2.Дәрістер

1 – Лекция. Кіріспе. Ерте орта ғасырлар. Феодалдық қатынастардың тууы.

1. Феодализм, орта ғасырлар ұғымы.

2. Батыс Рим империясындағы құлиеленушілік құрылыстың дағдарысы.

3. Халықтардың ұлы қоныс аударуы. Варварлық корольдықтардың құрылуы.

4. Варварлық жаулап алулардың қорытындылары.

1. “Орта ғасырлар” термині тұңғыш рет ХҮІ-ХҮІІ ғасырларда тарихшы – гуманистер тарапынан ғылыми айналымға енгізілген еді. Олар оны өз кезегінде филологтардан алды. Филологтар латын тілін ерте, орта және жаңа латын тілдері деп бөлген еді. Бұл терминология ХҮІІІ ғасырда біржолата орнықты. “Орта ғасырлар” (латынша – medium aevum) курсын зерттейтін тарих ғылымының саласын “медиевистика” деп атайды. Осылайша, жаңа заманның тарихшылары адамзат тарихын: - ежелгі дүние, орта ғасырлар және жаңа заман кезеңдеріне бөлді. Тарих ғылымы дамуының әртүрлі кезеңдерінде “орта ғасырлар” ұғымына деген түсініктерде өзгеріп отырды. ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлардың тарихшылары орта ғасырларды мәдениеттің құлдыраған, “түнек” заманы ретінде алып, оны мәдениеттің гүлденген антик заманына қарсы қойды. Марксист – тарихшылар орта ғасырларды ең бірінші кезекте – феодалдық қоғамдық- экономикалық формацияның пайда болуы, дамуы, ыдырауы дәуірі ретінде алып қарайды. Соған қарамастан “орта ғасырлар” мен “феодализм” ұғымдары барлық уақытты бір-біріне сәйкес келе бермейді. Олай дейтін себебіміз, бір жағынан алып қарағанда, орта ғасырларда феодализммен қатар басқада қоғамдық – экономикалық укладтар (патриархалдық, құл иеленушілік, кейінірек капиталистік) болды. Екінші жағынан, феодалдық уклад көптеген елдердің экономикасында орта ғасырлардан кейінгі кезеңдеде сақталынып қалды. Мысалы, басқа-басқа, Ресейдің өзінде ХХ ғасырдың басында феодалдық укладтың сарқыншақтарының сақталғандығын еске алыңыз. Ресми түрде бұл елде крепосниктік құқ 1861 жылы жойылды. Европа шаруаларының ХV ғасырдың соңында жеке басының шын мәнісінде бостандық алғанын ескерсек, әлеуметтік жағынан Ресейдің Батыс Европадан 400-500 жыл артта қалғанын байқауға болады.

ХVIII-ғасырдың басынан бастап тарихшылар “феодализм” терминін кеңінен қолданып келе жатқанымен, бұл ұғымның мазмұнына қатысты пікірлерде алуан түрлі. Біреулер оның басты ерекшелігі деп саяси бытыраңқылықты алса, екіншілері феодалдық иерархияны алды, ал үшіншілері биліктің жер иеленуімен және жеке байланыстар жүйесінің үстемділігімен байланыстырады. Бұл анықтамалардың барлығы бір-біріне қайшы келмейді, қайта феодализм ұғымының мазмұны мен қырларын аша түседі. Феодалдық қоғамның өндірістік қатынастарына тән нәрсе, ең бірінші кезеңге ірі жер иеліктерінің феодалдардың қолына шоғырландырылуы. Феодалдық қоғамның екінші бір ерекшелігі-құлдық қоғамнан және капитализмнен - ірі жер иелігінің, тікелей өндірушілер шаруалардың ұсақ жер иеленуімен ұштастырылыуы. Шаруалардың жеке жер иелігі болған жоқ, олардың феодалдардан алған шартты үлестік жер иеліктері ғана болды. Жерді пайдаланғаны үшін шаруалар, келісілген шартқа сәйкес міндеткерліктер өтеді. Батыс Европадағы феодализмнің ерекшелігі, шаруа берілген үлестік жерді мұралық жолмен пайдалану құқына ие болды.

Шаруалардың тәуелділігі феодалдық міндеткерліктер төлеуден көрінді. Феодалдық міндеткерлік үш формада төленді: жұмыспен өтеу (барщина), өнімдей (натуралды оброк) және ақшалай. Ерте орта ғасырларға (V-XIғғ) жұмыспен өтеу, кемелденген орта ғасырларға (ХI-XV) натуралды оброк және кешеуіл орта ғасырларға (ХҮІ-ХҮІІ) ақшалай рента тән болды.

2. Европа феодализмі антикалық құлиеленушілік қоғаммен герман, кельт, славян және басқа халықтардың рулық – тайпалық, “варварлық” қоғамдарының өзара қақтығысуымен өзара араласуынан пайда болды.

ІІІ-Ү ғасырларда Рим империясында дағдарыс күшейе түсті. Құл иеленушілік шаруашылық құлдардың толассыз ағылып келуі жағдайында ғана арзан әрі рентабельді еді. Алайда, біздің заманымыздың ІІ-ғасырынан бастап, шеткері аймақтардан құлдардың келуі күрт азайып, сондықтан олардың бағасы өсті. Құлиеленушілер құлдарды ұзақ пайдалануға тырысып, олардың тұрмыстық жағдайына мән бере бастады. Құлдардың құқықтық жағдайы жеңілдеді. Ол адам деп танылып, оның семья құру құқы мойындалды. Семья мүшелерін күшпен ажыратуға тыим салынды. Тіпті құл өзінің қожасы шексіз қатал болған жағдайда, оған шағым айтып, сотқа жүгіне алды. Құл еңбегі өнімділігін арттыруда үлкен рөл атқарған құл семьясының кейбір мүліктік меншіктік құқтарының – п е к у л и я - мойындалуы болды. Ол бойынша оның жеке заттары ғана емес өндіріс құралдары: жұмысшы аспаптары, мал – мүлкі, шеберханасы, азғантай жер участогі оның жеке меншігі болып есептеліп, заң бойынша қорғалды. Кейінгі антик қоғамда ауылшаруашылығындағы құлдардың жер пекулияларының болуы үйреншікті құбылыс болды. Уақыттың өтуімен ондай құл жерге бекітілген, дербес шаруашылығы бар, бірақ ірі латифундия иесіне тәуелді, оған рента төлейтін егіншіге айналды.

Құлдық шаруашылықтың дағдарысы, сондай-ақ к о л о н а т жүйесінен көрінді. Алғашында к о л о н – қоныстанушы, егінші мағынасында қолданылды, ал б.з. І-ғасырынан бастап әртүрлі дәрежедегі ұсақ арендаторлардың барлығы колондар деп аталды. Олар басқа адамдардың жерлерін келісімшарт негізінде өңдеген еркін адамдар, азаматтар болды. Жерді пайдаланғаны үшін алғашында ақшалай рента, ал ІІ-ғасырдан бастап натуралды оброк төледі (өнімнің үштен бірі).

ІҮ-Ү ғасырларда колондар еркін және тіркелген колондар болып бөлінді. Еркін колондардың жеке және мүліктік құқы өте зор болды. Олардың мүлкі қожайынның мүлкі болып есептелген жоқ. Тіркелген құлдар “жердің құлы” ретінде қарастырылды (ескеру керек – “мырзаның құлы” емес). Бұлардың жеке және мүліктік құқы өте шектеулі болды. Колондардың екі котогориясы да қожайындарының пайдасына әртүрлі міндеткерліктер атқарды. Алайда уақыттың өтуімен колондар категорияларының арасындағы айырмашылықтар азайды. Константин І-дің 332 жылғы эдиктісі бойынша колондардың бір имениеден екінші имениеге өтуіне тиым салынды. Валентиниан І-нің 371 жылғы эдиктісі бойынша колондар белгілі бір имениеге мұралықпен қалдырылды. Осылайша, колондардың азаматтық құқтары, статусы шектелгенімен, олар құлдарға қарағанда шаруашылық жағынан неғұрлым дербес болды. Олардың міндеткерліктері, әдет-ғұрыппен, заңмен реттеліп отырылды. Рим колонатында болашақ, жаңа феодалдық қатынастардың бейнесі көрінді. Кейінгі империя кезіндегі экономикалық механизм – феодализмнің экономикалық механизміне көбірек ұқсады.

Идеологиядағы дағдарыс империяның христиандануынан көрінді. Әлеуметтік саладағы дағдарыс азаматтардың бодандануынан байқалды.

3. ІҮ-ҮІІ ғасырлар Евразия тарихында халықтардың Ұлы қоныс аударуы дәуірі деген атпен қалды. Бұл антикалық өркениеттің күйреуі және жаңа феодалдық қатынастардың тууы дәуірі болды.

Халықтар қозғалысының негізгі себебі варварлық сатыдағы халықтардағы тұрғындар санының өсуі. Осы қоғамдардағы өндіргіш күштермен өндірістік қатынастардың одан әрі дамуы еді. Варварлық тайпалар қоғам дамуының әскери-демократиялық сатысында болды. Бұл сатыда кезкелген қоғам өте агрессивті болады. Қоныс аударуға алып келген себептердің ішінде-қазіргі гидрометереологиялық ғылым анықтағанындай – климаттың күрт өзгеруі маңызды болды. Шамамен б.д. ІІ – ғасырынан Ү – ғасырға дейін Евразия құрылығының ішкері аймағында ауа – райы қатты суыған. Бұл өзгерістер көптеген отырықшы және көшпенді халықтардың шаруашылық өміріне кері әсер етті. Тайпалар мен халықтар жайлы қоныс іздеп, жаппай қозғалысқа келді. Бір халықтар екінші халықтарды жылы орнынан ығыстырды, ал олар өз кезегінде үшінші халықтарды ығыстыруға мәжбүр болды. Қоныс аударуға алып келген келесі факторлардың бірі – сыртқы саяси себептер болып табылады, оның ішінде әлемдік рим империясының әлсіреуі маңызды роль атқарды. ІҮ – Ү ғасырларда халықтардың Ұлы қоныс аударуында герман, прототүрік халықтары мен тайпалары, ал кейінірек славян угро-фин тайпалары басты рөл атқарды. Антикалылық құлиеленушілік өркениеттің құлап, жаңа феодалдық ортағасырлық Европаның қалыптасуынада шешуші рөл атқарған германдықтар болды. Ежелгі Германдықтар туралы бізге антик жазушылар едәуір мәліметтер қалдырып отыр. Олардың ішінде Ю. Цезарьдің “Галл соғыстарының жазбалары”, тарихшы Тациттің арнайы этнографиялық “Германия” атты очеркінің орны ерекше. Сондай-ақ ежелгі германдықтар туралы Плиний, Плутарх т.б. авторлар жазған. Германдықтар бастапқыда батыста Реин өзені, шығыста Висла, Одра өзендері бойында, Скандинавиеде мекендеген.

ІҮ – Ү ғасырларда германдықтардың саяси құрылысында маңызды өзгерістер жүріп жатты. Тайпалық бірлестіктер тайпалық одақтарға ұласты. Төменгі Реин мен Ютландия түбегінде англосаксон тайпаларының одағы; орта Рейнде – аллеман одағы, Эльба мен оның солтүстігінде – лангобард, вандал, бургун тайпалық одақтары құрылды. Дунай мен Қара теңіздің Солтүстік жағалауларында гот тайпаларының екі одағы – в е с т г о т және о с т г о т одақтары құрылды. Остготтар мен вестготтар риммен бейбіт өмір сүре алатындай еді. Басқа тайпаларға қарағанда бұлар римнің мәдени ықпалына ерте түсті. Готтар шығыс римдіктерден христиандықты қабылдады. Екі гот мемлекетінің ішіндегі күштісі Остгот корольдығы болды. Елу жыл бойы Остгот корольдығын Германарих басқарып тұрғанда оларға остготтардан бөлек Славян, Сармат тайпаларыда бағынды. Бұл мемлекетке вестготтар бағынған жоқ. Олар римнің ықпал аймағында болды. Германарих 375ж. ғұн шабуылының қарсаңында қайтыс болғаннан кейін елдің жағдайы өте ауыр еді.

375 жылы Евразияның ішкері аймағынан Каспий қақпасы арқылы Гунн тайпалары Солтүстік Кавказбен Қара теңіз жағалауларына келді. Әуелі остгот тайпалары, сонан соң вестгот тайпаларына ауыр соққылар берілді. Вестготтықтар гунндардан бас сауғалап рим үкіметінен пана сұрауға мәжбүр болды. Рим императоры Валент вестготтарға төменгі Дунайдан Мезия провинциясына қоныстануға рұқсат берді. Бірақ рим үкіметінің чиновниктері уәделерінде тұрмай вестготтарға қорлық көрсетті. Бұған қарсылық көрсеткен вестготтар көтеріліске шықты. Бүкіл Франция тұрғындары вестготтарға қолдау көрсетті. 378 жылы Андрианополь түбінде рим әскерлері талқандалып император Валенттің өзі өлтірілді.

Жаңа император Феодосий І (379-395жж) вестготтарға жаңа территориялар берумен болды. 390 жылдары вестготтарға Адриатика теңізіне жақын Иллирия провинциясы берілді. Осы жерден вестготтар 401 жылдан бастап Италияға жорықтар жасап тұрды. 410 жылы вестгот королі Аларих тұңғыш рет Римді алып, тонады. Аларих көп ұзамай қайтыс болдыда оның мұрагері Атаульф император Ганорийдің қарындасы Галла Плацидияға үйленді. Вестгот королі Атаульфпен император Ганорийдің келісімі бойынша готтарға Оңтүстік Галлияден жер беріліп, тұңғыш рет 419 ж Рим империясының территориясында Тулуза варварлық корольдығы құрылды. Галлияға қоныстанған готтар жерді қайтадан бөлуді жүзеге асырды. Олар жергілікті гал – рим құл иеленушілердің жерлерінің үштен екісін тәркілеп, “жеребе” бойынша өзара бөлісіп алды. Осылайша варвар – жауынгерлер шаруа қауым мүшелеріне айналды.

4. Сонымен, Батыс Европаның картасы Ү-ҮІ ғасырларда түбірінен өзгерді. Рим империясының батыс бөлігі өмір сүруін тоқтатты. Шығыс рим империясы – Византия деген жаңа атаумен өмір сүруін жалғастырды. Европада ондаған варварлық мемлекеттер пайда болды. Тұрпайы қарадүрсін болсада бұл жаңа әлеуметтік - саяси саты еді. Нақтырақ айтқанда варварлар өркениетке қарай алғашқы қадамын жасады.

Халықтардың ұлы қоныс аударуы жәй ғана механикалық қозғалыс емес, үлкен әлеуметтік экономикалық салдарларға алып келді. Варварлар империяға басып кіріп, ірі римдік жер иеленуді жойды. Құл иеленушілік қоғамды құлатуға құлдар мен колондарда тікелей қатысты. Олардың көпшілігі варварлық әскерлердің құрамында соғысты. Уақыттың өтуімен римнің құлдары мен колондары шаруалар бұқарасына айналды. Варварлық көсемдер мен шонжарлар жаңа жер иелеріне айналды, бірақ оларға біріншіден құл еңбегінің көп қажеттігі болмады. Құлдардың саны бұл кезде күрт азайған еді. Екіншіден, рим құл иеленушілерін алмастырған жаңа ірі жер иелері өздерінің құлдарын – оброк төлеп отыратын егіншінің жағдайына алмастырды. Солай еткен оларға тиімді болды.

Плантаторлық классикалық құлдықтың ендігі жерде қажеті болмады. Ежелгі римдік мағынадағы құлдық жойылды. Бұрынғы ірі құлдық жер иеліктері енді қайтадан бөлінді. Олардың бір бөлігін жаңа шонжарлар иемденсе, екінші бөлігі еркін – қауым мүшелері шаруалардың үлесіне тиді.

Бақылау сұрақтары:

1. “Орта ғасырлар” ұғым-термині қашан пайда болды?

2. Феодализм терминінің мәні неде?

3. Құл иеленушілік қоғамдар дағдарысының негізгі көріністерін атаңыз.

4. Рим империясының құламау баламасы болды ма? Осы төңіректе ой өрбітіңіз.

5. Варварлық жаулап алулардың қорытындыларына дербес сараптама жасаңыз?

Әдебиеттер:

1. З.В.Удальцова., С.П.Карпов. История средних веков. М., 1990.

2. История средних веков в 2х томах. Под ред. С.П.Карпова. М., 2003.

3. Буданова В.П. Готы в эпоху Великого переселения народов. М., 1990.

4. Корсунский А.Р., Гюнтер Р. Упадок и гибель Западной римской империи и возникновение германских королевств (до середины ҮІ в) М., 1984.

5. Шервуд С.А. Законы лангобардов. М., 1992.

6. Буданова В.П. Этнонимия племен Западной Европы: рубеж античности и средневековья. М., 1991.

7. Барг М.А. Эпохи и идеи. Становление историзма. М., 1987.

8. Бессмертный Ю.Л. “Феодальная революция” Х-ХІ вв ?” // Вопросы истории. 1984., № 1.

9. Гутнова Е.В. Историография истории средних веков. 2-издание. М., 1985.

10. Коптев А.В. От прав гражданства к праву колоната. Вологда. М., 1995.

2 – Лекция. Қытай

1. Қытай өркениеттің даму ерекшеліктері.

2. Тан және Сун империялары

3. Қытайды монғолдармен жаулауы.Юань империясының құрылуы.

4. Мин империясы. ХVІ-ХVІІғ бірінші жарт. сыртқы саясаты.

1. VI ғасырдың аяғы мен VIII ғасырдың бас кезі Қытай ғылымы мен мәдениетінің гүлдену ғасыры болды. Ол уақытта ерте орта ғасырлық Европа ғылыми ой-тұжырымдар шіркеу қол астында болған болса, Қытайдың ортағасырлық ғылымы мисстика мен схоластикадан аулақ болып, елдегі мәдени мұралардың сарқындары мен ішкі қақтығыстарға қарымастан тез дами бастады. Қытай ғалымдары бұл кезеңде бірнеше ғылыми және техникалық ашулар жасады. VIІІғасырдың басында будда монахтары И Цзин мен Лян Лин-ңзянь қозғалмайтын жұлдыздардың ара қашықтығы жөнінде өз ойларын білдірді. 725 жылы меридиан градусының ұзындығы өлшенді. Алгебра, геометрия, физиканың дамуына үлкен үлес қосылды. 626 жылы Ван Сяо-тун «Ежелге арифметика» атты еңбек жазып, онда Қытай математикасы дамуының бірнеше жылдар бұрынғы көрінісін ашты. VII ғ. бірінші жартысында тандық Қытайдағы дәл ғылымдардың дамығанын, біз осы кездегі 3260 ғалым-математиктардың болғанымен дәлелдейміз. Ал, құрылыс техникасының тамаша жетістіктері айтарлықтай орын алды. Қытайдағы е көні 37 метрге жететін тастан жасалған Хэбэйдегі көпір болып, ол өзінің келбетін осы күнге дейін сақтап, транспортта қолдануда.VІ ғасыр аяғында ксиолография-тақтайшаларға жазылған жазулар пайда болды. Ксилографияның даму негізінде иероглифтык жазу жүйесі қалыптасады. Қытай медицинасы шипалы емдік дәрілер шығарды.

VII г. Қытай саудагерлері мен пилиграимдары Қытайлық, үнділік және цейлон кемелері арқылы, бірнеше рет оңтүстік азиялық муссондық жол аркылы Малай археологиясына, Бенгалия мен Цейлонға сапар шегеді.

629-645 жылы Қытай буддисті Сюань Чжуан - ер жүрек зерттеушісі орталық Азия мен Индия болады. Сюань Чжуанның қалдырған Оңтүстік және Орталық Азия халықтарының тұрмыс - тіршілігі атты жазба ескерткіштері «Батыс елдері туралы жазбалар» атты кітапшағып шығарын, кейінгі кездерге дейін олардың тарихи зерттеудегі аса маңызды дерек көзі болып табылады. Сюань Чжуан Қытайға үнді ғылымының дамуы мен будда тарихындағы догматикамен таныстырды. Бір жағынан, Сюань Чжуанның арқасында - Индия мен Қытай халқының арасында достық гүлденіп Индияда Қытай мәдениеті белгілі бола бастады. Ол санскрит тіліне Лао-Цзыдың философиялык «Даодэцзии» атты еңбегін аударды. 671-695 жж. Қызығушылык барысында Суматра аралына Индияға, Непалга теңіз жолы арқылы, баска будда монахы, ғалым И.Цзин келеді- Ол өзінің жүзуінде кұнды географиялык зерттеулер жазады. И Цзин VII ғ. орта шегіне дейінгі 37 кытай миссионерлерінің теңіз арқылы Гуан-чжоудан үнділік жағалауға шыққанын келтіреді. Өте үлкен табыс зерттеулерінде Хань дәуірінен Танға дейінгі уақыт аралығындағы тарихи шығармалар баяндалады. Император Ли Ши-Миньнің өзі Цзинь династиясының тарихының басын жазады. Акырындап, мемлекет тарихынын дамуын өз қолына ала бастайды. Император сарайының ауласында әдейі ұйымдастырылған канцелярия жұмыс жасап, оның негізгі функциясы - Тан династиясының тарихын зерттеу болды. VI ғ. аяғына дейін император ауласында кітаптарды сақтау және жинау мәселесі орын алды. Императорлар жібек матасын ежелгі ғалымдар мен әдебиетшілердің жазған еңбектерін тапқандарға, үлкен сыйлықтар берді. VII ғ. сарай кітапханасы қорында 90 мың том кітапқа жетті.

Чиновтиктік қызметке түсу үшін мемлекеттік емтихан тапсыру кажет болды. Мұндай жүйе Қытайда б.з.д. II ғасырда пайда болып, оның нық басқан кезі тандық кезеңмен тұспа-тұс келеді. Жоғарғы шен алғысы келгендер, аулалык академияға келіп, емтихан тапсырулары тиіс болды. Емтиханда иероглиф жазуымен өте әдемі етіп жаэумен жазу және өлең шығару керек болды. Конфуцийлік ілімді жатқа айту керек еді. Міндетті түрде өту керек емтихадар, жоғарыдағыларға білімінің керек екенін дәлелдеді. Ел астанасында үш жоғары училище болды. Мұнда тан аристрокаттарынын сегіз мың балалары оқыды. Облыстық, округтік және үздік орталықтарда арнайы мектеп ұйымдастырылды. Тандық кезеңде Чаньанда әлемде ең алғаш рет газет шығарылады. Олар ағаш тақтайшаларына басылды. Біздің кезге дейін келіп-жеткен металдан өнделіп жасалған бұйымдардан қарап, белгісіз қытай - шеберлерінің шеберлігіне таңдай қағамыз. Қағазды пайдалаудан біз, кытайдың өнері -коллиграфияның дамытанын көреміз. Қытай халқының қол жеткізген жетістіктерінің бірі- живопись, скульптура мен архитектура болды. Әсіресе живописьтің жібек матасы мен қағазға жасалған түрі кең түрде етек жайды. Дәстүрлі діни сюжеттерден картиналардағы суреттер көрініс тапты.

Елдегі жаңа әлеуметтік - экононикалық жағдайлар қоғамдық өмірде және әдебиеттің дамуына әсерін тигізді. Әріесе, елдің ірі қалаларында, Чаньанда және Лоянда, көптеген ақын-жазушылар өмір сүріп, өздерінің шығармаларын жарыққа шығарды. Олардын шығу тегі көбіне кішігірім кызмет атқарған чиновниктердің, ұсақ жер иленушілердің, ал кейбір жағдайда олардың өзі мемлекеттік кызметтегі адамдар болды. Олардың арасында елдің ары қарай дамуы мен қиыншылык туғызатын мәселелері алаңдатты.Осы кезде өзінің гүлденуін публицистика бастан кешірді. Оның көрнекті өкілдерінің бірі Хань Юй болды. Оның қоғамынан шыққан көптеген мақалалар, жолдаулар, шығармалар шықты. Өзінің көз қарасы бойынша Хань Юй, адамды жер бетіндегі тірі ағзалардың ішінен бөліп қарастырған жоқ. Оның пайымдауынша, табиғаттан адамды бөліп қарастыруға болмайды деді. Себебі, Адам – табиғаттың үлкен бөлшегі. Оның философиялық трастаты - «Адам туралы» деп аталады.

Адамның бойынан ол тек қана жеке ерекшеліктерін ғана анықтамай. Сонымен қатар қоғамдық өмірдің негізгі көрінісі деп пайымдады. Филосой ежелгі дәуірге көз жұмып карауды тоқтату керек деді. Қытайдағы VII-ХІ ғғ. Қоғамдық тұжырымдар мен әдебиетті жандандыру үшін ең бірінші ежелден бастау алу керек екендігін айтты. Хань Юй ежелдегі Хань империясы мен Чжоу патшалығындағы көне ескерткіштерді қарастырды. Ол әр түрлі әдебиеттерде сол дәуірдің адамының әлемдегі ең құнды бөлігі деп түсінді деді. Философ дінді жоғары қойғандарға карсы болып, ол дінде тек қана дінді дәріптеушілік болады деп айтты. Сонымен қатар Хань Юй «будданың сүйегі» атты үлкен баяндама жасайды. Осы жазған еңбегі имперағорга деген қарату болып, император буддизмнің жақтаушысы болғандықтан, Хань Юйды елден қуып жібереді.

Бейнеленген новеллалар адамды өмірге деген көзқарасын оятқанда болды. Осы кезде Қытайда алгаш рет әсерлі бейнеленген әдебиет жарық: көріп, ол өмірдің шындық сәттерін уайымдады. Осы уақытты «Тан новелласының» биікке өрлеген кезі деп қарастыруға болады. Оның ірі шебері Юань Чжэнь еді. Тан империясы тусындағы ең танымал поэт Бо Цзюи өмір сүреді. Бо Цзюидің «Прекраснобровая пошбла под копытами коней» атты поэмасында «Өмірлік нышандық» деген трагедиялық еңбегінде байлауыш киген ананы көрсетеді. Поэма, көбіне тарихи тұрғыда жазылғанымен, бірақ онда ез еркі мен білместікпен қате жібереді. Ян Гуифей атты кейіпкер император ұлдарының бірінің колында болады, ал Мин-хуан ол кезде алпысқа толады, ол қызды өзінің гаремдігіне алады делінген. Ань Лушань Чаньанды жаулап алған кезде, император 72 жаста, ал Ян-гуифей қырықка келіп жетті дейді. Ань Лушань акылды әрі саналы генерал болады. Ол өзінің іс-әрекеттерін алыстан ойлайтын. Бірақ, ең соңында оның ойлаған жоспарлары құрдымға кетеді. Император Сычуань провинциясының батысына тығылуға мәжбүр болады. Чаньанды көтерілісшілерден азат етеді, бірақ Мин-хуан тақтан бас тартып, өзінің өмірінің соңына дейін Сычуанда калады.

2. Қытайда феодалдық кезеңнің дамыған кезеңі VIII ғасырда болды. Қытайда 610 - 18 жж. Халықтық толқулар орын ала бастады. Оның түрткісі болған Суй-династиясы мен Когуре (Корей түбегіндегі патшалық) арасындағы жиілеп кеткен соғыс еді. Шаруалар көтерілісінің негізгі ошағы Шаньдун провинциясы болды. Бұл жерде күшті феодал аристократтардың салтанатты үйі болып, олар шаруаларды аяусыз қанады. Шаньдун - Суй династиясының Хэньан мен Хэбэй сияқты біршама бай және халқы тығыз орналасқан ірі провинцияларының бірі болды. Сонымен қатар Кореямен соғыс кезіндегі әскерлерді тамақ пен оқ-дәрі мен қамтамасыз еткен провинция болады. Осы кезде 611 жылы Хэньан мен Гуаньдунда күшті су апаты орын алады. Миллиондаған шаруалар үйсіз-күйсіз қалып, сонымен қатар қалыптасқан салықтар мен барщиналарды өтеуге тиіс болды.

Ал 610 жылы Хэньан мен Гуаньдунда шаруалар көтерілісі тұтанып, келесі жылдар Шаньдун провинциясында орын алады. Шаруалар көтерілісі ендігі жерде басқа да провинциялар: Хэбэй, Шэньси, Чжэцзян, Цзянсу, Гуанси, Ганьсуға тарайды. 614 жылдың басында Қытайда 130 ірі және ұсақты отрядтарға бірігіп олардың үлкен бөлігі Шаньдунда, Хэнэн мен Хэбэйде еді. Көтерілістерге шамамен 4 миллион адам қатысты.

Жоғарғы тап өкілдерінің көпшілігі Ян Гуанның деспоттық билеуімен күштеп ұстап отырған орталығына оппозицияда болды. Осы сәтті тиімді пайдаланған Шаньси, Хунань, Шэньси, Шаньдун, Чжэцзян, Ганьсу феодалдары императорға қарсы шыға бастады. 613 жылдың жазында Хэнанда Суй династациясына қарсы көтерілісті генерал Ян Сюань - Гань басқарады. Толқулар екі айдан астам уақытқа созылды. Ян Сюань - Гань әскері Лоянға кауіп төндірді. Суй династациясы бұған қарсы шаралар мен күштерін дайындады.Корей майданынан халыктың көтерілісін басып -жаншу үшін аса үлкен армия жөнелтеді. Бірақ, бұл амал-шаралар халықтың козғалысына ешқандай әсерін тигізбейді. Шаруалардың көтерілісі Янцзы мен Хуанхэ өзендерінің бассейніне таяп жетеді. Шаруалар көтерілісінің ең күшейген кезі тарихта Ваган көтерілісі деп аталады. Ол Хэнань провинциясындағы таулы аймақтың атымен аталады.

611-613 жылдары Ваган көтерілісінің жетекшісі Чжай Чжан болды. Біраз уақыттан соң әскер қолбасшысы болып Суй чиновнигі Ли Ми тағайындалады. Бұл шэнсилік ірі феодал шаруалар көтерілісін өз мақсатына жарытып жаңа династия кұрғысы келді. Ваган әскеріне Доу Цзяньде баскарған. Хэбэй провинциясының шаруалар отряды үлкен көмек көрсетеді. Көтерілістің нәтижесінде 617 жылдың аяғында Суй үкіметінде аз ғана, яғни Хэньан, Цзянсу провинциялары қалады. Суй династациясының тағдыры осымен аяқталады. Ел астанасында қактығыстар ершіп, ақырында Ян Гуан мен жақтастары Цзян Ду (нанкинге) қашып кетеді. 618 жылдың көктемінде император сарайында бүлік шығып, Ян Гуан карсыластарының арқасында көз жұмады. Болған оқиғаны ірі феодалдар пайдаланып, Ян Гуанның немересін император етіп тағайындайды. Бірақ, 618 жылдың ортасында император титулын Ли Юань қабылдайды. Ол өзі құрған жаңа династияны Тан империясы деп жариялайды. VII ғасырда орын алған шаруалар көтерілісі Цинь-Хань дәруірінен кейінгі Қытай тарихындағы аса ірі көтеріліс болды. Халықтың көтерлісінің соңында Суй империясының кабырғасы кұлайды. Көптеген уақытқа дейін Тан династиясы гегемония мен елді біріктіру үшін көп күрес жүргізеді. 618-620 жж. Бұл күрес , әсіресе елдің солтүстік батысындағы Шэньси мен Ганьсу провинцияларында түркілер мен одақтас феодал - сепаратистерге қарсы бағытталады.

Түркі тайпаларының көсемдері феодалдарды Тан империясының елді біріктіру саясатына қарсы қойды. Тан әскерлері түркілерден кұрылған отрядтарды талқандап, оларды бір-бірлеп тұтықынға алды. 624 ж. дейін Қытайдың әр аймақтарында шаруалар көтерілісі тоқтамады. Хэбэй Доу цзянь-деннің отряды қимыл-әрекет жасап тұрды. Суй армиясының көлеңкесімен Ли Ми бастаған Ваган әскері қақтығысып отырды. 618 жылдың күзінде феодалдар ваган әскерін талқандап, Ли Ми Тан жаққа шығып кетеді. Бірак, көп кешікпей Ли Ми бастаған көтеріліс бой тігеді. Ли Ми өлім жазасына кесіледі. Шаруалар көтерілісін басып -жаншуда Тан династиясы шешімді әрі сәтті қимылдар жасайды. Ли Юань бірнеше мереке мен мейрамдар ұйымдастырып, шаруалардың көңілін аулайды, салықтардың өтемі азайып, ал кейбір аймақтарда, салықтар тіпті алынып тасталды. Мемлект барщинаны азайтады. Үкімет басшылары ирригацияльгк жолдар тауып, жолдарды жөндей бастайды.

Құлдықта жүрген шаруаларды босату жөнінде шешім қабылдайды. Феодалдарға шаруаларды өлтіруге тыйым салынды. Императорлар буддалық сенушілерден колдау тапты. Әсіресе, тан үкіметі аяусыз шаруалар көтерілісін жазалап отырды. Ресми түрде кетерлісшілердің көсемдеріне жеке бастарының кауіпсіздігі мен амнистиясын сақтаймыз деген алдаумен, 621 жылы Доу цзянь-дэ қастарын тұтқынына түсіріп, тамаша шаруалар көсемі мен серіктестерін аяусыз жазалады. 628 жылы Тан династиясы солтүстіктегі помещик-сепаратистер отрядының соңғысын талкандап, Қытайды біріктіруін аяқтайды. VII ғасырда Тан империясы сол уақыттағы әлемнің күшті мемлекетгерінін біріне айналды. Оның шекарасы Корей түбегінен шығысында Ыстық-көлге дейін, батысында Моңғолиядан оңтүстігінде Үндіқытай түбегіне дейінгі алып территорияны алып жатты.

Тан империясын 2 кезеңге бөледі: бірінші кезеңі - VII ғ. 20 жж. VIII ғ. ортасына дейінгі, өнеркәсіптің дамуы мен империясының гүлденуі, ал екінші кезеңі - VIII ғ. ортасынаи бастап, империянын құлауы - X г. камтиды. Бірінші кезеңде, әсіресе VII ғ. ауыл шаруашылығы өнеркәсіптің дамуы көрініс алады. Жерді өңдеудін амал-тәсілдері жеңілденіп, су арнасы көбейді. Шаруашылықта май шайқау ісі етек жайды. Жібекті өңдеу үшін ағаш жібегінің жапырағы қолдана бастады. Әдейі шығарылған шай ауыл шаруашылығының дамығанын көрсетті. Он бір жаңа каналдар іске қосылып ортақ су системасы қатарына Хуанхэ өзені де асырылды. Тұз өндіру үлкен орын алып, әсіресе елдің солтүстігіндегі Цзянсуда темір, күміс, олова мен қорғасын өңделе бастады. Әсіресе фарфор өңдеу жоғары бағаланды. Қытайда ең бастысы -металл шынылары мен шамшырақтар шығарыла бастады.

Қағазға деген сұраныс өсіп, қағаз өндіру дамиды. Экономикалық даму барысында, қалалардың дамуы өркендеп, қала тектес қоныстар саны көбейіп, олардың кейбіреулерін административтік орталық санатына көтеріліп қызмет көрсету мен әскери горнизондар бой көтерді. Қалалардың көпшілігі сауданың, өнеркәсіптің, мәдени өмірдің орталықтарына айналды.

Сауда жэне өнеркәсіптік қалалар одақтарға хаңдықтарға бірігіп, өздерінің басшысын байлауға тиісті болды. Ішкі сауда кеңейді. Жаңа почталық станциялар құрылып олардың жалпы саны 1600-ға жетті. Басшыларды сауда барысындағы тракаттар алаңдатты. Ауыл шаруашылығының дамуы халық санының көбеюіне әкелді. 618 жылы Қытайда екі миллионға жуығы аула болса, 754 жылы халық санағы бойынша аулалар саны 9 миллионға шамамен 5.3 миллион адам санына жетті. 624 жылы жер жүйесі туралы мемлекеттік указ шығады. Ары қарай бұл заңға үкімет басшылары толықтырулар енгізді. 619 жылы салық жүйесі іске асырыла бастайды. Оның негізгі белігі: Цзу - дақьшдар арқылы төленетін, жер салығы болды. Салықтың мөлшерін жергілікті басшылар белгілеп, сол немесе басқа жердің ауласына қарай үдты Қытай емес тайпаларға, салық мөлшерінің жартысын бөлуге тиіс болды.

«Дяо» - аула өнеркәсібіне карай белгілейді. Оны жібек немесе халатпен төлену тиіс болды. «Цзу дяо юн» салық жүйесі біршама уақытқа дейін қазынаға түсіп тұрды. Қытайдағы феодалдық кезеңдегі мемлекеттің кұрлымы, Суй кезеңінде іске қосылып VII ғ. бірінші ширегінде анық орнықты. Тан империясының мемлекеттік басқару құрылымы Корей патшалықтары Силла, Пэкче және Когуре, сонымен қатар Жапонияның мемлекеттік басқару жүйесіне ұқсас болды. Тандық Қытайдың саяси кұрылымы, Ежелгі Қытай доспотының сарқыншактарын іске асырды.

Император - аспан ұлының билігі шексіз болды. Император және көрнекті санебниктер кеңесі мемлекеттік аппаратты басқарды. Мемлекеттік істерді бірінші санаттағы министрлер басқарды. Алты ведомоства жұмыс істеді. Олар: салык-финанстық, әскери іс, қылмыстық іс, жалпы жұмыс бөлетін, әдет-ғұрып, соңында азаматтық Чин болып өзара бөлініп жұмыс атқарды.Сонымен катар, арнайы басқару ұйымдары-аула ісіне байланысты бөлініп служба, елшілер қабылдау, вассалдық территориялардан бөлу т.б. жүйелер қалыптасты. Орталық аппараттың басшысы - инспекторлар палатасы болды. Ол тікелей императорға қарады. Ол провинция басшылары мен астаналық мекемелерді қадағалап отырады. Тан империясының: Чаньань, Лоян жэне Тайюань деген үш астанасы болып, оның әр қайсысын наместник басқарды. Ел провинцияға, облыс пен уездге бөлінді. Олардың басында, император тағайындаған чиновник тұрды. Уездер ауылдық округтерге бөлініп, оның ең төменгі сатысы ретінде ауылдың община - пятидворға өзінің старостасын сайлады. Тан империясының вассалы болып көптеген Қытай емес тайпалар мен халықтар саналды.

Шекараны кадағалау мен басып алынған жерлерді басқару үшін арнайы құрылған администрация жұмыс жасады. Барлық елдегі әскери күш император қолында болды. Астанада әскери мектеп жұмыс істеді. Тан империясының әскери ұйымы үлкен қиындықтар туғызды. VIII ғ. ортасына дейін оның негізгі бөлігін «округтар әскерилері» құрып, 5% үлкен ер адамдар болды. Әскери кызмет еткендерге сый ретінде жер үлестірілді. Бүкіл ел округтарға бөлініп, олардан іріктеп, әскерлерді белгілі уақытқа дейін әскери кызметтерге алып отырды. Соғыс кезінде әсіресе, әскер қатарына алу үшін іріктеу сынын өткізді. Округ әскерлерінің көп бөлігі астанада қызмет атқарып, император резиденңиясын қадағалау олардың негізгі міндеті болды. Округ әскерлерінен басқа тан императорларының қарауында жалдамалы түркілердін атты әскері де болды. 623 жылдан бастап, солтүстіктегі Шекара әскерилерде коныстандыру басталды. Әскерилер қоныстанған аймақтардағы жерлерде жұмыс істеуші шаруалар, бейбітшілік уакытында әскерді азық-түлік пен фуражбен қамтамасыз етуге, ал соғыс болған жағдайда өздері де солдат қатарына косылуға тиіс болды.

VII г. 50 ж басында 631 жылдан бастап қолға алынған Тан империясының қылмыстық кодексінің күшіне енуі аяқталады. Кодекс 6 үлкен тараудан, бес жүз баптан тұрып, мемлекет және қоғамға әсерін тигізді. Қылмыс жасағандар мен жәбірленушілердің әлеуметтік жағдайына қарай, оларға әр түрлі жаза өтеуі ескеріледі. Егер шаруа өзінің қожайынын өлтіретін болса, ол өлім жазасына кесілетін. ал егер қожайын шаруаны өлтірсе, ол тек дүре соғумен құтылатын. Тан заңдары феодалдық жеке меншікті, помещиктер мен чиновниктердің билеуіне, және жұмысшы тап өкілдершің каналуына жол берді. Тан империясында 4 негізгі сословия: титулды шен - мұралық аристократия; «қызмет етуші чин» -азаматтык және әскери чиновниктер. «мейірімді адамдар» - шаруалар, кұлдар, үй қызметшілері, тау-кенде жұмыс істейтін адамдар т.б. болды. Тан империясының мемлекеттік құрылымы негізінде Қытайдың орта ғасырлық сарқын шақтары сақталды

Тан империясының сарайы гүлдену үстінде болды. Императордың «Аспан сарайының» кұрылысы үшін күнделікті онда он мыңға жуық мемлекеттік барщина етуге тиіс шаруалар мен ремеслинниктер еңбек ету тиіс болды. Сарайды әсемдеу үшін 300 - ден астам тонна медь кетті.VII ғ. Екінші жартысында, бір тан чиновнигі трон билеушісіне былай доклад: «Елдің әскер 800 мың адамды кұрайды. чиновниктер, саудагерлер, монахтар - жерге дән екпей, Тек кана жеуді білетіндер, елдің түрғындарының бес-алты есесін кұрап отыр. Өте ауыр істе жүрген шаруаларды аяусыз қанап, жеті туеядтарды киіндіріп және тамақтану үшін жағдай туғызады» деп жазады. Император сарайында күрес туындайды. Көп уақытқа дейін императорлар мен ен арасындағы дауды евнух-царедворлык пайдаланып қалуға тырысты. Осы таптық өкілдері орталық мемлекттік жэне әскери органдардан кызмет алу үшін күреседі. Ақыры, олардың кол атына сарай гвардиялары түседі.

Империяның финастық жағдайы төмендейді. Металл ақшаның шынуы кысқартылады, акшаның құны өседі. Азық-түлікті өндіруші шаруалар оны алу үшін жағдайы екі есе төмендеді. Шаруалар жерлерін тастап, қашып кетуге мәжбүр болды. Аяқ астынан күріш қымбаттатылды. Екі жүз жыл Уақытында күріштің бағамы 750 есеге дейін көтерілді.

Қытайда бұрыннан бері өкілі шықпаған уакытта үкіметтік амбарлар құрылып құрғаушылық жылдары дәндерді аш қалғандарға үлестірілуі тиіс болды. Бірақ, ұры чиновниктер мемлекеттік запастарды өздеріне қағыстырып отырды. Өзінің шығармасында көрнекті жазушы Цао Е «үкіметтік амбарлардагы крысалар» атты еңбегінде, чиновниктердің жек көрінішті қылыктарын амбардағы дәнді кеміретін крысаларға теңейді. 764 жылдан бастап тағы күштеп қосымша салық түрі енгізіледі. Екі жылдан соң салық күшіне енгеннен кейін үкімет тағы да қосымша чайға, винога, лак ағашына, тұрған үй салықтарын енгізеді. Тұздың бағасы қымбаттатылады. Көптеген шаруаларға түз жетпеді.

Әсіресе салықтың көп мөлшерді түрі елдің оңтүстік - шығыстың аймақтардағы халықтың наразылығын туғызады. Бұл аймақ Тан империясының аса ауқатты аймақтарының бірі болды. Осы провинцияларда бірінші болып шаруалар көтерілісінің аты өргенеді. 762 жылдың күзінде Чжэцзян провинциясының шығысында Юань Чао басқарған шаруалар көтерілісі бүрқ етеді. Бұл жердің билеушілері қатыгездік пен заңсыздықтың жоқтығы ерекшеленетін. Олар шаруалардан барлық дәндері мен маталарын тартып алып отырды. Кімді-кім қарсы шыққан жағдайда шаруаларды өлім жазасына кесті. Ызалы ауыл тұрғындары таулы және өзенді аймақтарға қашып кетті. Юань Чао қашқан шаруаларда отрядтарға біріктірін, өзі басқарып, елдің төрт облысы басып алады. Соңында, бұл әскер саны, екі жүз мыңға жетті. Бұл көтеріліс 763 жылы жазына дейін созылды, бірақ үкімет оны басып-жаншыды.

Жаңа таптық күрестің басы IX г. 50 жылдары қайта өршіді. 851 жылы Сычуанда солдаттар мен шаруалар көтерілісі, ал 852 жылы Цю Фу басқарған көтеріліс бұрқ етті. Оның негізгі козғаушы күші - кашып кеткен шаруалар болды. 86 жылдың басында Цю Фудың басқарушымен мұлда бірнеше мың шаруалар болса, көтерілістің өршіген кезінде олардың жалпы саны - отыз мыңға жетті. Көтеріліс басшысы Цю Фу Астанастының басшысы болып жарияланады. Шаруалар мемлекеттік, помешиктік және монастырлык амбарлар мен қоймаларды жаулап алып, дәнді-дақылдарды және басқа да бұйымдарды кедей адамдарға үлестіріп берді. Цю Фу ремесленниктерді өнеркәсіпке тартып, оқ - мылтық жасау үшін арнайы тапсырма береді. Көтерілісшілердің өз фолты құрылады. Көтерілісті басып-жаншу үшін тан үкіметі аса үлкен әскерді жіберді. Оған көмек ретінде жергілікті гарнизондар іске косылып, сонымен қатар ұйгырлар мен тибеттерден құралған отрядтар біріктірілді. Аса күшті кақтығыстар басталды. Үш күннің ішінде шаруа-повстанттар 83 қақтығысты басынан кешірді. 860 жыры терең күзінде көтерілістің негізгі бөлігі қиратылып, Цю Фудың өзі бір соғыс кезінде мерт болады. Тек ержүректер ғана жау коршауынан шығуын мүмкіндік туғызып, тауға қашып кетеді, бірақ бір айдан соң повстанттықтардың сарқыншағы жойылады. 863 жылы елдің оңтүстік аймактарындагы көтерілістер бой кетереді, өз уақытын өтеген солдаттар, үйлеріне қайтуды сұрайды, бірақ командир олардың өтінішін қабылдамайды. 868 жылы Гуйчжоуда 500 толқу көтеріп, өздерінің басшысын өлтіріп, ал командир етін офицер-интендент Пан Сюняны тағайындайды. Солтүстікке жылжу керектігі шешілді. Осы кезде Хуайхэ солтүстік өңірі, су тасқынынан жапа шегіп, шаруалардын көпшілігі үйсіз-күйсіз қалады. Осыған байланысты Пан Сюннын отряды осы маңнан өткен кезде, көптеген халық қосылады. Сол кездін өзінде Тан Сюняның әскер отрядында 50-60 адам болып, кейіннен онын саны 200 мыңға жетеді. Әскери бүлік шаруалар көтерілісіне айналып кетеді. Повстанттар Хунан, Хубэй, Аньхуэя, Цзянсу мен Шаньдун сияқты аймақтарындағы облыстарды жаулап алып, Янцзы өзені арқылы ары қарай жүзіп кетеді. Байлардан тартып алынған нәрселер кедейлер арасында бөлінеді. Бірінші айда тан әскері көтерілісті басып-жаншуды ойластырып, Шато, Тогон, татар тайпаларынан отряд құруды сұрайды. 869 жылы көтеріліс опық жейді.

874 жылы солтүстік-шығыстағы шаруалардың карсылығы күшті шаруалар көтерілісінің шаруалар соғысына айналды. Шаруалар көтерілісінің ошағы Хэнань мен Шаньдун провинңиялары болды. Осы провинцияларда IX ғасырдың 50 жылынан бастап әсіресе шекарадағы жалданушыларға қарсы үкімет әскерлері көптеп келе бастады. Контингенттік әскерлерді қамтамасыз ету жергілікті халықтың мойнына жүктелді. 873 жылы кос өзен Янцзы мен Хуанхэде аса күшті құрғақшылық орын алады. Мыңдаған адамдар аштық азабын бастан кешіреді, бірақ катыгез - қаскүнем чиновниктер шаруалардың соңғы ала жібіне дейін тартын алуды тоқтатпады. Ашу - ызаға толы, жергілікті тұрғындар отрядтарға бірігін, уездік облыс орталықтарына, помещиктер усадьбалары мен монастырбларға шабуыл жасайды. Хэбэйде повстанттар ортасынан түз сатушы Ван Сянь Чжи сұрылып шығады. 874 жылы ол көтеріліс өртін тұтандырып, он мыңға жуық серіктес жинайды. Келесі жылы Шаньдунда Хуан Чао атты, тағы бір түз сатушысы мен сегіз оның серіктестері отрядтар кұрып, Ван Сянь Чжи бастаган повстанттық күш иелері осы отрядтардың қатарына қосылады. 876 жылы Ван Сянь-чжи мен Хуан Чао әскерлер саны жүз мың адамға жетті. Олардың қимыл -әрекеттері арқасында бес провинция алынып, Лоянға кетерілісшілер қауіп төндірді. Үкімет әскеріне қиындык туғызып, олар повстанттыктардың оңтүстікке шегінуіне бұйрық берді.

Тан билеушілері көтеріліс көсемдерін салып алуға тырысты. Ван Сянь-чжи бұл ұсынысты кабыл алып, егер ол әскери жоғарғы шенеулік болса, мемлекет басшыларынан қолдау тауып, шаруаларга көмек көрсете аламын деп тұжырымдайды. Бұл тұрғыда көптеген кикілжіңдер туады. Хуан Чао ызаланып, өзінің жақтас - қатарластың шешіміне қарсы, шығып оны сатқындық жасадың деп қабылдайды. Бірақ, екі повстантық басқарушылар арасында үлкен қикілжіндік туады. Хуан Чао баскарған отряд - солтүстік-шығысқа қарай бөлініп кетеді. 678 жылдың наурызында Ван Сянь-чжи басқарған отряд әлсізденін, жеңіліс тауып, ол отряд қолға алынып, өлім жазасына кесіледі. Хуан Чао әскер отряды Лоянды жаулап ала алмаған соң, 879 жылдың күзінде артқа шегініп, Гуанжоу провинцияларының батарын бағындырады. Қаланың тұрғындары повстанттарға жаңа ашырлықпен қарады. Гуанчжоуда - ірі сауда порты болып, саудагерлер мұнда арабтардан, парсылардаи, еврейлікгерден кұралған. Саудамец айналысушылар, Қытай құрғындарын гартты, көтерілісшілерге олар аля көзбен қарады. Көтерлісшілер әскерлер Гуанчжоуда көп уақыт тұрақтайды. Күзде олар қаланы тастап, кайтадан солгүстікке карангаң зәулім эпидемия болады. әскерлердің 40% эпидемияға шалынады. Солтүстікке жорық барысында шаруалар отряды жаңарып, олардың жалпы саны жарты миллионға жетеді.

Көтерілісшілер күннен - күнге Чаньанға бірнеше шаралар ұйымдастырады. Хубэй провинциясында өткен ірі тан әскерлері повстаннарға күшті соққы беріп, олар Янцзы өзенінің жағалауына шегінуіне мәжбүр болды. Янцзыда - көтерілістіі жаңа орталығы ашылып, шарулар отрядтары біріге бастады. Соңында, Хуан Чао басқарған отряд әскер саны үш жүз мыңға жетті. 880 жылдың жазында ол Лоянға қарай аттанды. Лоян 880 жылдың қараша айында құлады. Тарихи дерек көздеріне жүгінгеннің өзінде Хуан Чао Лоянга кіргенде оның әскерлері тыныштықта еді. Көтерілісшілер император туыстары мен сарай қызметшілерін, жоғарғы чиновниктерді өлтіреді. Сонымен қатар Тунгуань бекініс - заставасы көтерлісшілерге беріледі. Астанаға жол ашық болды. 881 жылы 10 каңтарында Хуан Чао басқарған отряд Чаньанда баяндама жасайды. Император оңтүсгікке - Сяпь янға қашып, содан соң Сычуаньнан орын тебеді.

Сун мемлекеті

Сун кезеңін –Қытай экономикасының, мәдениетінің, басқарушылық іс-әрекетінің шарықтау шегімен байланыстырады. Бірақ ішкі саясатпен империяның суверенитетіне байланысты біршама мәселелер өз шешімін таба алмады. Хғ. басында Қытай мемлекетінің солтүстік-шығысында өмір сүрген монғол этникалық қоғамынан құрылған қидандар қытайлармен, олардың мәдениетімен ұзақ қарым-қатынас жасап отырған. Қытай империясының басына саяси қиындық туған жылдары Елюя әулетінен шыққан Апока жоғарғы көшпенділердің басшысы және өзін император жариялаған болатын. 947 жылы олардың негізінде құрылған мемлекетке Ляо деген қытайлық мағына берген. Олардың өмір сүруі 916-1125 жылға дейін созылды. Қытайды жаулауға байланысты болған соғыстар жас мемлекетке ірі-ірі жеңістер әкелді. 946 жылы қидандар Кайфын патшалығының астанасын да жаулап алған. Бірақ бұл қуаныш ұзаққа созылмады. Ляо мемлекетінің әскері қытайдың солтүстігін толығымен жаулап алды, олар жаулап алған әрбір аймақ Ляо мемлекетінің қол астына кірді. Қытайлықтар мен корейліктер Ляо мемлекетінің басқарушылық құрылымын біршама ретке келтіріп отырды: қытай иероглифтік базасында қытай элементтерінің жазу үлгісіндегі әрбір иероглифтің мән-мағынасын ашу, бірнеше қалалар, салт-дәстүр, сауда еркін түрде дамып отырды. Мұның барлығы қытайлықтар мен корейліктердің арқасында жүзеге асып отырды.

Тан династиясының артынан 907 жылы империя құлады. Анархияның уақыты туып, Қытай тарихында «бес династия» деген кезең басталды. Бес диктатуралар аз уақыт ішінде елдің солтүстігінде бірін-бірі алмастырып отырды: Кейінгі Лян (907-923); Кейінгі Тан (923-936); Кейінгі Цзинь (936-947); Кейінгі Хань (947-951); Кейінгі Чжау (951-960).Бұл тұрақсыз династияның императорлары болып әскери, соның ішінде варварлық тұқымнан шыққан адамдар болды. Сол кездері басқару ретсіз болған еді, оның себебі тұрақсыз императорлардың салдарынан болды. Бұл ретсіздік елдегі азаматтық соғыстың басталуына әкеп соқтырды.

Сун мемлекеті Қытай жерін бір империяға үш рет біріктірді, олардың әрбір әрекеті Хань мен Тан мемлекетінен айырмашылықта болды. Мемлекеттің құрылуы жағынан, беделімен ішкі және сыртқы саяси өмірі де, тіпті құлдырауы да тек өздеріне ғана тән іс-әрекет бола білді. Хань мен Тан мемлекетінен айырмашылығы ұлттық байланыстар бейбітшілік жолмен шешіліп отырды. Жаңа династияның жаулары болып империяның халқы емес, солтүстіктен ұлы қорғанға дейінгі өмір сүріп жатқан дала халқы болды. Сун династиясының негізін салушы Чжао Куан-инь, Чжочжау ақсүйектерінен шыққан солтүстік азаматы еді. Болашақ император генерал болатын.

Егер Қытай мемлекеттері мен провинцияларының көпшілігі Сун империясын қуанышпен құптаса, солтүстік халқы оңайлықпен беріле қоймайды. Сун мемлекетінің екінші императоры Пекин мен Ұлы Қорған арсындағы жоғалтылған территорияларды қайтаруға тырысты. Сун мемлекетінің құрылуындағы бірнеше саяси, экономикалық жағдайлар қытай халқының психологиясын, сана-сезімін де күрт өзгертті. Салық салу саясаты да, жер бөлігі, тұрмыстық өмірі де өзгерген.

946 жылы қидандар Кайфын патшалығының біраз бөлігін өздеріне қаратып алған болатын. Қытайлықтар мен корейліктер Ляолармен басқару негізі бойынша бірнеше мәселелерді шешуге тырысты. Мысалы, қытайлықтар өздерінің иероглифтары негізінде жазып отыруға, қаланың архитектурасын дамытуға, сауда мен қолөнерін сол қалпында сақталуына келісім жасады. 1004 жылы қидандар қытайлармен мынандай бейбітшілік келісімге отырды: Сун астанасы жыл сайын Ляоларға 200 мың бірлік жібек, 100 мың лян күміс тапсырып отырды. 1075 жылы Қытай қидандарына бірнеше солтүстікқытай бөлігін жаулап алды.Бірақ қидандар қытайлардың негізгі жауы болатын. Х-ХІ ғ. басында Қытайдың солтүстік аймағында Батыс Ся деген мемлекет құрылды.

Әлеуметтік прцестің жылдамдауы мен мүліктік теңсіздік монғолдардың мемлекет араларындағы шабуылдарын жиілей түсті. Монғол даласымен көршілес жатқан оңтүстік Сібірді жаулап алғаннан кейін, Шыңғыс армиясы 1210 жылы чжурчжэндармен соғысып, 1215 жылы Пекинді жаулап алды. 1226-1227 жылдары Қытайдың солтүстік –батысындағы тангуттар мемлекеті жойылып кетті. Тангуттардың жартысы аяусыз өлтірілсе, ал қалған бөлігі монғолдардың құлдары болып кетті. 1231 жылы монғолдардың келесі күші қайтып Солтүстік Қытайға қайтып, осы жерде чжурчжэндер құрған Цзинь мемлекетінің күл-талқанын шығарды. Дәл осы уақытта Шыңғыс әскерінің қалған бөлігі Азия мен Европаны жаулап алуға кірісті. 1235 жылы Қытайдың оңтүстігі толығымен Шыңғыс әулетінің иелігіне өтті.Қытайдың оңтүстігін жаулап алуға 40 жыл уақыт кетті. Бұл ұзақ уақытқа созылған соғысты басқа соғыспен салыстырсақ, сундық қытайларға деген қатыгездікті байқауға болады. Жүздеген жылдармен құралған Қытай экономикасы мен мәдениеті, мүліктік қазынасы бір күнде-ақ жоқ болды. 1276 жылы ғана Ханчжоу астанасы, оның соңғы императоры да қарсыластық көрсетті.

1280 жылы Сун мемлекеті толығымен монғол билігінде болды, ал ұлы Хубилай монғолдық Юань династиясының қытай императоры болып жарияланды. Юань династиясы Қытайдың негізгі бөлігінде бір ғасырға дейін, ал Солтүстік Қытайда бір жарым ғасыр үстемдік етті. Бұл Қытай тарихы үшін Нань-бэй чаодан кейінгі басынан өткізген ең қиын кезең еді. Мысалға,монғолдарға қарсы келген, қытайлық сол жерде аяусыз өлтіріліп отырды. Бұл аяусыз жағдайлар Елюй Чу – цайдың ұсынысынан болған. Елюй Чу – цайдың кеңесшісі болған. Кеңесші бірінші ол адам қоғамға қандай кіріс әкеледі деген сұрақтарға жауап іздеп одан кейін барып қана, оларды атып отырған. Қытай тарихында бұрын болмаған құлдар көбейді.

Қытайды монғолдар басып алғаннан кейін Сун мемлекетінің экономикасы біршама нашарлап кетті, ал сауда мен жер мәселесі мүлдеи ақылға сыймады. Әкімшілік басқаруына келетін болсақ, конфуция ақсүйектері мүлдем биліктен алынып тасталып, өз орындарын монғолдардың хандарымен әскер басшыларына берді. Қытай тұрғындарын ешқайда шығармады. Қытайдың оңтүстігіндегі халықтар үшінші және төртінші сорттағы адамдардың қатарына жатқызылды. Мұндай монғолдар салған ережелерге қытайлықтар ондаған жылдар өткеннен кейін қалыптасты.Салық салу саясаты да, жер бөлігі, тұрмыстық өмірі де өзгерген. Сонымен Сун мемлекетінің негізін қалаған Чжан, Ван, Ли және Чжаолар есімі Қытай тарихындағы ұлы тұлғалар Қытай тарихындағы ең ұлы мемлекетке, өмір сүру ұзақтығы да осы Сун мемлекетінің еншісінде болатын.

Юань және Мин династиялары.

Империялық кезең (VI -XIII г. аяғы) Тан династиясының билік ету кезеңінде Қытайда императорлық биліктің классикалық типі қалыптасады. Елде ереуілдер, шаруалар соғысы (874 - 883 ж.), солтүстікте тибет, ұйғыр, танғұтгармен қарама-қайшылық өріс алады. Айтылған фактілердің барлығы Тан режимінің агониясына әкеп соғады. X г. Кейінгі Чжоу мемлекеті пайда болады. Жерлердің бірігуі 960 ж. аяқталады. Оны іске асырушы Сун династиясының негізін қалаушы Чжао Кульи. Осы ғасырда Қытай картасының солтүстік - шығыс бөлігінде Ляо Мемлекеті пайда болады. 1038 ж. солтүстік - батыс иеліктерінде талғут империясы Батыс Ся пайда болады. XI г. Ортасынан бастап Сун, Ляо, Ся мемлекет серінің арасында біркелкі жағдай болады. Ал XII ғ. бүл жағдай жаңа тез өсіп келе жатқан мемлекет чжурчжендердің пайда болуымен бұзылады. Чжурчжендер тұңғыш халықтарының бір бөлігі, Маньчжурияда империя кұрып, 1115 ж. оны ІДзинь империясы деп атайды. Бұл мемлекет өте тез арада Ляш мемлекетін жаулап алады. Бірақ Сун императорының ағасы Оңтүстік Сун мемлекетін кұрып, астанасы етіп Ляньанді жаряилайды (Ханьчжоу). Сонымен монғол жаулап алушылығың карсаңында Қытайда екі мемлекет билік етеді. Солтүстікте Цзинь, оңтүстікте - оңтүстік Сунь мемлекеттері еді. Осы кезде Қытайдағы халық саны 80 - 100 млн. адамды құрайды. Тан мен Сун империясының билік ету жүйелері жоғарғы дәрежеде болады. 963 ж. бастап, барлық әскери жүйелер императорға тікелей бағынады. Бюрократтық аппарат саны 25 мың адамға дейін еседі.

VII - XII ғ. Қытай экономикасы аграрлык өндіріске негізделеді. Сундік Қытайда мемлекеттік жер фонды жайлы түсінік қалыптасады. Салық төлеу жүйесі тотальды болған. Мемлекеттің бірігу есебінен қалалардың саны өсті. Урбанизацияның дамуына көптеген факторлар тікелей әсерін тигізді. [3; 262]Сауда саттықтың дамуына VI ғ. өлшем мен салмақ бірліктерініц пайда болуы мен күміс тиынның шығуы үлкен үлес қосты. Сыртқы сауданы активизациялау VII - VIII ғ. аралығында іске асты Шенеуліктердің алтын ғасыры болып Сун уақыты аталады. Мұнда 9 ранга мен 30 дәрежеден тұрады. Мемлекеттік емтихандар енгізіліп, содан кейін шенеуліктер жұмысқа кабылданды. Халықтың 60 % қарапайым шаруалар еді. IX ғ. жеке - толық кұқылы емес сословиялар (Цзянь Жэн) -дьщ КҰРУ процесі жүре бастады. Олар: мемлекеттік феодалдар (гуаньху), колөнершілер (гун) және музыканттар (юэ), жеке және тәуелді жерсіз жұмысшылар (буцой). Негізгі сословиелік қабатын буддалық және дастық монастырлар кұрады.

Люмпендік бағыттар пайда бола бастаған қалаларда үкіметке карсы ереуілдер шыға бастады. Билік басындағыларға қарсы бағытталған ең үлкен көтерілісті бастаған Фан Ла болатын. Ал Цзинь империясының территориясында XIII ғ. дейін «кызыл күртемелер» мен «қара жалаушылар» көтерілісшілер ұйымдары болатын. Орта ғасырларда Қытайда діннің 3 түрі пайда болады; буддизм, даосизм, конфу цизм. Тан дәуірі кезенде даосизм қолданысқа еніп, Лао - Цзидың трактаттары дұрыс деп есептелген.

3. Монғолдардың Қытайды жаулап алуы. Юань империясы Монғолдардың Қытайды жаулап алу процесі 70 жылға созылды. 1215 жылы Пекин алынып, 1280 жылы Қытай толықтай монғолдардың қол астында болады. Таққа Кұбылай отыра салысымен хан ордасы Пекинге көшіріледі. Сонымен қатар Қарақорым мен Шандун астана дәрежесінде болады. 1271 жылы Ұлы хан билік еткен бүкіл территория Юань деген атқа ие болады»

Монғол билігі Қытай территориясында I ғасырда таяу уақытқа созылады да, Қытайлықтар үшін қиын кезең болады. Әскери күштілігіне қарамастан, Юань империясы өзінің тұрақтылығы, беріктілігімен көзге түспеді, әр уақыт халықта ереуілдер болып тұратын, кұпия буддалық "Ақ лотос" ұйымы кұрылды.

Әлеуметтік кұрылшыстың бір ерекшілігі, ол тең емес төрт категорияларға бөлінген. Солтүстік қытайлар мен оңтүстік тұрғындары 3 және 4 категорияға жатқызылатын, ал I - II категорияларда орталық Азиядан келген өкілдер мен монғолдардың өздері болған. Юань империясының билігі әскери күштілігінің арқасында ғана іске асатын. Әр қалады 1000-ға жуық монғол әскерлері, ал Хан ордасында 12 000 әскери адамдар болған. Юаньнің Вассалы болып Тибет пен Корё (Корея) табылатын. XIII г. 70 - 80 ж. Монголдардын Жапония, Бирма, Вьетнам, Ява аралып жаулап алу жарықтары сәтсіздікпен аякталған болатын. Юаньдік Қытайға Европа көпестері мен миссионерлері келген және Марко Поло, Арнольд сияқтылары сол кезеңдегі Қытай жайлы жазба деректерін қалдырған. ХІІг. салықтың әр-түрлі типтері еңгізіледі, олар: ер адамға төленетін салық, жер салығы болды, олар жібекпен, күміспен төленетін. Жер жеке және қазыналық болып екіге бөлінетін. XIV ғ. жеке меншік салығы көбейе, өсе түседі. Бұл жерлерде кұлдар еңбек ететін. Жер иеліктері көбіне әскери биліктілігі үшін қолбасшыларғасыйға берілетін. Қалалық өмір тек XIII ғ. пайда бола бастады.

Реестрлік тізімдерде 1279 жылы 420 мың мастер тіркелген. Монғолдар билік етуде қытай жүйесіне сүйенетін. ХШ г. қағаз ақшаның инфляциясымен, сауда; I орында нақтылы айырбас болды. XIII ғ. ортасынан бастай, монгоордасының ресми діні болып, Ламаизм - тибет буддизмнің бір ілімі есептеледі. Құпия діни секталар пайда болды. Юань империясының билі күру уакыты өте кысқа болды. Монғолдардың билік етуі Қытай мәдениетін өзгерте алмады. Бірақ монғолдардың қатыгездігі кей сәттері кытай халқы мен мәдениетін жойып жіберетіндей көрінетін. Соғыс кимылдарын жүргізу үшін Шыңғыс ханға қаражат керек еді. Монғолдардың билік кезегінде, соның ішінде Құбылай ханның кезіңде Қытайдың билік ету жүйесі толықтай жойылды. Билік басында шет елдерде келгендер болды. Солардың бірі Марко Поло еді. Бұл билеушілер шенеуліктер Қытай тілін мүлдем білмейтін, олар ресми тіл яғни монғол тілін жаттауға тырысатын. Көптеген Юань ескерткіштері мен жазбалары шала қытай немесе аударылған монғол тілінде жазылған. Егер де монғол үстемдігі Қытай жерінде бірнеше ғасыр соқталса, қытай тілімен не болары белгісіз, мүмкін жоғалып та кетер еді. Конфуниилік билеу мен білім бер жүйесінен бас тартып, қытайлыктарға жат буддизмді қабылдаған Юаң династиясының билік ету кезеңі қытайлықгардың жадында шетелдіктердің билік кұру кезеңі ретінде сакталған. Монғол езгісіне қарсы кытай халқының көтерілістері 1368 жылы Мин династиясының тақты орнығуымен дәлме – дәл келеді.

4. Мин Империясы. Чжу Юаньчжэн Чжу Юаньчжан өте дарынды адам еді. Оның ата - анасы кедей шаруалар еді, олар өз өмірін сақтай балаларын аман шығып қалу үшін ұлдарын буддалық монахтарға сағыс жіберген. Біраз жылдан кейін Чжу Юаньчжан шіркеуден қашып, қарақшы болып кейіннен көтерілісті басқарушылардың біріне айналады. Оңтүстік Сун қытайлықтар ең көп қоныстанған жер еді, сондықтан ол жерді үстемдігіне қаратсы, ол монғолдарды сол аумақтан аластата алатынын білді. Ол 1366 жылы әскерді өз қоластына алады. Нанкинді жаулап болған қалаға ие болады. Осы жерде ол Жаңа Мин (Светлая, жарық династиясының пайда болуы жөнінде жариялайды. Чжу Юаньчжан ауылдарды баскарудың жаңа жүйесі «Лицзяны» енгізеді. Бұл жүйе бойынша әрбір 110 аула, бөлек өлшем бірлік «ли» - ды құраған. Ол әрбір 110 аула 10 үйден тұратын «нзя»- ларға бөлінетін олардың өз старосталары болган Старостаның міндеттерінің бірі- салық жинау болған. 1393 жерді қайта тіркеу жүзеге асты. Барлық билік император қолында шоғырланды. VIII ғасырдың ортасынан бастап жалдамалы әскерлср пайда болған. Император тұрғындарды екіге бөлген халық "минь" және әскер "цзюнь".

Бұрын басқа династиялар аттарын билік еткен территорияларына байланысты қойса, мысалы: Сун Хэнаньнің классикалық бір бөлігі. Ал Чжу Юаньчжан болса, шаруалар тобынан шыққандықтан династиясының атын ерекше атаған. Үш жүз жыл өткеннен кейін Маньчжурлер бұл үлгіні қайталап, империяның атын Цинь яғни "таза" деп қояды. Өте көп билік өткеннен кейін 1398 жылы Чжу Юаньчжан қайтыс болады. Ол империядағы билікті бекітті, өте үлкен беделге ие болды. Оның не байлығы, не жоғарғы лауазымы болмаса да, ол өте берік династияның байлығы, адамның билік етуіндегі өзіндік кемішіліктері де бар, мәселен ғұмыр бойы ол билік еткен кезеңде елде тыныштық болса,билік басына бала келгеннен кейін бұл жағдай күрт өзгеруі мүмкін еді.

Мин династиясыда дәл осы жағдай өріс алды. Кронц - принц өз әкесінен қайтыс болып, мұрагері етіп он бес жасар ұлын қалдырды. Жас данын көптеген соғыстарда басшылық еткен, әскер ісін жетін білетіны болады. Ол өзінің ағасының ұлын ханзада ретінде сыйлаудан бастартын, елде әр түрлі бүліктер ұйымдастырады.

Бала император билік еткен кезең өте нашар болады. Нанкин Янь ханзаданын басқаруымен алынып, ал император сарайы өртеледі. Бұл кезде жас император жоғалып кетеді. Оны қайтыс болғандардың ішінен ешкім тани алмайды. Янь ханзада таққа отырады. Ол өзінің астанасын солтүстік штаб - квартираға көшіріп, Пекин, яғни "солтүстік астана" атты атау береді де Нанкинді екінші, яғни "оңтүстік астана" қылады.

Жаңа император Юньлэ (тарихта аты солай қалған) жас императордың өлгеніне күмәндәніп, оны іздейді, бірақ таппайды. Көп уақыт өте келе Юнь - лэ қайтыс болып, тақта оның немересі отырған кезде, Пекинге бір кәрі монах келіп, өзінің 15 жасында жоғалып кеткен император екендігін айтады. Кәрі евнух оны таниды. Кәрі монахқа яғни, экс - императорға Пекиннің қасындағы монастырде қалып, өмір сүруге рұқсат етіледі. Бірақ ресми түрде ол баяғыда өлген деп есептеген болатын.

Юн - лэнің қарсыластары болмады, сол себепті ол Пекинде 1424 жылға дейін билік етті. Юн - лэнің билік ету кезіңде Африкаға экспедициялар жасақталды, Қазіргі Пекиннің негізін қалаған да сол, Юн -лэ қайтыс болған кезде монғолдарды куғаннан бері Мин династиясының өмір сүргеніне елу алты жыл толды. Мин династиясының кезеңінде Қытайды Маньчжуриямен қосатын жол, ішкі монғолиядан келетін таулы жолдар Қытай жауларының қол астында болы. Сол аудандар Қытайдын үлкен өндіріс орындары орналасқан жерлер болатын, олардың сонда территорияда орналасуы үлкен қауіп туғызады.

Мин имериясының құлдырауы. Мин династиясы Маньчжурияны өз провинциясыны айналдырып, өз иеліктерінің қатарына қосты. Тан династиясыныц билік етуінің соңына карай Маньчжуриядан үлкен қауіп болды. Сондықтан Мин династиясы оны дереу бағындырып алды. Мин билеуі кезеңінде Маньчжурлер өзін-өзі басқаруды үйренді, Қытай жүйесінен қабылданады. Және қидандар кұсап өте аз уакыт ішінде қытайға қарсы тұра алатын әскери мемлекет болып шыға келді. Юн Лэнің мұрагері таққа отырғаннан кейін он ай өткен соң қайтыс болады. Ал оның ұлы (Юн Лэнің немересі) он жыл билік етеді. Сонымен Юн Лэнің қайтыс болғанына бірнеше жыл ғана толғанда, тақта оның сегіз жасар шөбіресі Чжун Тун отырады. Ол бала болғанда билік анасы регентшаның қолында болады. 1443 жылы Чжэн Тун кәмелетке толып, билік басына келеді. Чжэн Тун өз нөкерлеріне қатты сеніп, солардың ішінде Ван Цзинді қатты сыйлап, тыңдайтын. Соның кеңесіменол 1449 жылы монғолдарға қарсы жорыққа аттанып, онымен коймай, Ван Цзинді бас қолбасшы етіп қойды. Әскер істе ештеңе білмейтін Ван Цзинді шайқаста жеңіліп, қаза тапты, император Чжэн Тун монғолдарға тұтқынға түсті.

Қытайда таққа императордың бауыры отырады яғни, Дай - Цзун сегіз жыл билік етіп, ауырып қалған кезде, минитрлер Ин - Цзун босатуын талап етіп, монғол тұтқыншылығынан оны босатып, қай император етеді. Ол таққа Тянь - Шунь атымен отырады. XV - XVI дейінгі кезең Қытайдың гүлдену кезені. Мұнда Чжэн Хуа, Хун Чжи, Чжэн Дэ, Чжи Цин императорлары билік етіп, елде тыныштық болды, және 65 императорлардың есімдері Мин императорлық фарфор ыдыстарына сақталған. Бұл кезеңде Мин империясында жаңа әдеді жанр - дастан кең орын алған. Европадағы Ренессанс, яғни "қайта өрлеу" Қытайдағы Мин династиясының гүлденуі кезеңі ұштасады. Ал XV ғасырда ғылымның гүлденуі керісінше, Мин империясының билігіне аяқталуымен дәлме - дәл келеді. Қанша тырысқаның

Мин династиясы Қытай мәдениетін қайта тұрғызды, бірақ оны жоғары дәрежеге дейін жеткізе алмады. Ван Ли (1573-1620) Мин династиясының соңғы билік басында ұзақ отырған билеушісі еді. Елде паракордық үстемдік етті. Барлық шенеулік евнухтар пара алды. Мысалы: XVI ғ. бас евнух 251 583 600 мыс унциясына тең дүние жинақтады. Дәл осы кезде фарфор өндірілген болатын. Бірнеше оңдаған жыл бұрын Ван Лидің табатын ашқан кезде өте үлкен көлемде мыс және алтын бұйымдар, фарфорды сорттары, көптеген қымбат заттар шыққан болатын. Әдемі зергерлік бұйымдар табылған бұлардың барлығы қазір Пекин (уражайында). Елда шенеуліктердің парақорлығы, провинцияда тәртіптің болмауы, халықтың кұйзелтті. 1592 жылы империяның соңғы қаражаттары Жапонияда болған соғысқа жұмсалды. Осындай күйзелістен халық көтеріліс шығады, мұны маньчжурлықтар өз мүддесіне пайдаланнады. 1640 жыл Қытайдың солтүстік батысында көтерілісшілердің (Осында Ли Цзыче болады). Ол Хэнань провинциясын басып алады. 1644 жылы Ли Пекинг Шэньси тауларынан бет алып жорығын бастайды. Қаланы қорғау евнухтарға тапсырылған болатын, ол үлкен қателік себебі олар қашып кетті. Мин династиясының соңғы императоры Мейшань тауындағы ағашқа асылып өлді. Қорытындылай келе, Мин династиясының билік кұру кезеңі қытайлықтар үшін экономикалык, әлеуметтік, саяси гүлденген кезеңі еді.

Цин империясы.

17 ғасырдың 30-40 жылдарында Қытай мемлекеті терең дағдарыс кезеңін бастан кешірді. Шаруалардың жағдайының күрт төмендеуі, олардың жер иеліктерінен айырылуы, салық көлемінің өсуі, тұрмыс деңгейінің нашарлауы, халық бұқарасының наразылығын тудырып отырды. Қытай халқының басына түскен үлкен ауыртпалық 1628-1644 жылдардағы шаруалар көтерілісіне әкелді. Көтерілісті қарапайым шаруа отбасынан шыққан Ли Цзычен басқарды. Алғашқы ұйымдасқан бас көтерулер Хубей мен Шэньси провинцияларында басталып, біртіндеп бүкіл қытай жеріне таралды. Ауыр тұрмыс зардабынан күйзелген шаруалар елдің әр түкпірінде көтеріліске үн қосып, наразылық шеруіне қосылды. 1644ж. Сәуірде Ли Цзычен бастаған көтерілісшілер Пекинді басып алды, Мин әулетінің соңғы императоры бұл оқиғадан соң, император бағында асылып өледі. Мемлекет билігі Ли Цзыченнің қолына көшеді. Осы кезде Қытайдың солтүстік-шығыс шекарасын күзетіп тұрған әскери шептің қолбасшысы У Саньгуй жедел түрде маньчжурлардан көмек сұрайды. Ондағы ойы маньчжур әскерінің көмегімен Пекинді басып алып, шаруалар көсемі Ли Цзыченді тақтан тайдырып, өзінің билігін орнатпақ болған.

1637 жылы Абахай Кореяны өзіне қаратады. Корея мен ішкі Монғолияны өзіне қаратқан Абахай Қытай мемлекетінің терең дағдарысымен ұзаққа созылған шаруалар соғысын пайдалана отырып, 1644ж маусым айында Пекин қаласын басып алып, маньчжурлік Цин династиясының билігін орнатады.

Цин империясының мемлекеттік,саяси-әлеуметтік құрылысы. Қытайда билік етуші династиялардың өзіндік атаулары болды. Азияның басқа да елдеріндегідей билеуші әулеттің есімімен байланысты болмады. Мәселен 1368-1644 жылдары билік еткен Мин династиясы «Тұнық», «Жарқын», «Кіршіксіз» дегенді білдірген екен. Мемлекеттің ең жоғарғы билеушісі боғдыхан (император) көк тәңірінің ұлы деп саналды. Оның жеке басы қасиетті болып есептелді. Император таққа отырған соң, оның шын атын атауға тиым салынып, тек қана басқару ұранымен алмастырылып отырды. Қарапайым адамдарға қарағанда императордың жеке династиялық және храмдық үш есімі болған. Соңғы яғни храмдық есім тек қайтыс болған соң ғана беріліп отырған және осы есіммен қытай тарихында танымал болған екен. Феодалдық Қытайда тақ мұрагері ұл балалардан ғана алынып отырды. Мұрагердің есімі алдын ала жарияланбады. Мұрагердің есімін алдын ала жарияламаудың өзіндік астары деуге болады. Мұның өзі тақ мұрагеріне байланысты сарайлық қастандықтардан сақтануға көп мүмкіндік туғызғаны сөзсіз. Цин империясының ең жоғарғы заңдық құрылымдары императорлық әкімшілікпен, әскери кеңес болды. Мемлекеттік қызметке ең алдымен маньчжурлар ғана алынатын. Содан кейін ғана маньчжурларға берілген адал деп саналған қытайлықтар бірен-саран монғолдар қабылданатын. Цин империясының мемлекеттік құрылысы Мин әулеті билеген Қытайдың мемлекеттік мекемелерімен салалық басқарушы органдары үлгісінде құрылды. Бүкіл Қытай жері әкімшілік жағынан 18 провинцияға бөлінді. Оны император тағайындаған губернаторлар басқарды. Екі немесе бірнеше провинция басшысын наместник деп атады. Провинциялар өз кезегінде облыстарға, облыстар округтерге, округтер уездерге, уездер деревняларға бөлінді. Конфуцийлік дәстүр бойынша мемлекеттік қызметке ғылыми дәрежесі бар, оқымыстылар алынатын. Оларды шэншилер деп атады. Шэнши дәрежесін алу үшін мемлекеттік емтихан тапсыратын. Маньчжурлар билігі тұсында емтиханды тапсыратын.

Әлеуметтік сатыда маньчжурлардан кейін тұрған басы бос қытайлар 4 сословиеге бөлінді: оқымыстылар, егіншілер, қолөнершілер мен саудагерлер. Бұлардың ішінде сан жағынан ең көбі қытай егіншілері, яғни қарапайым шаруалар кірді. Ең төменгі сатыда кембағалдар деп аталған, әртістер, қарапайым қызметшілер, үй малайлары тұрды.Бұл топқа жататын адамдар еш уақытта мемлекеттік емтихан тапсыруға жіберілмейтін, яғни олар еш уақытта мемлекеттік қызметке алынбайтын.Маньчжурлар Қытайды басып алғаннан соң, мемлекеттегі орасан зор ең құнарлы жердің қожасы болды. Қытайда орнаған маньчжур басқыншыларының билігі феодалдық қатынастарды сақтайды. Сонымен қатар елдің саяси құрылымының формасы да өзгерістерге ұшырамайды. Тек Мин феодалдары байлықтары мен жерлерінен айырылып, олардың орындарын маньчжурлар басады. Бірақ көптеген қытай феодалдары мен бюрократтары байлықтары мен халыққа жүргізіп отырған өктемдіктерін сақтап қалады. 18ғ. ортасына қарай Цин императорының меншігінде жалпы көлемі 13 мың цин 70 жер қожалығы болды.

Феоодалдық Қытайдың жағымсыз жақтарына қарамастан қалаларда мануфактура дами түсті. Мемлекеттік мануфактуралар мен жеке меншік мануфактуралар болды.Сонымен қатар мақта –мата өндірісі де кең сұранысқа ие болды. Осы кезеңдегі Қытайдағы ең ірі тоқыма орталықтарына Нанкин, Сучжоу, Ханьчжоу, Шанхай және тағы да басқа қалалар жатты. Бұл қалаларда шығарылған Қытайдың жібек, мақта-мата бұйымдары дүние жүзіне белгілі болды. Қытайдағы қолөнердің ең көп таралған түрі фарфор өндірісі еді. Сондай-ақ 18ғ тау кен өндірісі кең дамыды.

Цин империясының басқыншылық соғыстары. Маньчжурлік билік пен жоғары да айтылған саяси принциптер император Кан Сидің тұсында орнықты. Кан Сиге императорлық тақ 8 жасында тиді. Алғашында елді регенттік совет билеген болатын. Алайда 1667 жылы Кан Си билікті өз қолына алғанын жариялайды. Осы уақыттан бастап ол империяны 55 жыл бойы билейді. Кан Си феодалдық деспот бола отырып, сонымен қатар көрнекі саяси қайраткер болды, оның тұсында европалық-иезуттар мен миссионерлер маңызды роль атқарды. Миссионерлер әскерді қаруландыру мәселелерімен шұғылданды.

Сонымен қатар циндер Ресейден келген елші Байковка түрлі қастандықтар жасап, Амур бойындағы деревняларға шабуыл жасайды. Николай Сапфари бастаған орыс елшілігі Пекинде қабывлданады. Елшілік ресми түрде достық қарым-қатынастарға көшіп, дипломатиялық қатынастарды орнатуды көздеген болатын. Алайда Циндер Ресейдің ұсыныстарынан бастартып, елшілікті елден шығарады.

80-жылдары олар Амурда орыстар мен жоңғар хандығына қарсы әскери қимылдарды бастайды. Орыс үкіметі Қытайға қарсы агрессорлық саясатты керек етпеді, керісінше ресми түрде бейбіт байланыстардың орнауын талап етті. Циндер Албазин мен Амурді шабуылдаған уақытта, Қиыр Шығысқа Головин бастаған елшілік жетеді. Циндердің келіссөздерді жүргізбеу, оларды өз территорияларына кіргізбеу әрекеттері сәтсіз аяқталып, 1689 жылы 27 тамызда ең бірінші орыс-қытай келісім шартына қол қойылады. Екі елдің арасында тұрақты сауда қатынастары орнайды. Бұл үшін Ресей Қытайға Амурдың сол жағалауын береді.

18 ғ. басында орыс үкіметі қосымша 1727 жылы Бурин трактаты мен 1728 жылы Кяхта келісімінде жаңа территориялық келісімге келіп, сауда байланыстарын реттейді. Үш жылда бір рет Пекинге тауарларымен орыс көпестерінің үлкен керуендері келетін болды. Сонымен қатар сауда Кяхта шекарасында жүргізілді. Орыс миссиялары Пекинде үнемі болуға құқылы болды.10 жылғы мерзімге келген орыстың рухани миссия мүшелері қытай тілін оқып, мәдениетімен танысады. Бұл миссия дипломатиялық та, сауда міндеттерін де атқарды және Қытай жайлы ғылыми білімнің жалғыз дерек көзі болып есептелді.

Кан Си маньчжурлық ортаға қытай өркениетін енгізуде көптеген іс-шаралар атқарды. Оның тұсында әйгілі «Кан Си цзыдянь» атты энциклопедиялық сөздік жарық көрді. Сонымен қатар, халық бұқарасына саяси әсер етудің тиімді жолы – конфуциандық та – ол билік еткен жылдары аса дамыды. Кан Си билік еткен жылдары маньчжур-қытай әскерінің батысқа қарай жорықтары жүзеге асады.17ғ 80-жылдарында батыс монғолдар Жоңғария мен Қашқарияны біріктірген күшті хандық құрады, бұл хандық Монғолия, Кукунор мен Тибетке үлкен әсер тигізіп отырды. Дәл осы мемлекеттерге қарсы Циндер шабуылға аттанады. 1691 жылы Монғолия княздары өздерін Қытайдың вассалдары ретінде мойындайды. 1715 жылы Кан Си ойрат-жоңғар хандығына жаңа соғыс ашады, ол тек 18 ғ 50 жылдарында император Цянь Лунның тұсында ғана аяқталады. 18ғ 20-жылдарында циндік Қытайдың Тибетте билігі орнығады. 1722 жылдың аяғында император Кан Си қайтыс болды. Оның орнына билікке император Юн Чжэн келеді. Кан Сидің саясатын жалғастыра отырып, Юн Чжэн императорлық билікті одан әрі нығайтқысы келді. Кан Сидің тұсында Европадан Қытайға келген көптеген миссионер, иезуиттерді Юн Чжэн елден шығарады.Бұған басты себеп болған миссионерлердің өздерінің Еуропалық билеушілеріне тиімді саясатты жүргізуге тырысқандығымен Қытай істеріне араласуды болдырмау болды.1735ж Юн Чжэн қайтыс болып, оның орнын император Цзянь Лун басқарады. Оның тұсында император Кан Си батысқа бастаған экспансиясы жалғасады. Жорықтар басталып ұсақ хандықтар тез арада маньчжурлердің қол астына өтеді. 1755 жылы ойрат-жоңғар хандығын жаулап алуға бағытталған жорықтар басталды. 1757 жылы Жоңғария басып алынды. Сонымен қатар Цянь Лун Бирмаға да бірқатар жорықтар аттандырады (1767,1769-1770). Бұл жорықтар Бирма мен Аннамға Англия мен Франция көз тіккен уақытта жасалды. Қытай бұл аймақта өз билігін орнатып, ықпалын тигізгісі келді. Бірақ жорықтар айтарлықтай нәтиже бермеді. Бирма формальды түрде Қытайдың алдында вассалдығын мойындады, ал іс жүзінде Бирма королі кейде (1790ж, 10 жылда бір рет) Пекинге сыйлықтармен делегация жіберді.Цин билігінің орнығуына дейін де Аннам Қытайдан вассалдық тәуелділікте болды, бірақ бұл тәуелділік те номиналды сипатта болды. 1788-1790 жылғы соғыстан кейін бұрынғы келісім расталды.

1792 жылы Қытайдың Непалда орнатқан билігі мен Қытайдың Тибеттегі позицияларының одан әрі нығаюы маңызды болды. 18 ғ 2-жартысында Англия Ост-Үнді компаниясы арқылы Үндістанда өз билігін жүзеге асырды, сонымен қатар ағылшындар өз тауарларын өткізу мақсатында Тибетке енгілері келді. Әрине бұл жағдай Қытайды алаңдатты.1790 жылы Непал Тибетке шабуыл жасайды.Цянь Лун әскерін Непалға қарсы бағыттайды. 1792 жылы Непал жеңіліс тауып, вассалдық тәуелділікті мойындайды, ал Тибет барлық шетел мемлекеттерден оқшауланады.Сөйтіп Цян Лунның жүргізген соғыстарының нәтижесінде Қытай империясының территориясы едәуір ұлғаяды. Цин империясы үлкен территорияны қамтыды. Алайда сыртқы сауда мен сыртқы байланысты шектей отырып, маньчжурлар Қытайды барлық әлемнен оқшаулатты. Цин империясының басқыншылық саясаты Қытай халқына оңайға түскен жоқ. Үздіксіз жүргізілген соғыстар мемлекет қазынасына үлкен шығын әкелді, бұл шығынды толтыру үшін өкімет халықтың мойнына ауыр салықтар салды. Халық бұқарасының тұрмыс жағдайы нашарлап, қытай халқының билік жүргізіп отырған Цин үкіметіне наразылықтары күшейді.

17-18 ғасырлардағы Қытайда егіншілік пен сауданың дамуы. Қалалардың өсуі. 17 ғ. соңы- 18 ғ басы Қытайдың экономикасы қайта жанданды. Қытай шаруалары басқыншылық соғыс кезінде қараусыз қалған жерлеріне қайта оралып, егіншілікпен айналыса бастады. Маньчжур билеушілері жергілікті халықтың наразылық көтерілістерін есепке ала отырып, шаруаларға салынатын салықты реттеп, ауыртпалықтарын біраз жеңілдетті.Ұсақ шаруа қожалықтары кеңінен дами бастады. 17ғ соңында Қытай қалаларының қайта жандана бастауына сәйкес, қала мен ауыл арасында сауда байланыстары өркендеді.18ғ Қытайда қазыналық және жеке менщік қолөнер өнеркәсібі дами бастады. Мақта мен жібек мата өндіру жақсы дамыды. Бұл бұйымдар елдің ішінде ғана емес, сыртқы экспортқа да шығарылды. 18 ғасырда Цин билеушілері Қытай халқының сырт елдермен байланысына шектеу қойды.1757 жылы император Цяньлун еуропалықтардың Қытайға келуіне тыйым салды. Қытай саудагерлері елдің оңтүстігінде, тек Гуаньчжоу портты қаласы арқылы ғана сырт елдермен сауда жасай алды. Оның себебі маньчжур үкіметінің өздерінің Қытайдағы билігін сақтау, қытайлықтарды сырт елдердің ықпалынан оқшау ұстау саясатынан туған болатын.

18ғ басында Қытайда халық санының күрт өсуі болды. Қытайда азық-түліктің қатты жетіспеушілігі сезіле бастады. Мемлекет әрекет етуге дәрменсіз болды. Елде толқулар мен көтерілістер басталды, олардың ұйымдастырушылары құпия қоғамдар мен діни секталар болды. Мәселен, 18ғ соңында «Ақ лотос қоғамының» басшылығымен жаңа кезең аса ірі халық көтерілістерінің бірі басталды. Көтерілісшілер Маньчжур династиясын құлату, сатқын мен қатал шенеуніктерді жою ұрандарын көтерді.Циндік әскерлер көтерілісшілерді аяусыз жазалады, қарсылық ошақтары басып жаншылды.Бірақ ауыр жеңілістерге қарамастан, құпия қоғамдар мен діни секталардың іс-әрекеті тоқтамады.

Цин үкіметінің Қытайды томаға-тұйық, оқшау жағдайда ұстауы оны дүние жүзі елдерінен даму жағынан артта қалдырды. Орасан зор аумағына, табиғат байлықтарына, мемлекеттік даму тәжірибесіне қарамастан, Қытай дамымаған феодалдық ел болып қалды.Қытай халқы мемлекет басында отырған маньчжур үстемдігіне наразылық күрес жүргізумен болды, маньчжурлерге қарсы бағытталған құпия ұйымдар көбейді.Мысалы, «Ақ лотос», «Аспан ақыл-парасаты» т.б құпия ұйымдар құрылды. 18ғ соңы мен 19 ғ басында Цин империясы әлсірей бастады. Елдің экономикалық жағдайы нашарлап, ашаршылық, жұқпалы аурулар етек алды. Цин империясының ішкі дағдарысына сыртқы әсерлер де қосылды. Қытайға отарлық әрекеті басталды.

Әдебиеттер:

1. История средних веков. Т,1.М., 1997.

2. История средних веков. Т,1.М., 2000.

3. История средних веков: Европа и Азия. Минск. 2000.

4. История стран Азии и Африки в средние века. М.1968.

5.Т.Тортаев Орта ғасырлар тарихы. Алматы.1999.

6. В.А.Федосик, А.А. Прохоров, И.О. Евтухов. Материалы по истории древнего мира средних веков. Минск. 2004

3-лекция. Жапония

1.ІХ-ХІІғғ Сегунаттың орнауы. Самурайлар