§ 2. Халықаралық жеке құқықтың мазмұны мен мәні

Біздің отандық ілім халықаралық азаматтық-құқықтық, шетелдермен отбасылық, еңбек немесе халықаралық қатынастарды реттейді деген көзқарасты ұстанады. Осылайша, халықаралық жеке құқық дегенде кең ауқымды бір мемлекеттің аумағында ғана орын алмайтын азаматтық-құқықтық қатынастар туралы айтуға болады, қайсы бір мемлекет азаматтары арасындағы мүліктік және оларға байланысты емес жеке мүліктік емес қатынастарды айтпастан бұрын,бұл мемлекеттер арасындағы сыртқы саяси қатынастарды да қозғап өту керек.

Ең біріншіден, мүліктік қатынастағы Халықаралық құқық шетелдік элементке ие екендігі туралы айтылуы керек. Осындай шетелдік элемент бар мүліктік қатынастардың, негізгі деген үш тобын бөліп қарастыруға болады:

1. Шетелдік болып табылатын субъектінің қатысуымен болатын мүліктік қатынастар бұл шет мемлекеттің азаматы, шет мемлекеттің заңды тұлғасы немесе тіптен, шетелдік мемлекеттің өзі де болуы мүмкін. Мәселен, қазақстандық өнеркәсіп орны ағылшындық фирмамен тауар партиясын сату туралы шарт жасайды. Мұндай жағдайда шетелдік элемент болып ағылшындық фирма табылады.

2. Субъектілердін барлығы бір мемлекетке тиесілі мүліктік қатынастар (мәселен, мұрагерлік мүлік) тиісті қатынастар пайда болатын объект шетел аумағында болатын болса.

3. Заңды фактімен пайда болуы не тоқтатылуы тығыз байланысты мүліктік қатынастар (зиян келтіру, шарт жасау, елім т.б.).

Отандық ілім халықаралық жеке құқық, сонымен қатар, халықаралық, азаматтық іс жүргізу мәселелерін де қарастырды. Мүның астарында, азаматтық, істе шетелдік элементтін болуы әлдебір процессуалдық салдар туғызады деген пікір туғызады.

Халықаралық жеке құқықтың, тарихи негізін коллизиялық нормалар күраған. Шетелдік элементі бар азаматтық құқықтық қатынастарды реттеудің басты ерекшелігі — Көп жағдайда халықаралық жеке құқық мәселелерін шешуде тікелей ереже және қолданылатын ереже жоқ бұл ережелер тек қай заңнама қолданылуы керек екендігі туралы меңзейді. Мұндай сипаттағы ережелер коллизиялық деп аталады.

Заң тұрғысынан алғанда коллизиялық нормалар халықаралық жеке құқық кұрамына кіретін аса күрделі нормаларды білдіреді. Мемлекеттер қолданатын осындай нормалардың жиынтығы коллизиялық құқықты кұрайды. Коллизиялық құқық халықаралық жеке құқықтың аса күрделі және аса маңызды бөлігін күрайды, Бірақ коллизиялық сауалдар мен халықаралық жеке құқық мазмұны толығымен ашылмайды.

Халықаралық жеке құқық, аясына шетел элементі бар халықаралық, азаматтық құқықты реттейтін барлық нормаларды енгізген жөн бұл ретте мемлекеттердің арасындағы құқық емес, олардың арасында орнайтын қатынас басты мәнге ие болуы тиіс. Осындай түсініктен кейін Халықаралық, жеке құқық құрамына халықаралық қатынастар көмегімен унификациялауға көп мән берген жөн. Шаруашылық өмірдің интеграционалдануы сауда, көлік және басқа салалардағы материалдық құқықтардың унификациялануына алып келуде.

Халықаралық жеке құқықтың қолданылар кеңістігі мен оның мазмұны туралы сұрақтар құқықтық доктринада қолданыла бермейді. Шетелдік теория мен тәжірибеде белгілі бір дәрежедегі ортақ түсінік калыптасты, яғни шетелдіктердің статусының сауалы Халықаралық жеке құқыққа бағытталған. Сонымен қатар, осы тұста да бірқатар нюанстар бар. Мәселен, Францияда шетелдіктердің құқықтық жағдайы ешкандай сауалдарсыз халықаралық жеке құқықтың реттеуіне енгізіледі, ал Англияда, Уэльсте және Нидерланта бұл халықаралық жеке құқықтың көрінісі деп танылады. Бірқатар жағдайларда халықаралық жеке құқықтың аясы туралы доктриналык көзқарастар Халықаралық жеке құқық туралы заңнамада өз бекімін тапкан. Мәселен, Венгрияның халықаралық жеке құқық туралы Заңында оның әсер ететін аясы белгіленген: бұл заң бейбітшілік кезіндегі шетел мемлекетімен осы мемлекеттің арасындағы азаматтық, отбасылык, еңбек қатынастарын реттейді деп көрсетеді. Ағылшындық, американдық, голландық ғалымдардың еңбектерінде халықаралық жеке құқықты реттеуге коллизиялық нормалар жатқызылады. Бұл реттегі сұрақтардың барлығы кебіне соттылыққа байланысты болып келеді, яғни белгілі бір даулы қатынастарды реттеуде қай мемлекеттің соты басым рөдді алу керек деген сауалдар, осыған байланысты қай елдің құқығы қолданылатындығы туралы мәселе шешіледі.

Шетелдіктердің құқықтық жағдайын халықаралық жеке құқық мәселелерінің қатарына жатқызу Франция мен оның бұрынғы отарларына тән болып табылады. Сонымен қатар на-зар аударатын бір мәселе, Францияның халықаралық жеке құқығында шетелдік азаматтың Франция азаматтығын алуы, оның аумаққа енуі, оның азаматтық және саудадағы мәртебесі сияқты мәселелер басым орынды иеленеді. Француздық құқықтық доктриналарда халықаралық жеке құқыққа қатысты көзқарас кездеседі, оған сәйкес Халықаралық жеке құқық халықаралық қатынасқа енуші субъектінің құқықтық жағдайын анықтаушы болып табылады.

Халықаралық жеке құқықты зерттеумен айналысатын ғалым-дардың айтуы бойыншаоныңреттеу аясына, сонымен қатаразаматтықсауалын, олардың статусына, жария тәртіпке байланысты мәселелерді де енгізуі керек. Бірақ 1940-жылдардың ба-сынан бастап, күні бүгінге дейін халықаралық жеке құқықты іс жүргізу кұқығымен байланыстыру сауалы ашық түрде қалып отыр.

Жоғарыдағы даулардың тиісті шешімін тапқанша халықаралықжеке құқықтың жалпы танылған және мойындалған пәнін анықтау мүмкін емес. Осы пәннің жүйесіне байланысты дау-лардың шексіз жалғасуы халықаралық жеке құқықтың құқық-тық табиғатын және оның реттелу әдістерін, оның жүйесіне бай-ланысты сұрақтарды шешуге мүмкіндік бермейді, өйткені құқықтың осындай сипаттаушы белгілері құқықтың реттеу пәніне тәуелді болып табылады.

Ен біріншіден айтарымыз, халықаралық. жеке құқық рет-тейтін қатынастардың бір тобын бөліп алу үшін оның тек Халықаралық қатынастарды реттейтіндігін атап өту керек. Халықаралыққатынастар күрделі кешенді қүбылыс болып табылады. Бірінші кезекте мемлекетаралық қатынастарды ажыратып ал-ған жөн (мүның ішінде мемлекеттен келіп шығатын субъектілер-ді де міндетті тұрде косамыз). Бұл қатынастардың тобының ерекшелейтін белгісі болып олардың субъектілері — мемлекет-терге тиесілі - егемендік болып табылады. Нақ осы егемендік арасындағы мемлекетаралық қатынастарды белгілейді. Мемле-кетаралық қатынастар халықаралық жария құқықтың реттеу пәні болып табылады.

Мемлекетаралық қатынастар мен көбіне олардың субъектілері азаматтар мен ұйымдар (заңды тұлғалар) арасындағы қатынастар байланысты болып келеді. Мысалы, Қазақстан шетелдік мемлекетпен сауда және экономикалық әріптестік туралы шарт-қа отырады.бұлхалықаралық құқықтың реттеу пәні болып табылады. Аталған жағдай мемлекеттер арасында жасалатын шарт-тардың негізінде айқындалады.бұлқатынастардан басқа сол мемлекеттердің жекелеген ұйымдары мен азаматтарының ара-сында да сауда, экономика мен коммерциялық қатынастар ор-нығып қалуы мүмкін.бұлтұста, жоғарыда аталған мемлекет-аралық шарттар оларды реттеуде әлсіз болып қалады. Сондық-тан да халықаралық қатынастарда жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың қатысуы ерекше бір спецификалық қатынастарды тудырады.

Халықаралық жеке құқықтың аясында азаматтық құқық: азаматтардың құқықгық қабілеттілігі, шетелдік заңды және жеке тұлғалардың меншік құқықтары, сыртқы экономикалық мәмілелерден туындайтын қатынастарды реттеу жолдары сияқты өзінің күрделілігі бойынша -бұлазаматтық-құқықтық каты-настар, яғни әрбір мемлекеттің өзінің аумағындаазаматтық, кү-кықпен реттелетін қатынастар. Құқықтық білім - азаматтық құқық пәніне азаматтар мен заңды тұлғалардың арасындағы жеке мүліктік және мүліктік емес қатынастар жатқызылатын-дығы мәлім.

Дегенмен, Халықаралық жеке құқық пен азаматтық құқық-тардың реттеу пәндерінің бірдей немесеұқсас болуы олардың пән ретіндеұқсастығын білдірмейді. Халықаралық жеке құқық стандартты мүліктік қатынастарды емес, тек кана Халықаралық қатынастардан туындайтын қатынастарды реттейді. Мәселен, екі Қазақстандық фирма арасында жасалған шарт азаматтық құқықпен реттелуге жатады, ал егер сол шартқа отырушы мем-лекет шетел мемлекеті болса, бұл Халықаралық. жеке құқықтың нормаларымен реттелуге жатады.

Осыдан шығатын корытындыны таразылай отырып, халықаралықжеке құқықтың қоғамдық. қатынастарының екі белгісін шығарып алуға болады. Олар: біріншіден, халықаралық; екіншіден, азаматтық - құқықтық болып табылады '.

Тек қана осы екі белгінің бір кезде кездесуі ғанақоғамдыққатынастардың кұрамынан халықаралық жеке құқықтың пәні болып табылатын қатынастарды бөліп қарастыруға жол ашады. Мысалы, Қазақстан азаматынын өлімінен кейіноныңҚазақ-стаңдағы аманаты ашылады және оған сәйкес мұрагерлері анық-талады. Бұл тұста азаматшк-құқықтық. қатынастар туындайды. Егер осы мұра басқа бір мемлекет аумағында ашылса немесе мұрагерлер шетелдік азаматтар болып шықса, онда бұл халықаралықжеке құқықтың көмегіне жүгінетін қатынас болып шыға келеді.

Сәйкесінше, Қазақстандық ішкі қатынастар азаматтық құқықпен реттеледі де, олардың біразы халықаралық сипатқа ие болатын болса, халықаралық жеке құқықтың реттеу пәніне кіреді.

Осыдан келіп, халықаралық жеке құқықтың пәні болып халықаралықазаматтық құқықтық қатынастар табылады деп жа-уап берумізге болады.

Осыдан келіп азаматтық деген қатынастардан бөлек отбасы-лық, еңбек қатынастары осы халықаралық жеке құқықтың реттеу объектісіне жатады ма, әлде жок, па деген заңды сұрақтар туындай бастайды.

Халықаралық жеке құқықтың пәнін кұрайтын тағы бір каты-настардың белгілері бар. Бұл жеке адамдар мен заңды тұлғалардың арасында жасалатын қатынастар. Дегенмен, бұл прин-цип өзбетіндік сипатка ие емес, өйткені олардың барлығы жеке құқықтық табиғаттан келіп шығады.