2.Тарау. Қазақстанда шағын бизнесті несиелеуді жетілдіру.

2.1. Банктік несиелеуді ұйымдастыру.

Банктік несиенің дамуы экономикалық өсімді қаржыландырудың негізгі факторы боып қатысады. Қазіргі уақытта елімізде әлемдік тұрғыда өндірісті несиелеуге оңтайлы жағдайлар жасалуда, бірақ олар қолдануда өте шектеулі. Бұл банктік жүйе мен несиелеудің дамуына кедергі келтіретін факторлармен байланысты. Сол факторлар экономиадағы құрылымдық қайта құруды тежей отырып, банктік сектордан шығатын несиелік және валюталық тәуекелділікті күшейтеді. Осы тақырыпта банк несиесінің даму сатылары және оның айна-лыс дәрежесі, сонымен қатар олардың кеңею жолдарын қарастырады. Дина-микада 2-ші деңгейлі банктердің несиелеуі 1995 жылдан бастап қазіргі уа-қытқа дейін екі негізгі сатыға бөлуге болады. Бірінші сатыда (1995-1996ж) банктік несиенің ЖІӨ-де үлесі 5,7%-дан 3,8%-ға дейін кеміген. Несиелеу өсі-мінің қарқыны төмен, ол 1996 жылы (-)6,2% немесе (-)164 млн дол. құрады.

Екінші саты (1997ж. қазіргі уақытқа дейін) керісінше банктік несиенің үлесі ЖІӨ-де 3,8%-дан 16,5%-ға артты. Несиелеу өсімінің қарқыны 2000 жылға дейін 85,6% максимум дәрежеге жетіп, өсіп отырған кезі еді. Содан кейін олар төмендей бастады. 2001 жылы олар 77,3%-ға дейін төмендеді. Абсолютті көріністе несиелеу өсімінің көлемінің қарбалас сәті 2001 жылы 1350 млн доллар құрған кезде болды. Аталған тенденциялар нәтижесінде банктік несиенің барлық көлемі экономикамызда 2002 жылы 588,7 млрд теңге немесе 3,8 млн доллар құрады. ЖІӨ-дегі банк несиесінің үлесінің төмендеуі бірінші сатыда мемлекеттегі және нақты экономикалық сектордағы қаржының әлсіздігі макроэкономикалық тұрақсыздықпен түсіндіріледі. Екінші сатыда ЖІӨ-дегі банктік несиенің үлесі келесі негізгі себептермен байланысты:

- Әлемдік жағдаятының өте қолайлы макроэкономикалық жағдайының өсуі. Негізгісі мұнайға бағаның өсуі.

• Нарық жағдайында кәсіпорындармен жеткілікті жұмыс тәжрибиесінің алмасу көрсеткішінде нақты экономикалық сектордың ұстамдылығының жоғарлауы.

• Банктік капитализацияның өсімі негізінде банктік жүйенің нығаюы, банктың қадағалауы мен төлем жүйесінің артуы.

Банктік несиенің өсімі 1998 жылы мемлекетүшін кризисті болды. Теңге курсын ұстап тұруы үшін ішкі валюта нарығында Ұлттық Банк валютаны сату жиынтығының көрсеткішінің пайда болуы нақты экономика секторында ол ақшаның дефицитімен байланысты өрнектеледі. Бұндай Ұлттық Банк саясаты сол уақытта ақталынған. Ол өндірістің құлауы және валюталық алымдардың жоғалуына жағдай тудырды. Егер белгіленген курстың девальвациясы 2000 жылы жанданған. Сол кезде алыстағы шетелдердің әлемдік нарықтағы шикізатқа сұранысы 60% валюталық түсімі азая бастады.

Қарастырылған кезеңде нақтылы өзгерістер болды және банктік несие экономикасының құрылымында болды. Бірнеше рет несиелік портфелде банктің кәсіпорындағы үлесі 98%-дан 92%-ға төмендеді, және сәйкесінше тұрғын-үй құрылысы және шағын кәсіпкерліктің дамуымен байланысты елді мекендерден алынған 2%-дан 8%-ға несие үлесі артты.

Банктің несиелік портфелдің шығуына валюталық тәуекелділіктің өсуі белгілі, шетелдік валютада 1997-2004 жылдар аралығында 45,1%-дан 66,8-ға дейін несие үлесімінің өсімі өрнектеледі. Несиелік портфелдегі банктерді 1996 жылдан бастап керекті несиелерді өзіне қаратып алды. Сондықтан, егер несие көлемі Ұлттық банкте 2003 жылдың қыркүйек айынан 2004 жылдың сол айын аралығында 1,9% немесе 33,8 млн долларға төмендесе, валюталық несиелер 69% немесе 968 млн долларға өсті. Банктің ресурсты базасының ұзаруына икемді орта және ұзақ мерзімді несиелер қысқа мерзімді несиелермен салыстырғанда озық өсімі байқалады. [13, 3 б ]

1997-2004 жылдары қысқа мерзімді несиенің үлесі 66,5%-дан 43,4%-ға дейін төмендеген. 2003 жылдан бастап банктік несиенің негізгі көлемі экономикада өндірісті несиелеу өсімі үшін мүмкіндіктерді жасаған орта және ұзақ мерзімді несиелерге бағытталады. Бірақта көрсетілген мүмкіндіктер өткізімді болмады.

2001 жылдың желтоқсанынан 2004 жылдың тамызына дейін негізгі қорларды құруға несиенің үлесі 10,6%-дан 9,7%-ға, жаңа құрылыстар мен қайта құрастырулар 5,7 – 1,2%-ға дейін төмендеген (5-кестені қараңыз). Қондырғылар және өндіріс өсіміндегі несиелер арасында қолда бар алшақтығы. Сондай тенденциялар экономикалық жағдаяттың мүмкіндіктерінің ары қарай нашарлауына және өндірісті дамыту үшін қолайсыз жағдай туғызуын куәландырады.

Кері тенденциялар болып банктің несиелік портфелі несие үлесі мүлік айналымының жандануында (52,9-64%), сонымен қатар құнды қағаздарды жасау (0,9-12,1%) сияқты өндірістік емес мақсаттары қарқынды өсіреді. Мұның бәрі қолдағы ресурстарға қарамай өндірісті несиелеуді ары қарай шашу емес, банктердің қарқынына қарай төменгі тәуекелді қызмет түріне қарай қосылуы болып табылады.

Тағы бір сәттің бірі құрылыс пен мүлікті азаматтармен құруды несиелеу өсімі (1,8-4,4%) және азаматтардың тұтыну мақсаты (2,2-3,1%). Бұл азаматтар қоныстануға жасаған көптен күткен банктің бұрылысының бастамасын білдіреді. Жалпы алғанда банктік несиелеудің қарбалас өсіміне қарамастан елімізде соңғы жылдары оның үлесі ЖІӨ-ге қатысты бәрі бір төмен болып қала береді.

Барлығы салыстыру арқылы танылады деп айтылатын сөз бар. Халықаралық салыстырым үшін экономикада банк жүйесінің барлық ішкі несиелерді үкімет есебіндегі банктік несиені қарастырамыз.

Халықаралық салыстырым кезінде Қазақстанда ішкі несиелеуде банктік жүйенің жетістіктері біраз ақсап тұр және таңқаларлықтай емес сияқты. Өмір ұзақтығына қарай олар орташа жағдайды көрсетеді, ТМД елдерімен салыстырғанда жақсы.

Дамыған елдерде банктік несиелеудің ЖІӨ-ге байланысы өте жоғары болды және 2001 жылы 89%-дан 174%-ға дейін өсті. Неміс — жапондық қаржылық моделіндегі елдер (Швейцария, Жапония, Германия) англо — американдық моделге қарағанда жоғары болды.

Жаңа индустриалды мемлекеттерде банктік несиелеудің ЖІӨ-ге байланысы 53%-дан 100%-ға дейінгі шегінде жатыр. Неміс — жапондық қаржылық моделі англо — американдық моделге қаранда көп тұрып қалады.

Шығыс Европа елдері мен Қытайда банктік несиелеу деңгейі 38%-дан 133%-ға дейін құрады. Неміс — жапондық қаржылық моделді таңдаған мемлекеттер алда болды, ал соңында англо — американдық моделді таңдағандар болды. [14, 17 б ]

ТМД елдерінің арасында ЖІӨ-дегі банктік несиелеудің үесі 2001 жылы Молдава (27,5%) көш бастады, одан кейін Ресей (24,3%), Украин (23,8%), Грузия (20,5%) және Беларус (17,5%). Сосын барып 2001 жылы Қырғыстан, Азербайжан және Арменияны жолда қалдырып Қазақстан табан тіреді. Осының нәтижесінде банктік несиелеу аясында мақтанатындай іштеме жоқ. Егер үкімет несиесін есепке алмай экономиканы банкпен несиелеуде, онда 2001 жылы ТМД елдер арасында ең мықтысы болды. Бұл мынаған байланысты, 2001 жылы қазақстандық банктер үкіметті несиелеген жоқ, керісінше үкімет мемлекеттік құнды қағазадар бойынша белгілі бөліктердегі қарыздарды есепке алмай санағанда белгілі мөлшерде банктерді несиеледі. Бұл қаржы ресурстарын өндіріке құю үшін еркінсітіп жіберді.

Біздің салыстыру көрсеткіштеріміз динамикада былай көрсетеді: әлемдегі елдер арасында банктік несиелеу аясында ең тұрақсызы Қазақстан болды. Ешқандай мемлекеттерде 1992-1997 жылдар сияқты қысқа кезеңде (65,3%-6,5% ЖІӨ-ге қатысты) несиелеу деңгейінің төмендеуі болмаған. Осы жерде қызығып айта кететін жай бар, 1997-1998 жылдары азиялық кризисте, сонымен бірге одан кейін Қытай, Оңтүстік Корея және Сингапур сияқты мемлекеттер несиелеу деңгейін өзінің экономикасына көптеп таратты. Бұл мемлекеттердің кризистен жеңіл өтуіне және ары қарай дамуына көп әсер етті.

ТМД елдерінде біраз тоқтау кезінде 1998 жылы ресейлік кризис кезінде және содан кейінде несиелеу деңгейінің төмендеп кеткені байқалады. Олар қаржы секторының әлсіз екендігін білдіреді. Қаржы жүйесінің экономиканы несиелеу көлемі дамыған және жаңа индустриалды елдерде банктік несиелеуге қарағанда жеткілікті жоғары

Мысалы, Швейцарияда 1,8 есе, Жапонияда 2,2 есе жоғары. Бұл жерде неміс — жапон қаржы моделінің басымдылығы көбірек, экономиканы несиелеу деңгейі екі еседен көп етіп несиелеу деңгейін англо — американдық моделі таңдау кезінде жоғарлатты. Сондай жағдай неміс — жапондық қаржы жүйесін ұстанған Корея мен Сингапурде байқалды. Алтернативті моделді алған Туркияда қаржы жүйесінің несиелеу деңгейі экономикасы банктік несиелеу жүйесінен мемлекеттің одан көп айырмашылығы жоқ.

Қарыз алушылар банктік несиені алған кезде пайыздың нақты қойылымына қарайды. Сондықтан талтау кезінде несиелеу қызметінің әсері үшін дұрысы несие бойынша нақты пайыз қойылымы болып табылады.

Нақты қойылымдар барлық несие бойынша өндірістің дамуына жақсы жағдай болған кезі 1999-2000 жылдар. Сол жылы оның деңгейі орташа жылдық қойылымы 2,3% және 6,6% болды.

Қалайда 2001 жылы несие бойынша нақты қойылым орта есппен бір жылда 7,6%-ға дейін өсті, ал 2002 жылы 8,1% жылдық пайызға артты. Осындай қарқынның арқасында өндірістің дамуын баяулатты. Бұл кәсіпкерлердің төлемін арттырып, ауыртпалық туғызды. Несие сапасының күрделенуі және несиелік портфелдің жылдам өсуіне байланысты банктің нақты қойылымдары банктермен ара-қатынасын нашарлатты.

Нақты қойылым қарастырып жатқан кезеңде валюталық несиеге қарағанда тенгелік несие бойынша толығымен төмен болды.

Бірақ бұл негізінен заңды тұлғаларға әсерін тигізді, жеке тұлғалар үшін 2002 жылдан бастап шетелдік валютада несиелер арзан болғаны көрініп тұр. Егер заңды тұлғаларға 2002 жылы теңгелік несиелерді алған тиімді болса, ал жеке тұлғаларға валюталық несиелерді алған тиімді.

Нақты қойылымдар теңгелік несиелер бойынша кәсіпорын үшін 2002 жылы орта есеппен алғанда валюталық несиеге қарағанда төмен болды. Осыдан өткен жылдың нақты пайыздық қойылым өсімі байқалды. Теңгелік несие бойынша олар 8,5% жылдық пайыз орта есеппен 2001 жылдан 9,4% жылдық пайыз 2002 жылға дейін өсті, ал валюталық несие бойынша 11,6%-дан 11,7% жылдық пайызға өсті.

Керісінше, валюталық несие бойынша нақты пайыздық қойылым 2002 жылы орта есеппен теңгелік несиеге қарағанда 1,2 есе төмен болды. Осыдан 2001 жылы олардың арықарай төмендеуі байқалған. Валюталық несие бойынша нақты пайыздық қойылым тұрғындар үшін 17,3% жылдық пайыз 2001 жылы нақты көріністе орта есеппен 16,9% жылдық пайызға 2002 жылы кеміген, сонда теңгелік несиеде 16%-дан 18,1% жылдық пайызға артты.

Ең арзаны номиналды және нақты көріністерде қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелер, ал ең қымбаты орта мерзімді несиелер. 2002 жылы нақты пайыздық қойылым ұзақ мерзімді несие бойынша орта есеппен алғанда 13,5% жылдық пайызды құраса, қысқа мерзімді несие бойынша 13%, ал орта мерзімді несие бойынша 14,2%.

Осындай қойылымдардың бөлінуі несиелеу мерзімі бойынша экономикалық теорияға қарсы келеді, ұзақ мерзімді несиелердің қойылымы жоғарғы несиелік тәуекелділіктерден үлкен болуы керек. Бұл мынаған байланысты: барлық біздің банктеріміз еншілес болып табылады, қандайда бір қаржы - өндірістік топқа жатуы мүмкін. Ұтыс кезінде еншілес өндірісшілес болып табылады, ал қалған барлық заңды және жеке тұлғалар, оның ішінде жеке тұлғалар ұтылады. Бірақ бұдан да кері жағдай несие бойынша пайыздық қойылымдар 2001 жылы нақты пайыздық қойылымдар барлық ұзақ мерзімді несиелер орта есеппен алғанда 11,8%-ды құрады, ал ең қымбаты болып қысқа және орта мерзімді болып 13,1% және 13,9%-ды құрады.

Осыдан несие бойынша номиналды қойылымдар жеке тұлғаларда заңды тұлғаларға қарағанда жоғары болды. Осы жерде біздің банктердің еншілестігі жоғарғы деңгейде тұр. Бұлай болғаны бір жағынан жақсы, себебі өндірістің дамуына жағымда жағдайлар туғызады, ал бір жағынан тұрғылықты халықтар үшін қолайсыз.

Валюталық несие бойынша кәсіпорындар мен тұрғылықты халықтар үшін пайыздық қойылымдар деңгейінің айырмашылығы көзге көрініп тұр. Валюталық несиелер бойынша пайыздық қойылымдар толығымен төмендеу тенденциясын қолданды.

Сол кездері кейбір валюталық несиелер жеке тұлғаларда номиналды пайыздық қойылымдардың өсуі байқалды. Мысалы валюталық несие бойынша номиналдық пайыздық қойылымдар жеке тұлғаларда 181-ден 365 күнге дейінгі мерзімде 1998-2002 жылдар арлығында 20%-дан 21,1%-дейін өсті, бір жылдан үш жылға дейінгі мерзімде 15,4%-дан 19,1%-ға артты. Несие бойынша үш жылдан жоғарғы мерзімде 1999-2000 жылдар кезеңде 13,5%-дан 18,8% жылдық пайызға артты. Мүмкін бұл тұрғын үйді алу үшін ипотекалық несиеге сұраныстың артуы әсер еткен шығар. [19, 12 б ]

Шаруашылық субъектілер номиналды бағаларға емес нақты бағаларға қарайды. Осы мақсатпен нақты қойылымдарды валюталық және теңгелік несиелер бойынша инфляцияны қосқанда өз елімізде және шетелдерде, сонымен бірге ұлттық курстың девальвациясын қарастырамыз. Теңгелік несие бойынша нақты пайыздық қойылымдарды есептеу үшін мынадай формула қолданылады:

r = (i – p) / (1+p)*100

Мұндағы: r — нақты пайыздық қойылым (%), i — номиналды пайыздық қойылым (%), p — Қазақстандағы инфляция өсімі (%).

Валюталық несие бойынша нақты эквивалентті пайыздық қойылымдарды есептеу үшін АҚШ-тың инфляциясы мен теңге курсының девальвациясының АҚШ долларына байланысты есепке алынды. Ол төменгі формуламен өрнектеледі:

Rt = R$(1+d)(1+p) / (1+It)

Мұндағы: d — теңге құнының девальвациясы, ол (1/W1 – 1/W0)/(1/W0)*100 формуласына тең;

W0 — жылдың басында теңге курсын долларға шаққандағы бағамы,W1 — жылдың соңындағы теңге курсы;

Rt — теңгелік депозит бойынша нақты пайыздық қойылым, %;

R$ — долларлық депозит бойынша нақты пайыздық қойылым, %;

It — теңгелік депозит бойынша номиналды пайыздық қойылым, %;

p — Қазақстандағы инфляция өсімі, %.

Осыдан кейін шетелдерде инфляция сапасында доллар бағасына әсер ететін АҚШ-та инфляция қабылданды және барлық несиелер шетелдік валютада доллар түрінде беріледі (10-кесте).

Кестеде көрсетілгендей, теңгелік және валюталық несие бойынша нақты пайыздық қойылымдар айырмашылықты қарыз алушылардың қимасында және несиелеу мерзімі айтарлықтай өзгереген. Мысалы, банктік емес заңды тұлғалар кәсіпорын үшін 1997 жылы орта жылдық нақты эквивалентті қойылымдар теңгелік несиеге қарағанда (23,7% жылдық) валюталық несие бойынша толығымен (13,4% жылдық) төмен болды.2000 жылдан бастап 2004 жылға дейін теңгелік несиелер әлде қайда ұтымды бола бастады. Нақты орта мерзімді эквивалентті қойылымдар 1998-2001 жылдары тең болды, сәйкесінше 14,3%, 18,1%, 23,6% және 10,5% жылдық пайыздарды валюталық несиенің 9,1%, 14,8%, 2,5% және 8,2% жылдық пайыздарымен салыстырғанда тең болды. 2004 жылы нақты эквивалентті қойылымдар валюталық несие бойынша кәсіпорын 11,7%, ал теңгелік несие бойынша 8,7%-ды құрады. Осы уақыттарда осындай құбылыс банктердің теңгемен кәсіпорындарды барлық мерзімдерде несиелеуі байқалды.

Басқа жағдай жеке тұлғалардың нақты эквивалентті қойылымға қатынасында байқалды. 2000 жылы жеке тұлғаларға теңгелік несиені толығымен алған тиімді болды, сонда нақты эквивалентті қойылымдар мұнда 15,5% жылдық, ал валюталық несие бойынша 12,1% жылдық пайызды құрады.

2001 жылы керісінше тұрғылықты халықтар үшін тиімдісі валюталық несиелер болды, нақты эквивалентті қойылым 13,2%-ды несие бойынша 24,6% теңгемен салыстырғанда тиімдірек. 2002 жылы қайтадан теңгелік несиелер тиімді бола бастады, нақты қойылымдар 1,3% жылдық пайызды 24,6% жылдық пайызбен салыстырғанда минусқа дейін түскен. 2003 жылдан 2004 жылға дейін тұрғылықты халықтар үшін валюталық несиелер қайтадан тиімді болды. Нақты эквивалентті қойылым валюталық несие бойынша 2003 жылы 14%, 2004 жылы 14,6% жылдық пайызды, сол кезде теңгелік несие 15,7% бен 17%-ды құрады.

Егер жеке мерзіммен қарастырсақ, онда орта есеппен 2004 жылы тұрғылықты халықтар үшін барлық мерзім бойынша валюталық несие 181-ден 365 күн аралығында несие беру тиімді болды. Сонымен, 2004 жылы тұрғылықты халықтар үшін банктік несиені валюта түрінде алған тиімді болса, ал кәсіпорындар үшін теңге түрінде алған тиімді.

Ұлттық банктің келісілген экономикалық жағдаяты мәліметтер мониторигі 2002 жылдың үшінші кварталынан 2004 жылдың сәйкестілік кварталының қанағаттанарлық деңгейі банктік несиенің нақты сектордағы айналымдағы мүліктерді толықтыруға кәсіпрорын сұранысы 79,8%-дан 93,2%-ға дейін өскен (Кесте 11).

2003-2004 жылдары айналымдағы мүліктерді толықтыруға несиеге сұрау салу қанағаттандырып, орта есеппен өнім өндіруге 90%, сату мен жарақтауға 88%-ды құрады.

Қанағат деңгейі өнімді өндіру үшін тартылған несие төмен болғаны белгілі болды - 81%, өндіріс пен газды бөлу, электро-энергия мен сулар - 69%, ауылшаруашылығы - 65%, транспорт пен байланыс - 75%, құрылыс - 82%-ды болды.

Айналым қаражаттарына несиелерді экономиканың нақты сектор төлем қабілеттілігінің қанағаттандыру дәрежесі.

Салардың түрлері	2002 3 кв	2002 4 кв	2003 1 кв	2003 2 кв	2003 3 кв	2003 4 кв	2004 1 кв	2004 2 кв	2004 3 кв
өнеркәсіп	77,9	74,5	80	81,2	73,8	74,9	91	91,8	81,1
өдіруші	82,4	95,4	85,7	90,5	84,5	84,7	95,4	93,7	90,3
өңдеуші	73,9	73,4	81,3	82,1	77,9	90,6	92,5	93,6	81,4
Ауыл шаруашылығы	85,6	98,5	13,9	38,5	64,6	90,2	50,1	74	64,5
Құрылыс	87,3	100	100	74,6	74,5	94,3	56,3	78,4	81,8
Сауда, автомобилдерді жөндеу, үйге керекті мүлік	70,8	99,8	87,4	48,7	90,1	97,2	97,6	99,1	87,7
Транспорт, байланыс	97,1	45,8	17,8	51,5	88,6	87,4	91,6	97	75
Қозғалмайтын мүлікті иемде-ну, жалға алу кәсіпорын қыз-мет көрсетулер	78,6	65,2	—	100	84,2	25,6	67,1	37,8	69,9
Республика бойынша барлығы	79,8	77,6	71,2	79,1	74,7	82,9	89,5	93,2	81,9
Энергияны өндіру, тарату, газ бен су	100	63,4	64,8	82,7	55,6	43,6	82,8	79,1	69

Кәсіпорынның құрал – жабдықтар үшін несиеге сұранысты қанағаттандыру жағдайы біраз басқадай болды

Мұнда банктік несиелерге сұранысты қанағаттандыру шегі 2001 жылдың 2-ші кварталында құрал – жабдыққа 94%, 3-ші кварталда 69%-ға түсуі байқалды, ал 4-ші кварталда бұл жағдай қайтадан жоғарлай бастады. Қалайда 2001 жылдың 2-шісінен 2002 жылдың 3-ші квартал аралығындағы кезеңде бұл жағдай кәсіпорын сұранысы 94,3%-дан 89,9% немесе 4,4%-ға кеміген.

Дәреже бойынша несиелерге құрал – жабдыққа сұранысты қанағаттандыру сату мен жөндеуі лидерге шықты. Содан кейін 91%-да қанағаттандырылған 2001-2002 жылдары өңдеуші өнеркәсіп болды. Өндіруші өнеркәсіп 87%, транспорт пен байланыс 81%, құрылыс 72%, өндіріс пен электроэнергияны бөлу, газ бен су 79%, ал ауылшаруашылығы 34%-ды құрады.

Айта кетуі керек, кәсіпорын сұранысының төлем қабілеттілігі ҚР Ұлттық банкінің кәсіпорын мониторингін қосқанда банктік несиеде оның фактілі қажеттілігі көрініс таппайды. Ол кәсіпорын төлем қабілеттілік сұранысы банктік несие бойынша нарықтық қойылымға әсер ету арқылы суреттейді. Кәсіпорын қажеттілігін сапа жағынан алғанда банктік несиеге сұраныс төлем қабілеттілігін қолдану қажет. Біздің ойымызша, қалыпты қойылым — бұл кәсіпорынның нақты көрінісінде банктік несие бойынша қойылымдар инфляцияны қоспағанда 4-5% жылдық пайызға дейін болды.

Банктердің экономиканың нақты секторында несие бойынша құрал-жабдыққа қанағаттандыру деңгейінің төмен екені 10-кестеде көрсетілген.

2002 жылдың 2-ші кварталынан бастап жеке мүлікке инвестиция арқылы құрал – жабдықтарды қамтамасыз етуі кәсіпорынды қанағаттандырады. Егер 2000 жылдың 3-ші кварталында жеке мүлік есебіне кәсіпорынның құрал – жабдыққа инвестиция 56,4% болса, сонда 2001 жылдың 1-ші кварталында 76%, ал 2002 жылдың 3-ші кварталында 78% болды.

Бір айта кететін тенденция, ол өзін қаржыландыратын балама болып банктік несие, мемлекеттік мүлік, шетел инвестициясы болуы мүмкін. Осы жағдайдан кейін 2002 жылдың 3-ші кварталында құрал – жабдыққа 92,3% инвестицияны тартқан жеке мүліктерге өңдеуші кәсіпорындар бағыт ұстаған.

Қаржылық жағдаятының жақсаруымен банктік несиеден ақырындап бас тартып және өнім өндіретін кәсіпорынның құрал – жабдыққа инвестицияны жеке мүлік үлесіне тарту 2000 жылдың 3-ші кварталынан 2002 жылдың 3-ші кварталына дейін 58%-дан 67,2%-ға дейін жоғарлағаны көрініп тұр.

Ауылшаруашылығына байланысты айтатын болсақ, оның көңіл аударатын мүліктерге қажеттілік әр жылдың 3 мен 4-ші кварталында және 1 мен 2-ші кварталдарда қатты төмендеп кетті. Егер сұраныстың маусымдық ауытқуын жою мақсатында 2002 жылдың 3-ші кварталын 2000 жылдың 3-ші кварталымен салыстырсақ, сонда бұл жерде құрал-жабдыққа инвестицияны тарту жеке мүлік үлесінің жоғарлағанын біз көріп тұрмыз. Құрал-жабдыққа инвестицияны тарту қарызға алу көздерінің жоғарлауы соңғы жылдары құрылыста, саудада және жөндеуде байқалды.

Бәрінен бұрын қарастырып жатқан кезеңде орта есеппен құрал-жабдыққа инвестиция үлесі бойынша қаржылық өзіндік жеткілікті саласын анықтау керек. Алдыңғы орында құрал-жабдыққа инвестицияны тарту үлесі 78,6%-ды құраған өндіруші кәсіпорын, одан кейін құрылыс 70,7%, өндіріс пен электроэнергияны бөлу, газ бен су 62,7% және соңынан өңдеуші кәсіпорын 58,1%-ды құрады. Қарыз мүлкі бойынша ең мықтылары транспорт пен байланыс, сауда мен жөндеу, жылжымайтын дүние-мүлікпен операция жасау және ауылшаруашылығы болып табылады.

Банктік несие өсіміне қолайлы жағдай жасау себептері:

— төлем деңгейіндегі инфляция, теңге курсының ұстамдылығы, екі жарым жылдың ішінде нақты ЖІӨ-нің жылдам өсімі, мемлекеттік бюджеттің кішігірім дефицитіне байланысты макроэкономикалық қызметінің жеткілікті артуы;

— жеке бизнестің бастапқы дағдыдағы нарықтық реформасы және оның тұтынушыдан кәсіпкерлікке ментаді басымдылықтың өзгеру жылдары мемлекет елдімекенінің белгілі бір бөлігін сатып алу;

— елімізде нарықтық экономиканы білетін және басқру тәжрибиесін жетік меңгерген менеджерлердің жеке тобын қалыптастыру;

— мемлекетте орта жылдық жалақы 130 доллар мөлшерінде құрауын қосқанда ішкі сұраныстың жеткілікті қолда бары банктердің үлкен инвестиция мүмкіндіктері, зейнет ақы қорлары мен сақтандыру компаниялары, сонымен қатар көптеген перспективті нарықтар ішкі өндірістің дамуы үшін әзірше импортты өнімдермен және қызметтермен қамтылып жатыр;

— халықаралық стандарт және төлем жүйесінің дамуы бойынша мемлекеттің қолда бар қаржы жүйесімен жеткілікті жұмылдырылған;

— ауқымдылығы үлкен еліміздің нарығы батыс елдерінің өндірушілерінен салыстырымдылық шарасындағы қызметтерден арзан білікті жұмысшы күшінен, бай табиғи ресурстардың және ішкі нарықтағы тауарлар мен қызмет көрсетудің қолда бары кезінде шыққан отандық өнімдер мен қызметтің белгілі бағалық басымдылығы.

Сол кезде Қазақстанда өндірісті банкпен несиелеудің ары қарай кеңеюі сол банктік сектордың дамуына қолда бар желісінің мәселесі тежелуде.

Бірінші кезекте айта кетуі керек, негізінен банктік қызметтің төмен қол жететінсіз-ақ аумақты қарастыруда банктік желістің мәнінде шектелуі. Мысалы, 1998 жылдың аяғынан 2002 жылдың тамыз айының соңына дейін банктің жалпы саны 71%-дан 38% немесе 46%-ға дейін, банктік филиалдар саны 458-ден 368-ге, ал есептік касса бөлімдерінің саны 1286-дан 1049-ға дейін кеміген. Банктік тораптадың сондай шектеулері тұрғылықты халықтың қол жетуін және кәсіпорынның банктік несиеге мен оның қызмет ету сапасын нашарлатты.

Соңғы жылдары несиелік портфелдің сапсы күшею керек еді, себебі тартылатын жаңа несиелер қандай да бір қарыздан бос еді және стандартты болған жаңа несиелер белгілі түсім қызметі елімізде орын алды. Бірақ бұл іске аспады.

Қолда бары өзгермеген, ал банктердің несиелік портфел сапасының тез көтерілуі несиелік портфелдің жылдам таралуы ерте берілген несиенің сапалық төмендеуін және болашақта ликвидтелген банк мүлкінің мәселелерін куәландырады.

Ең салмақты мәселе ұзақ мерзімді несиеде нақты сектордың қатысуынсыз қамтамасыз ету арасында жіне оның қанағаты бойынша банктің қысқа депозитті базасымен байланысты болып табылады. Осы себептен несиенің көп бөлігі сауда мен қызмет көрсету саласына бағытталады. Ол жерде ақшаның өте жоғарғы айналысы жинақталған мүліктің өте тез қайтарылуын қамтамасыз етеді

Экономикада сала бойынша ЖІӨ-ге үлесін қосқандағы несие құрылымы.

	1999	2000	2001	2002	2003	09. 2003	09. 2004
Несиенің жалпы көлеміндегі салалық несиенің үлесі (%)
Барлығы	100	100	100	100	100	100	100
өнеркәсіп	34,5	25,4	23,2	30,5	33,9	32,3	32,7
Ауыл шаруашылығы	5,7	10,8	8,5	9,4	10,3	8,7	10,2
Құрылыс	3,9	2,3	4,1	4,3	4,7	4,8	6,4
Транспорт	1,7	5,5	3,4	6	4,3	4,9	3,7
Байланыс	2,8	1,6	2,1	2,1	2,4	2,4	2,8
Сауда	17,1	25,8	29,8	33,2	31	32,6	30,4
Басқа да салалар	34,4	28,6	29	14,4	13,3	14,2	13,8
Таза салықсыз ЖІӨ-дегі әр түрлі салалардың үлесі
Барлығы	100	100	100	100	100	100	100
өнеркәсіп	22,3	25,8	29,6	35,1	33,5	—	—
Ауыл шаруашылығы	11,8	8,9	10,3	8,4	9,1	—	—
Құрылыс	4,4	5,2	5	5,5	5,7	—	—
Транспорт	10,8	13	11,1	10,6	9,9	—	—
Байланыс	1,4	1,6	1,6	1,6	1,5	—	—
Сауда	16,3	16	14,3	13,1	12,4	—	—
Қаржылық қызмет	1,1	1,8	2,8	3,3	—	—	—
Кәсіпорындар-ға қызметі	—	13,8	12,6	11,4	—	—	—

Мысалы, 2004 жылдың қыркүйек айында сауда мен мықты сфераларға негізгі операциялардың жылжымайтын мүлікпен байланысы, аренда мен кәсіпрондарға қызмет көрсету барлық банктік несиенің 44,2%-ын құрады. Қалайда жалпы ішкі өнім көлемінде осы сфералардың үлесін 28%-ға дейін арттырған жоқ.

1999-2003 жылдар кезеңінде кәсіпорын, ауылшаруашылығының несие үлесі ЖІӨ мөлшеріне сәйкес келді. Банктік несиелеу үлесі транспорт пен құрылыс сияқты сфераларда ЖІӨ мөлшерінен төмен болды.

Ұлттық банк банктік несие бойынша мәліметтерді бөліп қарастырған. Өңдейтін және қайта өңдейтін кәсіпорындар қимасында бағалау мүмкіндігі көрсетілмеген. Олар ЖІӨ-нің негізігі салаларда ұстамды мөлшерінің қатысуымен іске асамекен немесе шетел инвестициясы сияқты үлкен үлесі шикізат өндіруге кетеді.

Келесі мәселе долларизацияның жоғарғы деңгейі бүтіндей мемлекетте және аумақтық бөлімдерде және банктік сектордағы валюталық тәуекелділіктің нашарлығын күшейтетін валюта түрі бойынша теңгерімсіздік несие мен депозитті портфелі болып табылады

Басқа мәселе болып жоғарғы валюталық тәуекелділік. Олар үлкен үлесімен несиелі және депозитті портфелде банктің валюталық несие мен депозиттер, сонымен бірге олардың арасындағы теңгерімсіздікпен байланысты.

Қарастырылып жатқан барлық жылдары 1996, 1999 және жылдарды қортындылай кетсек валюта түрі бойынша несиелік және депозиттік портфелдердің теңгерімсіздігі байқалды. Бұл кезде осы тепе-теңсіздік қауіпті көлемге дейін жетті және 2002 жылдың қыркүйегінде 85,1 млрд теңге немесе 551 млн долларды құрады. Валюта түрі бойынша банктің несиелік және депозиттік портфелдерінің жауапсыздығымен байланысты біршама валюталық тәуекелділікті куәландырады, банктік сектордың қамтуы шетелдік шетелдік валютаға қатысы бойынша теңге курсының бөлігінің қозғалысымен қатты байланысты.

ҚР ҰБ обылыстық филиалдардың кварталсайынғы есеп мәліметі бойынша банктің несие долларизациясының деңгейі 2002 жылдың 3-ші кварталында 66,1%, ал депозиттер 59,5%-ды құрады. Валюталық тәекелділік бойынша қауіптісі индустриалды аумақтар болып табылады. Сол уақытта аграрлы аумақты жеткілікті деңгейде олардан қауіпсіз болды. Үлкен сәйкессіздік абсолютті көріністе Алматы қаласында байқалады. Шетел валютасында несие үлесі валюталық депозиттің үлесін 135 млрд теңгеге арттырады. Сәйкессіздік үлесте басқа мемлекеттердің аумақтарын валюталық депозитке көңіл аударуымен байланысты көрсететіндей болып табылмайды.

2002 ж. 3 кварталында банктік несие мен депозиттегі жинақтаушы валюта үлесі.

Аумақтар	Банк несиелері			Банк депозиттері			диспропорция
	бары	валютада		бары	валютада		валютада
	млрд. тг	млрд. тг	%	млрд. тг	млрд. тг	%	млрд. тг	п.п
ҚР	578	382	66,1	528,3	314,6	59,5	-67,4	-6,5
Индустриалды аумақ	536,7	365,1	68	301,5	214,9	71,3	-150,2	3,2
Алматы қ.	412,5	292,5	70,9	198,5	157,4	79,3	-135,1	8,4
Астана қ.	25,1	18,3	72,7	36,4	21,3	58,5	3	-14,2
Шығ Қазақстан	25,4	15,4	60,5	19,8	10,7	54,1	-4,7	-6,4
Қарағанды	24,1	7,3	30,3	20,6	10,4	50,8	3,1	20,5
Маңғыстау	11,5	8,4	72,9	6,8	4,6	68,1	-3,8	-4,8
Павлодар	14,2	7,9	55,3	8,7	5,3	61,2	-2,5	5,9
Сол. Қазақстан	6,7	4,5	66,3	4,8	2,1	44,9	-2,3	-21,3
Оңт. Қазақстан	17,1	11	64,1	6	2,9	48,9	-8	-15,2
Аграрлық аумақ	41,4	16,9	40,8	226,8	99,7	44	82,8	3,2
Ақмола	6,7	3,3	49,9	3,7	1,8	49,3	-1,5	-0,5
Ақтөбе	9,3	3	31,9	178,5	74,1	41,5	71,1	9,6
Алматы	1,5	1,1	73,7	2,9	1,2	40,9	0,1	-32,7
Атырау	5,6	1,9	33,5	15,7	10,9	69,3	9	35,8
Жамбыл	3,5	1,2	35,5	4	2,2	55,6	1	20,1
Бат. Қазақстан	7,2	3,1	43	6,2	3,5	56,6	0,4	13,6
Қостанай	6,8	3	44,4	9,2	2,8	30,2	-0,3	-142
Қызылорда	0,9	0,3	30,8	6,7	3,2	48,4	3	17,6

Айта кетуі керек, валюталық тәуекелділік деңгейі біршама жоғары, шетел валютасы бойынша индекстелген теңгелік несиенің үлкен көлемі. Банктен берілетін несиемен және депозитті тартумен байланысты белгілі аумақ аралық сәйкессіздік байқалады

Мемлекеттің толығымен ауқатты индустриалды аумақтары барлық банктік несиенің 93,5% және тек қана барлық депозиттердің 59,6%-ын құрады, ал сол уақытта кедей аграрлы аумақтар барлық депозит 40,4%-ды құраған кезде барлық банктік несиенің 6,5% ғана құрады.

Мысалы, Алматы қаласында 2002 жылдың 3-ші кварталында барлық берілген несиелердің 71% және 2-ші деңгейлі банктерге тартылған барлық депозиттер 38% құрады, дегенмен банктік жүйенің қаржы ресурстарын қайта бөлу барлық жағынан Алматы қаласының үлесінде. Соған ұқсас жағдай Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Маңғыстау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан сияқты өндірістік аумақтарда болды.

Банктік несилер мен депозиттердің аумақтық құрылымы.

Аумақтар	Банк несиелері				Кәсіпорын мен тұрғындардың депозиттері
	Жалпы көлемдегі үлес		Орташадан ауытқыған қойылым		Жалпы көлемдегі үлес		Орташадан ауытқыған қойылым
	2003 1кв	2003 3кв	2003 1кв	2003 3кв	2003 1кв	2003 3кв	2003 1кв	2003 3кв
ҚР	100	100	16,1	15,6	100	100	7	6,8
Индустриалды аумақ	93,5	93,5	-0,3	-0,3	59,6	56,6	0	0
Алматы қ.	71,7	71,4	-1	-1	37,7	37,6	-0,9	-0,8
Астана қ.	4,8	4,3	1,9	2,4	8,1	6,9	1,2	1,1
Шығ Қазақстан	5,2	4,4	3,5	3	4,2	3,8	1,8	1,2
Қарағанды	4,2	4,2	1,4	2,6	4,4	3,9	1,9	1,7
Маңғыстау	1,7	2	1,4	1,9	1,3	1,3	0,5	0,2
Павлодар	2,5	2,5	1,4	2	1,7	1,6	2,1	2
Сол. Қазақстан	1,1	1,2	4,5	4,3	1	0,9	1,7	1,4
Оңт. Қазақстан	2,2	3	2,1	0	1,2	1,1	-0,5	-0,2
Аграрлық аумақ	6,5	6,5	3,6	3,6	40,4	40,4	0,1	0,1
Ақмола	1,1	1,2	4,1	5	0,7	0,7	-0,4	-0,6
Ақтөбе	1,5	1,6	3,2	2,4	33,8	33,8	0,3	0,4
Алматы	0,2	0,3	7,5	5,7	0,6	0,6	0,1	-0,9
Атырау	0,9	1	4	2,6	3	3	-3,8	-0,3
Жамбыл	0,6	0,6	4,7	4,4	0,8	0,8	0,5	1
Бат. Қазақстан	0,8	1,2	3,3	2,2	1,3	1,2	0,6	-0,2
Қостанай	1,4	1,2	2,5	3,1	2,1	1,7	-1,7	-2,4
Қызылорда	0,1	0,2	7,8	5,8	1,2	1,3	1,2	0,8

Ақша ресурстарының донорлары болып кедей аграрлық аумақтар бөлігі басым болды, олар Алматы, Атырау, Ақтөбе, Жамбыл, Қостанай және Қызылорда обылыстары, сонымен бірге Астана қаласы.

Әрине, бұның ішінде ең ашық мысал ретінде Ақтөбе облысын алуға болады. Бұл обылыс барлық банктік депозитердің 34% құрады, бірақта банктегі несие үлесі 1,6% ғана болды.

Анализді жағдай Астана қаласындада бас көтерді, елдің барлық депозиттердің 7% қанағат етсе, ал несиедегі үлесі 4,3% ғана құрады. Бірақ бұл жерде аграрлық обылыстардан айырмашылығы банктік несие үлесінің төмендігі мемлекеттік бюджет қаражатарының есебі негізінде үлкен көлемде инвестицияны тартумен ұштасып кетті. Алматы обылысында да соған ұқаса жағдай туып отыр.

Несие бойынша пайыздық қойылым жағынан алғанда аграрлы аумақта жылдық 3,6%-дан жоғары, ал индустриалды аумақтарда 0,3%, ештемеге қарамастан пайыздық қойылымдар депозит бойынша аграрлы және индустриалды аумақтарда мөлшерімен бірдей, республика бойынша орта деңгейден 0,3% ғана төмен болды. Сондай аумақтық сәйкессіздік пайыздық қойылымдарда жоғарлы тәуекелділік үшін ауылшаруашылында өндірістік кәсіпорындарды көптеп несиелеуді дұрыс деп қалаған банктің несие саясатымен түсіндірілді. Осындай саясат аграрлық аумақтағы қарыз алушылар үшін несиені қымбат болдырды. Индустриалды аумақтағы қарыз алушылармен салыстырғанда алынған несиені қайта орта есеппен 4-9% жылдық пайызбен төлеуге тура келеді. Орта пайыздық қойылымды қосқанда несие бойынша қазір 16% жылдық пайызды құрайды, аграрлы аумақтарда пайызды қайта төлеу қазіргі уақытта 25-56%-ға жетті. Басқа мәселе несие бойынша жоғарғы банктік маржа, берілетін несиелер мен тартылған депозиттер арасындағы пайыздық қойылым өзгешелігі, сонымен қатар елдің аумақтары бойынша жеткілікті дифференция, сфералық және валюталық тәуекелділікпен ғана түсіндіру қиын

Өте төмен банктік маржа несие бойынша индустриалды аумақтарда байқалады. Аграрлы аумақтарда банктік маржа деңгейі бір шама жоғары және орта есеппен жылдық 12-14% құрайды. Еліміздің индустриалды және аграрлы аумақтарының банктік маржалар арасындағы айырмашылықтары жылдық 4-5% мөлшерінде құрап, ауылшаруашылық өндірісінде несиелеудің жоғарғы тәуекелділігімен байланысты шегерімдер орын тебеді. Бірақ бұл жерде жеке обылыс бойынша ақталмаған өзгешеліктер байқалады. Мысалы, банктік маржа валюталық несие бойынша әр түрлі индустриалды аумақтар 7,4%-дан 13,2% арасында өзгереді, ал аграрлы аумақта 10,1%-дан 13% жылдық пайызға дейін болды.

Банктік маржа теңгелік несиеге қарағанда валюталық несиеде біршама төмен. Сол кезде банктік маржаның төмендетілуі теңгелік және валюталық несие индустриалды және аграрлық аймақ топтарының ішінде өте белгілі. Индустриалды аумақ тобында сондай төмендету орта маржа мөлшерімен салыстырғанда (-)2,2%-дан 4,1% жылдық пайызды құрады, ал аграрлық аумақ тобында (-)1,6%-дан 7,1% жылдық пайызды құрады.

Қазақстандағы банктік маржаның орташа деңгейін есептелік. Ұлттық банктің резервтеу қойылымы 2002 жылдың 3-ші кварталында жылдық 8%-ды қосқанда, ресурстардың қымбаттауы осы факторлармен байланысты пайыздық қайтарым кезінде депозит бойынша жылдық 6,8% банктік маржаға 0,6%-ды ғана береді. 3,4-4,5% жылдық пайызды қосқанда банктің шығыстарын жабу үшін несиемен қызмет көрсету және орташа пайда нормасын алуы бойынша банктік маржа 4,1-5,1% жылдық пайыз деңгейін аламыз. Осы көрсеткішке несиелік және валюталық тәуекелділік үшін банктің үстеме бағасын қосқанда банктік маржаның жақсы деңгейін алуға болады.

Кез келген есеп беруде банктік маржа елімізде өте қатты жоғарлағаны көрініп тұр. Мысалы, валюталық тәуекелділіктен еркін болатын валюталық несиені аламыз. Банктік маржа сондай несиелерде 2002 жылдың 3-ші кварталында Алматы қаласында жылдық 7,4%-ды құрады. Маржаның орташа деңгейі 4,1-5,1% деп алсақ, онда банктік маржада 2-3% мөлшерінде болып, кәсіпорынның несие тәуекелділігі үшін төлемі болып табылады. Несиелік тәуекелділік деңгейіне ұқсас валюталық несиелерді өңдеуші Шығыс Қазақстан және Қарағанды обылыстарын қарастырамыз. Осы жерде несиелік тәуекелділікке таза төлем 2-2,5 есе үлкен болып шығады. Қалайда Қостанай, Қызылорда және Жамбыл аграрлық обылыстарында банктік маржа дәл сондай. Қарыз алушылар үшін әділетсіз қымбаттауға әкелетін банк маржасы елдің аумақ қатарында қатты артып кеткен. Сондай жағдай банктік маржамен тұтнушылық қабілеттің қарқынмен дамуына ықпал ете қоймады. Сондықтан жылдам несиелік саясаттың қазіргі бағытын ҚР ҰБ нұсқау керек. Әзірге, Ұлтық банк ққабылдауға жиналып жатқан жоқ. Жеке банктер басқаратын органдарының іс-әрекетінсіз жеке аумақтарда несиенің қымбаттауына әкелетін анықталмаған банктік маржаның жоғарғы қойылымдарын орнатып жатыр. Банктің ағымдағы қызметіне ешкім кедергі келтіріп жатқан жоқ.

Басқа мәселе депозит пен несие арасындағы баланстық еместігі. Толығымен республика бойынша орта мен ұзақ мерзімді несие үлесі несиелік портфелде 2002 жылдың 3-ші кварталында 55,7%, депозиттік портфелде 44,5%-ды құрады

Егер бағалық көз қараста орта мен ұзақ мерзімді банк депозиттерінің көлемі 2002 жылдың 3-ші кварталында 235,1 млрд теңге, сол кезде орта мен ұзақ мерзімді банктік несиелер экономикада 322,2 млдр теңгені құрады. Орта мен ұзақ мерзімді банктік несиелер ұзақ мерзімді депозиттік мүліктермен 87 млрд теңгемен қамтамасыз етілмеген. Осы бөлікте орта мен ұзақ мерзімді банктік несиелер халықтық қысқа мерзімді депозиттер есебінен қаржыландырылады. Бұл жағдай сондай несие бойынша қарыз алушылардың төлемі кезінде депозит бойынша банктердің өзінің мідеттемелерін орындамау тәуекелділігін ала жүреді.

Сондықтан жеке аумақтарда бұл мәселе біраз ерекше. Мысалы, Маңғыстау обылысында орта және ұзақ мерзімді несиелер үлесі несиелік портфелде 74%, депозиттік портфелде 15,4%-ды құраса, ал Оңтүстік Қазақстан обылысында 41,2 және 18,4%-ды құрады.

Негізгі мәселелер елімізде кіші және орта бизнестің дамуына кедергі келтіреді. Әр түрлі елдердің тәжрибиесі көрсеткендей нарық өз бетімен кіші және орта бизнесті қаржыландыру мәселесін шеш алмайды.

Бір жағынан жобаның бағасы әр түрлі болғаныменде, банктердің қаржыландыруға кез келген жобаға бірдей шығындалып жатыр. Керісінше, жобаның құны азайған сайын, онв қаржыландыру артып келеді. Ірі және кіші жобаларға үлкен пайыздық қойылымдарымен сипатталады. Бір жағынан айтқанда, банк тәуекелділігі ірі бизнесті несиелеуге қарағанда кіші және орта бизнесті несиелегені артық. Өйткені ірі бизнестің керексіз факторларға төзімділігі нашар және өндірістік дифференция деңгейінің төмендігі. Ірі бизнеспен салыстырғанда кіші және орта бизнеске кепілдікпен қамтамасыз етуге байланысты банктер үлкен нұсқау жасауға әкеліп соғады. банктер кіші және орта бизнесті жоғарғы пайыздық қойылыммен және қамтамасыз ету үлкен қатты жағдайлар қойған кезде ғана несиелеуге дайын. Бұл жағдай жаңадан бастап келе жатқан бизнесмендерді қанағаттандырмайды. Сондықтан, нарықтық экономикада орта және кіші бизнестің несиеге сұранысы қаржы институттарын қанағаттандырмайды.

Бұның бәрі экономикада құрылымдық қайта құруды тежейді, өңдеуші саласындағы кәсіпорындардың қайта жарақтануына ескірген өндірістік базаларды жаңартуына мүмкіндік бермейді. Ішкі және әлемдік өткізу нарығында қазақстандық өнімнің жоғарғы емес бәсекелестік қабілетін негіздейді, сонымен қатар банктік сектордағы валюталық тәуекелділікті күшейтеді.

Барлық жағынан қоғам және тауар өндірушілер бір-біріне банк қызығушылығын тартатын, сондай өндірісті несиелейтін механизм қажет етеді. Бірақ, бұны қалай іске асыру керек, егер алғашқы көріністен олар бірін-бірі шектейтін болса. Банк қызығушылығы қабылданған деңгейге дейін несие тәуекелділігінің төмендеуімен аяқталады. Тауар өндірушілер — төменгі пайыздық қойылыммен және жалғастырылатын уақытқа несие алады. [11, 60 б ]