- •«Қазақстан Республикасы әлемдік қауымдастықта» курсы бойынша лекциялар
- •1. Әлем картасында жаңа тәуелсіз мемлекеттің пайда болуы.
- •2. Мемлекеттік құрылысты ұйымдастыру шаралары.
- •Қр сыртқысаяси мекемесін құру және оның міндеттері.
- •Қр сыртқысаяси мекемесінің құрылуы және оның қызметі.
- •Консулдың құзыры қандай?
- •Елшілер ұстаханасы
- •Дипломатиялық иммунитет деген не?
- •Қазақстан дипломатиясы тарихының негізгі кезеңдері
- •Қазақстан және оның Орталық Азия аймағындағы маңызы.
- •1. Қазақстанның Украина және Беларусьпен қарым-қатынастары.
- •Қазақстан Республикасының Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері ассоциациясы (асеан) елдеріне қатысты сыртқы саясаты.
- •1. Қазақстанның Еуропалық Одақпен ынтымақтастығы
- •1. Әлемдік қауымдастықтағы бұұ-ның орны мен рөлі және маңызы. Қазақстанның бұұ-ға мүше болуы.
- •1. Қазақстанның Европадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі ұйымымен (еқыұ) саяси ынтымақтастығы.
- •2. Қазақстан үшін қр еқыұ-ға 2010 жылы төрағалығы туралы шешімнің маңызы.
- •2. Қазақстан және түріксой.
- •2. Қазақстанның Еуразия экономикалық қоғамдастығына (ЕурАзЭқ) қатысуы және оның осы ұйымдағы рөлі.
- •Қазақстан және Каспий проблематикасы
- •Каспий – көздің қарашығы «Алаш айнасы».
- •Переговоры по разделу Каспия не дали результата
- •1. Қазақстан және Азиядағы өзара іс-қимыл мен сенім шаралары жөніндегі кеңес (аөсшк).
- •2. Қазақстан және Шанхай ынтымақтастық ұйымы (шыұ).
Дипломатиялық иммунитет деген не?
Дипломатиялық иммунитет дегенді жиі естиміз. Осы дипломатиялық иммунитеттің өзге азаматтардан айырмашылығы неде?
Сәдірбек ҚОЙШЫБАЕВ, Тараз
Дипломатиялық иммунитет – шетел дипломатиялық өкілдіктеріне және олардың қызметкерлеріне берілген жеңілдіктің, артықшылықтардың және дүние-мүліктің жиынтығы. 1961 жылы қабылданған Вена конвенциясына сәйкес, дипломатиялық өкілдіктің қызметкерлеріне төмендегідей дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай жасалады: олардың жеке басына, дүние-мүлкіне, тұрғын үйі мен қызмет орнына ешқандай қол сұғылмайды. Бұған қоса олар тұрған елдерінде сотқа тартылмайды, салықтан, кедендік бақылаудан босатылады
– Алаш айнасы, 13.08.2011.
Министрлікті жасақтап алған соң алда мынадай міндеттер тұрды:
Біріншіден, еліміздің сыртқы саясатының негізін құрап, қалыптастыру керек болды. Оны жүзеге асырып, сыртқы саясат жүргізу де зор жауапкершілік. Соған қатысты ұсыныстарды Президентке жеткізіп, оны талдау керек. Осының бәрі министрлік қызметкерлерінің мойнындағы шаруа болып табылады.
Екіншіден, шетелдерде өзіміздің елшіліктерді құру қажет болды. Оларға кадр табу керек. Кадр болғанда да сайдың тасындай, білімді, қабілетті, тіл білетін, жөн білетін, сыртқы саяси істерге бейім азаматтарды табу, оларды үйрету қажет болды.
Үшіншіден, елімізде шетелдердің елшіліктері ашылып жатты. Оларға үй, ғимарат тауып беруден бастап, орналастыру шаруасы да жеткілікті болды. Солардың бәрін қарсы алып, халықаралық заң бойынша жағдай туғызу қажет еді. Міне, соның бәрі сындарлы шақта ойдағыдай атқарылды.
Қазақстан дипломатиясы тарихының негізгі кезеңдері
Қазақстан Республикасының дипломатиясы өзінің дамуында бірнеше кезеңдерден өтті. 1991-1993 жылдар аралығын қамтыған бірінші кезеңнің негізгі мазмұны – біздің еліміздің халықаралық құқықтың субъектісі ретінде әлемдік қауымдастыққа кедергісіз енуіне бағытталған шаралар болды. Қазақстан БҰҰ-ға, бірқатар аймақтық еуропалық және азиялық ұйымдарға толық құқықты мүше ретінде қабылданды, әлемнің жетекші елдерімен ынтымақтастықтың шарттық-құқықтық базасы қалыптасты.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан жасасқан халықаралық шарттар мемлекетіміздің әлемдік қоғамдастыққа ену процесін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Және олар бүгінгі күнге дейін еліміздің ішіндегі әлеуметтік-экономикалық реформаларға оң сипатта ықпал етуде. Мемлекетіміз үшін тарихи маңызы бар халықаралық құқықтық құжаттарды атап өту керек. Ең алдымен бұлар Қазақстанның басқа мемлекеттермен ұзақ мерзімді ынтымақтастығының басымдық берілетін бағыттарын белгілейтін шарттар мен келісімдер. Мұндай құжаттарға іс жүзінде ТМД-ның барлық мемлекеттерімен, алыс шетелдің көптеген елдерімен қол қойылды.
Қазақстанның әлемдік қоғамдастық елдерімен ынтымақтастығының шарттық-құқықтық базасын құру кезеңі дипломатиялық қызметтің қажетті инфрақұрылымын құрумен қатар жүрді. Осы уақытта әлемнің жетекші елдерінің астаналарында қазақстандық шетелдік өкілдіктер – елшіліктер, бас консулдықтар, консулдықтар пайда болды. Біздің елімізде көптеген мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктері жұмыс істей бастады.
Стратегиялық шабуыл жасау қару-жарақтары туралы шарттың тең құқықты тараптарының бірі ретінде Қазақстан 1992 жылғы мамырда Лиссабон хаттамасына қол қойып, ядролық қаруы жоқ мемлекет ретінде өзіне міндеттеме алды. Ол Лиссабон Хаттамасына қатысушы елдердің ішінде бірінші болып ядролық қаруы жоқ мемлекет мәртебесімен Стратегиялық шабуыл жасау қару-жарақтары туралы шартқа (СШҚШ) қосылды. 1994 жылғы желтоқсанда Қазақстанның ядролық қаруы жоқ мемлекет ретінде СШҚШ-ға қосылуына байланысты АҚШ, Ресей Федерациясы және Ұлыбритания Қазақстанмен бірлесе отырып, біздің елімізге Қауіпсіздік кепілдігін беру туралы меморандумға қол қойды. Кейінірек басқа да екі ядролық держава – Қытай мен Франция Қазақстанға кепілдіктің осындай түрін берді.
Еліміздің сыртқы саясаты принциптерінің, басымдықтарының және міндеттерінің анағұрлым айқын сипат алуының маңызы аз емес. Тап осы сөз болып отырған кезеңде яғни 1991-1993 жылдары Қазақстан дипломатиясының көпвекторлық сипаты қалыптасты, бүгінгі күні ол еліміздің сыртқы саясатының өзегі болып табылады. Біз аймақтағы өзіміздің геосаяси жағдайымызға байланысты көпвекторлы саясат ұстанып отырмыз. Біз үшін одан қолайлысы жоқ. Бір жағымызда тарихи жағынан жақын Ресей, екінші жағымызда держава болуға ұмтылған Қытай отыр. Олардың бәрімен тиімді саясат жүргізу керек.
Отандық дипломатия дамуының екінші кезеңі 1994 жылдан басталып, 1997 жылмен аяқталады. Бұл кезеңде сыртқы саяси қызметтің берік құқықтық негізін қалаумен және дипломатиялық қызметтің белгілі бір тәжірибесін жинақтаумен қатар, бірінші кезекке шетелдерде стратегиялық ұлттық мүдделерді қамтамасыз ету тетіктерін қалыптастыру міндеті шықты. Бұл жерде ТМД-дағы интеграциялық бастамалардың, сондай-ақ Азия құрлығында қауіпсіздік құрылымын құру туралы Н. Назарбаевтың бастамасын іске асыруға бағытталған дипломатиялық акциялардың үлкен маңызы болды.
Осы тұрғыда Қазақстан Президентінің интеграциялық бастамаларын дәйекті түрде іске асыру көзге түседі. Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан Президенттерінің үш мемлекет арасында Біртұтас экономикалық кеңістік (Орталық Азия Одағы) құру туралы шартқа 1994 жылғы 30 сәуірде қол қойғанын атап өту керек. Орталық Азия мемлекеттерінің басшылары Мемлекетаралық Кеңес құрды, Премьер-министрлердің, сыртқы істер және қорғаныс министрлерінің кеңестерін құрды, сондай-ақ ынтымақтастық және даму банкін өмірге әкелді. Тараптар Арал проблемасын шешуді аса маңызды ортақ міндеттердің бірі ретінде белгіледі.
Еуроазиялық Одақ құру идеясының өміршеңдігінің тағы бір айғағы ТМД-ға мүше мемлекеттер басшылары Кеңесінің ТМД-дағы интеграциялық процестерді тереңдету үшін Қазақстан Президенті айтқан негізгі идеяларды пайдалану туралы 1994 жылғы 24 қазандағы шешімі болды. Қазақстан Президентінің бұл бастамасын уақыт сынынан өтті деп сеніммен айтуға болады, өйткені ол 2000 жылы қазанда құрылған Еуразиялық Экономикалық Қоғамдастық (ЕурАзЭҚ) түрінде нақты құбылысқа айналды. 2001 жылы 1 маусымда Минскіде бес мемлекеттің басшылары ЕурАзЭҚ-тың құрылтайшылық құжаттарына қол қойды.
Қазақстан және АҚШ Президенттерінің Вашингтонда 1994 жылғы ақпанда «Демократиялық әріптестік туралы хартияға» қол қоюы қазақстандық дипломатия тарихындағы тағы бір маңызды кезең болды. Қазақстан мен АҚШ қарым-қатынастары туралы айтқанда, АҚШ алғашқы кезеңде негізгі назарды ядролық проблематикаға аударғанын, ал Қазақстан бірінші кезекте саяси және сауда-экономикалық ынтымақтастықты дамыту мәселелерін қойғандығын атап өту маңызды. Хартия іс жүзінде барлық бағыттар бойынша ұзақ мерзімді негізде екі жақты қарым-қатынастарды дамытуды айқындаған бағдарламалық құжат болды.
Қытай Халық Республикасымен қарым-қатынасты сенімді әріптестік деңгейіне көтеру жөніндегі қазақстандық делегацияның күш-жігері өзінің жемісін берді. Тарихи мәні бар аса маңызды қадам ретінде шекара сияқты күрделі проблеманың реттелуін бөліп көрсету керек: тараптар ұзақтығы 1700 шақырымнан астам шекараны делимитациялады және демаркациялады. «Шанхай бестігі» шеңберінде әзірленген және қабылданған Шекара ауданында әскери салада сенім білдіру шаралары туралы, сондай-ақ Шекара ауданында қарулы күштерді қысқарту туралы құжаттар Азия-Тынық мұхит аймағының тарихында бұрын-соңды болмаған жетістік ретінде бағаланды. Осы арқылы орасан зор географиялық кеңістікте тұрақтылықты нығайтудың берік алғышарттары жасалды.
Сыртқы саясаттың азиялық бағытын дамыта отырып, қазақстандық дипломатиялық қызмет өзінің негізгі күш-жігерін 1992 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-сессиясында айтылған Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі кеңесті (АӨСШК) шақыру туралы Президенттің ұсынысын ілгері жылжытуға бағыттады. Бұл идея құрлықтағы саяси ахуалды айқындайтын бірқатар азиялық мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар (БҰҰ, ЕҚЫҰ, ИКҰ) тарапынан қолдау тапты. АӨСШК идеяларын іске асыру процесі жалпы азиялық қауіпсіздік жүйесін құру мақсатындағы жұмыстың қажеттілігін және мүмкін екендігін растады.
Қазақстанның сыртқы саясатында әлемдік геосаясатта беделді позициясы бар Еуропалық Одақ пен Қазақстанның бірлескен жұмыс жүргізудегі өзара мүдделілігі 1995 жылғы ақпанда Президент Н.Назарбаев өзінің маңызы жағынан тарихи орны бар құжатқа – Еуропалық Одақпен ынтымақтастық және әріптестік туралы шартқа қол қойғаннан кейін айқын көзге түсті. Шарт бірлескен Еуропамен сындарлы әріптестікке Қазақстанның дайын екендігінің куәсіне айналды.
Қазақстанның халықаралық позицияларының нығаюы еліміздің әлемдік қоғамдастық істеріне тартылуының өсе түсуімен қатар жүрді. Қазақстан БҰҰ-ны реформалаудың нұсқалары мен жолдарын талқылау барысында белсенді позиция ұстанып келеді. Президент Н.Назарбаев БҰҰ Бас Ассамблеясының 50-ші мерейтойлық сессиясының арнайы мәжілісінде (1995 жылғы 22 қазан) сөйлеген сөзінде қазіргі геосаяси жағдайдағы БҰҰ-ның рөліне қатысты өз көзқарасын анық түрде білдірді. Оның сөйлеген сөзінде осы бүкіләлемдік ұйымды ішінара реформалауды, бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті қолдауға қатысты аса маңызды және бірегей құрал ретінде БҰҰ-ны нығайтуды, тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз етуді, адам құқығы мен бостандығын сақтауды, демократия мен әділеттілік принциптерін нығайтуды Қазақстанның жақтайтындығын атап көрсетілді.
Біздің еліміз басқа да халықаралық ұйымдардың, атап айтқанда ЕҚЫҰ-ның қызметіне және НАТО-ның «Бейбітшілік жолындағы әріптестік» бағдарламасына белсенді түрде қатысуда. ЕҚЫҰ-ны бұрынғы КСРО кеңістігіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз ететін бірегей форум ретінде қарай отырып, Хельсинки Қорытынды Актісінде, Жаңа Еуропаға арналған Париж хартиясында, Вена және Будапешт құжаттарында бекітілген аумақтық тұтастық, қазіргі шекаралардың мызғымастығы, адам мен ұлттық азшылықтардың құқықтарын сақтау принциптерін қатаң түрде қадағалауды жақтай отырып, қазақстандық дипломатия ЕҚЫҰ шеңберіндегі жұмыс жалпы еуропалық қауіпсіздік моделін құру процесіне мемлекетіміздің тиісінше тартылуын қамтамасыз ететіндігін негізге алды. «Бейбітшілік жолындағы әріптестік» бағдарламасы шеңберінде НАТО-мен ынтымақтастық орнату да тап осындай мақсаттарды көздейді.
1997 жылы Қазақстанның сыртқы саясаты біздің мемлекетімізге тән ерекшелігі бар сипат алғандығын атап айтуға болады. Басқаша сөзбен айтсақ, Қазақстан дипломатиясының қаз тұруы аяқталды, мемлекетіміздің сыртқы саясатын дамытудың алғашқы кезеңдері табысты өтті.
1997 жылы Қазақстанның сыртқы саясаты дамуының үшінші кезеңі басталды, бұл кезең жаңа ғаламдық ахуалдың орнығуымен және тиісінше оған бейімделген дипломатиялық қызметтің жаңа міндеттерімен сипатталады. Геосаяси өмір шындығын негізге ала отырып, сыртқы саясаттың басымдық берілетін бағыттары тұжырымдалды, оларды өмірге енгізу қазіргі кезеңнің негізгі мақсаты болып табылады. «Қазақстан – 2030» даму стратегиясында баяндалған Қазақстанның сыртқы саясатының бағдарлары мыналар болып табылады:
ұлттық мүдделерді дәйекті түрде қорғау;
еліміздегі экономикалық реформалар мен демократияландыру процесін жалғастыру үшін мейлінше қолайлы сырқы жағдайларды қамтамасыз ету;
басқа мемлекеттермен сындарлы өзара іс-қимыл желісін жалғастыру және тең құқықты әріптестік қатынастарды дамыту;
халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікті, қалыптасып жатқан әлемдік тәртіптің демократиялық негіздерін нығайтуға жәрдемдесу.
Орасан зор еуразиялық кеңістікте орналасқан Қазақстан үшін әлемдік және аймақтық істерге белсенді түрде қатысу – оның халықаралық беделін нығайтудың даусыз шарты. Сондықтан біздің еліміз үшін белсенді сыртқы саяси қызметтің айрықша маңызы бар. Міне, сондықтан да Қазақстан әлемде болып жатқан өзгерістерді мұқият қадағалап, өзінің сыртқы саяси тұжырымдамасын осы өзгерістерге бейімдеуге және бұл орайда өзінің ұлттық мүдделеріне нұқсан келтірмеуге әрекеттенуде. Жаңа ғасырда отандық дипломатияның алдында барлық мүмкіндіктер мен артықшылықтарды мейлінше пайдалану, ұлттық мүдделердің ұтымды жүйесін құру, халықаралық қатынастардың ескі және жаңа өлшемдерін ақылға қонымды үйлестіру сияқты міндеттер тұр. Президент Н.Назарбаев тап осындай міндеттерді 2002 жылғы қазанда сыртқы саясат ведомствосының алдына қойды.
Үшінші мыңжылдықтың басы Қазақстанның сыртқы саясатында жаңа үрдістердің – еліміздің тәуелсіздігі мен егемендігінің негіздерін нығайтуға және дамытуға бағытталған саяси прагматизмнің пайда болуымен сипатталады. Саяси прагматизм – ХХ ғасырдың аяғындағы – қазіргі жүзжылдықтың басындағы – ғаламдану негізіндегі халықаралық қатынастардың жаңа дипломатиясы тұрғысында еліміз үшін артықшылықтар мен тиімділіктерді мейлінше ала білуді білдіреді.
Қазақстанның сыртқы саясат ведомствосы елдің стратегиялық мүдделерін қорғаған кезде прагматикалық көзқарас ұстануға міндетті. Бірінші кезекте бұл – Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін айқындау, қазақстандық мұнайды тасымалдау бағыттарын көбейту, инвестициялар тарту және т.б. сияқты Қазақстанның сыртқы саясатының функционалдық басымдықтарын іске асыруға қатысты.
ХХІ ғасырдың табалдырығында экономика шаруашылық жүргізудің тәсілі ретінде ғана емес, сонымен бірге жаңа дәуірдің саясаты ретінде, тіпті идеологиясы ретінде көріне бастады. Бүгінгі күні саясат пен экономика қай кездегімен салыстырып қарасаңыз да бір біріне анағұрлым тәуелді.
Осындай жағдайларда Қазақстанның сыртқы саясатына экономикалық сипат беру айрықша көкейкесті міндетке айналды. Осы міндетті шешу елдің экономикалық қауіпсіздігін, халықаралық еңбек бөлінісі жүйесінде еліміздің сыртқы экономикалық мамандануын, экономикамызға шетелдік капиталды тартуды, Қазақстанда кәсіпкерлік қызмет үшін қолайлы жағдайлар туғызуды қамтамасыз етуі тиіс. ҚР жағдайында дипломатияны ұлттық мүдделерге сәйкес жүргізу және шет елдермен экономикалық ынтымақтастықты дамыту – мемлекеттік саясаттың бірін-бірі өзара толықтыратын элементтері болып табылады.
Қазақстан сияқты ірі еуразиялық мемлекет үшін сыртқы саясаттың орасан зор маңызы бар. Біздің мемлекетіміз ұлттық мүдделерді қорғауға, сондай-ақ мемлекеттік құрылысқа белсенді түрде жәрдемдесуге бағытталған ұтымды дипломатияны жүргізуге міндетті.
5 – лекция. 1 сағат.
Жас мемлекеттің сыртқы саясаты концепциясының қалыптасуы.
1. Сыртқысаяси концепцияның және сыртқы саясаттың негізгі принциптерінің жасалуы.
2. Қазақстан сыртқы саясаты концепциясының негізгі аспектілері.
ҚР-ның сыртқысаяси концепциясының жасалуы.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін егемен мемлекет ретінде халықаралық қатынастар жасауға, белсенді сыртқы саясат жүргізуге кірісті. Қазақстан өзінің сыртқы саясатында үш мәселеге ерекше назар аударды. Біріншіден, басқа елдермен, соның ішінде бұрынғы Одаққа кірген республикалармен, Азия, Тынық мұхит, Таяу Шығыс аймағы, Еуропа елдері және АҚШ-пен халықаралық байланысты өркендету. Екіншіден, шет елдермен тек дипломатиялық байланыс қана орнатып қоймай, сонымен қатар, олармен мәдени-экономикалық байланысты күшейту, сол арқылы алдыңғы қатарлы өркениетті елдердің қатарына қосылу. Үшіншіден, Қазақстанның қауіпсіздігін сақтау, дүниежүзілік соғысты, ядролық қаруды қолдануды болдырмау.
Міне, осы бағытта 1991 жылдан бастап сыртқы саясат пен халықаралық қатынастар саласында көптеген шаралар іске асырылды. Қазақстан өзінің барлық көршілерімен, негізгі әріптес мемлекеттерімен байыпты және болжауға болатындай байсалды қарым-қатынастар орнатты. Сыртқы саясаттың негізгі діңгегі – көпвекторлық жол, яғни көп бағыттылық. Ол – еліміздің геосаяси жағынан орналасуына байланысты өмірдің өзі талап етіп отырған қалыпты жағдай. Өткен уақыт ішінде Қазақстан Республикасын дүние жүзінің 180-нен астам мемлекеті таныды. Қазақстан 120-дан астам елмен дипломатиялық қатынастар орнатты. Шет елдерде 40-тан астам дипломатиялық және консулдық өкілдіктер ашылды. Ал Алматы мен Астанада 50-ден астам шетелдік елшілік пен миссия, халықаралық және ұлтаралық ұйымдардың ондаған өкілдігі жұмыс істейді.
Қазақстанды дипломатиялық тұрғыдан танығаннан кейінгі ең маңызды міндет біздің сыртқы саясатымыздың басым бағыттарын тұжырымдамалық айқындау болды. Қазақстан қандай халықаралық саясатты жүргізеді – бұл мәселе орталық азия аймағындағы жағдай көбіне-көп жаңа мемлекеттің сыртқы саяси бағытына байланысты болатынын түсінген көптеген мемлекеттерді алаңдатты.
Қазақстанның әлеуетін және оның сыртқы саяси акцияларын қалай бағалауға болады? Отандық дипломатияның мәні неде және оның негізгі бағыттары қандай? Сыртқы саясаттағы аймақтық пен ғаламдықтың арақатынасы қандай? Біздің мемлекетіміздің аумағында орналасқан ядролық әлеуетті қоса алғанда, халықаралық қауіпсіздік проблемаларын шешуге Қазақстан қалай қарауы керек? Қазақстанның қауіпсіздігін дипломатиялық құралдармен қалай қамтамасыз етуге болады?
Осы және басқа сауалдар сыртқы саясат тұжырымдамасын жасаушыларды қатты ойландырды. Ал оның бер жағында, Қазақстанның көкейтесті қажеттері мен стратегиялық мүдделерін дәл көрсететін басымдықтарды нақты қою қажеттігі айқын сезілді.
Тұжырымдаманы әзірлеуге Президенттің өзі леп берді. Қазақстанның «Егеменді мемлекет ретіндегі қалыптасу және даму стратегиясы» деген іргелі еңбегінде Н.Назарбаев Қазақстанның халықаралық бағытының бағдарларын айқындап берді.
«Біз ең алдымен өз саясатымыздың бейбітшіл бағытын жариялаймыз және дүние жүзінің бірде бір мемлекетіне аумақтық дәмегөйлік білдірмейтінімізді мәлімдейміз. Өз жауапкершілігімізді ұғынып және кез келген әскери жанжал алапат зардаптарға соқтыратынын түсіне отырып:
Қазақстанның мемлекеттік саясатының басым бағыттары ретінде бейбітшіліктің сақталуын танимыз;
Саяси, экономикалық және өзге мақсаттарға жету құралы ретіндегі соғыстан немесе соғыс күштерімен қауіп төндіруден бас тартамыз;
Қалыптасқан шекараларды бұзбау, басқа мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау принциптерін ұстанамыз».
Президент ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі сыртқы саяси қызметтің басымдығын атап көрсетті. «Геосаяси жағдай мен этнодемографиялық құрамның ерекшелігін, Қазақстанның экономикасы мен әскери құрылысының даму деңгейін оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуде әскери құралдар емес, ең алдымен өз күшіне және саналы, салмақты дипломатиясына сүйенген саяси құралдар басым етеді». Бұл орайда «Қазақстанның қауіпсіздік жүйесі аймақтық және планетарлық қауіпсіздік жүйесінің құрамдас бөлігі болуға тиіс».
Тәуелсіздік алған тұста біздің еліміз ие болған ядролық қаруға келетін болсақ, онда «Қазақстан уағдаластық процесі нәтижесінде ядролық қарудан бос аймаққа айналады. Өз қауіпсіздігінің мүдделерін ескере отырып, біздің түпкі мақсатымыз – ядролық әлуетсіз ешкімнің тиіспеуі мен аумақтық тұтастыққа кепілдік алу».
Бұл еңбекте есепке алу мен геоэкономикалық факторлардың маңыздылығы атап көрсетілген: «... Ашық теңізге тікелей шығу мүмкіндігінің болмауы, коммуникативтік құралдардан қашық болу республиканың халықаралық экономикалық байланыстарға қатысуын қиындатады. Сондықтан шектес мемлекеттермен, ең алдымен біз үшін дүниежүзілік коммуникацияларға қақпа болып отырған Ресеймен және Қытаймен толық сенімділік принципінде өзара пайдалы достық қарым-қатынас орнатудың айрықша маңызы бар. Сонымен бірге біз, әрине, халықаралық әділеттік пен серіктестік негізінде басқа елдердің бәрімен кеңінен байланыс жасауды дамыту үшін іс-қимыл жасаймыз».
Сыртқы істер министрлігі Қазақстанның сыртқы саясаты тұжырымдамасының негізгі аспектілерін әзірлей отырып, Президенттің осы еңбегінде айтылған принциптер мен міндеттердің өзіне сүйенді. Біз кез келген бағыттағы сыртқы саяси қызметтің негізінде еліміздің ұлттық-мемлекеттік мүдделері болуға тиіс екендігін негізге алдық. Олар деп ең алдымен, әртүрлі саладағы (әскери, әлеуметтік-экономикалық, экологиялық, ақпараттық) қауіпсіздікті қамтамасыз ету, экономикалық гүлдену, халықаралық аренада Қазақстанның беделін қамтамасыз ету еске алынды. Біздің дипломатияның табысты болуына мақсаттар мен мүмкіндіктердің арасындағы, стратегиялық мақсаттарға жетудегі дәйектілік пен саяси оралымдылық жасауға арналған кеңістікті сақтау арасындағы дұрыс таңдап алынған арақатынас арқылы жетуге болатынын түсіндік.
Тұжырымдаманың алғашқы нобайлары СІМ-де 1992 жылғы наурыз айының өзінде-ақ әзірленді. Президент Әкімшілігінде және Стратегиялық зерттеулер институтында жұмыс қатар жүргізілді. Сыртқы саяси ведомстсво ретіндегі сыртқы істер министрлігі алқасының бірінші мәжілісі сыртқы саясат тұжырымдамасының жобасын талқылауға арналды. Бұл құжатпен жұмыс тұрақты түрде жүргізіліп келеді. Сыртқы саясат тұжырымдамасы Қауіпсіздік Кеңесінде екі рет: 1995 және 2000 жылдары бекітілді. Тұжырымдама неліктен екі рет қаралды деген сауал қоюға болады. Себебі, халықаралық ахуал өзгерді,қазіргі әлемнің сапалық сипаттамалары туралы пікірталас күшейді. Бүкіл дүние жүзі жаһандану деген кең ұғымға ие болған жаңа дәуір туғанын мойындады. Қазақстанның геосаяси төңірегі де өзгермей қала алмады.
Мысалға, Ресейді алайық. Оның сыртқы саясаты 90-жылдардан бастап айтарлықтай эволюцияға ұшырады. Алдымен, Батыспен барынша жақындасуға бағыи алынды, содан кейін 90-жылдардың ортасында Мәскеу НАТО-ның шекарасын кеңейтуіне байланысты қатал пікірталасты өрістетті, ал Кремльге жаңа Президент В.Путин келгеннен соң, Ресейдің сыртқы саясатында елдің экономикалық мүдделеріне негізделген прагматизм басымдық ала бастады. Тіпті, әдетте өзінің мазмұны жағынан кертартпа қытай дипломатиясының өзі де ауқымды жаһандық ахуалдың өзгеруімен қоса біртіндеп эволюциялана бастады. Жарқын мысал: ҚХР-ның Шанхай ынтымақтастық ұйымына кіруі. 90-жылдардың ортасынан бастап қытай-американ бақталастығы неғұрлым ширыға түсіп, осыған байланысты Пекин Мәскеумен бұрын болып көрмеген жақындасуды бастады. Ауғанстандағы оқиғаларға орай Қазақстанның таға бір көршісі - Өзбекстанның халықаралық қызметі жандана бастады.
Осындай жағдайларда Қазақстанның сыртқы саясаты кезінде таңдап алынған басымдықтар мен мақсаттарға шектеліп, бір орында тұрып қала алмайтын еді. Міне, сондықтан да Қазақстан әлемде болып жатқан өзгерістерді мұқият қадағалап, өзінің сыртқы саяси тұжырымдамасын осы өзгерістерге бейімдеуге және бұл орайда өзінің ұлттық мүдделеріне нұқсан келтірмеуге әрекеттенуде. Бірақ біздің дипломатиямыздың іргелі негіздері, әрине, ұдайы қайта қарау объектісіне айналмауға тиіс. Әңгіме, біздің ішкі саясатымыздың ұзақ мерзімді мүдделеріне барынша жақсы әдіспен қызмет көрсете алатын, яғни біздің ұлттық мүдделерімізге сай келетін, олардың шетелдегі алға жылжуына жәрдемдесе алатындай сыртқы саясатты жүргізу жайында. Қазақстан әуелден экономикадағы нарықтық өзгерістерді ұстанатыны туралы мәлімдеді, сөйтіп дипломатия ішкі реформаларды жүргізу үшін қолайлы сыртқы жағдайлар жасауға тиіс болды.
Біз ең алдымен көршілес мемлекеттермен, сондай-ақ жаһандастыру дәуірі басталғаннан бері қайта жаңғырған «үлкен ойынның» барлық негізгі қатысушыларымен тұрақты, болжаулы қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беретін сыртқы саясат жүргізуді алдымызға міндет етіп қойдық. Бұл орайда, біздің ұлттық мүдделерімізге ешбір нұқсан келтірмей, мүдделі мемлекеттермен ынтымақтастық жасаудың тұтас бір жүйесін жоспарлы түрде құру алға қойылған еді. Басқаша айтқанда, достық достық үшін емес, Қазақстанның мүдделері үшін.
1998 жылы қыркүйекте Президент Н.Назарбаев СІМ Алқасының кеңейтілген отырысында сөз сөйлеп, онда Қазақстан өзінің осыншама геосаяси жағдайы және экономикалық әлеуеті бола тұра, тар аймақтық проблемаларға тоқталып қалуға хақы жоқ, деп мәлімдеді. Мемлекет басшысының пікірінше, бұл біздің елде де, одан тысқары жерлерде де түсіністік туғызбас еді. Бұл мәлімдеме дипломатиялық ведосмтвоның бірнеше жылдар бойғы ұмтылыстары мен қажырлы еңбегін қорытындылағандай болды. Жас мемлекеттің күш-жігері шетелдермен ынтымақтастықтың шарттық-құқықтық негіздерін жасауға бағытталды. (Тоқаев Қ. Беласу. Дипломатиялық очектер. – Алматы, 2003. 163-167-бб.).
Қазақстан БҰҰ мүшесі бола отырып, өзінің сыртқы саясатын халықаралық құқық принциптері негізінде құрады. ЕҚЫҰ-ге қатысушы ретінде ҚР өзінің сыртқы саясатында 1975 жылғы Хельсинки Декларациясының Қорытынды актісі принциптеріне және халықаралық актілерде бекітілген принциптерге арқа сүйейді. Олар төмендегі он принциптер: мемлекеттердің егемен теңдігі; күш қолданбау және күшпен қауіп төндірмеу; шекаралардың мызғымастығы; мемлекеттің аумақтық тұтастығы; даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешу; ішкі іске араласпау; адам құқығын және негізгі бостандықтарын құрметтеу; халықтардың өз тағдырын шешудегі теңдігі мен құқығы; мемлекетаралық ынтымақтастық; халықаралық құқық бойынша міндеттерді адал орындау (Внешняя политика Республики Казахстан: Учебник /Под общ.ред. К.И.Байзаковой. Алматы: Қазақ университеті, 2006. 14-б.).
Сыртқы саясаттың негізгі принциптерінің жасалуы.
ҚР Конституциясының 8-бабында былай делінген: «Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың принциптері мен нормаларын құрметтейді, мемлекеттер арасында ынтымақтастық пен тату көршілік қарым-қатынас жасау, олардың теңдігі мен бір-бірінің ішкі істеріне араласпау, халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу саясатын жүргізеді, қарулы күшті бірінші болып қолданудан бас тартады».
Халықаралық құқық принциптері — ол субъектілер тәртібінің басты ережесі, халықаралық құқықтың заң тұрғысынан бекітілген бастауы. Олар — әмбебап, халықаралық қатынастардың орныққан тәжірибесінің барынша жалпылама бейнеленуін көрсетеді және халықаралық қатынастарды тұрақтандыруға көмектеседі. Халықаралық құқық принциптері кәдуілгі және шарттық жолмен құрылады. Халықаралық құқықтың барлық субъектілері оларды қатаң сақтауға міндетті, әйтпесе оларды бұзу халықаралық қатынастардың басқа субъектілерінің заңды мүдделерін қозғайтын болады.
Халықаралық құқықтың негізгі принциптері БҰҰ-ның Жар-ғысында бейнеленген. Олар мемлекеттер жеке де, өзара келісім бойынша да қабылдамай тастауға болмайтын міндеттемелер болып табылады.
БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 1970 жылғы 24 қазанда қабылдаған, БҰҰ-ның Жарғысына сәйкес мемлекеттер арасындағы достық пен ынтымақтастық қатынастарға қатысты халықаралық құқық принциптері туралы Декларация және қатысушы — мемлекеттер 1975 жылғы 1 тамыздағы Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық Кеңестің қорытынды актісінде өзара қатынастарды басшылыққа алатыи принциптер Декларациясы халықаралық құқықтар принциптерінің мазмұнын ашатын барынша маңызды құжаттар болып табылады.
Мемлекеттің егемен теңдігі принципі, әр мемлекет халықаралық қатынастардың басқа қатысушыларының егемендігін құрметтеуі, яғни басқа мемлекеттердің тарапынан ешқандай араласусыз өз аумағы шегінде өздерінің заң шығарушылық, атқарушылық және сот билігін жүзеге асыру құқығын құрметтеуге, сондай-ақ өзінің сыртқы саясатын дербес жүргізуге міндетті екендігін білдіреді. БҰҰ Жарғысының 2-бабының 1-тармағында: "Ұйым оның барлық мүшелерінің егемен теңдігі принципіне негізделген" деп жазылған. Осы принцип мемлекеттердің Қазақстан Республикасы қатысатын көпжақты және екіжақты келісімдерінде бекітілген.
1970 жылғы Декларацияға сәйкес егемен теңдігі ұғымына мынадай элементтер кіреді:
мемлекет заң жағынан тепе-тең;
әр мемлекет толық егемендікке тән құқықтарды пайдаланады;
әр мемлекет басқа мемлекеттердің құқықтық субъектілігін құрметтеуге міндетті;
мемлекеттің аумақтық тұтастығына және саяси тәуелсіздігіне қол сұғылмайды;
әр мемлекеттің өзінің саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени жүйелерін еркін таңдауына және дамытуына құқығы бар;
әр мемлекет өзінің халықаралық міндеттемесін толық және абыроймен орындауға және басқа мемлекеттермен бейбітшілікте өмір сүруге міндетті.
Күш қолданбау және күшпен қауіп төндірмеу принципі, ең алдымен басқыншылық соғысқа тыйым салуды көздейді. Осы принцип сондай- ақ мемлекеттің басқа мемлекеттің шекарасын бұзу мақсатында немесе оны мемлекеттік шекараға қатысты даулар мен мәселелерді шешу құралы ретінде қолданбау міндеттін білдіреді. Күш қолданбау принципінің нормативтік мазмұнына, мыналар:
халықаралық құқық нормаларын бұза отырып басқа мемлекеттің аумағын басып алуға тыйым салу;
күш қолдануға байланысты қуғын-сүргін актілеріне тыйым салу;
мемлекеттің өз аумағын үшінші мемлекетке қарсы басқыншылық соғыс жүргізуге пайдалануы үшін басқа мемлекетке беру;
басқа мемлекеттегі азамат соғысына немесе террористік актілерді ұйымдастыру, дем беру, көмек көрсету немесе қатысу;
басқа мемлекеттің аумағына басып кіру үшін қарулы қарақшылар мен тұрақты күштерді, атап айтқанда жалдамалыларды ұйымдастыру немесе ұйымдастыруға қолдау көрсету жатады.
Мемлекеттік шекараның мызғымастығы принципі — ол шекараның орналасу жағдайын өзгертуге, қандай да болсын аумақтық көзалартушылыққа бағытталған біржақты іс-әрекеттер мен талаптардан бас тарту. Осы принциптің басты мазмұны үш элементпен: 1)қазіргі шекараны халықаралық құқыққа сәйкес белгіленген заң тұрғысынан тану; 2) осы кезде және болашақта қандай да болсын аумақтық көзалартушылықтан бас тарту; 3) осы шекараларға, күшпен қауіп төндіру немесе оны қолдануды қоса алғанда кез келген өзге де қол сұғушылықтан бас тарту элементтерінен тұрады.
Халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу принципі мемлекеттің өзінің халықаралық дауларын бейбіт құралдармен, халықаралық бейбітшілікке қауіпсіздік пен әділеттілікке қауіп төнбейтіндей етіп шешу тиіс екендігін білдіреді. Дауға қатысушы тараптар дауды келіссөздер, тексерулер жүргізу, бітістіру, келістіру, төрелік жолдармен, соттың араласуымен, аймақтық органдарға жүгіну жолымен немесе келісімдер немесе өз қалаулары бойынша өзге де бейбіт құралдармен шешуге күш салуы тиіс.
Ішкі іске араласпау принципі шын мәнінде басқа мемлекеттің ішкі құзыретіне жататын істерге араласуға қандай да болсын мемлекеттің құқығы жоқтығын білдіреді. Ішкі саяси жағдай мәселелерін тек мемлекеттің өзі ғана шеше алады. Сондықтан халықаралық құқық мемлекеттің ішкі саясат мәселелерін реттемейді. Бірақ ол мемлекет кез келген мәселені өзінің ішкі құзыретіне жатқыза алады деген сөз емес. Басқа мемлекеттің мүддесін қозғайтын мәселелерді тек мемлекетаралық келісімдер негізінде ғана шешуге болады. Мемлекет өзіне алатын халықаралық міндеттеме осындай мәселелерді шешудің дұрыс әдісіне негіз болып табылады. Демек, Қазақстан Республикасының Конституциясында халықаралық құқық принциптері мен нормаларын құрметтеу сезімі баянды етілген. Осыған қоса, олар ол жүргізетін саясаттың негізі ретінде көрсетілген (Қазақстан Республикасының Конституциясы. Түсініктеме. Ред. басқарған Ғ.Сапарғалиев. – Алматы: «Жеті жарғы», 1999. 49-52-бб.).
6 – лекция. 1 сағат.
Қазақстанның Тәуелсіз мемлекеттер достастығындағы рөлі мен жағдайы
1. Тәуелсіз мемлекеттер достастығының құрылуы. Қазақстан Республикасының ТМД – ны құрудағы рөлі.
2. ТМД-ның интеграциялық процестеріне Қазақстанның қатысуы.
ТМД – бұрынғы КСРО құрамында болған республикалар құрған мемлекетаралық ұйым. 1991 ж. 21 желтоқсанда Алматы қаласында Әзербайжан, Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Молдавия, Тәжікстан, Түркменстан, Өзбекстан, Ресей, Украина, Беларусь ТМД құру туралы декларацияға қол қойды. 1993 ж. ТМД жарғысы қабылданды. Жарғыда мүше мемлекеттердің ынтымақтасу бағыттары белгіленді: адам бостандығы мен құқықтарын қамтамасыз ету; сыртқы саяси қызметтерді үйлестіру; ортақ экономикалық кеңістік қалыптастыру және тасымал-байланыс жүйесін дамыту жолында ынтымақтасу; халықтың салауаттылығы мен қоршаған ортаны қорғау; оңтайлы әлеуметтік және көші-қон саясатын жүргізу; ұйымдасқан қылмыспен күресу; қорғаныс саясаты мен сыртқы шекараларды қорғау мәселесінде ынтымақтасу, т.б. ТМД-ның жекелеген қызметіне өзге де мемлекеттер қатыса алады. Кейбір мемлекеттер ТМД мемлекеттері басшыларының мәжілісіне бақылаушы ретінде қатыстырылады. ТМД органдары: Мемлекет басшыларының кеңесі, Үкімет басшыларының кеңесі, Сыртқы істер министрлерінің кеңесі, Мемлекетаралық экономикалық кеңес және Парламентарлық Ассамблея Санкт-Петербург қаласында орналасқан. ТМД-ның тұрақты органы – Үйлестіруші-кеңесші комитеті Минск қаласында. ТМД-ны оған кіретін елдердің басшылары алма-кезек басқарып отырады. Кейінгі жылдары оның қызметін жетілдіру үшін қосымша іс-шаралар атқарылуда.
Беларусьтің, Ресейдің және Украинаның 1991 жылғы 8 желтоқсанда Беловежск келісіміне қол қоюы және соның ізінше 13 желтоқсанда Орталық Азия республикалары басшыларының Ашхабадта кездесуі бұрынғы КСРО аумағында бір-бірінен оқшау тұрған славян және түрік одақтарының құрылу қаупін туғызды. Осы жағдайда Н.Назарбаев оқиғаның осылайша дамуына жол бермеу үшін барлық күш-жігерін жұмсады. 21 желтоқсанда қазақстандық басшының ұсынысы бойынша Алматыда 11 тәуелсіз мемлекеттер басшыларының келіссөздері өтті. Осы кездесудің нәтижесінде Тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД) құрылды. Бұл факті Алматы Декларациясында жазылды.
Жаңа елдердің мемлекеттілігін қалыптастырумен қатар олардың өзара қарым-қатынасының оңтайлы үлгісін іздестіру процесі де жүріп жатты. Қазақстан ТМД құрылған кезден бастап Достастықтың тағдыры үшін айрықша жауапкершілік танытты. ТМД елдерімен тең құқықты, өзара тиімді қарым-қатынастарды орнату және дамыту қазақстандық сыртқы саясаттың аса маңызды міндеттерінің бірі болды.
Күрделі экономикалық кезең жағдайында іс жүзінде барлық кеңестен кейінгі мемлекеттерде олардың келісілген іс-қимылын, сындарлы ынтымақтастығын, өзара қолайлы ымыраға келу шешімдерін іздестіру айрықша маңыз алды. Көптеген тәуелсіз мемлекеттер ынтымақтастық және өзара түсіністік болмаса, тұрақтылықты сақтау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, экономиканы реформалау, әлемдік қауымдастыққа кірігу мүмкін емес екенін түсінді. Осы жағдайларды ескергенде интеграцияға балама жоқ деп айтуға болады.
Бірақ бірқатар объективті факторлар интеграциялық процестерді қиындатты. Олардың қатарында:
ТМД шеңберіндегі интеграцияға экономикалық әлеуеті, шаруашылық құрылымы, экономикалық даму деңгейі жөнінен бір бірінен елеулі түрде ерекшеленетін елдер қатысты. Жиынтық жалпы өнімнің 80 пайызы Ресейдің үлесіне тиді, ал Украинаның жеке үлесі – 8, Қазақстан – 3,7, Беларусь 2,3, Өзбекстан – 2,6 пайызды, басқа республикалар оннан бір деңгейдегі пайызды құрады. Әрине мұндай айырмашылық олардың ұлттық-мемлекеттік мүдделерін келісу міндетін елеулі түрде қиындатты.
Достастықтағы интеграция күрделі экономикалық жағдайларда, материалдық және қаржылық ресурстардың тапшылығы халықтың дамуы мен тұрмысы деңгейіне қатысты елдер арасындағы айырмашылықтың ұлғаюы жағдайында басталды. Мұның өзі ортақ нарықтық кеңістікті қалыптастыруға кедергі келтірді.
Дамыған мемлекеттер Достастық елдерін шикізат өнімін өндірушілер және өз тауарларын өткізу рыноктары ретінде қарады.
Осы жағдайларда ТМД бір міндетті, бірақ өте маңызды міндетті орындады, ол – біртұтас одақтық мемлекеттен тәуелсіз ұлттық мемлекеттердің өзара іс-қимылының өркениетті нысанына ауыртпалықсыз өтіп, толық егеменді теңдік және халықаралық құқыққа негізделген жаңа қатынастарды қалыптастыру болды. Осы тұрғыдан мойындау керек, Достастық қажеттілік болатын. Өзара тиімді шарттармен саяси, экономикалық және әлеуметтік проблемаларды бірлесіп шешу үшін құрылған ұйым осы салада жағымды да, жағымсыз да тәжірибе жинақтады.
Қазақстан қол жеткізген уағдаластықтарды бұлжытпай іске асыруды жақтай отырып, ТМД-ға қатысушы елдердің интеграциясын тереңдету бағытын дәйекті түрде жүргізіп келеді. Достастыққа қатысты Қазақстанның позициясының өміршеңдігін тәжірибе барысы дәлелдеді.
Бұрынғы КСРО құрамында болған мемлекеттер тәуелсіздігін жариялап, ТМД-ға біріккеннен кейін ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құру қажеттігі туды. 1992 жылғы 15 мамырда ТМД-ның 5 мемлекетінің басшылары қол қойған Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт осы бағыттағы маңызды қадам болды. Аталған шарт Қазақстан мен Ресейдің бастамасы бойынша қаралды. Шартқа ТМД-ның 9 елі қол қойып, оған Украина, Молдова және Түрікменстан ғана кірген жоқ. Шарттың 4-бабы ерекше маңыз алды, онда былай делінген: «Егер қатысушы мемлекеттердің бірі қандай да бір мемлекеттің немесе мемлекеттер тобының тарапынан шабуылға ұшыраса, онда бұл осы Шартқа қатысушы барлық мемлекеттерге қарсы жасалған басқыншылық ретінде қаралатын болады. Қатысушы мемлекеттердің кез келгеніне қарсы басқыншылық актісі жасалған жағдайда басқа барлық қатысушы мемлекеттер әскери жағын қоса алғанда, оған қажетті көмек көрсетеді, сондай-ақ БҰҰ Жарғысының 51-бабына сәйкес ұжымдық қорғанысқа арналған құқықтарын жүзеге асыру тәртібімен өздерінің қарауында бар құралдармен қолдау көрсетеді».
ТМД Бірлескен Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы бар ұжымдық қауіпсіздік кеңесін құрды. Кеңеске қатысушы мемлекеттердің бірлескен қызметін үйлестіру және қамтамасыз ету жүктелді.
2000 жылғы 24 мамырда Минскіде Мемлекеттердің Президенттері Шарттың тиімділігін арттыру және оны қазіргі геосаяси жағдайға бейімдеу туралы Меморандумды, сондай-ақ ұжымдық қауіпсіздік күштері мен құралдарын қолдануға қатысты ұжымдық шешімдерді қабылдау және іске асыру тәртібі туралы ережені қабылдады.
ҰҚШ қолданысы мерзімінің 1999 ж. мамырда бітуіне байланысты 6 мемлекет – Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан, Армения – Шартты кезекті бесжылдық мерзімге ұзарту туралы хаттамаға қол қойды (2000 ж. сәуір). Халықаралық терроризм мен экстремизмнің тарапынан қауіп-қатердің өсе түскендігін ескере отырып, ТМД-ға қатысушы мемлекеттер басшыларының кеңесі 2000 ж. 21 маусымда Мәскеуде Террорға қарсы орталық (ТҚО) құру туралы шешім қабылдады, ол Орталық Азияның оңтүстік шекарасында қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдаудың пәрменді құралы ретінде қызмет етуі тиіс.
Көп жақты, сондай-ақ екі жақты үлгідегі ТМД елдерінің өзара қарым-қатынастарының негізінде экономикалық ынтымақтастық жатыр. Бұл түсінікті де. Достастық елдерінің экономикасы бұрынғы КСРО-ның бір кезде біртұтас халық шаруашылығы кешенінің құрамдас бөліктері болатын.
Тұтас аймақтар мен құрлықтардың өсе түсіп отырған интеграциясы ХХ ғасырдың аяғына тән сипат болып табылады. ТМД елдері осы негізгі үрдістен шет қала алмайды. Әлемдік даму жолына түсу үшін Достастық елдерінің ең алдымен экономикалық тұрғыдан интеграциялануы қажет. Кәсіпорындар арасындағы өндірістік-технологиялық және кооперациялық байланыстар, олардың ұйымдық және халықаралық құрылымдарын құрудың ұқсас жүйесі, жаңа тәуелсіз мемлекеттердің біртұтас ғылыми-техникалық базасы – олардың бұрынғы біртұтас халық шаруашылық кешенінде болғандығына байланысты туындайды. Істің шын мәнінде осы фактор елеулі деңгейде ТМД-дағы интеграциялық процестердің дамуын айқындайды. Оның үстіне Достастық елдерінің өнеркәсіптік әлеуеті әлемдегінің шамамен 10 пайызын, табиғи ресурстарының негізгі түрлерінің қорлары – 25 пайызды, экспорттық әлеуеті – 4,5 пайызды құрайды.
ТМД өзі өмір сүрген 10 жыл ішінде оған қатысушы мемлекеттер арасындағы өзара қарым-қатынасты дамытудың бірнеше кезеңдерін өтіп үлгерді.
1991-1993 жж. бірінші кезеңде бұрынғы кеңестік республикалар саяси тәуелсіздік алды, мемлекеттілігін рәсімдеді, халықаралық тұрғыдан танылып, халықаралық ұйымдарға енді, өзара қарым-қатынасын шарттық рәсімдеуді қамтамасыз етті, дербес түрде қаржылық-экономикалық, бюджеттік-салықтық, кедендік, шекаралық құрылымдарды қалыптастыруды бастады. Бірақ халық шаруашылығының жүйелері – экономика дағдарысының тереңдеуі және өндірістің құлдырауы, іс жүзінде барлық мемлекеттердегі инфляцияның жоғары деңгейі жағдайында бір валютамен біртұтас экономикалық кеңістікте жұмыс істеуін жалғастыра берді. Достастықта біртұтас рынок пен экономикалық байланыстарды сақтауға бағытталған жүздеген шешімдер қабылданды, алайда орталықтан шетке тарту бағытындағы үрдістердің ұлғаюын тоқтату мүмкін болмады.
Екінші кезеңде (1993-1996 жж.) жаңа тәуелсіз мемлекеттер өздерінің саяси егемендігін нығайтты, әлемдік қоғамдастықтың ажырамас бөлігіне, халықаралық ұйымдардың мүшелеріне айналды, жақын көршілерімен тығыз экономикалық байланыс орнатты. Тәуелсіз мемлекеттер бюджеті, салықтық-кедендік жүйесі, валютасы және тағы басқа мемлекеттік көріністері бар, дербес түрде жұмыс істейтін қаржылық-экономикалық жүйелерін құрып, өзінің экономикалық тәуелсіздігі тұрғысынан түпкілікті нәтижеге қол жеткізді. Экономикалық өзара іс-қимылдың қайсыбір проблемалары бойынша тараптардың позициялары көп жағдайда елеулі айырмашылықтарымен көзге түсті. Бірінші кезеңде қабылданған Экономикалық және Төлем Одағын құру жөніндегі шешімдер және басқа да қарарлар орындалған жоқ.
Үшінші кезеңде – 1997 жылдан бастап осы уақытқа дейінгі кезеңде ТМД мемлекеттері Достастықтағы дағдарыс жағдайларын еңсерумен айналысты. Мұндай көріністер негізгі шешімдерді орындамаудан, бірқатар мемлекеттердің көптеген экономикалық, саяси және әскери мәселелер бойынша ынтымақтастықтан бас тартуынан көрінді. Интеграцияны жақтаушылардың, ең алдымен Қазақстанның табанды күш-жігерінің нәтижесінде Достастық қызметін жетілдіру жолдарын іздестіру, экономикалық қана емес, саяси ынтымақтастыққа ұмтылу сияқты оң сипаттағы үрдістер белең алды.
Біртұтас экономикалық кеңістік құруға бағытталған Қазақстан Республикасының стратегиялық бағыты 1993 жылғы мамырда Мәскеу саммитінің барысында нақты іске айналды. Достастыққа қатысушы мемлекеттер Экономикалық Одақ құруды жақтап пікір білдірді және декларацияға қол қойды. Декларацияда интеграцияны дамытуға, тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, капиталдардың, еңбек ресурстарының еркін қозғалысы үшін ортақ рынок құруға, кезең-кезеңімен Экономикалық Одаққа ілгерілеу жолымен жүруге ТМД мүшелерінің бекем бел байлағандығы туралы мәлімдеме жасалды.
ТМД мемлекеттерінің басшылары Кедендік Одақ құруды, Экономикалық Одаққа барар жолдағы таяудағы міндет ретінде белгіледі.
Бірлескен жұмыстағы келесі қадам деп 1993 ж. қыркүйекте Экономикалық Одақ құру туралы шартқа қол қоюды айтуға болады. Аталған Одаққа тиісті мемлекеттердің ерікті түрде қатысуы, егемендікті, аумақтық тұтастықты құрмет тұту, құқықтар теңдігі, сондай-ақ Шарттың ережелерін іске асырудағы өзара жауапкершілік негізінде құру жоспарланды. Экономикалық Одақтың негізгі мақсаттары мыналар болды:
Уағдаласушы тараптар халықтарының тұрмыс деңгейін арттыру мақсатында олардың экономикасын тұрақты дамытуға жағдайлар туғызу;
нарықтық қатынастар негізінде кезең-кезеңімен ортақ экономикалық кеңістік құру;
барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін тең мүмкіндіктер туғызу және кепілдіктер беру, экологиялық проблемаларды бірлесе отырып шешу, сондай-ақ табиғи зілзала мен апаттардың салдарын жою.
ТМД-ның 11 елдері арасында Экономикалық Одақты құру туралы Шарт экономикадағы интеграциялық процестерді практикалық іс-қимылға көшіруге негіз қалады.
Дегенмен интеграция процесі баяу жүріп жатты. ТМД интитуттары жеткілікті түрде тиімді жұмыс істемеді. Осы тұрғыда Н. Назарбаевтың 1994 ж. 29 наурызда МГУ-дің профессорлық-оқытушылық құрамы алдында сөйлеген сөзі интеграциялық саясатты қисынды түрде дамытуға арналды. Өзінің сөзінде ол ТМД-ға қатысушы елдердің жаңа бірлестігін – Еуразиялық Одақты (ЕАО) құрудың ықтимал жолдарын қарауды ұсынды. Еуразиялық Одақ құру туралы Н.Назарбаевтың тұжырымдамасы саясаткерлердің, ғалым-саясатшылардың назарын аударғанын айту керек, олар осы ұсыныстан бұрынғы КСРО-ны алмастыратын сапалы жаңа интеграциялық бірлестіктің үлгісін көрді. Бірақ ресми Мәскеу самарқау үн қатты.
ЕАО жобасын іске асырудың маңызды кезеңдерінің бірі 1994 ж. 30 сәуірде Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан Президенттері қол қойған, үш мемлекет арсында біртұтас экономикалық кеңістік құру туралы (Орталық Азия Одағы) шарт болып табылады. Осы құжат экономикалық ынтымақтастықтың берік іргетасын қалады. 1994 жылы шілдеде Орталық Азия Одағына қатысушы мемлекеттердің басшылары Мемлекетаралық кеңес құрды, Премьер-министрлердің, сыртқы істер министрлерінің кеңестерін және оның жұмысшы органы – Мемлекетаралық кеңестің Атқарушы комитетін құрды. Ынтымақтастық пен дамудың Орталық Азиялық Банкісі құрылды.
Қазақстан, Ресей және Беларусь үкіметтері басшыларының 1995 ж. 20 қаңтарда Кеден Одағы туралы келісімге қол қоюы экономикалық интеграцияны тереңдетудегі келесі қадам болды. 1996 ж. наурызда Кеден Одағына Қырғыз Республикасы қосылды. Содан кейін Тәжікстан оның толық құқықты мүшесі болды. Кеден Одағында атқарушы органдар ретінде мемлекеттердің интеграциясын басқарудың бірлескен органдары – Мемлекетаралық кеңес пен Интеграциялық комитет құрылды. Кеден Одағының шеңберінде салық заңнамасы мен көлік саласында бірқатар маңызды құжаттарға қол қойылды.
1996 ж. 29 наурызда Беларусь, Қазақстан, Қырғыз республикаларының және Ресей Федерациясының Президенттері Экономикалық және гуманитарлық салаларда интеграцияны тереңдету туралы шартқа қол қойды. Оның басты мақсаты – тауарлардың, көрсетілетін қызметтің, капиталдардың және жұмыс күшінің еркін қозғалысына, шаруашылық жүргізуші субъектілердің тікелей байланыстарын нығайтуға, ортақ ақпараттық, білім беру және гуманитарлық кеңістікті құруға қажетті алғышарттар жасау болып табылады.
Кеден Одағы Мемлекетаралық Кеңесінің Төрағасы ретінде Президент Н.Назарбаев 1998 ж. басында тағы бір бастамамен шықты, бұл бастама «Қарапайым адамдарға қарапайым он қадам жасайық» атты дәл тауып айтылған атау алды. Осы бағдарламалық құжатта Достастық халықтарының күнделікті өмірін жеңілдететін, олар бір елден екінші елге өткен жағдайда, азаматтық алғанда, басқа да құқықтарын жүзеге асырған жағдайда проблемалар туғызбайтын шаралар қабылдау туралы әңгіме болды. Мемлекет басшысының ұсынысы шын мәнінде ТМД-да біртұтас гуманитарлық және ақпараттық кеңістік құруға бағытталған болатын.
Осы құжаттың кейбіреуі практикалық тұрғыдан жүзеге асты. 1998 ж. 24 қарашада Алматыда Кеден Одағына қатысушылардың (Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан және Ресей) кезекті кездесуі болды. «Төрттік» үкіметтерінің басшылары білім, ғылыми дәрежелер және атақтар туралы құжаттардың өзара танылатындығы және барабарлығы туралы, сондай-ақ мемлекеттердің азаматтарына оқу орындарына түсу үшін тең құқықтар беру туралы келісімдерге қол қойды. Шағын кәсіпкерлікті қолдау және дамыту жөнінде келісілген саясатты жүргізу туралы уағдаластыққа қол жеткізілді.
7 – лекция. 1 сағат.
Ресей Федерациясы Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының аясында.
Қазақстан мен Ресей арасындағы саяси қарым-қатынастар.
Екі ел арасындағы экономикалық және мәдени байланыстар.
Қазақстан өзінің сыртқы саясатында ең жақын және ірі көрші мемлекет – Ресеймен тығыз қарым-қатынас орнатуға ерекше назар аударып келеді. ҚР Президенті Н.Назарбаев өзінің 2006 жылғы 1 наурыздағы «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында» деген Қазақстан халқына Жолдауында былай деп атап көрсетті: «Қазақстан-Ресей қатынастары сенім мен стратегиялық серіктестіктің жоғары деңгейінде тұр. Ресейлік бағыт – Қазақстан сыртқы саясатының аса маңызды басымдығы. Қазақстан мен Ресей арасында сындарлы үнқатысу жолымен және өзара мүдделерді ескеру арқылы шешілмейтін проблемалар жоқ. Бұл саяси, сондай-ақ экономикалық мәселелерге де қатысты. … Қазақстан мен Ресейдің ұстанымдары ұқсас әрі жақын» (ЕҚ, 2006 ж. 2 наурыз).
Қазақстан мен Ресей арасында 1992 ж. 25 мамырдағы Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартқа қол қоюдың зор тарихи маңызы бар. 1994 жылғы наурызда болван ҚР Президентінің Ресей Федерациясына жасаған тұңғыш мемлекеттік сапары екі жақты қарым-қатынасты кеңейту мен тереңдетуде елеулі рөл атқарды, оның барысында 22 ірі ауқымды құжаттарға қол қойылды. Олардың ішінде экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны одан әрі тереңдету туралы шартты бөліп көрсету қажет. Осы құжатқа сәйкес Тараптар экономикалық интеграцияны қамтамасыз етуде, ортақ рынокты қалыптастыруда, шаруашылық заңнамаларын жақындастыруда өзара тығыз үйлестіру Ісі жүзеге асару туралы уағдаласты. Сол сапарда бір-бірінің аумағында тұрақты тұратын, Қазақстан мен Ресей азаматтарының азаматтығы мен құқықтық мәртебесіне байланысты мәселелерді шешудің негізгі принциптері туралы меморандумға, Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланудың негізгі принциптері мен шарттары туралы келісімге қол қойылды. Байқоңыр жөнінде, жалға алу шарты (жыл сайын 115 млн. доллар) мен ғарыш айлағын бірлесіп пайдалану туралы шешім қабылданды. 1994 ж. наурыздағы жоғары деңгейдегі Қазақстан-Ресей кездесуі мемлекетаралық қатынастардың серпінді дамуына қатысты берік шарттық базаны құруға әкелді. Бұл келіссөздер экономикалық, әскери-саяси, ғылыми-техникалық және мәдени-гуманитарлық салалардағы тығыз интеграцияның жаңа кезеңін ашты.
Екі халықтың достығы мен ынтымақтастығын нығайтуда 1996 ж. 27-ші сәуірде Ресей Федерациясының Президенті Б.Ельцин мен Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Алматыда кездесіп, Қазақстан мен Ресей бірлескен Декларациясына қол қоюының маңызы өте зор болды. Онда Қазақстан мен Ресейде жүргізіліп жатқан демократиялық қайта құрулар мен саяси-экономикалық реформалардың екі ел халықтарының болашағы үшін үлкен мәні бар екендігі атап көрсетілді. Екі мемлекет басшылары Каспий проблемаларына айрықша назар аударды. Кездесудің қорытындылары бойынша Каспий теңізін пайдалану жөніндегі ынтымақтастық туралы бірлескен мәлімдемеге қол қойылды. Тараптар Каспийдің құқықтық мәртебесі туралы мәселені шешуде және теңіздің минералдық, биологиялық ресурстарын пайдалануда тығыз ынтымақтасуға уағдаласты.
Ресей мен Қазақстан арасында ынтымақтастықтың одан әрі дамуында 1998 ж. 6-шілдеде Мәскеуде қол қойылған мәңгілік достық пен ынтымақтастық туралы Декларация маңызды рөл атқарды. Оның негізінде екі мемлекет арасындағы қаржылық өзара келіспеушіліктерді реттеу және Байқоңыр космодромын бірлесіп пайдалану мәселелері шешілді. Ресей өзінің ғарыштық бағдарламасының 70 пайызын Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланып жүзеге асырады. Байқоңырда Қазақстан Ресеймен бірлесіп, өзінің ұлттық ғарыштық бағдарламасын жүзеге асыруда. Осы кездесуде Каспий жөніндегі келіссөздер процесінде жаңа тұрпатты жаңалық болды. Президенттер Каспий теңізі солтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге қол қойды. Тараптар теңіздің түбі бойынша жетілдірілген орта сызықты жүргізу туралы принципті уағдаластыққа қол жеткізді.
2000 ж. 25 қаңтарында Қазақстан Елбасы Н.Ә.Назарбаев пен Ресей Президенті В.Путиннің кездесуі болды. Онда екі жақты қарым-қатынасты одан әрі жетілдіре түсуге жете мән берілді. Ресей Федерациясының Президенті В.Путиннің 2000 жылғы 9-10 қазанда болған Қазақстан Республикасына ресми сапары екі мемлекеттің тату көршілік және стратегиялық әріптестігі бағытының сабақтастығын, сондай-ақ екі жақты ынтымақтастықтың нақты проблемаларын шешуде ілгері жүрудің өзектілігін көрнекі түрде паш етті. Ал 2002 ж. желтоқсанда Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Мәскеуге ресми сапары барысында екі ел арасында қалыптасқан достық байланыстарды барынша тереңдетуге күш салынатыны баса айтылды. Сондай-ақ, аймақтық және халықаралық көкейкесті проблемалар төңірегінде жан-жақты пікір алмасылды. Екі жақты деңгейдегі, ТМД, ЕурАзЭқ, ШЫҰ шеңберлеріндегі ынтымақтастық қарым-қатынастар аймақтағы елдер қауіпсіздігінің, интеграциялануының басты кепілі болып табылатыны атап көрсетілді.
Әскери-саяси салада Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынас екі жақты келісімдерге ғана емес, сонымен бірге ТМД елдерінің ұжымдық қауіпсіздік туралы шартына (ҰҚШ) негізделеді. 2001 ж. 25 мамырда Ереванда Шартқа қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің кезекті сессиясының мәжілісі өтті. Кездесу кезінде әскери-саяси ынтымақтастықты нығайту қажеттілігі атап өтілді. Орталық Азия аймағы үшін жедел өрістетілетін ұжымдық күштерді құру бандалық құрылымдар мен терроризмге қарсы іс-қимылдың нақты акциясы болды (ЖӨҰК). Осы ұжымдық күштерді қалыптастыруға ҰҚК-ның төрт мүшесі – Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан қатысты.
Қазақстан Достастықты тиімді мемлекетаралық бірлестікке айналдыру мақсатында ТМД-ны реформалау мәселелерінде Ресеймен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Сонымен бірге осындай жұмысты жүргізе отырып, Қазақстан ТМД-да талқыланатын барлық проблемалар бойынша шешім қабылдаған кезде, сөз жоқ, басымдық берілетін өзінің ұлттық мүдделерін дәйекті түрде қорғап келеді.
Қазақстанның сыртқы саясатындағы басты көңіл аударып отырған мәселелердің бірі – елдің шекаралық қауіпсіздігін сақтау. Бізбен солтүстікте бірнеше мың шақырым шекараласатын Ресеймен, оңтүстік-шығыста Қытаймен шекараны тұрақтандырып бекіту өте қажет іс еді. Шекара – мемлекеттік егемендіктің басты белгілерінің бірі. Сондықтан бұл маңызды саяси проблема Ресей мен Қазақстан үкіметтері арасындағы кездесулерде әлденеше рет әңгіме арқауы болды. Осының нәтижесінде екі ел арасында 1992 ж. 15 мамырда ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа және 1999 ж. 28 наурызда Қазақстан мен Ресей арасындағы Әскери ынтымақтастық туралы шартқа қол қойылды. Бұл шарттар бойынша Қазақстан мен Ресей әрі қарай да аймақтық қауіпсіздікті бірлесіп нығайту және қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты дамыту, сөйтіп сыртқы саясат саласында өзара бірлесіп әрекет ету көзделген. Ресей мен Қазақстан арасындағы қауіпсіздік және сыртқы саясат мәселесі екі ел арасындағы 1998 жылы шілдеде қабылданған “Мәңгі достық және одақтастық туралы декларацияда”, сондай-ақ, экономикалық ынтымақтастық туралы алдағы 10 жылға (1998-2007 жж.) арналған экономикалық бағдарламада өзінің даму көрінісін тапты. Осы келісімдер негізінде Қазақстан-Ресей шекара белдеулерінде делимитациялау шаралары жүргізіле бастады. Ал 2000 жылы қаңтарда Мәскеуде өткен екі мемлекет басшыларының кездесуінде басты үш бағыт туралы келісім жасалды. Біріншісі – екі ел саясатындағы қарым-қатынастың сабақтастығы. Екіншісі - қауіпсіздік мәселесіндегі ынтымақтастық. Үшіншісі – шекараны нақтылау мәселесі.
Қазақстанның көрші мемлекеттермен шекарасының жалпы ұзындығы 15 мыңға жуық шақырымды құрайды. Соның ішінде Қазақстанның Қырғыз Республикасымен мемлекеттік шекарасы шамамен 1050 шақырым, Ресей Федерациясымен – 7,5 мыңнан астам шақырым, Туркменстанмен – 400 шақырым, Өзбекстанмен – 1660 шақырым. Ресеймен шекараны делимитациялау мәселесі 1998 жылғы 6 шілдеде екі ел басшыларының бірлескен мәлімдемесінен және сол жылғы 12 желтоқсандағы мемлекеттік шекараны делимитациялау жөніндегі хаттамадан басталды. Алты жыл аралығындағы құжаттарды әзірлеумен тыңғылықты айналысқан сарапшылар шекаралық сызықтың барлық нүктелері бойынша ортақ келісімге келді. Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев пен Ресей президенті В.Путин 2005 жылғы 18 қаңтарда Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шартқа қол қойды. Шын мәнінде, тарихи деп бағалауға болатын осы құжат бойынша екі ел үшін де айрықша маңызы бар шекара мәселесі халықаралық нормаларға сәйкес шешімін тапты. Елбасы атап өткендей, “қадым замандардан қазақ-орыс елдері арасында шекара бірінші рет заңды түрде тартылып отыр”. Әлемдегі жерүстілік ең ұзын саналатын, жалпы аралығы 7591 шақырымды құрайтын бұл шекара сызықтары белгіленіп және мойындалып, екі мемлекет арасындағы мызғымас достықтың сенімді кепілі ретінде бағаланды.
Қазақстан мен Ресей арасындағы екіжақты ынтымақтастықта сауда-экономикалық байланыстардың мәні зор, маңызы ерекше. Өйткені, Ресей Қазақстанның аса ірі сауда әріптесі болып табылады. Оны мынадан көруге болады: 2004 жылы екі мемлекет арасындағы тауар айналымы 7 млрд. долларға жетті, мұның өзі 2003 жылғы сондай көрсеткіштен 40% дерлік көп (Егемен Қазақстан, 12.01.2005). 2005 жылдың басында Қазақстанда тұтастай жарғылық қоры 250 миллион АҚШ долларынан асатын, Ресеймен бірлескен 1100 кәсіпорын болды. Бүгінде Қазақстанның сыртқы саудадағы жалпы үлесінің 18 пайыздан астамын Қазақстан-Ресей арасындағы екіжақты тауар айналымы құрайды. Екі мемлекет арасындағы тауар айналымы өткен жылы 16,3 млрд. АҚШ долларына жеткен болса, үстіміздегі жылдың бірінші жарты жылында ол 9,6 млрд. АҚШ долларын құрады. Міне, бұл жарты жыл ішінде елдер арасындағы өзара тауар айналымы 31,1 пайызға артқанын білдіреді (ЕҚ, 20.09.2008).
Екі ел арасындағы экономикалық байланыс нығайып келеді. Үстіміздегі жылғы 7 айдағы тауар айналымы 12 млрд. АҚШ долларын құрады. Бұл өткен жылғы осы кезеңмен салыстырғанда 32 пайызға артық (ЕҚ, 23.09.2008).
Мәдени-гуманитарлық саладағы ынтымақтастық жемісті түрде дамуда. Білім беру және ғылыми-техникалық ынтымақтастық саласындағы өзара тиімді байланыстар өнімді сипатта дамып келеді. 1998 ж. маусымда М.Ломоносов атындағы мемлекеттік университеті мен Ғылым министрлігі – Қазақстан Ғылым академиясы арасында бірлескен ғылыми-зерттеу мекемесін – Тянь-Шань астрономиялық обсерваториясын құру жөніндегі шартқа қол қойылды. Қазақстандық мамандарды Ресей Федерациясында даярлау шеңберінде МГУ-дің түрлі факультеттерінде түрлі қазақстандық жоғарғы оқу орындарынан арнайы іріктелген бір мың студенттер оқуда. Жалпы, қазіргі уақытта Ресейде 16 мыңнан астам қазақстандықтар оқиды. Олардың ішінде 2 мыңға жуық студенттер, аспиранттар және докторанттар Мәскеудің жоғары оқу орындарында білім алуда. Астанада МГУ-дің филиалы ашылды. Мәдениет пен ғылым қайраткерлерінің «Қазақстан мен Ресей арасындағы мәңгілік достық үшін» қоғамдық қауымдастығының жұмысы екі елдің халықтарын біріктіруге бағытталған.
2003 жыл Ресейдегі Қазақстан жылы, 2004 жыл Қазақстандағы Ресей жылы ретінде мемлекеттік деңгейде аталып өтті. Екі жақтың шешімі бойынша 2006 жыл Ресейде Абай жылы, ал Қазақстанда Пушкин жылы болып аталып өтті. Осы жылы Мәскеуде Абайға, ал Алматыда Пушкинге ескерткіш орнатылды. Ресейде Абай мұрасына арналған халықаралық конференция өткізілді. Мәскеуде және Ресейдің басқа қалаларында қазақстандық театрлардың гастрольдері болып өтті. Тиісінше, ресейлік шығармашылық және өнер ұжымдары біздің елде өз өнерлерін көрсетті.
Қазақстан мен Ресей арасындағы тұрақты тату көршілік қатынас Еуразияның ұлан-ғайыр кеңістігіндегі ұзақ мерзімді және берік қауіпсіздіктің салмақты факторы болып табылады. Оның үстіне көршілес екі ел арасындағы ынтымақтастық ірі аймақтық бірлестік ретінде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының тұрақтылығын елеулі деңгейде қамтамасыз етеді.
8 – лекция. 1 сағат.
Қазақстанның Орталық Азиядағы саясаты: екі жақты және көп жақты ынтымақтастық
1. Қазақстан және оның Орталық Азия аймағындағы маңызы.
2. Қазақстанның ортаазиялық мемлекеттермен экономикалық және саяси байланыстары.
