17 Суретте техникалық заттарды жасаудың негізіне салынуы мүмкін жз және миналарды табу әдістері көрсетілген.

• Практикада келесі әдістиер жиі қолданылады:

  • элекромагниттік (индукциялық, радиотолқынды, сызықтық емес, магнитометриялық);

  • ядерно-физикалық;

  • жылулық (тепловизионный);

  • механикалық(механикалық бұрғылау);

  • химиялықө анализ (газоаналитикалық).

Аппараттық заттар көрсетілген әдістер бойынша жасалған жоғары дәрежеде гуманитарлық разминирование талаптарына жолдап беретінін айта кеткенін жөн.

Электромагниттік әдіс іздестірудің жасалған және көбірек қолданылатыны болып табылады. Қазіргі кездегі құрамында 0,1г дейін металы бар «металдық емес деп аталатын миналар электромагниттік индукциялық әдісті тиімді қолдану мен реализация мүмкіндігін береді.

Ең жақсы қазіргі кездегі электромагниттік металл іздегіштер грунттың 50...70мм дейінгі тереңдіктегі 0,1...0,15г металл табу мүмкіндігін береді.

Электромагниттік әдісті жақсарту келесі бағыттарда жатыр: оның селекциясын, құрылысын қажет емес факторлардан босату және кеңістікте ізденіп жатқан объект координаталарын есептеу программаларының реализациясы.

Мамитаметрикалық әдіс грунт пен судың біршама тереңдігінде (3...5м дейін) ферромагниттік материалдан жасалған массасы мөлшерлі металл объекттілерді табу мүмкіндігін береді(артснарядтар,ірі миналар,авиабомбалар және т.б.)

Соңғы кезде радиотолқынды әдіс және оның негізіндегі аппараттық заттар (ренй РВМ-2 АҚШ) ЖЗ мен миналардың барлық түрін,сонымен қатар грунттың 150...200мм дейінгі тереңдіктегі диэлектрикалық аноманияларды және қуыстарды табу мүмкіндігін береді.Негізгі кемшілігі бұл әдістің:өтірік миналардың жиі болуы,осыдан жұмыс жылдамдығы азаяды,өнімділігі шектеледі,80...100м механикалық бұрғылауда негізделген техникалық заттармен қайта тексеруді қажет етеді.

Радиотолқынды әдістің тиімділігі өсімдіктер мен жердің бірқалыпсыздық әсерінен төмендейді.Мина қойылған жерлер көпке дейін алаңсыз болғандықтан,оның беті қалың өсімдікпен өсіп кеткен болады.осыдан ол іздестіру жабдығының жұмысын тежейді.

Сызықты емес әдіс СВЧ-сигналының спектрінде шағылған гармониктер регистрациясында негізднлген,ол электронды компонеттері бар(электронды жарғыштар,сесмикалық,ИК және акустикалық таймерлер және т.б.) ЖЗ мен миналарды дистанциондық іздестіруде тиімді.Бірақ механикалық жарғыштары бар миналарды онымен табуға болмайды.

Екі онжылдықтан бұрын іздестірудің техникалық заттарын құру мүмкіндігі көрсетуімен,оның негізі ядерно-физикалық әдіс болады,ал оның негізінде нейтрондардың (мысалы,калийфорний 252 изотоптарынан немесе азгобартті генератор)ВВ атомының ядролары мен әсерімен пайда болатын екінші реттік сәуле шығаруды регистрациясының процессі жаты.Бірақ бұл техникалық заттарды қолдану оператардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету қайшылықтарымен және іздестірудің ұзақтылығымен бірге келеді.Қазіргі кезде бұл әдіс зертханалық зерттеулер кезеңінде жатыр.

Бақылаудың жылулық әдісі көптеген мамандардың айтуы бойынша ең ақпатарты,іздкстірудің жоғары өнімділігін сезімталдығын және дұрыстығын қамтамасыз етеді.Бірақ бұл әдіс қайшылықтар әсерін жоятын ақпараттарды жасаудың алгоритмдері мен ізденістіру әдістемесін диагностикалық технологиясын жасауды қажет етеді.

Жылу көргіштік объектінің бетінен инфрақызыл сәуле шығару қарқындылығының ерекшелігін анықтауға болады.Бұл ерекшеліктер объектідегі бар жылу немесе оның беттің эммиссиялық мүмкіншіліктері қосымша әсер ететін әртүрлі бөліктердегі ерекшелігінен болады.Егер біртекті емес құрылым әдетін қоршаған ортамен термикалық теңгерілуде болатын және әртүрлі температуралық мінездемелер бар жылулық стимуляцияға түссе,температура айырмашылығы құрылымда оның көрінетін беттеріндегідей болады.

Жылулық әдіс ең тиімді әдіс ретінде бірнеше ғылыми орталықтарда зерттеледі.

Механикалық бұрғылау әдісі ППМ қолданылғаннан бері және қазіргі кезде де көптегнен жағдайларда тексеруге дейінгі әдіс болып табылады. Соңғы кезде қоршауыш-бұрғыларды (L>>1…1.5м, d*8...12мм)өткізгіш емес материалдардан жасай бастады, осыдан сапердің қауіпсіздігі артты. Әдіс төмен жұмыс қарқынымен және алынған нәтижелердің субъективтілігімен ерекшеленеді.

Маңызды практикалық контактісіз іздестіру әдістердің шынайы «тереңдігі» 8 кестеде келтірілген.

Антитеррористік жұмыстарда және криминалистикада жарылғыш заттарды табудың газоаналитикалық әдістері қолданылатыныбелгілі. Бірақ гуманитарлық разминирование кезінде «электронды тұмсықтарды» кең қолдануға келесі факторлар кедергі жасайды:

-«ая жарықтандыру» бұрпынғы ұрыс алаңын ВВ жұптарымен (жалған белгілер жиі болады);

-теріс температулар мен қатты желдер кезінде ВВ жұптарының төмен тиімділігі.

Бірақ жеке жағдайларда, яғни жақсы ауа-райы кезінде газоанализаторлар қолданылуы мүмкін, мысалы әр түрлі ғимсараттар мен құрылыстар.

Қарастырылған физикалық әдістерде сәйкесті ерекшеліктері, сонымен қатар кемшіліктері де бар.

Бірақ әдістердің тиімді араласы нәтижелердің дұрыстығын жоғарлатады және жұмысты тездетеді.

9 дәріс. Дәріс 9. Қол жүгі пен жүкті бақылағанда қолданылатын Ренгенаппараттар. Рентгенаппараттар туралы жалпы ақпарат. Рентгенаппараттардың тағайындалуы. Рентген құрылымдардың жұмыс істеу принциптері мен классификациясы. Рентгенаппараттарды пайдалану шарттарына талаптар. Операторлдарды оқыту әдістері. Операторлардың рентгенаппараттармен жұмыс істегендегі міндеттері.

Рентген аппараттары. Рентген аппарат - рентген сәулелерін шығаруды пайдалану мен алу үшін қолданылатын техникалық заттар жиынтығы. Жалпы жағдайда рентген аппараты үш негізгі бөліктен тұрады

• рентген сәуле шығарғыштан, ол рентген түтіктентұрады, ал ол сақтандырғыш қаптапмада орналасқөан жоғарывольтті электровакуумды құрылғысынан тұрады;

• рентген қоректендіру құрылғысы, ол жоғарывольтті генератор мен пульттен тұрады;

• рентген сәуле шығарудың қолдану үшін құрылғы, ол сәле шығарғышты жұмыс істеу қалпына келтіреді.

Жоғарывольтті генератор женлікернеуін рентгентүтіктің қоректендіру керненуіне айналдырады. Жоғарывольтті генераторда болады: ауыспалы тоқты бірқалыпты ға айналдыратын түрлендіргіш (кенотрондар, диодтар), сүзу кернеуді екі есенділіретін конденсатор, рентген түтігінің қызу трансформаторы кенотрондардың қызу трансформаторы, айырғыштар мен сақтандырғыш құрылғылар.

Бақылап-өлшейтін бөлік құүрылғылардың тобы болып табылады, олар уақытты, тоқты, кернеуді және жиілікті өлшейді және реттейді (өлшегіш құралдар, бөлгіштер, селекторлар, сақтандырғыш құралдар және т.б)

Рентген сәуле шщығарғышы (сурет 4) ретген түтіктен және оқшаулағыш ортамен трансформатор майымен, ауамен немесе газбен қысым астындағы, толтырылған сақтандырғыш қапптамадан тұрады. Түтіктің смыртқабықшасы шыны үйлестірімен баллон болып табылады немесе ол металлокерамикалық тенхнология бойынша жасалған.

Рентген түтіктерінде 60 кВ дейінгі кернеумен электр шоғының тек 0,1% энергиясы рентген сәуле шығару энергиясына айналады. 100кВ кернеуде түтік ПӘК-і 0,1% дейін артады, 2МэВ болғанда оп 10% болады; 15Мэв болғанда 50% -тен артық..

Түтіктің сәулелік бергіштігі негізінен үдемелі кернеуге және сәуле шығаруды алдын-ала сүзуге тәуелді. 10 суреттегі графикті қолданып формула бойынша экспозициялық қуаттық Р дәл мөлшерін және анодтан Ғ арақашықтығында орналасқан рентген түтікпен шығарылатын сәуле шығарудың х дәлмөлшеріңн есептеуге болады:

Мұндағы: Рm-анодтан 1м арақашықтықтағы Um кернеу кезіндегі түтіктің сәулелік бергіштігі; і-түтік тогы,МА; t-түтіктің жұмыс уақыты,сағ; Ғ-түтіктің анодынан детекторға дейінгі фокус арақашықтығы,см.

Тұрақты кернеу кезінде түтік тогының артуы мен сәуле шығару қарқындылығы да артады (сурет6,а). Берілгішен анодтық тоқ кезінде үдемелі кернеудің артуы сәулешығару максимумының қысқа толқындар жағына ауысуымен сәуле шығару спектрі өзгереді (сурет 6, б). Рентген түтіктің электрлік қасиеттері үдемелі кернеумен анодтық тоқпен j ғын қызу тоғымен сипатталады (сурет 7).

Рентген түтіктің оптикалық қасиеттері түтіктің пішінімен және оптикалық фокус мөлшерімен анықталады. әдетте, дөңгелек немесе тікбұрышты (сызықтық) фокусы бар түтіктер қолданылады. Сызықтық фокусы бар рентген түтіктерінде электрондары нысанамен әсерлесетін аумақ мөлшерлері елестетілетін фокус доғаның мөлшерлерімен сәйкес келмейді. Бұл аумақ тік бұрыш болса, ал елестетілетін фокус дағы шаршы болады

Радиациялық ақаукөргіште бір және екі полярлы кәдімгі екіэлектродты құрылымды рентген түтігі қолданылады (сурет 4, а, б) арнайыландырылған құрылымды шығарылған жыныс анодымен (сурет 9) және айналатын анодымен (сурет 10) импульсті (сурет 11) және жоғарывольтті (сурет 12).

Импульсті рентген түтіктері тез өтетін процестерді зерттеу үшін арналған. Импульстер ұзақтылығы 20. бұл түтіктерде қысқа уақыт ішінде 10³...10⁵ А тоқ пайда болады. Қазіргі кездегі қосылық салқын катоды бар екі және үшэлектродты импульсті түтік қатты электр өрісінің әсерінен катодтың ұшты шеттерінен алынатын электрондардың автоэмиссиясынан дамитын вакуумды тесік принципі бойынша жұмыс істейді. Мұндай түтікте анод вольфрам, катод сақина немесе диск ретінде орындалады. Түтіктер 10'5...10''6 мм рт.ст. кесу кезінде жұмыс істейді.

Жоғарывольтті рентген түтігі екіэлектронды болуы мүмкін емес, себебі жоғары үдемелі өріс кезінде 400 кВ артық автоэлектронды эмиссия, электрлік тесіктер, электрондардың шағылуы мен шашырауы байқалады. Сондықтан жоғарывольтті рентген түтіктерді катодтан, аралық электродтардан және жыныс анодтан тұратын секционды етіп жасайды. Жыныс аноды шағылған электрондарды түгелдейдерлік қабылдайды.

Түтіктер 5 с аралық емес уақыт аралығында жарықтандыруға тиімді.

Жоғарывольтті рентген кабелі (сурет 14). 50...100 кВ кернеу болады кабель диаметрі 20...30 мм болады. Ортасында екі немесе үш шоғырланған талшық орналасқан, олар арқылы анодты тоқ және рентген түтік каналының тоғы бар беріледі. Жоғарывольтті дрентген кабелі 150...200 кВ лүпілдеген кернеуіне есептемен әдетте кабельді байламдар ұзындығы 5...15 м.

Материалдардың және бұйымдардың ақау көргіштігі үшін 10...400 кВ кернеулі рентген сипаттары кең қолданылады. Жеңіл материалдар, пластмассаларды бақылау жұмсақ сәуле шығарумен, ал қалыңқабырғалы бұйымдар мен материалдарды бақылау қатты 300...400 кВ сәуле шығарумен қамтамасыз етіледі.

Жалпы түрде рентген апараттары басқару пультінен, жоғарывольтті генератор және сақтандырғыш қаптамада орналасқан рентген түтінгінен тұрады. 19 суретте кәдімгі рентген аппарат сұлбасы көрсетілген.

Жыныс анодтық шеткі бөліктерінің құрылымына байланысты сәуле шығарудың әр түрлі шоқтары қолданылуы мүмкін (сурет 13).

Егер анодтың сәуле шығару бөлігі массивті мыстан жасалған зат және оған мыс айна қосылған болса, онда сәуле шығару ионы панорамалы немесе бағытталған болуы мүмкін. егер бұл бөлік жұқа мыс қабырға болса, онда сәуле шыкғару шетжақты болады.

Айналатын аноды бар рентген түтіктері оптикалық фокустың кішкене мөлшерлері кезінде (0,3х0,3 мм дейін) үлкен қуатты (100 кВт дейін 0,1 с ішінде) қысқа уақытты жүктемеге арналған. Бұл дискілі анодтың салқындауымен, яғни автономды қозғалтқышпен айналғанда (n = 3000…7000 ай./ мин) жүзеге асырылады.

Коректендіру кернеуі (127, 220 немесе 380 В) сақтандырғыш Пр 1, Пр2 және желіайырғыш ВС арқылы автотрансформаторға АТ түседі. Желідегі кернеу тербелетіндіктен, оны түзету үшін автотрансформатор тізіміне КГ1 кернеуін қатаң реттейтін корректор қосылған. Кернеуді бірқалыпты реттеу реостат R1 көмегімен жүзеге асырылады және вольтметрмен V өлшенеді. КГ2 корректорымен рентген түтігіндегі кернеу реттеледі. К1 және К2 контактілері арқылы автотрансформаторлардан шешілетін кернеу мен релер ВВТР жоғ,арывольтті трансформатордың алғашқы орташа сына түседі. Екінші орама А милиамперметрмен тізбектей қосылған екі секциядан тұрады. жоғарывольтті ораманың сыртқы шеттері рентген түтігінің аноды және катодымен қосылған.

Екінші орамада ауыспалы жоғары кернеу пайда болады. Тоқ түтік арқылы оң жоғарыпериодтар ішінде өтеді. Сәуле шығарудың генерациясы жиілігі желідегі кернеу жиілігіне тең импульстермен жүреді.

Рентген түтігінің қызу жібі ТрН қызудағы трансформатордың екінші орамына қосылған. Қызу трансформатордың бірінші орамы бір шетінен сәйкесті желіге қосылған, ал екіншісімен Пр3 сақтандырғыш арқылы бес күйі бар ПР режим ауыстырымына қосылған.

3 күйінде қызу тізбегі айырылған 5 күйде R2 реостаты қосылады, ол қызу тоғын біртекті ауыстыру сәйкесті түтік арқылы мүмкіндігін береді. 1 күйде қызу тізбегіне R3 реостаты қосылады, одан екі орнатылған мәннің кернеуі шешімді осыдан ПТ тоқ ауытырғышы оның біреуін қызу трансформаторының бірінші орамына қосады. 2 және 4 күйде қызу тізбегі тұйықталған.

Осыдан рентген түтігінің қызу жібі жоғары кернеу қосылғаенша қызады. Жоғ,ары кернеу қосылу үшін режим ауыстырғышты 5 күйге келтіреді. Жоғары кернеуді режим ауыстырғышпен қосуға болады. Ол үшін оны 1 күйге келтіреді. Осы кезде электромагниттік реле катушкасы автотрансформаторға РВ уақыт релесінің контактілері арқылы қосылады. Орнатылған экспозияция уақыты өткен соң реле тізбегі айырылады және кернеу де айырылады.

Аппаратты желіге қосқан кезде автотрансформаторға қосылған Л1 жасыл сигнал шамы жанады. Жоғары кернеу қосылғанда К3 контактісі арқылы қосылатын Л2 қызыл шам жанады.

Рентген аппраттары түтіктердің әр қосылуының электрлік сұлбалары арқылы жасалады (сурет 16, а ж) осыған байланысты ажыратылады:

1. түзетілері жоқ аппараттар (сурет 16, а);

2. түтікпен тізбектей жалғанған бір немесе екі кенотроны бар жарты толқынды кенотроны аппараттар (сурет 16, б және в);

3. кернеуді екі еселейтін сұлба бойынша жұмыс істейтін және екі кенотроны мен екі конденсаторы бар аппараттар (сурет 16, д, е);

4. кернеуді екі еселейтін сұлба бойынша жұмыс істейтін және бір кенотроны бар аппараттар, мұнда кернеуді жоғарылату үшін екі конденсаторды пайдаланады (сурет 16, г);

5. рентген аппаратының импульсімен анодты кернеу импульстерін реттейтін сұлба (сурет 16, ж).

10 дәріс. Тақырып 10. Рентген аппараттары пайдалану анықтамалары. Жұмыс тәртібі: Кәдімгі заттардың рентген көріністері. Габаритті заттардың джүктің және почталық жіберулердің алдын ала тексерілуі. Бокстағы заттардың орналасуы. Экрандағы көріністерді зерделеу. Рентген техникасын пайдаланатын мамандардың қауіпсіздік техникасын сақтауы. Апатты кездерде операторлардың әрекеті. Отчет құжаттарының жүргізілуінің тәртібі.

6. Рентген аппаратында 0,4...2,0 ОМВ диапазонындағы анодтық кернеуі бар анодта реттейтін тежегіш сәуле шығару анодтық айналымның өзін «жарықтандыру» кезінде сәуле шығарудың табылған және өтетін шағын ажыратады. Шабылған шоққа қарағанда, өтетін шоқтың энергиясы жоғары болады (рентген түтігінің анодының материалдындағы тежегіш сәуле шығару құраушының жұмсақ сүзілуінен болады. Рентген аппараттарын конструкциялық қолданылуына байланысты кабельді және моноблокты деп бөледі. Кабельді аппараттар бірполюсті (жоғары кернеуі 225 кВ артық емес) екіполюсті (жоғары кернеуі 500 кВ артық емес) түтіктерді қолданады және жылжымалы немесе стационарлы болады. Моноблокты рентген аппараттарында келесі негізгі бөліктері болады: рентген түтігі бар тасымал (транспортабельный) блоктрансформатор (моноблок); чемодан түріндегі тасымал басқару пульті; қосқыш төмен вольтті кабельдер комплекті блок – трансформаторын суытатын водопровод шлангтары.

7. Соңғы тасымал (портативную) рентген аппараттарын жалғыз серияда және қалыңдықтарын үлкен диапазондағы материалдарды жарықтандыру мүмкіндігі бар етіп жасайды. Осы сериядағы аппараттарды жасау базалы ретінде рентген түтігінің анодтық кернеуін алады.

8. Шетелдің жүргізуші фирмаларының көбісінің рентген түтігінің ең үлкен кернеуінің базалық реті КВ: 10...80, 50...140, 50...200,

9. 80...300, 35...160, 60...250, 100...400.

10. Импульсті ретнген аппаратурасы. Өндірісті жарықтандыру үшін тасымал аппараттар түріне импульспен рентген аппараттарын анодты кернеуі 0,5 МВ дейін жатқызуға болады. Бұл аппараттың жұмыс істеу принципі анодты жоғары кернеудің (220...280 кВ) импульсінің әсерінен екі электродты рентген түтігінде вакуумның электр кезінде тежегіш рентген сәуле шығарудың қысқа уақытты (0,1...0,2 мс) ұшқын оттың пайда болуында негізделген.

11. Мұндай аппараттура зертхана шарттарында жұмыс істеуге арналған. Олар уақытша (тасымал) және стационар рентген дефектоскопиялық құралдарды жабдықтау мүмкіндігі бар.

12. Гамма-сәуле шығару көздері. Жасанды және табиғи радионуклидті изотоптар ыдырағанда у - сәуле шығару болады. У-кванттарымен бірге а – бөліктері (гелий ZHl''⁴ ядросымен Р – бөліктері (1р⁰- электрондары) пайда болуы мүмкін. у – кванттары а және р бөліктеріне қарағанда ену мүмкіндігі үлкендеу, сондықтан оларды бұйым сапалы тексергенде көбірек қолданады.

13. Жасанды радионуклонидтер алынады:

14. - ядерлы реакторлардың (мысалы, ⁶⁰Со, ¹⁹²1г) нейтрон ағынында активті емес дайындамалардың сәулеленуінен;

15. - ядерлы реактордың (мысалы, ¹³⁷Cs, ⁹⁰Sr) қалдық заттардың бөлінуінен.

16. - активті емес дайындамалардың циклотрондардағы (мысалы, ⁵⁵Fe, ³⁴Mn) нысаналардың сәулеленуінен.

17. Табиғи радионуклидтер (²²Ra ²³²Th) радиациялық тексеру үшін қолданылмайды.

18. Радионуклидтер сәуле шығару көзінің активті бөлігі болып табылады. Оларды қамтылған ампулаларға енгізеді. Ампулаларға пісірімен, ішке айналдырылған және бұрандалы болуы мүмкін (сурет 19 және 20). Қымталу әсісі, материал және ампулалар саны экспозициялық қуаттың сәуле шығару дәл мөлшеріне нуклидтердің физикалық қасиеттері мен күйлеріне байланысты. Радионуклидтердің мінездемесі 1 кестеде көрсетілген.

11 дәріс. Тақырып 11. Есірткi детекторы. Есiрткiнi анықтау жүйесі. Бағалы металдар үлгiлерiн анықтау реактивтерi. Кеден бақылауы мен байқауында қолданылатын химиялық реактивтер. Есiрткi заттарын iздеудiң техникалық тәсілдері.

Есірткі заттарын іздеу мен анықтау оперативті есептерді анқытау мен контрабанда бұйымдарын анықтауды құраушысы ретiнде, қазіргi уақытта ерекше өзекке енді. Түрлі мемлекеттерде есірткі заттарын (ЕЗ) қолдану көлемін су мен сәйкесінше олардың мемлекет шекараларынан өткізлуі, біздің еліміздің халықаралық кеден ынтымақтастығы кеңесіне ену мен осыған орай біздің кеден қызметкерлерінен мемлекет шекараларынан өткiзiлетiн есiрткi заттарын анықтауда нақтырақ бағытталған ұйымдастырылған жұмыстарды талап етедi.

Әлемдiк кеден тәжiрбиесiнде жоғары дәрежелi куәлікті ЕЗ анықтау, түрлі бақыланатын объектілер түрдері мен оперативті жағдайларда әзірше техникалық тәсілдер жоқ. Бірақта бір қатар елдерде жеке әрекеттер жүргiзiлуде.

ЕЗ анықтауда физикалық құралдар базасында және физико-химиялық әдістер (рентгеноскопия, ядорлы-квадрупольды резонанс әдісі, хромато масспектрометрия, ионды спектроскопия жылжымасы) техникалық бақылау тәсілдер қолданылады және арнайы үйретілген иттерді қолдану тәсілдеріне жүгінеді.

Рентгентоскопия – қарастырылатын объектіден өтуден кейінгі рентген сәулесінің интенсивті өзгеруін тіркеуге негізделіп, медицина мен өнеркәсіпте кең қолданылады.

Физикалық әдістер – рентгентоскопия мен ЯКР – ЕЗ массаларын анықтауға негізделген және ең жақсы үлгілерінде ЕЗ анықтаудың килограмм бөлшегі деңгейіндегі шегіне ие бола алады. ЕЗ ЯКР әдісімен анықтау ерекшелігі өте жоғары, ЕЗ қатысты кең таралған модельдерде рентгентоскопия икемсіз, тек орамасынан рентген сәулесінің жұтылу көрсеткіштерімен ерекшеленетін контрабанданы жасырылған орнынан табуға мүмкіндік береді. Ерекшелігі деп мұнда жалған әдістің жиілікке кері пропорционалды параметрін түсінеміз.

Жоғары ерекшелікті әдістер экплуатация процесінде өте аз көлемде жалған ісіне ие.

Физикалық әдістерің кемшіліктеріне металды орамамен экрандау сигналын металды контейнерлерде ЕЗ анықталмау нәтижесін жатқуға болады. Өткізбейтiн ыдыс үшiн физикалық әдiстер оптимальды және конвейерлi сызықтарда активтi қолданылады.

Үшінші бағыт есірткі құрамына негiзделген ЕЗ iздеу техникалық әдісін құру – есірткінің аэрозольды дисперция, яғни ауа ортасында заттарда микробөлшектердің болуы (біздің жағдайымызда – ЕЗ орамасы) сәйкесінше, өз түріне физико-химиялық параметрлерге сәйкес барлық сипаттамаларына ие. Ауа сынағының күдікті ормасынан өте аз көлемде заттардың бөлінуі мен олардың сипаттамаларын ЭВМ берілгендер банкінде белгілі ЕЗ параметрлері мен бақыланатын орама немесе көлемде ЕЗ болуына нақты жауап береді.

ЕЗ анықтаудың физико-химиялық тәсiлдерi (хромографиялы мен иондрейфтi құралдар, сенсорлы берiс) ұшатын сынақтар компоненттер бойынша ЕЗ болуын анықтайды. Хроматографиялы мен иондрейфті тәсiлдерде ЕЗ анықтауда жоғары сезiмталдыққа қол жеткiзуде сынақты концентрлеу қажет, сондықтан ауаның өте үлкен көлемi сорбциялы преконцентратор арқылы өтед. Преконцентратор термодесорберге орналастырылып, сынақ құралдың аналитикалық трактына енедi. Хроматографиялық тәсiлдер сақтау индексi бойынша ЕЗ иденфикациясын жүргiзуге мүмкiндiк бередi, масспектральды детектор жағдайында ЕЗ фрагментациясының өнiмдерiнiң ионды массалары арқылы анықталынады.

Ерекшелеп айтсақ, сорбционды преконцентраторды қолдану процесінде тек бүтiн құраманың назарына қоймай, талданатын ауа құрамындағы барлық қалған органикалық қоспалардың назары аударылады. Бұл жағдай хроматографиялық бөлiнудi маңызды нашарлатып, немесе ауадағы бу ерiтiндiлерiнiң немесе жанармай – майлау материалдары әдетте ЕЗ бұлардының болуын жоғарлатады. Осыған орай преконцентраторды қолданатын ЕЗ анықтау ерекшелiгiне қол жеткізу мен иденфикациялауды тәжірибелі түрде міндетті бағалау қажет.

ЕЗ мен ВВ анықтауда арнайы үйретілген ииттерді қолдану қымбат құралды әдiстермен қатар дүние жүзiнде активтi тәжiрбиеленедi. ЕЗ анықтаудың физикалық тәсiлдерiне қарағанда қатты кристалды ЕЗ жұмыс істейтін ізде құрамдар диапазонынан килограмдар бөлiгiне дейiн анықтауда иттер ЕЗ ұшатын құрамдары бойынша есірткіні табады. Жоғры тиімділікті есірткінің ұшатын құрамдары жартылай өткiзгiш орама мембранарлы арқылы өтіп, қарапайым қолданылатын полиэтилендi пленка секiлді, шаңды бөлшектермен салыстырғанда көптеген жағдайларда иттер ЕЗ анықтауда жоғары сезімталдықты көрсетедi. Иiстi заттарға түрлi биообъектiлердiң сезiмталдығы өте маңызды ажыратылады. Осылайша, адам егер ауа құрамындағы бір куб саниметрде 5×1013 молекуласының болуы шағу қышқылында байқаса, ит үшiн ауа құрамында 5×105 молекуласының болуы жеткiлiктi.

Атап айтатын болсақ, ең дамыған физико-химиялық құрал әдістерінің сезiмталдығы 109 деңгейде орналасқан, сондықтан болашақта қинологиялык қызмет көлік жолы мен жолаушы жүгiн тексеруде ЕЗ анықтаудың негiзi болады.

Анықтаудың кинологиялық әдiстерi анықталушылықтың максималды сезімталдығынымен, мобильділігімен, далалық жағдайларда қолдану мүмкіншілігімен, кеден құрылысында таралуымен, қызметті қамтамасыздандырудың қатысты төмен шығындарымен сипатталады.

ЕЗ анықтау үшiн биообъектiлердi қолдану кемшіліктерiне қосымша, бақылау белгісімен объект ауданында иттің жұмыс iстеу қабiлеттiлiгiнiң тиiмдiлiгiн бағалау қажеттiлiгi мен кедергi келтiретiн назар аударатын факторлар әсерiн жатқызуға болады. ЕЗ кинологиялық имитаторларының пайда болуымен (героин, кокаин, амфетаминдер) өзімен ұнтақты ақ материалдарды көрсететін одорологиялық қатынаста инертті ұшатын органикалық маркерлері матрицадан тұрып, құрамы бойынша шынайы есірткі белгілеріне сай арнайы иттердi дайындау мен жаттығу жағдайы радикалды өзгерiп криминалды боялған болмай қалды. Шынайы ЕЗ анықтауда қолдану жағдайында.

Абсолюттi емес ЕЗ анықтау әдiстерiне орай барлық жағдайлар оң немесе күдiктi ЕЗ инденфикациялық процедурасында мұқтаж. Иденфикациялау процедурасы станционарлы жағдайларда зерттеушi-криминалистикалық зертханаларда ТСХ, ГЖХ, ВЭЖХ құрал әдiстерiмен хромаомалар мен ИК-спектрометрлермен және сулы химиялық негізде экспресс әдісті далалық жағдайларда орындалуы мүмкін. Күнделiктi жұмыста оперативтi кеден жұмыскерлерінің анықталышылық элементтерінің бiрi кеден бақылауының техникалық әдiстерiн (ТСТК) қолдану болып табылады, онсыз қазiргi таңда уақыттылықты орындалуды, кеден бақылауын сапасы мен мәдениетiн қамтамасыз ету мүмкiн емес. ТСП оперативтi-техникалық мүмкіндіктеріне, дамыған әдістер мен оларды қолдану тәсілдерін жақсы бiлу, олардың практикалық жұмыс білімдерін иемдену-мұның бәрi негiзделген салық есебiнен бастап, контрабанда құралдарын анықтаудан бастап маңызды дәрежеде кеден бақылауын жоғары кәсiптi деңгейде қамтамасыз етеді.

12 дәріс. Тақырып 12. Аспалы айна. Айна жиынтықтарының сыртқы түрi. Айна арқылы бақылау жүргiзу. Электр анықтағыш орнатылуы мен қолданылуы. Галогенді фонарь, оның орнатылуы мен тағайындалуы. Ультрафиолетті фонарь «Поломор». Флуоресцентті фломастердің қолданылуы. «Даймонроб» алмаз детекторларын тағайындау. Зерттелетін минералға құралды орнату қатары.

Кеден бақылауының қолжеткiзiлмейтiн орын объектiлерiнiң техникалық әдістерi. Қолжетпейтiн орындар объектiлерiнiң кеден бақылауын зерттеу үшiн келесiдей кеден бақылауын техникалық әдістерiн қолдану қажет: тексергіш айналар жиынтығы, тексерілетін оптикалық құралдар жиынтығы-эдноскоптар, арнайы жарықтандырғыш құралдар-тексерілетін фонарь.

Көлік әдiстерiнiң бақылау аудандарында кеден қызметін тексеру жұмысының ең көп таралуы – автомашиналар, темiржол вагондары, өзен мен көл көліктерi, ұшақтар мен тікұшақтар – тексеру айналарының жиынтығын иемденді. Жиынтықтар ұзарту шлангыларынан тұрып ауыстырылатын тексеру арқылы айналарға бекітіледі. Тексерілетін айналар түрлі жиынтықтарға еніп, әдетте домалақ пішінді иемденіп 20-80мм диаметрінде өлшемдер мен 80×500мм немесе 100×60мм шегiндегi тiкбұрышты пішіндi өлшемді иемденеді. Сыртқы кірістерді анықтау жағдайларында оларды ұзартылған штангалардан шығару үшін айналардың орнына арнайы магниттер орнатылады.

Автомашиналар ішiн қарау үшін, әсiресе туристтiк автобустарда жылжымалы тексерiлетiн ортақ өлшемдi аспалы айна ауданында аздаған прожекторлы лампалар мен тұтқа ұзындығы басқару нүктелі лампа қолданылады.

Телевизиялы жарықтандырғыш камераның көмегімен тексеру, телескопиялық штангада бекiтiледi. Құрамы:

-штанга;

-ИК жарықтандырғышты камера;

-кiшiгабариттi телемонитор.

Тексерiстiң жасырындылығы ИК-түсін ққолдануына орай 2 торапқа аударылады.

1995 жылы берi кеденге тексерiс айналарының жиынтығы «Поиск-2» түседі. Тексеріс айналарын қарастырылатын объектілер салыстырмалы үлкен ойысты кемденген жағдайда, оптикалық техникалық әдiстер – эдноскоптар қолданылады. Әдетте, тексерiлетiн «кедендi» эдноскоптар жиындарға жіктеледi, оларда қатты трубалы енгiзiлген оптикалық линзалы бороскоптар түрлі өлшемдi 5тен 8мм диаметрлі және түрлi 0,3тен 0,7м ұзындықты жартылай қатты флексоскоп эндоскобы обьектiлерiн тексеруде қолданылып, күрделі конфигурациялы ойыстар арқылы және түрлі диеметрлі 8-12мм мен ұзындығы 0,8-1,5м дөңгелек айналысты кеңістікті ұшты жылжымалы аудан құралымен басқарылатын мүмкіндігі болады.

Стандартты техникалық жұмсақ типті эндоскоп визуалды қиын қолжеткізілетін орындар тексерісіне , аудандар, ішкі корпустар бетіне, соның ішінде жарықтан оқшауланған және аздаған ішкі кірісті ойыстарға арналған жиынтық құрамына эндоскоп, акуммуляторлы аспалы блок, зарядты құрылғы даму бойынша түрлі диаметр мен жұмыс бөлігінің ұзындығы болады.

Негізгі параметрлер:

• Жұмыс бөлігінің орындалу түрі-иілгіш;

• Жұмыс бөлігінің диаметрі-4, 6, 8, 10мм

• Жұмыс бөлігінің ұзындығы-500, 1100, 1200, 1500мм

• Дистальді ұштың ауытқу бұрышы ±180°

• Обьектив ауданының бұрышы-60°

• Жарықталу қуаты -20Вт

• Жарықталғышты салмақты- 4,2кг артық емес.

Тексеріс пен қол жеткізілуі қиын жүк орындары, жүктер, конструкциялы түйіндер мен бостықтар диагностикалары, сондай-ақ аз кірісті ойыстар бар түрлі сыйымдықтар, соның ішінде жарықтандырылмаған сыйымдықтар. Эдноскоптар жиынтықтары конструкциялы бостықтарды тексерумен қатар канистрлар көлемін визуальды, агрессивті түрлі майлармен толтырылған сұйықтар қауіпсіз іске асыруға мүмкіндік береді. Осыған қажетті бақыланатын аудан жарықтылығы этноскоптың шықпалы ойысынан қолданылатын жарықты кабель есебінен ауыспалы тоқ жүйесінен немесе жеке автономды аккумулятор жүйесіне кіретін қуатты жарық көзімен қоректенетін жарық құйыны арқылы іске асырылады.

Жасырын кірістерді " жұмсақ" орамалардан (қаптар, картонды қораптар және т.б.) орындықтардан, автомашиналардан купе мен каюталардан оралған жүктердің жеке түрлерін іздеуде кеден тәжірибелерінде арнайы тексерістер - арнайы шындау болаттар түрлі 20-70см ұзындықтағы мен 2-4 мм диаметрлі арнайы ойысты пішінді құрам түрін іріктеуде қолданылады.

Тексерілетін сүңгіш жиынтығы КЩ -3 бөтен қатты құралдар мен шашыраңқы орамалар мен жұмсақ ортадан іздеуге арналған. Бақыланатын орта сынағының қақпасы мүмкіндігіне ие. Жарылатын және есірткі заттарын анықтау үшін жиынтықта қолданыла алады. Ауыспалы сүңгіштер пластмассалы тұтқаға оралады. Жиынтық пеналға ауыстырылып сақталады. Жиынтыққа 3 ауыспалы сүңгіш кіреді: ұзындықтары 250мм, 500мм; 850мм; диаметрі 3, 4, 5мм.

Тексерілетін обьектілерді жарықтандыру үшін аспап ретінде құралдар қарапайым шаруашылықты тағайындалуда қалта электрофонарлары қолданылып, арнайы жақсы фокусталған жарық түйініне ие және маңызды қашықтықта 100-150мм нашар жарықталған обьектілерді, орындар, құралдар мен жазуларды визуалды қарастыруға мүмкіндік береді.

Олардың ерекшелігі ылғалға және механикалық ауырлыққа ету тұрақтылылығы. Жарық күші 20000 нан 60000кД (модификациясына байланысты).

Фаралампасын баяу жағу аккумуляторлар батареялардан Д тип өлшемді қоректендіру аккумулятор өлшемдерін индикациялау аккумулятор зарядында қоректендіруді өшіру мен фонардан алмастан аккумуляторды зарядтау. Орнату жиынтығына фонарь, аккумуляторлар батареялары, зарядты құрылғы, чехол -темьяк кіреді.

Радиографиялы тәсілдері бақыланатын обьектінің радиографиялы суретке немесе бейненің есте сақтайтын құрылғыға келесі түсті бецйнеге өңделуге жатқызуға негізделген. Іс жүзінде бұл әдіс оның қарапайымдылығы мен алынған нәтижелердің құжатталған дәлеліне орай кен таралған.

Қолданылатын детекторларға байланысты пленкалы радиография мен ксерорадиография деп ажыратылады. Алғашқы жағдайда жасырын бейне детекторы мен статистикалық көрінетін бейне тіркеушісі болып, фото сезімтал пленка қызмет етеді, екіншеі жағдайда - жартылай өткізгішті пластина, тіркеуші ретінде қарапайым қағазды қолданады.

Қолданылатын сәулеленуге байланысты бірнеше кәсіптік радиографияларды ажыратады: Рентгеногрфия, галема-графия, жылдамдатылған мен нейтронды радиография. Аталған әдістердің әрқайсысы өзінің қолдану ортасын иемденеді. Бұл әдістермен қалыңдығы 1-700мм болатты өнімдерін көрсетуге болады.

Радиациялы интроскопия-радиациялы НК әдісі, бақыланатын обьектінің түсті бейнеге өнделу радиациялы - оптикалық түрөндеуіштің шығатын бейнесінде негізделіп алынған анализ бейнесі бақылау процесінде жүргізіледі.

Бұл әдістің сезімталдығы радиографиядан аса төмен бірақ артықшылығы алынған нәтижелердің дәлдігі дефектілерді стереоскопиялы көру мен дайындамаларды түрлі бұрыштарда бақылау, "экс-прессность" пен бақылаудың үздіксіздігі.

Радиометрлі дефектоскопия-электрлі сигналдар түрінде көрінетін ионды жарықталу көрсеткішінің ішкі бақыланатын өнім жағдайымен ақпаратты алу әдісі (түрлі биіктік,ұзақтылық пен саны).

Бұл әдіс бақылау процесін автоматизациялау мен автоматикалы қайтымды байланыс бақылауын іске асыруы мен бұйымды дайындауда технологиялық процесс мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Әдістің артықшылығы үздіксіз жоғары шығарылымды сапалы бұйым бақылауын жүргізу, жоғары тез жұмыс істейтін аппаратты қолдану мен келісілген мүмкіндік болып табылады. Сезімталдығы бойынша бұл әдіс радиографиядан қалыспайды.

13 дәріс. Тақырып 13. Радиациялы қауіпсіздік нормалары. Негізгі түсініктер, анықтамалар мен терменология. Нормаларды қолдану ауданы. Негізгі санитарлы ережелер. Оқытылатын түр мен нормалар категориялар. Дозалар оқу шектері. Констрольді деңгейлер. Ионды жарықталу көзін қолдану жұмыстарын ұйымдастыру. Радиоактивті бақылау. Радиациялы бақылауда келе дегенде 3 негізгі элемент қолданылады:

• Ионды жарықталу көзі;

• Бақыланатын обьект;

• Дефектоскопиялы ақпаратты тіркейтін детектор.

Дайындамадан өткенде иондалатын сәуле әлсізденеді- жұтылып, таралады. Әлсіздену дәрежесі қалыңдығы мен бақыланатын обьект қалыңдығынан, және жарықталу энергиясын интенсивтілігінен тәуелді. Затта А5 өлшемді ішкі дефектілерден болуынан интенсивтілікпен күйінің жарықталу энергиясы өзгереді.

Радиациялы бақылау әдістерімен дефектоскопиялы ақпаратты дефектірлеу тәсілдерімен ажыратылып, сәйкесіншке радиографиялы, радиоскопиялы мен радиометрліге бөлінеді.

Өнімдерді түрлі иондалу сәулелерін қолдануды көрсетеді. (сурет 3)

Радиографиялы тәсілдері бақыланатын обьектінің радиографиялы суретке немесе бейненің есте сақтайтын құрылғыға келесі түсті бецйнеге өңделуге жатқызуға негізделген. Іс жүзінде бұл әдіс оның қарапайымдылығы мен алынған нәтижелердің құжатталған дәлеліне орай кен таралған.

Қолданылатын детекторларға байланысты пленкалы радиография мен ксерорадиография деп ажыратылады. Алғашқы жағдайда жасырын бейне детекторы мен статистикалық көрінетін бейне тіркеушісі болып, фото сезімтал пленка қызмет етеді, екіншеі жағдайда - жартылай өткізгішті пластина, тіркеуші ретінде қарапайым қағазды қолданады.

Қолданылатын сәулеленуге байланысты бірнеше кәсіптік радиографияларды ажыратады: Рентгеногрфия, галема-графия, жылдамдатылған мен нейтронды радиография. Аталған әдістердің әрқайсысы өзінің қолдану ортасын иемденеді. Бұл әдістермен қалыңдығы 1-700мм болатты өнімдерін көрсетуге болады.