортран тілінде |
64,57600189 |
64.57600189D0 |
1,25*10-7 |
1.25D-7 |
-314*1010 |
-314D+10 |
1*1050 |
1D50 |