1.0 г

1Ва»«059«вТо7і5 ш Оггдшіп кутишл, ми рт. І

Ісік пен жасушаныц радиосезімталдылығына әсер стетін қосымша факторлар. Радиосезімталды жасушалар ісікгің қүрамыңда болғанымсн қантамыр жүйесімен аз қамтамасызданады, осының нәтижесінде гипоксия туындайды. Егерде кез келген биологияпық объекте отгегі аз немесе мүлде болмаса, олардың радиосезімталдылығы ең аз мөлшерде. Ал отгегіні 0-ден 30 мм с.б. бойынша дейін көтерсе, сезімтапдық кұрт, содан кейін ақырыи кетеріледі. Бұны бірінші рет 1956 ж. Т.Альпер жэне П. Говард Фландерс ұсынған. Ал феноменнін өзі радиосезімталдылыктың оттегі концентрациясына байланыстылығы отгекгі тиімділік деген ат алды және радиобиологияда ол әмбебапты фундаментальды жағдай болып есептеледі. 2 суретге бірдей нәтижелі дозалар, ауасы жоқ жерде 3 есе жоғары екені (ауа мен жерге қараганда) көрсетілген.

1 сурет. Жасушаньш радиосезімталдылышның оттегі корнеуіне байланыстылығы. 1 -отгегі кернеуі 3 мм с.б.б.,

5 -155 мм с.б.б. (ауа), 6 - 760мм с.б.б. (100% оттегі). 2 сурет Сәулеленген жасушаның зақымдалғанын көрсететін кисық сызу. 1 - ауал.а. 2 - азотта зақымдапмаған жасушаның көрсеткіші азотта бершген ЗОГр мен ауада беріпген ІОГр-

діи нэтижесімен тен.

Оттегініқ жетіспеушілігі радиотөзімділіктщ молекулярлық мсханйзмі мынадай болады. Иондау арқылы шақырылған ДНҚ молекуласының кемшілігі| электрондарға байланысты репараггивті болу мүмкін электрондардың донорлары жасушадағы - тиол, ең алдымсн глютатион немесе отгегімен электронның акцепторлары болып есепталеді. Біріншілік зақымдану кезінде тиолды топ жэне оттегі конкурент больга табылады. ДНҚ репарацияға қарай жылжып жасушаның радиотөзімділігі жоғарылайды.

Физиологиялық механизмге байланысты ісік гипоксияньщ 3 түрін ажыратады - созылмалы, жедел жәнс анемиядан кейін болатын гипоксия. Созылмалы гипоксия капилляр аралыктьщ арасы ұлғайғанда болады. Бұл жерде капялляр бір-бірінен алыс орналасқандықтан оларға оттегі жетпей қалады, осының нәтижесінде некроз пайда болады. Бұл жағдай бірнеше күнге созылуы мүмкін.

Жедел гипоксия бірнеше минут ішінде болады. Қасындагы тіндермен өсіп келе жатқан жасушаньщ қысымының нәтижесінде ісіктің қан тамырлары басылып қалады.

Онкологиялык науқастар үшін анемияның даму сипаты ісік гипоксия- сының дамуына әсер ететін жэне жағьтмсыз болжау факторы болып есепгеледі. $.Вепиеп жэне т.б.авт.(1991) бойьгнша емдеу анализінің нэтижесінде ауыз жұтқыншақ ісіктері бар 181 науқастың қанында гемоглобиннің 100-80г/л дейін төмендегенде ісіктің сезімталдығы 80-нен 40% дейін төмендейді.

Сэуле әсеріне көбінесе капиллярларға жақьш отгегі қысымы жоғары жасушалар жойылады. Популяцияда гипоксиялық жасушаның проценті жоғарыпайды. Бірақта ісіктен жойылған жасушаларды альпі тастағанда гипоксиялық аймаққа оттегі ағымы жоғарылайды — гипоксиялық жасушалар оттегімен қайта толықгырылады. 2 Гр-ден 30-35 фракциядан тұратын 6-7 аптаның ішіңде белгіленген тэртіппен көп мөлшерде фракцияларды жэне ұзақ сәулелендіру тэртібін кең қолданылуы, ісікгі отгегімен қайта толықгыру мүмкіншілігін жасауға байланысты.

Қалыпты тіннің жақсы отгегімен қанықтырылған жасушалармен ісік гипоксиялық жасушаның арасындағы радиосезімталдылыкгың жағымсыз айырмашылықтарын жою сэулемен емдеуде радиомодификация тәсілін қолдаиудың негізгі максаты.

Енді ісікгердің радиосезімталдьшығына эсер ететін 2 басқа факторларға тоқгалайык. Сэуле эсерімен зақымданудың репарациясы мен репопуляциясы ДНҚ молекуласының радиациялық зақымдануьшан кейбір бөлікіері мүлде жойылмауы мүмкін. Осы сублетальды зақымдану тұрақты түрде ферментті жүйемен элиминацияланады. Жасушалардьщ тағдыры қай процесс ерте жүретініне байланысты зақымданған молекуласының репарациясы немесе сублетальды зақымға жақын әсерге жаңа ионизация жүргізеді. Тэжірибеде сіңірген дозаньщ бірлігінде сэуле эсері емдеу нэтижесінщ төмеңдеуімен сипатгалады. Бұл кезде оның қуаттылығы азайғанда немесе қосылған дозаның фракцияларға бөлінгенінде сублетальды зақымдану летальды зақымдануға айналады.

Әртүрлі табиғаты бар жасушаларга репарация жылламдыгы влшенген, Бұл іп уііхо және іп уіуо арқылы көптеген тіндерлі әрпгүрлі арапыктары бар фракциялармен сәуле әсеріңің нэтижесін салыстыру аркылы жүргізген. 6 сағаттық үзіліс қальппы тіндердін толық репараииямен тірі жасушалардын нәтижелі жағдайына дейін радиосезімталдылығын калпына келтірүге жеткілікті деп санапады.

Кеш жауап беретін тіндерге қарағанда ерте жауал берегін гіндердін репарациясы тез деген мэліметтер бар. Ерте жауап беретін тіндерге фракціи арасында 4,5 сағат ұзактығы бар аралық жегкілікті. Бұл ерпге жэне кеш жа^ап беретін тіндердің арасындағы айырмаишлықгы мультифракцияланган сәуле емін кодцанғанда ескеру керек. Әртүрлі ісіктердін репарадия жылдамдығы мен көлемі өзгермелі болса да ісік жасушаларынын қалпына келуі үшіа фраюшялар арасында 6 сағат үзіліс жеткілікті деп саналады.

Фракциялық сәулелендіру процесіне летальды жзне репарациялангая зақымдану арасындағы қатынас жасушалардың реларациясынын маңыэлы кврсеткіші болып табылады.

Летальды закымданудың бөлімі үлкен болса, сублетальды зақыыданудың бөлімі аз. Бүл кезде фракциялардьщ арасында тінвердін қалпына келуі жеткіліксіз. Резистентті ісіктерден алынған жасушалардың культчрасында репарацияның нәтижесі жоғары болатындығы жайлы мәліметтер жеткшікгі. Сэулелік терапияда репарацияның ингибиторын қолдану бірсыпыра нэтижелер беріп отыр.

Қалыпты тіндерде сублетальды зақымданудың репарашисыньщ нэтнжесін білу толерантты дозаларды санау тұргысынан фракциялау тэргібін өзгерткенде маңызды больш табылады. Сублетальды закымданудын репарация нәтижесі НСД жэне УДФ формуласына кіретін дәрежесінің көрсеткішімен анықгалады. Егерде бүрьш НСД концепциясында 1 ғана көрсеткпп қолданьшса (0Д4), қазіргі уақытга әртүрлі тінге көрсетюштер ОД-ден 0,38-ге дейн, бас миына жэне жұлынга 0,56-ға дейін қолданылады.

Сәулелік тералшгда қолданылатьш дозаларда сэулелендіру тірі жа- сушалардың көбеюін толық тоқтатпайды, бұл тек генерациялык, циклдан өтуін және келесі митозға түсуін баяулатады. 1 Гр санағанда жасуоіалардын пролиферациясьгаа байланысты күн сайын әкелетін дозаның эсерінің бір бөлігі жоғалады. С. Бенцен (1991) ісіктің толық регрессия мүмкіндігін сәулелендіру курсы ұзақтьгғына кері тәуелділігін анықгаған. Зертгеулер 2 күнде қолданылған дозаның продиферацияны толықгыру үшін 0,68 Гр жұмсалатының (өзгеруі 0,05-тен 1,3 Гр дейін) көрсетіп отыр. Ісіктер басқа қалыпты тіндер сиякты тез репопуляцияға ұшырайды.