49. Жапонияның салық жүйесін талдаңыз және даму ерекшеліктеріне тоқталыңыз

Жапонияның салық жүйесінің негізі XIX ғасырда қаланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1949 жылы қаржы саласындағы американ маманы, профессор Шалптын ұсынысымен салық реформасы жүргізілді. Кейіннен бұл реформа нәтижесі ұзақ уақыт бойы қолданылды. 1987 жылдын қыркүйегінде және 1988 жылдың желтоқсанында Жапония салық жүйесіне үлкен өзгерістер әкелген салық рефомалары жүргізілді. Нәтижесінде салық ставкаларының шкаласы оңайлатылды және төмендетілді. Егер реформаға дейн салық ставкасы 10,5 – 70 пайыз аралығында болса, реформадан кейін 10 – 50 пайыз аралығына дейін төмендетілді. Қазіргі кездегі қолданыстағы салық жүйесі 1989 жылы 1 сәуірде іске қосылды. Мемлекеттік бюджеттің 84 пайызы салықтар есебінен, ал оның 16 пайызы салықтық емес түсімдердің есебінен құрадады.

Жапония салықтары:

• Мемлекеттік;

• Жергілікті болып жіктеледі.

Мемлкеттік бюджеттің 64 пайызы мемлекеттік салықтар, ал 36 пайызы жергілікті салықтар есебінен құралады. Салықтық түсімдердің бір бөлігі жергілікті бюджеттерге аударым түрінде қайта бөлінеді. Ел аумағында 3045 қала, поселка, аудандарлың және оларды біріктіретін 47 префектураның өздерінің дербес бюджеттері бар. Жапнония салық жүйесі АҚШ және Еуропа елдерінің салық жүйесі сияқты салықтардың көп түрлігімен ерекшелінеді. Оларлы аумақтық басқарудың кез келген органының алу құқығы бар. Бірақ барлық салықтар елдің заң актілерінде тіркелген. Мемлекеттік салықтың әрбір түрі заңмен реттеледі. Жергілікті салықтар туралы заң олардың түрлері мен шекті ставкасын анықтап береді. Жергілікті салықтарға қатысты басқа мәселелерді жергілікті парламент реттейді. Жалпы елде 25 мемлекеттік, 30 жергілікті салықтар жұмыс жасайды. Оларды үш үлкен топқа топтастыруға болады:

• Заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы;

• Мүлік салығы;

• Жанама салықтан.

Мемлекеттік кірістің 50-55 пайызы заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы есебінен құрылады.

Заңды тұлғалардан алынатын табыс салығы бизнестің дамуымен бірге қалыптасып дамыды. Кәсіпорындар мен ұйымдар таза пайдадан 34,5 пайыз мөлшерінде мемлекеттік табыс салығын, 1,67 префектуралық табыс салығын, 4,12 пайыз мөлшерінде қалалық (аудан, поселка) табыс салығын төлейді. Шағын бизнеске 28 пайыздық ставкамен салық салынады.

Жеке тұлғалар мемлекеттік табыс салығын 10-50 пайыз аралығында прогрессивтік шкаламен төлейді. Префектуралық табыс салығын 5;10;15 пайыздық ставкалармен төлейді. Бұдан басқа алған табыс мөлшерінен тәуелсіз әрбір жеке тұлға 3200 йен мөлшерінде жергілікті табыс салығын төлейді. Көп балалы отбасыларға салық салынбайтын минимум мөлшері бекітілген. 16-дан 22 жасқа дейін білім алып жатқан балаларының білім алуға кеткен шығындары, егер жолдасы жұмыс істемей, асырауында болса, оған бекітілген салық салынбайтын минимум, сондай ақ емделуге кеткен шығындар салық салынатын табыстан шегеріліп тасталады.

Мүлікке салынаныт салықтарды заңды және жеке тұлғалар мүлік құнынан пайыздық біртұтас ставкамен төлейді. Мүлікті қайта бағалау үш жылда бір рет жүргізіліп тұрады. Салық салуға барлық жылжымайтын мүліктер, жер, бағалы қағаздар, банк депозиттері бойынша пайыздар, т.б. қамтылады. Екінші топқа лицензияын тіркеу салығы, елтаңбалық алым, жерлі тыңайту салығы, т.б. жатады.

Жанама салықтардың бірі – сатудан алынатын салық 3 пайыздық ставкамен алынады және бюджеттің кірісінің 9 пайызын қамтамасыз етеді. Оны есептеу барысында тауарлар мен қызметтердің құны – келісімшарт бағасы бойынша анықталады.

Қосылған құнға салынатын салық 1989 жылдан бастап қолданыла бастады. Қосылған құн салығын есептеу барысында төрт түрлі әдіс пайдалынады:

• тура немесе бухгалтердік әдіс;

• жанама әдіс;

• тікелей шегеру әдісі;

• жанама шегерім немесе шоттар бойынша есепке алу әдісі.

• Жапония тәжірибесінде негізінен төртінші әдіс кеңінен қолданылады.

Тутынуға салынатын салық 1989 жылы 1 сәуірден бастап енгізілді. Қазіргі кезде мемлекеттік бюджет кірісіндегі үлесі жағынан заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығынан кейін үшінші орынды алады. Салық ставкасы – 5 пайыз. Бұл Еуропа елдеріне қарағанда едәуір төмен (Ұлыбританияда салық ставкасы 17,5 пайызды құраса, Францияда – 20,6 пайыз).

Кәсіпкерлікке салынатын салық салық салынатын пайдадан ,-12,6 пайыз аралығындағы ставкамен алынады.

Бюджет кірісін толтыруда автокөлік иелеріне салынатын салық, спирт және темекі өнімдеріне, мұнай, газ, бензинге салынатын акциздер, кеден баждары, т.б. елеулі роль атқарады.

Мұра мен сыйға салынатын салық 8 млн иеннен бастап салынады. Салық шкаласы 13 деңгейлі болып келеді, салық ставкасы 10-70 пайыз аралығында мұра сомасына байланысты өзгеріп отырады.

Жапонияда отандық және шетелдік инвестицияларды ынталандыру жүйесі жеткілікті деңгейде дамыған. Оларды қолдаудағы басты мақсат ұлттық экономиканың дамуына ң ықпал ететін факторларға қолайлы жағдай туғызу болып табылады. Инвестицияны ынталандыратын басты құрал ретінде негізінен салық жеңілдіктері мен субсидиялар қолданылады. Субсидиялар өз кезегінде ұлттық және жергілікті басқару органдарының субсидиялары болып жәктеледі әрі бір жылға беріледі. Ұлттық субсидиялар қоршаған ортаны қорғау және әлеуметтік инфрақұрылымды құру барысында, өндірістік объектілерді жаңа жерлерге көшіргенде беріледі.