2.2 Кәсіпорын қызметінің тәуекелін бағалау мен басқару

Бүгінде Компания бәсекелестері Компания қызметтеріне қызығушылықтың азаю тәуекелін жасайтын, почта қызметтерінің нарығында көбірек сервистер мен қосымша қызметтерді өз тұтынушыларына ұсынады. Компания макроэкономикалық көрсеткіштердің төмендеуі; почта қызметтеріне деген тұтынушылық сұраныстың азаюы; қарыздарды тарту және қарыздармен қарыз шарттары бойынша пайыздардың көбеюі сияқты стратегиялық тәуекелдерге ұшырасады. Барлық бұл факторлар Компанияда тәуекелдерді басқарудың тиімді жүйесінің жұмыс істеуін талап ететін, «Қазпочта» АҚ 2022 жылға дейінгі стратегиясында көрсетілді.

Тәуекелдерді басқару процесінің мақсаты пайда алу және шығындарды болдырмау мақсатында мүмкіндіктерді барынша пайдалану арасында теңгерімге жету болып табылады. Осы процесс басқару процесінің маңызды құраушысы және корпоративтік басқару жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады.

Компаниядағы тәуекелдерді басқарудың корпоративтік жүйесін енгізу қажетті инфрақұрылымды және мәдениетті орнату мен дамытуды көздейді, сондай-ақ шығындарды болдырмау және пайданы барынша көбейту мақсатында Компания қызметінің, функциялары немесе процестерінің барлық бағыттарына тән сәйкестендірудің, талдау мен бағалаудың, мониторинг, тәуекелдерді бақылау мен басқарудың логистикалық және жүйелі әдістерін қолдануды қамтиды.

Компаниядағы тәуекелдерді басқару жүйесін жүргізу, мақсаты мен міндеттері көрінетін тәуекелдерді басқару саясаты Компанияда бекітілді. Саясат тәуекелдерді басқару құрылымын, тәуекелдерді басқару жүйесінің негізгі компонентерін анықтайды, тәуекелдерді басқару процесін жүзеге асыру кезінде жүйелі және бірізді келуді қамтамасыз етеді. Саясаттың негізгі мақсаттары:

1) тиімді кешенді жүйені құру және тәуекелдерді басқарудың ықпалдасу процесін Компанияны басқару элементі ретінде құру, сондай-ақ тәуекелдерді басқарудың әдістері мен рәсімдеріне бірыңғай стандартты түрде келу негізінде қызметті тұрақты жетілдіру;

2) Компанияның оның қызметіндегі барабар масштабтарға қолайлы тәуекелдерді қабылдауын қамтамасыз ету;

3) ұстаушы қабілеттілікті анықтау және қабылданған тәуекелдерді тиімді басқаруды қамтамасыз ету.

Саясат мына міндеттерді іске асыруға бағытталған:

1) шешімдерді қабылдау және жоспарлау процесі үшін толыққанды базаны құру;

2) алға қойылған мақсаттарға жетуді қамтамасыз ету үшін уақтылы сәйкестіндіруге, бағалауға, мониторинг жасауға, бақылауға негізделген тәуекелдерді басқарудың үздіксіз келісілген процесін қамтамасыз ету;

3) ықтимал келеңсіз оқиғаларды болдырмауға және азайтуға мүмкіндік беретін, басқару жүйесін енгізу және жетілдіру;

4) ресурстарды пайдалану және бөлу тиімділігін арттыру;

5) шығындар мен залалдарды Компания активтерін және акционерлік капиталды қорғауды қамтамасыз ететін, Компания қызметінің тиімділігін арттыру жолымен болдырмау;

6) бизнес-процестердің тиімділігін, ішкі және сыртқы есептіліктің дұрыстығын қамтамасыз ету және заң нормаларының сақталуына көмек көрсету.

Компанияның тәуекелдерді басқару жүйесіне Директорлар кеңесі, Басқарма, Компанияның Тәуекелдерді басқару жөніндегі қызметі, Ішкі аудит қызметі, құрылымдық бөлімшелері тартылған.

Компания тәуекелдері мына санаттарға бөлінеді:

1) стратегиялық тәуекелдер;

2) қаржы тәуекелдері;

3) құқықтық тәуекелдер;

4) операциялық тәуекелдер.

Есепті кезеңде Компанияда негізгі тәуекелдер болып мыналар белгіленді:

• баға тәуекелі;

• жобалар тәуекелдері;

• қаржылық қызметтерді көрсету кезіндегі ішкі алаяқтық тәуекелдері;

• персонал тәуекелдері;

• IT жүйесі мен IT инфрақұрылымы тәуекелдері;

• валюта тәуекелдері;

• заңнама және реттеуші органдардың талаптарын сақтамау тәуекелдері.

Баға тәуекелі

Баға тәуекелі қаржы тәуекелдеріне жатады, табиғатынан туындау себебі нарық тәуекелі болып табылады және Компанияның бағалы қағаздар портфелінде бар қаржы құралдарының нарықтық құны өзгеруіне байланысты Компанияда туындайды. Бағалы қағаздардың нарықтық құнының өзгеруі бағалы қағаздарды ұстау кезеңінде Компанияның өзіндік капиталының құнына әсер етеді, сондай-ақ өтеу мерзіміне дейін оларды сату кезінде баға қағаздардың нарықтық құнын бағалаудан болуы мүмкін шығыстар/кірістер шамасын көрсетеді.

Клиенттер алдындағы ағымдағы, депозиттік, зейнетақы шоттары бойынша міндеттемелерді жедел және толық қамтамасыз ету сценарийін іске асыру екіталай, сондай-ақ міндеттемелерді жедел және толық қамтамасыз ету қажеттігі туындаған жағдайда, РЕПО операцияларында қолдануға болатын жоғары өтімді мемлекеттік құнды бағалаудан тұратын бағалы қағаздардың портфелі 60% екенін ескерсек, бағалы қағаздарды мерзімінен бұрын сатудан болуы мүмкін шығындардың ықтималы өте төмен.

Өтеу мерзіміне дейін бағалы қағаздарды сатқан жағдайда болуы мүмкін шығындардың мөлшерін төмендету үшін, Компания мына іс-шараларды жоспарлайды және жүзеге асырады:

1) жоғары өтімді қаржы құралдарының (мемлекеттік бағалы қағаздардың, кері РЕПО операцияларының) көлемін көбейту. Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу кезінде нарықтық тәуекелдердің әсерін барынша төмендету үшін, Компания мемлекеттік бағалы қағаздардың бастапқы нарығына рұқсат алу бойынша жұмыстар жүргізеді;

2) қаржы құралының нарықтық құнына эмитенттің қаржылық жағдайы белгілі бір әсер ететіндіктен, кредит тәуекелінің төмен деңгейімен нысаналы сегменттерге бағдарлау. Кредиттік тәуекелдерді басқару Жалғыз акционердің саясатына сәйкес контрагенттермен жасалатын операцияларға арналған лимиттерді белгілеу және оны сақтаудан тұрады;

3) нарықтық тәуекелдерді хеджирлеу мақсатында инвестицияларды түрлі қаржы құралдарына (мемлекеттік, мемлекеттік емес бағалы қағаздар, еурооблигациялар, депозиттер, кері РЕПО операциялары) диверсификациялау. Компания бағалы қағаздарының құрылымы туынды қаржы құралдарынсыз табиғи хеджирлеуді қолдануға мүмкіндік береді.

Жобалар тәуекелдері

Үлкен ресурстардың дерексізденуіне байланысты, сондай-ақ стратегия мақсаттарына жетудегі жобалардың маңыздылығы ескеріліп, жобалар тәуекелдерін басқару Компанияның тәуекел-менеджментінің басым бағыттарының бірі болып табылады. Жобалық қызметті регламенттейтін Компанияның ішкі номативтік құжаттары PMBoK сипатталған жобаларды басқару тәсілдеріне, әдістеріне негізделеді. Жобалық менеджмент шеңберінде Компанияда Инновациялық-инвестициялық комитет жұмыс істейді. Жобаларды басқару процесін үйлестіруді жобалық кеңсе атынан Стратегиялық даму департаменті жүзеге асырады.

Жобалар тәуекелдері Компанияның қаржы көрсеткіштеріне арналған жобалық инвестициялар тұрғысынан да, жобаларды басқару процестерінің кемелдігі тұрғысынан да бағаланады (жобаларды іріктеу, іске асыру, жобалар қорытындыларын тиімді пайдалану мониторингі).

Жоба тәуекелдерін басқару жобаны қаржыландыру, іске асыру және мониторинг жасау жауапкершілігін жобалық қызметке тиісті қатысушылар арасында бөлуде жатыр. Осылай, жобалық инвестицияларды міндетті тәртіпте бюджет комитеті қарайды, Басқарма бекітеді. Инвестициялардың негіздемесіне және жобалар қорытындыларын тиімді пайдалануды қамтамасыз етуге жауапкершілік жоба бағыты жақсарту/жетілдіруге арналған процестер иелеріне (жобаларға тапсырыс берушілер) жүктеледі. Жобаны іске асыру технологияға жауапты (АТ, қаржы, почта технологиялары, есепке алу технологиясы және т.б.),

Компанияның жобаларына және бөлімшелеріне қажет бағдарламалық өнімдерді, жабдықты сыртқы жеткізушілердің бірлескен күш-жігерімен іске асырылады. Жобалардың қорытындыларын тапсырыс берушілер қабылдау-табыстау актісі бойынша қабылдайды. Компанияның Директорлар кеңесінің жанында Компанияның стратегиялық даму мәселелерін, оның ішінде компанияның жеке, маңызды жобалары бойынша жобалық қызмет мәселелерін қарастыратын Стратегиялық комитет жұмыс істейді. Жобалау қызметінің шеңберінде жауапкершілікті арттыру мақсатында Компания қызметтің негізгі көрсеткіштерін (ҚНК) қолданады. ҚНК жобалау қызметінің жеке қатысушыларының тиімділігін де, тұтастай жобаларды басқару процестерінің де тиімділігін бағалау үшін қолданылады.

Қаржы қызметтерін көрсету кезіндегі ішкі алаяқтық тәуекелдері Ішкі алаяқтық тәуекелдері операциялық тәуекелдерге жатады, ішкі алаяқтық тәуекелдерінің туындауының негізгі себептері: қадағалау процестерінің, Компанияның кейбір ауылдық бөлімшелерінде есептіліктің болмауы; шаруашылық қызметі барысында жүзеге асырылатын операциялардың үлкен көлемі мен түрлерінің әртүрлігі, Компанияның аудандық, ауылдық операциялық бөлімшелерінде кадрлардың тұрақтамаушылығы болып табылады. Клиенттердің үлкен көлемін қамтумен байланысты басымдықтармен қатар, Компания бөлімшелерінің үлкен аумақтық желісі ішкі алаяқтық тәуекелдерін күшейтетін, барлық өткізілетін операцияларды оперативті бақылауға қиындық туғызады.

Ішкі алаяқтық тәуекелін басқару шеңберінде Компанияда барлық процестерді қамтитын және қызметкерлердің алаяқтық іс-қимылдарының теріс әсерін болдырмау немесе азайту жолымен ағымдағы қызметті жүзеге асыру ережесі мен рәсімдерін жасау болатын, ішкі бақылау жүйесі жұмыс істейді. Операциялық процестер шеңберінде орындау кезінде ішкі алаяқтық тәуекелдері іске асырылуы мүмкін операцияларды/іс-әрекеттерді бағдарламалық та, операциялық та бақылау қолданылады.

Бақылау бойынша іс-шаралар мына процестердің шеңберінде жүзеге асырылады:

1. кейінгі бақылау (Компанияның облыстық бөлімшелерін кейінгі бақылау бөлімдері/секторлар):

1) автоматтандырылған ақпараттық жүйелер арқылы жүргізілетін шығысты операцияларды оперативті тексеру;

2) күдікті операциялар анықталған кезінде, облыстық, аудандық бөлімшелердің қауіпсіздік, ішкі бақылау бөлімшелерін кешіктірмей хабардар ету;

2. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету (облыстық бөлімшелердің қауіпсіздік бөлімдері, орталық аппараттық қауіпсіздік департаменті):

1) ішкі алаяқтық тәуекелін іске асыруға алып келетін анықталған бұзушылықтардың барлық жағдайлары бойынша (оның ішінде кейін бақылау бөлімдерінің хабарламалары бойынша) қызметтік тексерулер жүргізу;

2) келтірілген зиянды өтеу, оның ішінде сот шешімдері бойынша іс-шаралар;

3) іске асырылған тәуекелдер базасында бақылауды бұзу фактілерін тіркеу.

3. ішкі бақылау (облыстық бөлімшелердің ішкі бақылау секторлары/бөлімдері, орталық аппараттың тексеріс және бақылау департаменті):

• облыстық филиалдардың шаруашылық қызметін мерзімді кешенді тексеру.

Персонал тәуекелдері

Тәуекелдің осы түрі әлеуметтік-еңбек саласында жағымсыз оқиғалар көрінісінде көрінеді. Мысалы, біліксіз персонал жіберген қателерді түзетуге жұмыс уақыты мен өзге ресурстардың жұмсалуы; қызметтерді көрсету кезінде сервистің төмен сапасы; компания имиджінің төмендеуі; кірістердің шығыны.

Осы тәуекелдің алдын алу үшін еңбекақыны көтеру, кадрларды оқыту және біліктілігін арттыру жөніндегі іс-шаралар жүргізіледі. Нәтижесінде, 8% артық емес деңгейде қызметтерді көрсетуге іске қосылған операциялық персонал кадрларының тұрақтамаушылық көрсеткішін ұстап тұру жүргізіледі.

IT жүйе мен IT инфрақұрылымы тәуекелдері

Корпоративтік ақпараттық жүйені (КАЖ) қамтамасыз етудің істен шығуы немесе КАЖ аппараттық қамтамасыз ету (серверлер, байланыс арналары) тоқтап қалуы өндірістің (қызметтерді көрсету процестерінің) тұрып қалуына, имидждің төмендеуіне, клиенттерді жоғалтуға алып келетін IT жүйелері мен инфрақұрылымның негізгі тәуекелдері болып табылады.

Осы тәуекелдерді болдырмау үшін Компания мына бағыттар бойынша жұмыс жүргізеді:

• Ең жоғарғы деңгейдегі жүктемелерді (пайдаланушылардың барынша көп саны, операция түрлерінің барынша көп түрі) модельдеуді қолдана отырып өнеркәсіптік пайдалану алдында КАЖ өзгерістерін мұқият тестілеу;

• деректерді резевтеу;

• КАЖ ақпараттық қамтамасыз етуін жаңғырту (серверлік жабдықты өнімділігі жақсысымен ауыстыру);

• сервер бөлмелерінің температуралық, электрлік режимін қамтамасыз ететін жабдықты ауыстыру.

Жүргізілген жұмыс нәтижелері сервер жабдығының істемей қалуы бойынша ақпараттық жүйелердің тұрып қалуының болмауы, сондай-ақ серверлік жабдықты ауыстырғаннан кейін КАЖ жұмыс қабілетінің (жеке модуль жұмысының тұрып қалуы, бәсеңдеуі) бұзылу жағдайлары мен ұзақтығын азайту болуы керек.

Валюта тәуекелі

Валюта бағамдарының ауытқуына байланысты тәуекелдер. Компания валютаны қайта бағалаудан болған шығыстарға ұшырауы мүмкін. Шара ретінде: инвестицияларды валютаның түрлі түрлеріне диверсификациялау; валюта тәуекелдерін хеджирлеу ұсынылады. Осы шаралар ұстап қалу қабілетінің мөлшерінде валютаны қайта бағалаудан болған шығындарды ұстауға себепші болады.

Реттеуші тәуекелдер

ҚР салық заңнамасының талаптарын байланыстың автоматтандырылмаған бөлімшелерінде халықтан қабылданған салықтарды уақтылы аудару бөлігінде бұзу, сондай-ақ байланыстың аудандық, ауылдық бөлімшелерінде үй-жайларды бекітуге қойылатын талаптарды бұзу заңнама және реттеуші органдардың талаптарын сақтамау тәуекелеріне жатады. Осы бұзушылықтар реттеуші органдардың тарапынан өзіне айыппұл санкцияларын тартуы мүмкін. Алдын алу шаралары ретінде, Компания мына бағыттар бойынша жұмыс жүргізеді:

• байланыстың шалғайдағы автоматтандырылмаған ауылдық бөлімшелерінде бюджетке қабылданған уақтылы аударылмаған міндетті төлемдер сомасын есепке алу;

• байланыстың шалғайдағы ауылдық бөлімшелерін біртіндеп автоматтандыру, байланыстың автоматтандырылмаған бөлімшелерінде қызмет көрсету кезінде мобильді құрылғыларды (PDA – чек принтері) қолдану;

• байланыс бөлімшелерін күзет, дабыл және күзет сигнализациясымен, бейне бақылаумен біртіндеп жабдықтау.

Бұл іс-шаралар жұмыстық күйде ұстап тұратын қабілет деңгейінде операциялық қызмет бойынша өтелген айыппұлдар мөлшерін ұстауға мүмкіндік береді.