3. Оқыту міндеттері.

А) шаңның мөлшерін (өлшеу әдісі) және дисперстілік құрамын (есептеу әдісі) анықтай білу дағдыларын қалыптастыру

Б) әртүрлі өндіріс жағдайларында шаң сынамаларын алу нүктелерін белгілеу дағдыларын қалыптастыру

В) шанды фактор бойынша норматавтік құжаттармен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру

Г) шанды өлшеу нәтижелері бойынша гигиеналық корытындылар жасау іскерлігін қалыптастыру

Д) ауаның шандануын және оның организмге әсерін төмендетуге бағытталған сауықтыру шаралар кешенін жасай білу дағдыларын қалыптастыру.

4. Тақырыптың негізгі сұрақтары.

1.Өнеркәсіптік аэрозольдардың санитарлық-гигиеналық маңызы

2.Шаңның классификациясы (құрылысы)

3.Шаңның физикалық-химиялық өзгешілігі

4.Өндірістік шаңның организмге әсері

5.Шаңдық патологияның классификациясы

6.Өндірістік шаңды зерттеу әдістері

7.Өндірістік шаңның тазалық деңгейіндегі белгілері

8.Өндірістегі шаңмен күрес жөніндегі шаралар ұйымдастыру.

5. Оқыту әдісі және сабақ беру.

- Тақырып бойынша презентация

- Тақырып бойынша дискуссия

- Аз топпен жұмыс жасау

- Тақырып бойынша тестік сұрақтарды шешу

- Тақырып бойынша сөзжұмбақтарды шешу

- Кейс стади

- Ролдік, іскерлік ойындар

6. Әдебиеттер.

Негізгі

1. Еңбек гигиенасы бойынша тәжірибелік сабақтардың жетекші құралы: Оқу құралы. – Тоғызбаева Қ.Қ. Алматы. – 2010. – 143-161 б.

2. Измеров Н.Ф., Кириллов В.Ф. Гигиена труда. Оқулық. Москва, 2008.- 165-183 б.

3. Гигиена. Кенесариев У.И., Тоғызбаева Қ.Қ. және т.б., Оқулық. Алматы. 2010 г.-493-499 б.

Қосымша

4. Руководство к практическим занятиям по гигиене труда (под ред. В.Ф. Кириллова) – М., 2001.- 171-189 б.

5. Руководство по гигиене труда в 2^х томах (под ред. Н.Ф. Измерова) – М., Медицина, 1987 г., т.1, 133 – 167 б.

6. Производственные аэрозоли, их гигиеническая оценка. Методы исследования и профилактика пылевой профпатологии. (оқу әдістемелік құрал) – Қарағанды, 1996 ж.

7. ПДК вредных веществ в воздухе рабочей смены. №1 – 02.011 –94, МЗ РК

7. Бақылау (сұрақтар, тесттер, есептер және т.Б.)

Сұрақтар

1.Шанды фактордың санитарлық-гигиеналық мәні

2.Аэрозольдардың жіктелуі

3.Шаңдардың шығу тегі бойынша жіктелуі

4.Шандардың түзілу әдістері бойынша жіктелуі

5.Шанның химиялық құрамының гигиеналық мәні

6.Шаңңың ерігіштігінің мәні

7.Шанңың дисперсті құрамының мәні

8.Шанңың сорбциялық қасиетінің мәні

9.Шаң формасының мәні

10.Шанңың электрлік зарядталуының мәні

11.Шанңың организмге арнайы әсері 12.Пневмокониоздардың жіктелуі

ІЗ.Силикоздың этиологиясының ерекшеліктері. Клиникалық түрлері.

14.Силикатоздардың этаологиясының ерекшеліктері

15.Асбестоздың этиологиясы

16.Антракоздың этиологиясы

17.Өндірістік шаңның әсерінен болатын басқа да аурулар

18.Өндірістегі шаң түзілу көздері

19.Шанды гигаеналык, нормалау

20.Шанмен күресудегі технологиялық шаралар

21.Шанмен күресудегі санитариялық-техникалық шаралар

22.Шаңнан қорғанатын жеке басты қорғау заттары

23.Шаңмен күресудегі емдік-профилактикалық шаралар .

24.Шаңңың зиянды әсерінің алдын алудағы медициналық тексерулердің рөлі

25.Шандануды анықтауда қәзіргі кезде кеңінен қолданылатьш әдіс.

26.Шаңның салмақтық концентрациясын анықтау әдісі

27.Шаңды дисперсті талдау әдісі

28.Шанды бақылауда қолданылатын құралдар.

Ситуациялық есептер.

Есеп №1

Сулы пневматикалық бұрғылау орындарында (шахтада) шаңдар концентрациясы дем алу зонасынада 234-тен 8000мг/м² дейін 95% барлық шаңдар 0,5-5,0 мкм мөлшері құрайды. 2 шахтада өткізілген кезекті медициналық қараулар келесілер белгілі болды; № 1 шахтада ( кремний диоксидінің 30% ерікн мазмұны)-6 силикоза оқиғасы, 65% жұмысшының жоғары дем алу жолы шырышты қабаты қабынған; 25%-нің көз шырышты қабатының және 7%-нің тері қабынуы байқалады.

№2 шахтада ( кремний диоксидінің еркін мазмұны -1%) – 1 антрокоз оқиғасы; 49 % жұмысшының жоғары дем алу жолы шырышты қабасы қабынған; 2 %-нің көз шырышты қабаты қабынған; 2 %-теріқабынуына ұшыраған.

Концентрациялы шаңның КДШ бойынша көрсетілген белгісін салыстырыңыз және дем алу органының байланысын көрсетіңіз.

Бағалаңыз, пневмокониоздың көрестілген түрінің қайсысы жұмысшыларға қауіпті;

Бұрғылау жұмыстарының барысы туралы сауықтыру шараларын ұйымдастырыңыз;

Есеп №2

Ұсақтау, майдалу фабрикасында медициналық қараудан өткен жұмысшы ( жұмысшылар жасы 25-40, жұмыс стаждары сол кәсіп орындарда 6 жылдан жоғары). Белгілі болғанына байланысты алар болсақ 85%-і жоғары тыныс жолының шырышьы қабығының өзгерісіне ұшыраған (риниттер, фарингиттер, шырышты қабығының сулануы, иіс сезудің бұзылуы). Барлық жұмысшылар шаңның әсерінен зақымданған, политтердің жұмыс барысында концентрациялылығы мынандай нәтиже құрайды: жаз айларында- 14-25мг/м³, қыс айларында су құбырының коммуникациясының әр уақыт өшірілуіне байланысты-49-610мг/м³.

Көрсетілген концентрация шаңының КДШ дополит пен белгілерге әсерін салыстырыңыз.

Жұмысшылардың тазалықтық позициясындағы еңбектегі қауіпсіздігін бағалаңыз.

Еңбек қауіпсіздігіне арналған шараларға жоспарлар ұйымдастырыңыз.

Есеп №3

Темір-бетон жасаушы зауыттың көліктік шикізат өндіру цехында жұмыс істеушілергецемент пен құмды тасуда, қоймаларға таратуда және бетонды пайдалану құралдарға (смеситель) цехтарына жеткізуде шаңдар әсер етеді. Цемент шаңының концентрациясы шамамен 180-560 мг/м³, құмнан-8-36 мг/м³, еркін диоксид кремний әсері 85%-ке дейін әсер етеді.

Медициналық қараудың қорытындысында 510 жұмысшы жұмыс стждары 8-25 жыл, оның ішінде 20-сы тексеру нәтижесінде I дәрежедегі пневмокониозекені анықталды, оның ішінде 16 адам көлік-шикізат цехының жұмысшысы.

Көрсетілген концентрация шаңының КДШ дем алу зонасында жұмысшыларға әсерін салыстырыңыз;

Пневмокониозге қандай жағымсыз факторлардың этнологиялық байланысы бар екенін анықтаңыз.

Емдеу- сауықтыру шараларына арналған жоспарларды ұйымдастырыңыз;

Есеп №4

Алюминий жасайтын зауытта глинозема боксит рудасынан шикізат жасайтын жұмыстарында жасалу процестерін қоймалау, бұрғылау және бокситтерді пайдалануда шаңның әсері мол.

Рудамен жұмыс істеуде орташа мазмұнмен 18% орташа концентрация шаңы 115мг/м³ құрайды, төменгі дымқылдылығы 10% шамамен 180мг/м³

Калькинациялық прокалепті глиноземді жасау бөлімшесінде көліктік және концентрацияны артуда оның шаңы 225 мг/м³ құрайды. Аэрозольдардың әсер етуі тексеру барысында патологиялық жоғары дем алу жолы (катарлар, риниттер, фарингиттер, ларингиттер) аэрозольдің реакция әсеріне, шаңдық глиноземия жақын контактілік пневмокониоз-аллюминоздыққа тән.

Концентрациялық шаң жұмысшыға КДШ бойынша әсерін дем алу зонасымен салыстырыңыз.

Жұмыс орнында шаңдық дәрежесі мен шаңдық деңгейдің дымқыл материалдарын көрсетіңіз;

Сауықтыру шараларының жоспарын жасаңыз;

Есеп №5

Жиһаз (мебель) жасау фабрикасының бір бөлігі ағаш өңдеу жұмыстары, болашақта жиһаз жасайтын детальдарды (бөлшектер) сүргілеуге байланысты дайындақ жұмыстары (лактау, жылтыратып өңдеу). Бұл процестер шаңдық нәтижелерге нұсқайды. Ауадағы шаңдық байланыстарға келесі деректер алынады: Фильтерден бастап ауаға дейінгі проба жасауда 35мг, ал анықтаудан кейінгі – 40мг. Анықтау барысы реттелуі 20минут ішінде 15л/мин жылдамдық көрсетті. Шаңдап сапалық құрамның қорытындасы бойынша, ағаш шаңы 1,5% еркін екі бағытты кремнийді құрайды.

Концентрациялық шаңдарды анықтаңыз және оны КДШ-пен салыстырыңыз.

Таразылау әдісімен қандай құралдар пайдаланатындығын анықтаңыз.

Тестік бақылау сұрақтары.

1. Аэрозольдардың ерекше фиброгенді әсерлері деген не?

1. Ауаның белгілі бір көлемде ауаға әсер етуші массасы

2. Белгілі бір демалуға белгіленген бөлігіндегі шаңның масса бөлігі

3. Орта фактор, тұлғалық байланысы мен өндірістегі шаң процесін құрайтындар

4. Дисперсиялық жүйе, таразыланған ауа бөлігі, пневмокониозды келтіруші;

2. Мына классификациялырдың қайсысы тұлғасына қарай шаңдық бөліктерге бөлінеді?

1. Дезинтеграциялы және конденсациялық аэрозольдар

2. Органикалық және органикалық емес шаң

3. Араласқан шаң.

4. Шаң бұлт

5. Шық, тұман

3. Аэрозоль конденсациясы қай өндіріс процесінде қолданылады?

1. Детальдарды тегістеу

2. Борша ұсақтау

3. Дезинтограторлық ұсақтау

4. Металды еріту

5. Скважинамен бұрғылау

4. Аэрозоль дезинтограциясы қай өндіріс операциясында қолданылады

1. Көлемін бұрғылауда

2. Металды ерітуде

3. Металды электрмен дәнекерлеуде

4. Опок бойынша металды қосуда

5. Домнадан шыққан металлдарда

5. Туыстық қатынас бойынша шаң қалай классификацияланады?

1. Металдық, металоидтық

2. Аэрозольдің конденсациясы, дезинтеграция

3. Органикалық емес

4. Өсу және жануарлық туыстық

6. Қай әдіс анықтау қорытындысында шаңдық мг/м² көрсетеді:

1. Ультрамикроскопиялықта

2. Кониометрикалық

3. Седиментациялық

4. Таразылауда

5. Гравитациялықта

7. Фиброгенді қоспалы шаңның принципі белгісіне не жатады:

1. Радиоактивті заттар

2. Биоорта қопасы

3. Шаң бөлігі формасы

4. Екі оксидті кремнийдің пайыздық мазмұны

5. Дисперсиялық шаңның дәрежесі;

8. Жоғарғы жекеконцентрация шаңы (ЖЖШ) деген не:

1. Ауаның жеке бір бөлігін құраушы шаңның масса бөлігі

2. Белгілі бір уақытта тыныс алу органын құрайтын шаңның масса бөлігі

3. Белгілі бір уақыт аралығында анықталған, 75% кем емес жұмыс уақыты

4. Белгілі бір уақытта анықталған 30 минуттық жоғарғы тұлғалы шаң бөлігі

5. Барлық уақыттардағы өлшенген концентрациялық шаң

9. Орта бөліктегі концентрациялық (ОБК) шаң деген не:

Ауаның белгілі бір бөлігінің әсер етуші массасы

1. Жұмыс уақытының 75%-нен кем емес белгілі уақыт аралығындағы анықталған шаң массасы

2. Жұмысшының дем алу зонасында үзіліссіз анықталған қорытындысы

3. Ауаның жеке бөлігін құрайтын шаңдық масса

10. Шаң салмағы деген не?

1. Өндіріс процесінде тұлғалық және пайдалануда анықталған факторлар

2. Ауаның жеке бөлініңәсер етуші массасы

3. 75%-тен кем емес жұмыс уақытында белгілі уақыт аралығында анықталған шаң массасы

4. Белгілі бір уақытта толық 30 минутты жоғары тұлғалы шаң

5. Жұмыс істеу барысында тыныс алу жолына әсер ететін шаңның массалық бөлігі

11. Жұмыс істеу зонасында қандай заңдық (нормативтік) құжат аэрозоль мазмұны болып аталады:

1. Жұмыс істеу зонасында қауіпті заттардың ауадағы керекті концентрациясы

2. «Еңбекті қорғау» заңы

3. «Ұрпақ денсаулығы» Заңы

4. СН-1.01.001-94 «Өндіріс орындарындағы» (обьектілеріндегі) тазалық нормасы құрыслысы

12. Аэрозоль бағыты жылдамдығы мынаған байланысты:

1. Дисперсиялыққа

2. Консистенцияларға

3. Туралыққа

4. Таразы өлшеміне

5. Химиялық құрамға

13. ҚДШ шаңын еркін кремнийді 70%-тен астам құраушылар:

1. 1мг/м²

2. 2мг/м²

3. 3мг/м²

4. 4мг/м²

5. 10мг/м²

14. ҚДШ шаңын еркін екі окисті кремнийді 10%-тен 70%-ке дейін құраушылар:

1. 1мг/м²

2. 2мг/м²

3. 3мг/м²

4. 4мг/м²

5. 10мг/м²

15. ҚДШ шаңын еркін екі оксиді кремнийді 2%-тен 10%-ке дейін құраушылар:

1. 1мг/м²

2. 2мг/м²

3. 3мг/м²

4. 4мг/м²

5. 10мг/м²

16. Пневмокониоздың қай бөлігі агрессивті:

1. Сидерозды

2. Амиолозды

3. Силикозды

4. Асбестозды

5. Алюминозды

17. Шаңдық құрылымдарда қандай шаралар эффективті болып табылады:

1. Ұйымдастырушылық

2. Техникалық

3. Тазалық*техникалық

4. Медико-сауықтандыру

5. Керекті қорғаныс құралдары бөлімі

18. Шахтада қандай щаңдық құрыламмен күрес жүргізу эффективті болып табылады:

1. Респираторда

2. Аэрацияда

3. Көбеюде

4. Аспирацияда

5. Жоғалуда

19. Дисперсиялық шаң деп не аталады:

1. Әртүрлі мөлшердегі шаңның пайыздық мазмұны

2. Әртүрлі мөлшердегі шаңның пайыздық массасы

3. 10 мкм-нен жоғары шаңның пайыздық мөлшері

4. Әр түрлі мөлшердегі шаңдық бөлім жылдамдығы

5. Шаңның химиялық құрамы

20. Сидероз қандай шаңды келтіреді:

1. Екі тотықты кремний

2. Тотықты темір

3. Бұрыштық шаң

4. Өсімдіктік шаң

5. Талькомдық

21. Биссиноз қандай шаңды келтіреді:

1. Екі тотықты кремний

2. Тотықты темір

3. Бұрыштық шаң

4. Өсімдіктік шаң

5. Талькомдық

22. Силикоздың клиникалық варианты, кремний диоксидін кездестіретін шаңның әсері:

1. Өкпенің бір жақты бөлігі

2. Өкпелік тіннің интерстициальді фиброзы

3. Өкпенің бір жақты жекеленген бөлігі

4. Фиброзды альвеолит

5. өкпе тінінің жүгеншелік фиброзы

23. Шаңдық фактордың жұмыс уақытында белгілі бір уақытта мінездемелік әсер ету:

1. 30% астам кезеңінде

2. Барлық кезең бойынша

3. 10%кезең бойынша

4. Тәулік бойынша

5. 75% кезең бойынша

1. 24. Дәнекерлік аэрозольдің құрамына қандай заттар кіреді, организмге зиянды әсер ететіні қайсысы:

2. Темір оксиді

3. Марганец оксиді

4. Фторлық байланыс

5. Азот оксиді

6. Бензипрен

25. Шахтадағы шахтерлердің профессионалды аурулары мынаған байланысты:

1. Жоғары тыныс алу жолдарырының таралуы

2. Пневмония

3. Антракоз

4. Катаракта

5. Барлық жауабы дұрыс

1. Тақырып №10. Жұмыс орындардың ұйымдарының физиологиялық негіздері. Еңбек жағдайының гигиеналық-физиологиялық бағалау:ауырлықты бағалау және жұмыстың қуаттылығы және әртүрлі еңбек жағдайының ағзадағы мүшелер мен жұмыс істейтін жүйенің өгеруімен байланысты.

2. Мақсаты: Жұмысшының ағзасындағы физиологиялық жылжудың зерттей білу туралы білім қалыптастыру, алынған қортындыны бағалау және соңғы алынған мәліметтер негізінде ғылыми еңбек үрдісіне ұйымдар құру, жоғары жұмыс қабылетін қамтамасыз ету, денсаулықты сақтау және өмір ұзақтығын қамтамасыз ету. «Гигиеналық критериді бағалау және еңбек жағдайының классификациялау» әдістерін және пркатикасые үйрену.