5. Маржиналдық кіріс деген не?
а) бұл өнім сатудан түскен түсім мен өндірістік өзіндік құннын арасындағы айырма;
ә) бұл өнім сатудан түскен түсім мен оның өзгермелі өзіндік құнының арасындағы
б) бұл өнім сатудан түскен түсім мен оның толық өзіндік құнының арасындағы айырма;
в) барлық жауаптар дұрыс;
г) бірде-бір жауап дұрыс емес.
6. Маржиналдық кіріс қалай есептеледі?
а) бұл өнім сатудан түскен түсім мен өзгермелі өзіндік құнның арасындағы айырма;
ә) ұйымның жасанды шығындары мен пайдасының сомасы;
б) бұл өнім сатудан түскен түсім мен өндірістік өзіндік құнның арасындағы айырма;
в) алғашқы екі жауап дұрыс;
г) бірде-бір жауап дұрыс емес.
8-тарау. Бюджеттендіру.
Бюджеттер мен бюджет, бюджеттердің түрлері.
Нарықтық экономика елдерінің ұйымдарында жоспарлау мен бақылау үшін кеңінен пайдаланылатын басқарушылық есептің құралы бюджеттендіру болып табылады.
Бюджет –бұл жоспардың сан түрі, оны үйлестіруге және бақылауға арналған құрал. Бюджет жүйелері менеджерлерге қызметтің келешегін көруге және жағдайдың өзгеруіне дайындалуға көмектеседі. Бюджетте болашақтағы пайдаға, ақша қаражатының қозғалысы мен ұйымның қаржылық жай-күйіне қатысты болжамның қаржы аспектілері болады. Ұйымның бюджет жасау процесі бюджет циклы деп аталады. Бюджет циклына әдетте мынадай сатылар кіреді:
Жалпы ұйым мен оның бөлімшелерінің қызметін жоспарлау және ұжымдық жобалық ұсыныстарын біріктіру.
Бюджеттің жобасын әзірлеу.
Жоспардың нұсқаларын пысықтау, нақтылау енгізу.
Кері байланыс пен өзгеретін жағдайлардың есебін түпкілікті жоспарлау, жобалау.
Негізгі бюджет өндірісті, сатуды, бөлі мен қаржыландыруды қамтиды.
Бас бюджет – бұл менеджерлер әзірлеген қаржы бюджеттерінде қосылатын көрсеткіштер жүйесі арқылы болашақтағы уақыт кезеңіне (әдетте бір жылға) арналған операциялық және қаржы бюджеттерін жан-жақты көрсету. Бюджеттендіру – бұл қысқа мерзімді (жыл немесе ай) және ұзақ мерзімді жоспарлаудың ажырамас бөлігі.
Бюджеттендіру ұйымды стратегиялық талдау жүргізген кезде ерекше маңызды болып табылады.
Стратегиялық талдау, 8.1-суретте көрсетілгендей, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жоспарлауға негізделеді.
8.1-сурет. – Стратегия, жоспарлау мен бюджеттер.
Сөйтіп, бюджет былайша жасалады: ең бірінші кезекте ұзақ мерзімді де, сондай-ақ қысқа мерзімді жоспарлау үшін де стратегиялық аспектілер бойынша талдау жасалады, содан кейін жоспарлар әзірленеді, ал ең соңында жоспардың негізінде бюджеттер қалыптастырылады. Стратегия, жоспарлар мен бюджеттер өзара тығыз байланысты және бір-біріне ықпал етеді.
Бюджет әзірлеген кезде нақты нәтижелерді бағалау базасы ретінде өткен кезеңдердің есептік деректерін емес бюджеттерді алған дұрыс. Өйткені өткен жылмен салыстырғанда өнім технологиясында, көлемі мен ассортиментінде өзгерістер болуы, сонымен бірге жалпы экологиялық ахуал да өзгеруі мүмкін.
Сонымен бірге өткен нәтижелерге есептегі қателер, нормативтіктен тыс шығындар, кәсіпорынның жұмысындағы басқа да кемшіліктер кіруі мүмкін. Осының барлығының салдарынан көрсеткіштерді салыстыру мүмкін болмайды.
Бюджеттендіру үйлестірумен және коммуникациялармен өзара байланысты.
Үйлестіру– бұл ұйымның мақсаттарына жету үшін ұйымның барлық бөлімшелерінің қызметі мен бизнес-процестерін біріктіру және теңдестіру.
Үйлестірудің көмегімен жеке қызметкерлердің, бөлімшелердің, жалпы компанияның және компаниялардың арасындағы байланыс орнатылады. Коммуникация деп қызмет процесінде ақпаратты бір адамнан екінші адамға беру аталады. Ұйым дәл және толық ақпарат болған жағдайда тиімді жұмыс істейтін болады. Әр бөлімшенің өзінің ұйымының жоспары мен саясаты жөнінде толық ақпараты болуы тиіс. Жоғары басшылық сметаның арқасында барлық қызметкерлердің өзінің қызметін жүзеге асыру үшін оларды үйлестіруге мүмкіндігі болуы үшін неғұрлым төменгі деңгейдегі басшылықты өзінің ниеті туралы хабардар етеді. Алайда бюджеттің негізінде басқаруды орындаушылар қатаң бекітілмеуге тиіс. Жағдай өзгерген кезде жоспарлар да өзгереді. Жұмыс жағдайы өзгергенде цехтың немесе учаскенің бастығы басшыдан қосымша шығын жұмсауға, яғни бюджетті өзгертуге рұқсат сұрайды. Сөйтіп бюджет сол немесе басқа жұмысты орындау жөнінде шешім қабылдау үшін барынша икемді болуы тиіс.
Бюджеттердің түрлері. Бюджеттер бір жылдан бастап (немесе бір жылдан аз) он және одан астам жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Әдетте бюджеттендіру кезеңі бір жылды құрайды. Жылдық бюджет көбінесе тоқсандарға, ал бірінші тоқсан айларға бөлінеді. Жыл ішінде, мысалы, екінші тоқсанның соңында жаңа ақпараттың пайда болуына байланысты қалған тоқсандардың бюджеттері өзгереді.
Үздіксіз және сырғымалы бюджеттер кең қолданылады. Аталмыш бюджеттерде ай немесе тоқсанның аяқталу шамасына қарай бюджетке жаңа бюджет қосылады. Осылайша тұрақты он екі айлық жоспарлау қамтамасыз етіледі. Үздіксіз бюджеттендіру менеджерлерге босаңсуға мұрсат бермейді. Бюджеттендіру кезеңі бюджеттің деректері мен ұйымның қажеттілігіне орай таңдалады.
Кәсіпорындарда жылдық (негізгі) және сырғымалы бюджеттен басқа икемді бюджет (бұл туралы 8.4 параграфта баяндалады) пайдаланылады.