- •Φ* критерийінің шектеулері
- •Әртүрлі болжамдар және зерттелініп жатқан әсердің әртүрлі ықтималдылықтары болған жағдайларда критерийді таңдау
- •Белгілерді сандық өлшемі бойынша екі таңдауды салыстыру
- •Болжамдар:
- •Биномиальды m критерийі
- •Бірфакторлы талдау есебі
- •Көп қызметті статистикалық критерийлер
- •Φ* критерийінің шектеулері.
- •Фишердің бұрыштық түрленуі
- •Болжамдар
Фишердің бұрыштық түрленуі
φ* критерийін тағайындау. Фишер критерийі зерттеушінің қызықтыратын әсерінің кездесу жиілігі бойынша екі таңдауды салыстыруы үшін арналған.
Фишердің
бұрыштық түрленуінің мағынасы радианда
өлшенетін центр бұрышының шамасын
пайыздық мөлшерде алынуы. Үлкен пайыздық
мөлшерге сәйкесінше үлкен φ
бұрышы, кіші пайыздық мөлшерге кіші
бұрыш сәйкес келеді, бірақ олардың
қатынасы сызықты емес.
мұндағы Р – бірлік үлесімде көрсетілген, проценттік үлес (сурет 5).
φ1жәнеφ2бұрыштары арасындағы айырмашылық үлкен болған сайын және таңдаулардың саны өскен сайын критерий мәні өседі. φ* шамасы өскен сайын айырмашылық ықтималдылығы нақтырақ.
Болжамдар
H0: 1-таңдауда зерттелінушілерінің 2-таңдау зерттелінушілеріне қарағандағы алынатын зерттеу әсері үлесімінен артық емес.
H1: 1-таңдауда зерттелінушілерінің 2-таңдау зерттелінушілеріне қарағандағы алынатын зерттеу әсері үлесімінен артық.
φ*
критерийінің графикалық бейнеленуі
Бұрыштық
түрлену әдісі басқа критерийлерге
қарағанда абстрактілі. Е. В. Гублер φ
мәнін есептегендегі формуласы 100%-ға
φ=3,142
бұрышын береді, яғни π=3,14159
дөңгелектеген шамасын береді. Бұл бізге
салыстыратын таңдауларды екі жартылай
шеңбер түрінде бейнелеуге мүмкіндік
береді және олардың әрқайсысы 100%-ға өз
таңдауларының сандық мәнін ұсынады.
Зерттелінушілердің әсерлермен пайыздық
үлесі центрлік φ
бұрышынан құралған сектор ретінде
көрсетілген. 2-суретте 1-мысалды сипаттайтын
екі жартылай шеңбер көрсетілген. Бірінші
таңдау зерттелінушілердің 60% есепті
шығарған.ол пайыздық мөлшерде φ=1,772
бұрышына сәйкес келеді. Екінші таңдауда
40% зерттелінушілер есепті шығарған, ол
өз кезегінде φ
=1,369 бұрышына сәйкес келеді.
φ*критерийі
берілген таңдаулардашын мәнінде бір
бұрыштың біреуі екіншісін статистикалық
нақты асып түсетіндігін анықтауға
мүмкіндік береді.
Φ* критерийінің шектеулері.
1. Бірде-бір үлес нольге тең емес болуы керек. Таңдаулардың біреуінің нольге тең болған жағдайында ешқандай кедергі жоқ, бірақ нәтижесінде өте үлкен сандар шығуы мүмкін. (Гублер Е.В., 1978, с. 86).
2. Жоғарғы шегі жоқ. Таңдаулар саны шексіз болуы мүмкін. Төменгі шегі – таңдаулардың бірінен екі бақылау. Бірақ келесі екі таңдаулар арасында сандық қатынастар орындалу керек:
а) егер бір таңдауда тек екі бақылау болса, онда екіншісінде 30-дан кем болмауы тиіс:
б) егер бір таңдауда тек 3 таңдау болса, онда екіншісінде 7-ден кем болмауы тиіс:
в) егер бір таңдауда тек 4таңдау болса, онда екіншісінде 5-тен кем болмауы тиіс:
г) n1,n2≥5 болған жағдайда кез келген сәйкестендіру болады.
Осы шарттарға сәйкес емес таңдаулар болуы мүмкін, мысалы, n1=2, n2=15 болған жағдайда нақты айырмашылығын көре алмаймыз.φ* критерийінде басқа шектеулер жоқ. φ*критерийінің мүмкіндіктерін көрсететін бірнеше мысалды қарастырайық.
Фридман χ2r критерийінің алгоритмі
Фридман χ2r критерийін есептеу.
1.Бірінші зерттелінушінің 1-ші, 2-ші, 3-ші және т.б. өлшемдерде алынған жеке мәндерін орындарына қоямыз.
2.Барлық зерттелушілерге осындай іс әрекетті қайталап шығамыз.
3.әрбір баған бойынша ранг қосындылары аламыз. Жалпы ранг қосындысы мен есептеу ранг қосындысының теңдігін тексереміз.
4.χ2rэмпирикалық мәнін тексереміз:
мұндағы с – шарттар саны;
п – зерттелінушілер саны;
Ti – әрбір шарт немесе баған бойынша ранг қосындысы.
5.χ2rүшін статистикалық дәлділігі деңгейін анықтау
а)с=3, n<9 үшін - КестеVII-AҚосымша 1;
б)с=4, n<4 үшін-КестеVII-Б Қосымша 1.
6.шарттың немесе/және зерттелушінің саны көп болғанда бос дәрежелер v санын келесі формула бойынша анықтаймыз:
v=c-1,
мұндағы с – шарттар саны(замеров).
Қосымша 1-дің IXкестесі бойынша χ2 критерийінің критикалық мәнін V берілген бос дәрежер санында анықтауға болады.
Егер χ2rэмпмәні χ2критикалық мәнге тең немесе одан үлкен болса, онда айырмашылығы дәлірек болып есептеледі.
Фридманның χ2r критерийі
Критерийді тағайындау
χ2r критерийі бір зерттелініп жатқан таңдауларға үш немесе одан да көп шарттарда өлшенетін көрсеткіштерде қолданылады. Критерий көрсеткіштің шамасын бір шарттан екінші шартқа ауысқанда өзгеретіндігін, бірақ сонымен қатар өзгеру бағытын көрсетпейтіндігін көрсетеді.Критерийді сипаттау
Берілген критерий Вилкоксонның Т критерийінің кеңейтілген түрі, яғни өзгеру шартының екіге артқан түрі. Бірақ бұл жерде біз абсолюттік шамаларды емес, жеке мәндерді орнатамыз.
Барлық мәндер өз орындарына қойылғаннан кейін әрбір өлшемнің баған бойынша қосындысы есептеледі. Әртүрлі шарттардағы белгі мәндерінің арасындағы айырмашылық кездейсоқ болса, онда олардың рангілері де жуықтағанда бірдей болады. Ал егер белгі мәндері қандай да бір заңдылықпен түрлі шарттарда өзгеретін болса, онда бір шарттарда рангілер жоғары, ал басқаларында төмен болуы мүмкін және ранг қосындыларында да айырмашылық болады. χ2r критерийінің эмпирикалық мәні рангілердің бір-бірінен айырмасын көрсетеді.χ2r критерийінің эмпирикалық мәні көп болған сайын олардың рангілерінің сәйкес еместігін анықтайды. Егер χ2r критикалық мәнге тең немесе одан үлкен болса, онда айырмашылығы статистикалық нақты деп есептеледі.
Болжамдар:
Н0: Түрлі шарттардан алынған көрсеткіштер арасындағы айырмашылық кездейсоқ.
H1: Түрлі шарттардан алынған көрсеткіштер арасындағы айырмашылық кездейсоқ емес.
Критерийдің шектеулері
1. Төменгі шегі: екі адамнан төмен емес (n≥2) және олардың әрқайсысы үштен төмен емес өлшеуден өтуі тиіс (с≥3).
2. с=3, n≤9, жағдайында χ2rэмпирикалық мәні Қосымша 1-ң VII-A кестеден; ал с=4, n≤4, жағдайында χ2rэмпирикалық мәні Қосымша 1-ң VII-Б кестеден; зерттелініп жатқан адам санының немесе шарттардың көптігіне байланысты χ2rэмпирикалық мән Қосымша 1-ң IX кестесінен χ2r критикалық мәнімен сәйкестендіріледі. Кеңейтілген дәрежелер саны төмендегі формуламен есептеледі:
v=c—1,мұндағы с – өлшеу шарттар саны.
1
2
ЕҰУ Ф 703-13-12 Емтихан билеті. Бірінші басылым
