47. Хіх ғ. 50-ші жылдарындағы Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарған көтеріліс: себептері, барысы, ерекшеліктерін көрсетіңіз.

Орыс отарлаушы/на қарсы Сыр қазақ/ң көтерілісі 1856ж желтоқсанда басталды. Көтерілістің басында Жанқожа батыр тұрды. Сонымен көтерілістің басталуының нег себебі Орынбор әкімшілігінің шешімі бой/ша қазақ/ң еріксіз жұмыс/ға жегілуінде, жолды пайдаланудағы, керуен/ге қызмет көрсетудегі ауыр салық/ да, сондай-ақ патша өк.ң қоныс аударуш.қ саясатында жатты. 1856ж патша әскер/і мен көтерілісші/ арас.ғы тікелей соғыс қимыл/ы басталды. Көтеріліс бүкіл Қазалы өңірін қамтыды, бұл уақытта Жанқожаның қаруланған жасақ/ң саны 1500-ге дейіп жетті. Көтеріліске тек Шекті руының адам/ы ғана емес, басқа ру/ да, соның ішінде құмды аймақ/ғы көшпелі/ де қатысты. Нәт.де көтерілісші/ң саны алғашында 3мыңға,1857ж қаңтарда 5 мың адамға жетті. Бұл көтеріліс кезінде Жанқожа өзінің жақсы меңгерген әскери әдісін қолданды, ол 1856ж аяғында Қазалы фортын қоршауға алды. Бұған дейін көтерілісші/ казак-орыс тұрған Солдатская слобода поселкісін жойды. Көтерілісші/ге Қазалы фортында орн.н Михайловтың отряды қарсылық көрсетті. Оның құрамында казак-орыс жүздігі, 50 жаяу әскер, 1зеңбірек болатын. Осы шайқастың барысы азғантай топтан құралған көтерілісші/ жасағының жеңілісімен аяқ.ды. 1856ж 19-23 желтоқсан ар.да көтерілісші/ тобы патша әскер/ң майоры Булатов қолбасшылық еткен 2ші бір отрядпен шайқасты. Бұл соғыс қимыл/ы желтоқсанның аяғына дейін алма-кезек басымдық/мен жүрді. Көтерілісші/ фортқа жақын жердегі дайындалған 150 шөмеле шөпті өртеп жіберді. Көтерілісші/ң басты орталығы бұл кезде Сырд.ң жағасына орн.н Жаңақала қамалы болды . Көтерілістің кеңінен таралуы Орынбор ген-губ.ы әкімшілігін қатты састырды. Оның бұйрығымен көтерілісті басу үшін Ақмешіттен ген-майор Фитингоф бастаған әскери топ жіберілді. Көтерілісші/мен шешуші шайқас 1857ж 9 қаңтарда Қазалыға жақын жердегі Арықбалық мекенінде жүрді. Зеңбірек, мылтықпен жақсы қаруланған Фитингофтың әскер/не қарсы Жанқожаның ақ туын көтерген көтерілісші/ бірнеше рет шабуыл жасады. Бірақ Жанқожа сарбаз/ң шабуылы сәтсіздікпен аяқ.п, аман қалған/ы бытырап тарап кетті. Ауыр жараланған Жанқожаны сарбаз/ шайқас болған жерден алып шығып, қауіпсіз жерге жасырды. Көтерілісші/ді жеңген Фитингоф әскер/і енді олардың ізіне түсіп, жазалауға кірісті. Олар қазақ/ң 212 үйін өртеп, көптеген мал/н, соның ішінде 20мыңнан аса ірі қара мал/н тартып алды. Жанқожа бастаған көтерілісші/ Сырд.ң оң жағалауына, ондағы Хиуа ханд.ң жеріне өтуге мәжбүр болды. Жанқожамен бірге 20 шақты қазақ ауыл/ы көшіп кетті. Жанқожа мұнда Хиуа, Бұқара н/е Қоқан хан/ы тарапынан өзіне одақтас/ табуға әрекеттенді, бірақ оның бұл саясатынан ештеме шықпады. Қазақ/ң Ж.Нұрмұхамедов қолб.қ еткен көтерілісі осылай аяқ.ды. Көтерілістің жеңілуінің басты себебі, оның жете ұйымдаспағаны ж/е ол кезде күшті қаруланған патша әскер/не, ешқандай зеңбірегі, ататын мылтығы да жоқ, қазақ жасақ/ң қарсы тұруы мүмкін емес еді. Көтеріліс Сыр бойы шеңберінен аспады. Соғыс қимыл/ы барысында ескі мешеу әскери тактика қолдану, ортағасырлық тәртіптерге сүйену көтерілістің жеңілуіне әкелді. Тек бір ғана Кузьминский басқарған әскери топ қазақ ауыл/н талқандап, ондағы мал/ң барлығын айдап әкетті. Көптеген адам/ қырғынға ұшырады, жазалаушы/ қарт/ды да, әйел/ді де, бала/ды да аямады. Жазалау барысында қарапайым халық зардап шекті. Көтерілістен кейін Жанқожаның өзі халықтан бөлініп, тек бидің қызметін атқарды, кейін оны жау/ы опасыздықпен өлтірді. Бірақ осыған қарамастан Ж.Нұрмұхамедұлы басқ.н 1856-1857ж болған Сырд.я қазақ/ы көтерілісінің тарихи маңызы өте зор. Өйткені, ол патша өк.ң отарлау саясатына қарсы халық-азаттық қозғалыс еді.

48.Арал өңірі қазақтарының ХІХ ғ. ұлт-азаттық күресі. 1861ж Орынбор губернаторы қызметін уақытша атқарған генерал А.П.Безак Катениннің саяси бағытын жалғастырып, әскери министр Милютинді Орта Азия хандықтарына қатысты әскери шараны қолдау қажеттігіне сендірді. А.П.Безак Сырд өзені бойымен Ресей шекарасын құрудағы өзінің ұсынысын дәлелдеп, әскери қимыл/дың Орынбор мен Сібір линиясын тез арада қосуға бағытталуын айтты. А.П.Безак тек Түркістанды басып алумен шектелмей, Орынбор мен Сібір линиясын қосатын жер Ташкентті де басып алуды ұсынады. Бұл тапсырма/ды жүзеге асыруды ол Ресей үшін бірнеше пайдамен байланыстырды . Ресейдің Оңт Қаз-ы экспансиясы және де Ақмешітті, Түркістанды, Әулие-Атаны, Шымкентті қорғаушы/ды талқандауы ерекше қатыгезділікпен жүргізілді. Шымкент алынғаннан кейін орыс үкіметінде Орта Азияға қатысты әскери және саяси шара/ бойынша қарама-қайшылық күшейді. Континенттегі халықаралық жағдайдың шиелінісуін ескеріп, А.М.Горчаков Орт Шығ-ы Ресейдің бірдей саяси бағытын жүргізу қажеттігіне сенді. 1864 ж қарашада Сыртқы істер министрлікпен бірігіп патшаға ортаазиялық аймақтағы қимылдардың нақты бағдарламасы көрсетілген, арнайы баяндаманы дайындады. Орт Азиядағы орыс үкіметінің экспансиялық саясатын ақтап, екі министрлік те оның сипатын Ресейге бағынышты территориядағы көшпенді/дің шапқыншылық/ынан елдің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған «қорғаныс» бағытында көрсетті. Сол уақыттағы баяндамада төмендегі жайт сенімді айтылған: басып алынған аймақта Ресей позициясын күшейту қажеттілігі, алдағы шапқыншылық/дан бас тарту, Орта Азиялық билеушілермен адал қатынасты сақтауға және о/ға орыс/ жағынан «ықпалдастықты» күшейту. 1864ж 21 қарашада екі министрліктің жоспарын патша мақұлдап, Орта Азиялық мәселе бойынша үкіметтік бағдарлама маңызға ие болды. Алайда ақырында Орынбор мен Омбыда жергілікті әкімшілік орган/ әскери топ/ Петербург кабинетінің «үнсіз келісуімен бірнеше рет бұл бағдарламадан бас тартып отырды». Ташкенттің болашақтағы құқықтық мәртебесі жөнінде көпке созылмаған пікір сайыс/дан кейін 1866ж жазда ІІ Александр оны Ресей құрамына қосу туралы ереже шығарды. Бір жылдан соң 1867ж шілде айында қайта құрылған Жетісу мен Сырд облыс/ы кірген орталығы Ташкент қаласы болған Түркістан генерал-губернаторлығын құру туралы заң жариялайды. Оңт Қаз-а Ресейдің мем-к әкімшілік жүйесінің тарауы мен оны үлкен этникалық империя құрамына қосуға дайындалды. Содан бері Қаз-н Ресейдің отарлық шебіне айналды 49. Ресей империясының 1867-1868 жж. Қазақстандағы реформаларының мазмұнын талдап және олардың негізгі нәтижелерін көрсетіңіз. XIX ғ.60жж –қазақ.ды басқару жуйесін өзг. ушін Бутков басқ.н комиссия құрылды.Қазақ даласын 2 обл бөлуді ұсынды:Батыс .Шығыс.Бұл ұсыныс қабылданбады.1865ж-Гирс басқарған «Дала комис,»құр.ды1865ж5маусым -2 Александр буйрығымен қазақ жерін зерттеу сурак.ы дай.ы.әкімшілік баскау жүйесін құру ісіне Ш.Уәлиханов өз пікірін усынды.*Халык,ң өзін- өзі басқару негізінде кайта куру.*әлеу.к-эко.к жаңалық./ енг.у.1867ж11шілде-«Сырд.я мен Жетісу обл басқару тур» уакытша ереже бекітілді.1868ж 21 қазан-«Орынбор –Батыс Сібір ген-губ.дағы Дала обл.н баскару тур.ереже»бекітілді.5 сатылы баск.жуй.құр.ды.Полиция,әскери бөлім/,уездегі мекеме,р ,бекініс/ уезд бастығына бағ.ды.уезд бастығын ген-губ тағайындады.Ген-губ.р барлық әскери азаматтық билікті колына алды.1870жМаңғыстау приставтығы Кавказ әскери округіне.1872ж Бөкей хандығы Астрахань губ.на бағ.Туркістан ген-губ.на Қытай,Иранмен дип.қ келіссөз жүргізуге рұқсат берілді.Обл.қ басқарма/ 3 бөлімнен турды:шаруа.қ,сот.жарлықты іске асыру.Реформа.ң түйінді жері- әскери және аза.қ билік.ң ген.-губ қолында шоғырлануы. Реф,нәтижесі:*өлке.ң табиғи байлық.н игеруге қолайлы жағ.р қалыптасты. Феодалдық-патриархалдық қатынасты әлсіреткен капиталистік құбылыстар ене бастады.*таптық жіктелу салдарынан жатақ/ қалыптаса бастады*отарлық баскару кушейді*қазақ жері Ресей ук.ң меншігі болды*орыс шаруа/ын жаппай қоныстандыру басталды*1687-68 жж реф.р екі жылға созылғанмен бұл «тәжірибе» 20 ж ға созылды. 50. 1886 және 1891 жж. өлкені басқару жөніндегі ережелердің мазмұнын талдап және олардың негізгі нәтижелерін көрсетіңіз.

1886 жылы 2 маусымда «Түркістан өлкесін басқару туралы ереже»,1891 жылы 25 наурызда «Ақмола, Семей, Жетісу, Орал жəне Торғай облыстарын басқару туралы ереже» қабылданды. Түркістан өлкесі жерінің құрамына Ферғана, Самарқанд жəне Сырдария облыстары кірді. Сырдария облысы Амудария бөлімінен жəне Қазалы, Перовск, Шымкент, Əулиеата жəне Ташкент атаулы 5 уезден құрылды. Ал Орынбор мен Батыс-Сібіргенерал-губернаторлығының орнына орталығы Омбы болған Далалық(Степной) генерал-губернаторлығы құрылды. Оның құрамына Ақмола,Семей, Орал, Торғай жəне Жетісу облыстары кірді. 1897 жылы Жетісуоблысы қайтадан Түркістан генерал-губернаторлығының қарауына берілді.Генерал-губернатордың билігі шексіз болды. Облыстық басқарма/дың барлық басқару аппарат/ы сөзсіз бағынышты болды. Ал облыстық басқарма/ империяның орталық аудандарындағы губерниялық басқармаға теңестірілді. Уезд шеңберінде басқару уезд бастық/ының қолына шоғырланды. Верный, орал, Петропавл жəне Семей сияқты ірі қала/да өз алдына қалалық полиция басқарма/ы болса, ал кіші қала/да приставтық/ құрылды.Жергілікті халықтың сайлап қою сипаты жай қағаз жүзінде ғана сақталды. Патша əкімшілінің жоғарғы орын/ы болыс басқарушы/ы мен ауыл старшын/ын тағайындай салуға құқылы болған. Жергілікті жер/де сауазымды қызметке ірі бай/ мен шонжар/ өкіл/і сайланды. Сайлау науқаны кезінде сатып алу етек алды. Ереже бойынша, отырықшы халық/ мен көшпелі халық/ əкімшілік құрылымы жағынан теңестірілді. Қазақтар ақшалай алым-салық төлеп тұрды. 1891 жылғы «Ереже» бойынша əр түтіннен 4 сомға дейін жиналған. Түркістан өлкесін басқару туралы «Ережеде» империялық соттар құрылса, екінші жағынан «Халықтық соттар» дейтін жергілікті сот/ да жұмыс істеген. Алайда, отаршылдық өкімет орын/ының мүдде/і жоғары қойылып, халықтық сот/ға қысым жасалып, олардың ісіне нұсқан келтіріліп, өктемдік көрсетіліп отырылған. Түркістан жəне Дала өлке/ін басқару туралы Ережелерге сəйкес империялық соттар жүйесін - əлемдік соттар, облыстық соттар жəне жоғарғы соттар құрды. 1867 жылғы «Ереже» бойынша құрылған əскери соттар жойылып, олар облыстық соттар мен бітістіруші судьялармен ауыстырылды. Тергеу қызметін арнаулы сот тергеуші/і мен бітістіруші судья/дың көмекші/і жүргізді. ХХ ғасырдың басында қазақ даласын тонау үрдісі күшейе түсті, халық арасында күйзеліске ұшырағандар саны артып, олар жалдануға мəжбүр болды. «Өз елінде өзге халық» дəрежесіне түскен қарабайыр халық енгізілген заңдар сал/ынан өз тағдырын шешу мүмкіншіліктерінен айылылды. Себебі, патшалық Ресейдің отар аймақтарында жүргізілген рухани-саяси езгісі өте ауыр соққы болып, полицейлік бақылау тəртібі одан сайын күшейді. Ресей империя-ң бастапқыдағы заң жобалары, одан соң түзету/і қазақтың жеке басымен оның мүлкінің сақталуына кепілдік бермеді. Əсіресе, халық үшін рухани отарлаудың қаупі төнді. Отарлау саясатының 1822 жылдан 1867 жылға дейін созылған кезеңде Ресей империясы əскери отарлау арқылы жергілікті халықты шұрайлы қоныс/ынан қуып, ішкерілей еніп бекініс/ салуы, бұл патша өкіметінің еркіндігін көрсетеді. Қазақ/дың орнына алғашқыда орыс-казак отаршы/ын əкелсе, келесі 1867-1891 жыл/ы қазақ жеріне орыс шаруа/ын алып келіп қоныстандыра бастады. Бұған дейін хан-сұлтандар арқылы билеп-төстеген олар енді бұл істі тікелей өз қолына алады. Бұл өкімет қазақ/ды адам қатарында санамаған, жерінен, малынан айырылғандары аз болғандай, оларға түтін салығын салып, басқаша да тонап, күн көру/іне мүмкіншілік қалдырмаған. Өзгеге титтей зияны жоқ қазақ халқы, тіпті өлетін болған соң, қолына қару алып, жауына қарсы шығады. Орыстандыру мен шоқындыру саясаты шексіз жүргізілді.Жалпы, патша өкіметінің реформа/ы патша өкіметінің отарлау саясатын жүргізуге сəйкес жасалған. Олар белгілі мерзім өткен сайын өзгеріп, отарлық жердегі жергілікті халық/ды тонаудың жол/ын күшейтті. Қазақ жерінде жүргізілген бұл реформа/дың зардап/ы орасан зор болды.