Ганна Ягелонка

(1575 – 1586, з 1576 — разам з мужам Стэфанам Баторыям); Ганна была чацвёртым дзіцем польскага караля Жыгімонта Старога і Боны Сфорца. Аб першай палове яе жыцця вядома няшмат: яна адмовілася ад шлюбу з шведскім прынцам Юхан Вазай і да 52 гадоў жыла старой дзевай, займаючыся чыста жаночымі справамі: вышыўкай і дабрачыннасцю. Доўгія гады чаканні не толькі навучылі яе цярпенню і спакою, але і ўсялілі ўпэўненасць у тое, што жанчына таксама можа быць добрым манархам.

Падчас "бескрулевья", які рушыў за смерцю яе брата Жыгімонта Аўгуста, вяліся перамовы аб абранні на польскі трон французскага прынца Генрыха Валуа. Адным з умоў абрання быў шлюб Генрыха і Ганны "для падтрымання дынастычнай традыцыі". Генрых сапраўды быў абраны каралём Польшчы ў 1573 годзе, але ён не гарэў жаданнем спалучацца шлюбам з жанчынай, якая была старэйшай за яго маці. У 1574 Генрых збег з Польшчы на радзіму, дзе вызваліўся трон пасля смерці Карла IX, і ў Польшчы ізноў наступіла "бескрулевье".

Заходне-рускія шляхцічы настойвалі на абранні каралём Івана Грознага для стварэння польска-рускай кааліцыі супраць туркаў і крымскіх татараў. Частка дваран падтрымлівала імператара Максіміліяна II і эрцгерцага Эрнста. Аднак турэцкі султан катэгарычна пярэчыў супраць абрання Максіміліяна і настойваў на кандыдатуры шляхетнага трансільванскага вяльможы Стэфана Баторыя.

Т атарскі набег на Падолію, Валынь і Червона Русь восенню 1575 яшчэ больш падштурхнуў шляхту да абраньня Баторыя. Галоўнай умовай абрання быў шлюб Баторыя з Ганнай Ягелонка. 12 сьнежня 1575 пад уплывам папскага нунцыя сойм абраў каралём імператара Максіміліяна II, але сенат не пагадзіўся з гэтым і запатрабаваў выбраць праўдзіва польскага караля. Праз тры дні сойм, баючыся грамадзянскай вайны, змяніў сваё рашэнне і абраў Ганну Ягелонка і яе жаніха Стэфана Баторыя. 1 мая 1576 г. пасля цырымоніі шлюбу Ганна і Стэфан былі каранаваны польскай каронай. Каранацыя фармальна касавала Люблінскую унію, так як літоўская шляхта пакінула сойм і не ўдзельнічала ў выбарах. Аднак пасля перамоваў і пацвярджэння правоў Літвы ў складзе адзінай дзяржавы Стэфан і Ганна былі прызнаныя вялікімі князем і княгіняй літоўскімі. Зразумела, Ганна не ўмешвалася ў дзяржаўныя справы, якімі займаўся яе муж. Пасля смерці Баторыя Ганна, апынуўшыся фармальна аднаасобным кіраўніком Польшчы, ўладных паўнамоцтваў таксама не ажыццяўляла, падаўшы гэта права интеррекс-прымасу, гнезненскаму біскупу. Ганна жыла ў Варшаве, якая тады яшчэ не была сталіцай дзяржавы. Яна фінансавала гарадское. Ганна памерла ў 1596 (у 73 год), падчас валадараньня пляменніка Жыгімонта III. Яна была апошнім членам дынастыі Ягелонаў.

41. 1576-1586

 

( 1533-1586)Stefan Batory – książę siedmiogrodzki, król Polski i wielki książę litewski

Stefan Batory (1533–86), książę (wojewoda) siedmiogrodzki od roku 1571, król polski od 1576 r., mąż Anny Jagiellonki, siostry Zygmunta Augusta. Po ucieczce Henryka Walezego (1574) do Francji, szlachta wybrała w 1576 r. na króla polskiego Stefana Batorego, mimo że większość magnatów opowiedziała się za kandydaturą cesarza Maksymiliana II Habsburga. Rychła śmierć tego ostatniego i działania Batorego doprowadziły do koronacji księcia siedmiogrodzkiego na króla Polski 1 V 1576 roku.

W roku 1577 król zmusił buntujących się mieszczan gdańskich do ugody i zapłacenia odszkodowania, które pozwoliło mu na przygotowanie się do wojny z Rosją o Inflanty, utracone na jej rzecz podczas bezkrólewia. Batory, chcąc uzyskać poparcie szlachty, zrzekł się części królewskich uprawnień sądowniczych na rzecz utworzonego w 1578 r. Trybunału Koronnego.

W tym samym roku zorganizował piechotę wybraniecką, w skład której wchodzili chłopi z dóbr królewskich. Trzy mistrzowsko przeprowadzone kampanie przeciw Moskwie (1579, 1580 i 1581) pozwoliły Batoremu pokonać cara Iwana IV Groźnego i na mocy rozejmu w Jamie Zapolskim odzyskać Inflanty i ziemię połocką. W polityce wewnętrznej Stefan Batory dążył do wzmocnienia władzy królewskiej i zmniejszenia roli sejmu szlacheckiego. Najbliższym jego doradcą był Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, wybitny dowódca i polityk.

Anna Jagiellonka z mężem Stefanem Batorym na obrazie Jana Matejki.

B atory, mimo że nie był Polakiem, kierował się polską racją stanu, choć nie wystrzegł się błędu jakim niewątpliwie było, szczególnie z późniejszej perspektywy, przyznanie Hohenzollernom brandenburskim opieki nad księciem pruskim, co otworzyło drogę do uniezależnienia się Prus Książęcych od Polski. Stefan Batory był dobrym organizatorem, utalentowanym politykiem i dowódcą wojskowym, starannie wykształcony, interesował się sprawami kultury, był zwolennikiem tolerancji religijnej, ale popierał jednocześnie kontrreformację. W 1579 r. podniósł kolegium jezuickie w Wilnie do rangi Akademii Wileńskiej. W ostatnich latach panowania Stefan Batory planował wielką wyprawę przeciw Turcji, mającą na celu wyzwolenie Bałkanów. Pierwszym krokiem miało być opanowanie Moskwy, do czego zaczął się już przygotowywać. Realizację tych ambitnych, aczkolwiek mocno ryzykownych pod względem militarnym i politycznym planów przerwała nagła śmierć króla (1586). WAŻNE DATY: 1575–wybór Stefana Batorego na króla Polski; 1576–koronacja Stefana Batorego na króla Polski; 1576-1577–bunt mieszczan gdańskich; 1578–ustanowienie Trybunału Koronnego; 1578–utworzenie piechoty wybranieckiej; 1579-1581–kampanie Batorego przeciw Rosji; 1579–założenie Akademii Wileńskiej; 1582–rozejm z Rosją w Jamie Zapolskim.

Stefan Batory pod Pskowem, Jan Matejko