Prezydent w procesie legislacyjnym
Prezydent RP w ciągu 21 dni od dnia przedstawienia podpisuje ustawę (7 dni w przypadku ustaw pilnych i ustawy budżetowej) i zarządza jej publikację w Dzienniku Ustaw. Aby bowiem ustawa stała się obowiązującym prawem (weszła w życie) musi być w nim ogłoszona, a następnie musi upłynąć określony termin, tzw. vacatio legis, czyli okres potrzebny do zapoznania się z nią przez obywateli i przygotowania do jej realizowania.
Prezydent może jednak odmówić podpisania ustawy i z umotywowanym wnioskiem przekazać ją Sejmowi do ponownego rozpatrzenia (tzw. weto ustawodawcze), co powoduje, że zajmie się nią ponownie Sejm (ale już nie Senat). Nie ma on jednak na tym etapie możliwości wnoszenia nowych poprawek.
Jeżeli, większością 3/5 głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, Sejm odrzuci weto Prezydenta, to nie ma on innej możliwości, jak tylko podpisać ponownie uchwaloną ustawę i zarządzić jej ogłoszenie. Jeżeli takiej większości nie będzie, proces ustawodawczy kończy się i ustawa nie nabierze mocy prawnej.
Prezydent, jeśli ma wątpliwości prawne co do ustawy uchwalonej przez parlament, może złożyć wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie jej zgodności z Konstytucją. Jeśli jednak skorzysta z tego uprawnienia, nie może już zastosować weta ustawodawczego.
Po rozpatrzeniu sprawy Trybunał orzeka, czy ustawa jest zgodna z Konstytucją. Jeśli Trybunał uzna ustawę za zgodną z konstytucją, Prezydent ma bezwzględny obowiązek jej podpisania. Jeśli zaś orzeknie o niezgodności całej ustawy głowa państwa musi odmówić jej podpisania.
Może się również zdarzyć, że Trybunał orzeknie, iż tylko niektóre przepisy są niezgodne z Konstytucją. Jeśli te przepisy nie są nierozerwalnie związane z ustawą, wtedy Prezydent, po uzyskaniu opinii Marszałka Sejmu, może ją podpisać z pominięciem tych przepisów, albo zwrócić Sejmowi ustawę „w celu usunięcia niezgodności”. W takim przypadku ustawą zajmuje się ponownie Sejm, a następnie Senat, a ich głównym zadaniem jest taka zmiana przepisów, aby były one zgodne z Konstytucją. Po ich przepracowaniu poprawiona ustawa jest ponownie przekazywana Prezydentowi do podpisu.
Przedstawiony schemat postępowania w toku procedury legislacyjnej nie uwzględnia różnic przewidzianych przy rozpatrywaniu projektów pilnych, ustawy budżetowej, kodeksów, czy też projektu obywatelskiego. Różnice te mają zapewnić przyjęcie ustaw w odpowiednim terminie (ustawa budżetowa) albo też zapewnić szczegółowe jego dopracowanie (zmiany kodeksów).
Szczególne znaczenie mają przy tym tzw. pilne projekty ustaw, które może wnieść do Sejmu tylko rząd (jednak pewne sprawy nie mogą być regulowane w tym trybie np. ustawy dotyczące wyborów). Ma on zapewnić pierwszeństwo przed innymi projektami i szybkie uchwalenie ustawy (tzw. szybka ścieżka legislacyjna), co zapewnia rządowi możliwość realizowania najważniejszych zadań dla państwa. Różnica polega tu m.in. na tym, że Senat ma na rozpatrzenie ustawy tylko 14 dni, a Prezydent 7.
Bezwzględna większość – głosów za musi być więcej niż głosów wstrzymujących się i przeciw.
Umowa międzynarodowa jako źródło prawa
Podmiotowość międzynarodowa – zdolność do tego, by być stroną umowy międzynarodowej. Podstawowym podmiotem jest państwo, które jest uznane, np. teraz Kosowo. Mają ją też organizacje międzynarodowe – np. UE, OECD. Podmiotowość międzynarodową ma również naród. Jest też specyficzny podmiot, czyli Zakon Maltański.
Zdolność traktatowa – zdolność do zawierania umów międzynarodowych.
Rodzaje umów międzynarodowych:
Umowy ratyfikowane za uprzednią zgodą Sejmu:
- moc prawna równa ustawie,
- w przypadku kolizji pierwszeństwo przed ustawą,
- zasada bezpośredniego stosowania,
- ogłaszanie w dzienniku ustaw,
- konstytucyjnie określony przedmiot umowy art. 89. Konstytucji (pokój, sojusz, układ polityczny, wojskowy, wolności prawa obywatelskie, członkowstwo RP w organizacji międzynarodowej)
Ratyfikowane bezpośrednio przez Prezydenta
- moc prawna równa ustawie,
- w przypadku kolizji pierwszeństwo przed ustawą,
- zasada bezpośredniego stosowania,
- ogłaszanie w dzienniku ustaw
Zawierane przez Radę Ministrów
Podustawowe akty normatywne:
Rozporządzenia – subdelegacja ustawowa. Podmioty: Rada Ministrów, Prezydent, Prezes RM, Ministrowie, KRRiT, przewodniczący komitetu określonego w ustawie.
Łacińskie sentencje prawnicze
Nemo iudex in causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie
Testis unus, testis nullus - jeden świadek, żaden świadek
Dura lex, sed lex – twarde prawo, ale prawo
Ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi
Inter arma silent leges - podczas wojny milczą prawa
Iura novit curia – sąd zna prawo
Lex iubeat non disputat – prawo nakazuje, a nie dyskutuje
Publicum ius est guod ad statum rei Romanae spectat, ius privatum est guod ad singulorum utilitatem – Prawem publicznym jest prawo odnoszące się do interesu państwa, a prawem prywatnym prawo dotyczące korzyści poszczególnych jednostek.
Ubi societas, ibi ius – gdzie społeczeństwo tam prawo
Lex posteriori derogat legi priori – ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą
Lex posterior generalis non derogat legi anteriori – ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej
Lex prospicit, non respicit – ustawa patrzy na przód, a nie wstecz
Lex retro non agit – prawo nie działa wstecz
Lex severior retro non agit – prawo surowsze nie działa wstecz
Lex specialis derogat legi generali – ustawa szczegółowa uchyla ustawę ogólną
Lex superior derogat legi inferiori – ustawa wyższa rangą uchyla ustawę o niższej randze
Pacta sunt servanda – umów należy dotrzymywać
Nullum crimen singe lege – nie ma przestępstwa bez ustawy, nie można karać za czyn, który nie był zabroniony w momencie jego popełnienia
Aequitas sequitur legem – sprawiedliwość postępuje za prawem
Alma mater – matka karmicielka (w odniesieniu do szkoły wyższej)
Bellum omnimum contra omnes – wojna wszystkich przeciw wszystkim
Clara non sunt interpretanda – jasne nie podlega interpretacji (w odniesieniu do przepisów prawnych)
Conditio sine qua non – warunek niezbędny
Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi inspientis in errore preservare – każdy człowiek może się mylić, ale tylko głupiec trwa w błędzie
Habeas corpus – zachowaj ciało nietykalne (w odniesieniu do nietykalności osobistej)
Neminem captivabimus nisi iure victum – nikt nie będzie więziony bez prawa
Suprema lex – najwyższe prawo
Ultima ratio – argument ostateczny, decydujący
Główne kultury prawne
Kontynentalna kultura prawa
Anglosaska kultura prawa (Common Law)
Judaistyczna
Kultura prawna Islamu
Kultura prawna Indu
Kultura prawna to zespół cech przypisywanych porządkom prawnym, zwykle występującym na w miarę wyodrębnionym terytorium, ale przekraczającym granice poszczególnych państw i obowiązywania ich systemów prawnych.
Właściwości kultury prawnej dotyczą sposobu pojmowania prawa, jego źródeł, konstrukcji prawniczych praktyki i doktryny, odrębności ich historycznego kształtowania się oraz procesów powstawania i stosowania prawa oraz odmiennej roli społecznego otoczenia prawa.
Kontynentalna kultura prawa – jest to jedna, obok anglosaskiej, z dwóch dominujących kultur prawnych zachodu. Kontynentalna kultura prawna obejmuje obszar Europy (poza Anglią) oraz Ameryki Łacińskiej. Jej elementy występują także w Luizjanie oraz Szkocji. Do tej kultury prawnej należy także systemy państwa Europy Środkowo-Wschodniej, choć istniały tu pewne odmienności ze względu na system polityczny tam dominujący.
Cechy kultury prawnej kontynentalnej można podzielić na kilka grup:
Z punktu widzenia rozwoju historycznego należy wskazać na:
Jednoznaczny związek z prawem rzymskim jako podstawą systemu prawa prywatnego,
Związek rozwiązań prawnych czasów średniowiecza z religią chrześcijańską,
Posiłkowe traktowanie zwyczajów społecznych,
Silna władza monarsza z okresu absolutyzmu.
W zakresie problematyki źródeł prawa, konstrukcji normatywnych oraz procesów tworzenia i stosowania prawa należy wskazać na:
Hierarchicznie ukształtowany system aktów normatywnych,
Występowanie kodyfikacji w dziedzinie prawa sądowego,
Traktowanie prawa jako systemu norm powiązanych logicznie, niesprzecznych, zupełnych, a ponadto opartych na jednolitych podstawach aksjologicznych,
Teoretyczne i praktyczne rozdzielenie procesów tworzenia i stosowania prawa
Przebieg rozumowań prawnych od ogółu do szczegółu
Zapewnienie swobody decyzyjnej podmiotu stosującego prawo
Z punktu widzenia nauki prawa i nauczania prawa można podnieść, iż:
Nauka prawa ma mocną podbudowę filozoficzną, jest pełna konstrukcji teoretycznych
Nauka prawa nie ma charakteru normatywnego, ani nie buduje powszechnie obowiązujących reguł interpretacyjnych
Nauczanie prawa odbywa się na uniwersytetach, szkołach wyższych.