5. Ұсыныс тұжырымдамасы – эмр-дің жаңа

бағыты ретінде

Ұсыныс тұжырымдамасы, сұранысқа әсер етпейтін, қаржылық және ақша саясатының бір ғана жетіспеушілігінен келіп шығады және ұсынысқа мақсатты – бағытталған түрде әсер ету тетігі соған кіреді. Осымен байланысты, адамдардың (және кәсіпорындардың) күтілетін инфляцияны төмендетуге әкелетін, өндіріс шығындарын азайту жөніндегі шығындарына тірек жасалады. Сол арқылы инфляция, жұмыссыздық есебінен емес, шығындарды төмендетуге бағдарланған нарық субьектілерінің тәртібі нәтижесінде ауыздықталады.

Ұсынысты ынталандыру жөніндегі сипатты шаралар болып мыналар саналады: өндіріс шығындарын азайтатын, табыс салығын қысқарту; тапшы мамандықтарға оқыту жолымен, өндіріс орындарын кеңейту; жақсы жұмыс жасайтын еңбекке орналастыру қызметтерін құру; жалақыға ықпал ету (салықтарды азайту жағдайында еңбек ақы төлеу шығындарын ұстап тұру); кәсіпкерлік, әсіресе инновациялық қызмет үшін қолайлы жағдай жасау.

Егер, қорытындысында өндіріс шығындары мен күтілетін инфляция азаятын болса, онда қисық ұсыныс оңнан төмен қарай ығысатын болады. Бұл, инфляция деңгейінің төмендеуі мен өндірістің өсуіне бір мезгілде жететінін білдіреді. Инфляция ауыздықталады, ал өндіріс деңгейі өсе түсетін болады. Тұтастай алғанда, ХХ ғасырдың екінші жартысындағы нарықтық экономиканың дамуы, мемлекет қызметі ауқымдарының кеңею үрдісі мен экономика аясындағы оның рөлінің күшейе түсуін анық айқындап берді. Бұл ретте бәсекелестік нарықтық тетіктің әрекет ету жағдайларында экономикалық тиімділікке көбірек дәрежеде жетуге болатындық фактісі, жалпыға бірдей танылған болып саналады. Нарықтық экономикадағы мемлекеттің мақсаты, нарықтық тетіктерге түзетулер жасау емес, оның еркін жұмыс жасауына жағдай жасау болып саналады, яғни бәсекелестік, қай жерде мүмкін, сол жерде, ал мемлекеттің ретеушілік ықпалы, қай жерде қажет, сол жердің бәрінде қамтамасыз етілуі қажет.

Түйін

1. Қауқарсыздық (шамасы келмейтіндік) немесе нарықтың «сәтсіздікке ұшырауы» экономика аясындағы мемлекет қызметінің негізгі мотиві болып табылады.

2. Экономиканы мемлекеттік реттеу, олардың ұтымды теңгерімділігі мен макроэкономикалық тұрақтылығын ұстап тұру мақсатымен мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық процестерге әкімшілік-экономикалық және ұйымдық-құқықтық араласуының негізгі формасын білдіреді.

3. Экономиканы мемлекеттік реттеудің күрделі және санқырлы процесін, мемлекеттік басқару органдарының экономиканы теңгерілімді және тұрақты дамыту мен оны өзгеруші ішкі және сыртқы жағдайларға бейімдеу мақсатында шаруашылық жүргізуші субьектілер мен әлеуметтік-экономикалық құрылымдардың тәртібіне (мінез-құлқына) тікелей және жанама ықпал етудің мемлекеттік іс-шаралар жүйесі ретінде айқындауға болады.

4. Кез келген елдегі экономиканы мемлекеттік реттеудің басты мақсаты бүкіл қоғамның ең жоғары әл-ауқат деңгейіне жетуге саяды. Негізгі мақсаттардан өзге осы заманғы әлеуметтік құрылыстың басты мақсаттарының жиынтығы – қоғамды еркін дамыту мен құқықтық тәртіп өмір сүреді.

5. Экономикалық әдебиеттерде әдетте мынайда қолданбалы мақсаттар бөліп көрсетіледі:

- экономикалық өсу (оны қамтамасыз ету ҰЖӨ-нің ұлғаюымен байланыстырылады);

- толық жұмыспен қамтушылық (ұзақ мерзімді жоспарда жұмысқа жарамды халықты тұрақты пайдаланудың жоғары деңгейіне жету). Жұмыссыздық дәрежесі 1,5-тен 4%-ға дейінгі деңгейді құрағанда (жұмысы жоқтар санының еңбекке жарамды халық санына қатынасы), толық жұмыспен қамту жағдайына қол жетті деп есептелінеді;

- бағалар деңгейінің тұрақтылығы мен ұлттық валюталардың орнықтылығы (егер инфляция жылына 1-2% құраса («баяу болса»), сондай жағдай да ғана оған қол жеткізілді деп есептелінеді).

- сыртқы экономикалық тепе-теңдік.

6. Экономиканы мемлекеттік реттеудің күрделілігі мынада: біріншіден, обьектіге ықпал етудің нарықтық және мемлекеттік тұтқалары арақатынасының оңтайлы іс-шараларын іздеп табу, осындай кезде реттеу обьектісінің өзі өзгергіш, тұрақты емес және өткінші; екіншіден, осы қозғалыста дамитын организмдегі экономиканың қандай болып саналатынын (оның қозғалысын қолданатын «сырқат және әлсіз буындарын») уақытылы және дұрыс айқындау және терең ойластырылған мемлекеттік іс-шаралар арқылы оған көмектесу.

7. Мемлекет функциялары, біріншіден, нарықтық жүйенің жұмыс істеуін ұстап тұруға және оңайлатуға бағытталған, екіншіден, оның жағымсыз жақтарын бейтараптандыруды қоса алғанда, нарықтық жүйенің жұмыс істеуіне түзетулер жасауға және түрлендіруге бағытталған.

8. Меркантилистер іліміндегі, тауар айырбасын реттеудегі мемлекеттің белсенді рөлі туралы ереже ерекше назар аударуға лайық. Мемлекеттің осы рөлін жүзеге асыру, кеден баж салықтарын, салықтарды және фискалдық саясаттың өзге де формаларын енгізу жолымен ішкі нарықты дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау ретінде түсіндіріледі.

9. Сұраныс, ұсыныс, бәсекелестік, нарықтық және нақты бағалар категорияларының өзарабайланысы мен өзара тәуелділігін талдай отырып, А.Смит жетілген бәсекелестік нарығының осы заманғы экономикалық теориясы деп аталған үлгі (модель) жасады.

10. Кейнсиандықтың келесідей үш негізгі тұсын атап өтуге болады:

- еркін нарық жүйесінің генетикалық кемістігін мойындау;

- экономикалық дамудың тұрақтылығын қамтамасыз ету тетігінің жоқтығы; экономиканы реттеудің негізгі факторы ретінде сұраныстың тауарларға және қызмет көрсетулерге бөлінуі (мемлекет, жұмыспен қамту деңгейін арттыруға, мемлекеттік сатып алуларды ұлғайтуға, несие бағаларын төмен түсіруге ықпал ете отырып, жиынтық сұранысты ынталандыруға ықпал етуге шақырылған);

- инвестициялық белсенділікті үнемі көтермелеп отыру сұранысты дамытудың басты құралы (инструменті) болып есептелінеді.

11. Монетаризм, ақша айналымын, экономикалық процестерді реттеудің басты құралы (инструменті) деп таниды. Монетарлық үлгілерден үш ерекшелікті бөліп көрсетуге болады. Нарықтар жеткілікті шекте бәсекелес және бәсекелестік жүйе макроэкономикалық тұрақтылықтың жоғары дәрежесін қамтамасыз етеді. Экономиканың жұмыс істеуіне мемлекеттің араласуын азайту шаралары жүзеге асырылады. Ақша, экономикадағы бүкіл процестерді жанама реттеудің шешуші факторы ретінде қарастырылады.

12. Нарықтық экономикадағы мемлекеттің мақсаты – нарықтық тетікке түзету жасау емес, оның еркін жұмыс жасауы үшін жағдай жасау болып табылады: қай жерде мүмкін болады, сол жердің бәрінде бәсекелестік қамтамасыз етіліп, қай жерде қажет болады, сол жерлердің бәрінде мемлекеттің реттеушілік ықпалы жүзеге асырылуы тиіс.