Алтын Орданың мемлекеттік басқару жүйесі
XIII – XVI ғасырлардағы Қазақстанның мемлекеттері
Мемлекет атауы |
Ақ Орда |
Моғолстан |
Әбілқайыр хандығы (көшпелі өзбектер мемлекеті) |
Ноғай ордасы |
Қазақ хандығы |
Тарихи шеңбері |
1320 - 1428 |
1348 - 1514 |
1428 - 1468 |
1396 – XV ғасырдың ортасы |
1465 -1466 жылдардан |
Негізін қалаушылары |
Орда Ежен Сасы Бұқа – алғашқы ханы Орыс хан тұсында Алтын Ордадан бөлініп шықты |
Әмір Болатшы Тоғылық Темір алғашқы ханы |
Әбілқайыр |
Едіге Нұрадиннің тұсында Алтын Ордадан бөлініп шықты |
Керей мен Жәнібек |
Территориясы |
Аралдың солтүстік шығысы, Сырдариядан Есіл, Сарысу өзендеріне дейін, Ертіс өзені, Алтай тауларынан Жайық өзеніне дейін |
Солтүстігінде Балқаш, батысында Түркістан, оңтүсті - гінде Ташент, Ферғана, шығысында қалмақ жерімен шектеседі |
Батысында Жайықтан, шығысында Балқаш көліне дейін, Ертіс, Тобыл өзендерінен оңтүстіктегі Сырдарияның Аралға құяр тұсына дейін |
Еділ мен Жайық өзендерінен Қазан мен Түменге дейін |
Бастапқы алып жатқан жері – Шу мен Талас өзендерінің аумағы |
Астанасы |
Сығанақ |
Алмалық |
Орда Базар Тара Сығанақ |
|
Сығанақ, Түркістан (XVI ғасырдан бастап) |
Саяси жағдайы |
Орыс хан кезінде күшейді. XIV ғасырдың 70 жылдарында Алтын Ордадан Қажы Тарханды өзіне қаратты. 1374 – 1375 жылдары Сарай Беркені тартып алды. Ішкі талас – тартыс. Ақсақ Темір шапқыншылығы. |
1371 – 1372 жылдары, 1375 – 1377 жылдары, 1380 жылы Әмір Темір жорық жасады. Ішкі талас – тартыс. Қазақ хандығы күшейді. |
1446 жылы Әмір Темірден Созақ, Сығанақ, Аққорған, Үргеніш қалаларын алды. 1456 – 1457 жылдары ойраттардан жеңілді. XV ғасырдың 50 жылдарында Керей мен Жәнібек Моғолстанға кетті. |
XV ғасырдың басында күшейді. Ресей, Қазан, Астархань хандықтарын жаулап алған соң бірнеше дербес иеліктерге бөлініп кетті. Еділдің шығысындағы тайпалар Кіші жүзге кірді. |
XVI ғасырдың I ширегінде Қасым хан тұсында күшейді. Тәуке хан тұсында біртұтас мемлекет болды. |
Әмір Темір жорықтарының зардаптары
Ноғай Ордасы және Батыс Сібір аймағаның этникалық құрамы
Қоғамдық және әкімшілік құрылысы
Лауазым атауы
|
Атқарған қызметі |
Ұлысбек |
Мұрагерлерді таққа отырғызу, әскер басқару, мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар жасау. |
Атабек
|
Хан баласы – мұрагердің тәрбиешісі |
Көкілташ
|
Мұрагердің «тел бауыры» |
Наиб (Моғол хандығында) |
Жастайынан сайланған хандарға ақыл – кеңес беруші. |
Жасауыл |
Жиын – той, мерекелерде тәртіп, салт – дәстүрдің сақталуын қадағалаушы. |
Ішік аға басы
|
Сарай қызметінің басшысы |
Инақ
|
Хан кеңесшісі |
Миршикар
|
Ханның аңшылық ісін басқарушы |
Даруғалар
|
Алым – салық жинап, тәртіпті қадағалаушы. |
XIV – XV ғасырлардағы мал шаруашылығы мен егіншілік
