Етістік (глагол) Не істейді? Қайтты? Не істемек?
Дара (простое – один корень): сөйле, жаз, әкел.
Күрделі (сложное – несколько корней): бара жатыр, сатып алды.
Негізгі (непроизводное – нет суффикса): кел, бар, айт.
Туынды (производное – есть суффикс): амандас, ойнайды.
Болымды (утвердительное): бар, кел, жаз.
Болымсыз (отрицательное): оқымайды, айтпайды.
Салт (непереходное): тұрады, ойлайды.
Сабақты (переходное): оқыды, көремін.
Райлары
Ашық (изъявительное): бардым, барамын.
Бұйрық (повелительное):
Біл, ойы
Шартты (условное): Түбір + са/се + Ж.Ж : Біл+се
Қалау (желательное): ғы/гі, қы/кі + Т.Ж.
Тұйық етістік (Начальная форма глагола): Түбір + У(жұрнақ).
Шақтары
Осы шақ (настоящее время):
- нақ (Түбір + а, е, й, ып, іп, п + жатыр/отыр/жүр/тұр) + Ж.Ж. : оқып жатырмын, бара жатыр, отырмын, отырсың.
- ауыспалы (Түбір + а, е, й + Ж.Ж) : отырамын.
Келер шақ (будущее время):
- болжалды (Түбір + ар, ер, р + Ж.Ж.): барармын, айтармын.
- мақсатты (Түбір + мақ/мек, бақ/бек, пақ/пек + шы/ші + Ж.Ж.: көрмекшімін, сөйлеспекпін.
- ауыспалы (Түбір + а, е, й + Ж.Ж.): тұрамын, тұрыңыз .
Өткен шақ (прошедшее время):
- жедел (Түбір + ды/ді, ты/ті + Ж.Ж.: жақсы көрдім, бардың, бардыңыз.
- бұрынғы (Түбір + ған/ген, қан/кен, ып, іп, п + Ж.Ж.: барған, алғанмын, көріппін.
- ауыспалы (Түбір + атын, етін, йтын, йтін + Ж.Ж.: келетін баратынмын.
Шылау сөздер (служебные слова)
1.Септеуліктер (Послеслоги, являются аналогами предлогов):
А. с: Үшін, сайын, сияқты, туралы, арқылы, бойы, бойымен, шамалы, шақты, қаралы, ғұрлы (ғұрлым)
Б.с: Дейін, шейін, қарай, таман, салым, тарта, жуық, таяу.
Ш.с: Гөрі, бері, кейін, соң, бұрын, бетер, басқа.
К.с: Қоса, қатар, бірге
2. Жалғаулықтар (Союзы):
Ыңғайластық (соединительные): және, әрі, мен/бен/пен, да/де, та/те.
Талғаулықты (разъяснительно-разделительные): Әлде, біресе, бірде, не, немесе, я, яки, болмаса, кейде
Қарсылықты (противительные): Бірақ, алайда, дегенмен, әйтпесе, әйткенмен, сонда да.
Себеп-салдарлық (причинно-следственные): себебі, ойткені, сондықтан
Шарттық: (условные): егер, онда
Кезектес: бірде, біресе
Ұштастырғыш (смыкающие): Ендеше, демек, яғни
3. Демеуліктер (Частицы):
Сұраулық (вопросительные): Ма/ме, ба/бе, па/пе.
Күшейткіш (усилительные): -Ау, -ай, -ақ, -шы.
Нақтылық (уточняющие): Ғой, қой.
Шектік (ограничивающие): Ғана, қана, тек.
Болымсыздық (отрицательные): Түгіл, тұрсын, тұрмақ.
Болжалдық (приблизительные): Мыс/міс, екеш
Одағай (междометие)
1) Көңіл-күй: Алақай, бәрекелді, па шіркін, шіркін, шіркін ай, пай-пай, ой-һой, ай-һай, бәсе, пәле, уа, уай, оу, апыр-ау, оһо, апырай, япырай, ойпырмай, ойпыр-ау, мәссаған, беу, ойбай, ойбай-ай, ох, уһ, туу, туһ, ой, алла-ай, о, жаратқан-ай, құдай-ай, қап, әттен-ай, әттеген-ай, т.б. 2) Жекіру: Тәйт, тәй, тек, жә, і-сс.
3) Шақыру: Қаз-қаз, тәй-тәй, әул, әлди-әлди, ауһау-ауһау, өк, ка-ка, шәйт, шөре-шөре, құрайт-құрайт, көс-көс, құр-құр, тәйт, т.б.
Тұрмыс-салт одағайлары (не считается): Ассалаумағалейкум! Уағалейкумассалам! Хан! Рақмет! Кеш жарық! Кұп! Ләббай!, т.б.
Електеу сөз (звуки)
Еліктеуіш сөздер: тарс-тарс, салдыр-гүлдір, дыр-дыр, гүрс, шолп. Бейнелеуіш сөздер: жалт, жарқ, лып, маймақ, көлбең. ербең-ербең.
Көсемше (деепричастие)
Шарт: майынша, мейінше.
Мезгіл: ғанша/генше, қанша/кенше.
Өткен шақ: ып, іп, п.
Осы шақ: а, е, й.
Мақсатты келер шақ: ғалы/гелі, қалы/келі
Есемше (причастие)
Келер шақ: -ар, -ер, -с;
Өткен шақ: -ған, -ген, -қан, -кен,
Осы шақ: -шы/ші.
Мақсат: -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек,
Дағдылы: -атын, -етін, -итын, -итін
Жұрнақ
Тудырышы жұрнақ: -шы/ші, -хана
Сөз турлендіруші: -ған/ген, -шыл/шіл, -ша/ше, -дау/деу, т.б
Салалас құрмалас сөйлем
Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем : да, де, та, те, және, әрі.
Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем: бірақ, дегенмен, әйтсе де, аладай, сонда да.
Кезектес салалас құрмалас сөйлем: бірде, біресе, кейде.
Талғаулы салалас құрмалас сөйлем: не, немесе, әлде, я, яки, әйтпесе, не болмаса.
Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем: сондықтан, себебі, өйткені, сол үшін, неге десеңіз.
Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем: сонша, мынау