4 Күрделі тыңайтқыштар, құрамы, қасиеттері, ауылшаруашылық дақылдарына қолдану ерекшеліктері

Аммофос құрамында 11-12 % азот, 46-60 % фосфор бар, аммиакты фосфор қышқылымен бейтараптау арқылы алады:

NH₃ + H₃PO₄ = NH₄H₂РО₄

Түйіршікті, ақшыл-сұр түсті, суда жақсы еритін тыңайтқыш. Барлық топырақтарға қолданады. Біздің республикамызда астық дақылдарына тұқыммен бірге, ал қара қоңыр, боз өсімдіктеріне топырақты суармалы егісте техникалық, көкөніс пен жеміс дақылдарына күзде және үстеп қоректендіруде пайдаланады.

Аммофоста азот пен фосфордың арақатынасының алшақ (1:4) болуы оны қолдануды шектеуі мүмкін.

Диаммофос тыңайтқышын фосфор қышқылын аммиакпен қанықтыру арқылы өндіреді:

2NH₃ + H₃PO₄ =(NH₄)₂HPO₄

Құрамында 18% азот, 50% фосфор бар, ақшыл-сұр түсті, түйіршікті, суда жақсы еритін тыңайтқыш. Бұл тыңайтқышты аммофос сияқты қолданады.

Калий селитрасы калий хлоридін натрий нитратымен ыдырату арқылы алады:

KCl + NaNO₃ = KNO₃ + NaCl

Құрамында 42-45% калий және 13% азот бар, сарғыштау-сұр түсті, ұсақ кристалды, суда жақсы еритін тыңайтқыш. Калий селитрасын хлорға сезімтал дақылдарға (жүзім, темекі) қолданған жөн. Сонымен бірге оның құрамында азот нитратты күйде болғандықтан үстеп қоректендіру кезінде пайдаланады.

Фосфоаммомагнезия немесе магний-аммоний фосфаты құрамында 8% азот және 40% фосфор болатын суда нашар еритін тыңайтқыш. Күзде сүдігер жыртар алдында береді.

Полифосфаттарды (жалпы формуласы Н_п+2Р_пО_3п+1), полифосфор қышқылдарының негізінде өндіреді. Полифосфор қышқылдарының түзілу процесі:

Полифосфор қышқылдарын ортофосфор қышқылының молекуласын конденсациялау арқылы алады. Полифосфор қышқылының құрамына HPO₃-метафосфор, Н₄Р₂О₇ -пирофосфор, Н₅Р₃О₁₀-үшполифосфор, Н₆Р₄О₁₃-тетраполифосфор тағы басқа қышқылдар енеді.

Аммоний полифосфатын полифосфор қышқылдарын аммиакпен әрекеттестіру арқылы алады. Құрамында 15% азот, 60% фосфор бар, түйіршікті, суда нашар еритін тыңайтқыш.

Калий полифосфатын полифосфор қышқылдарын калий хлоридімен әрекеттестіру арқылы өндіреді. Құрамында 48% фосфор, 26% калий бар.

Калий метафосфатын калий гидрооксидін метафосфор қышқылына қосу арқылы алады. Құрамында 60,13% фосфор және 39,87% калий бар.

Аммоний метафосфатын аммиакты метафосфор қышқылына қосу арқылы алады. Оның құрамында 17% азот, 80% фосфор болады.

Полифосфаттарды барлық дақылдарға күзде сүдігер жыртар алдында қолданады. Топыраққа ендіргенде полифосфаттар мына схема бойынша гидролизденеді:

2HPO₃ + H₂O = H₄P₂O₇;

H₄P₂O₇+ H₂O=2H₃PO₄

H₅P₃O₁₀ + 2H₂O = 3H₃PO₄

Гидролиз процесінің жүруіне ең қолайлы температура 30-35⁰С. Ал температура 7-12⁰С төмендесе гидролиз баяулайды.Сондай-ақ, гидролиз процесінің қарқыны топырақтың биологиялық белсенділігіне, топырақ реакциясы мен оның минералогиялық құрамына байланысты болады.

5 Күрделі-аралас тыңайтқыштар, қасиеттері, ауылшаруашылық дақылдарына қолдану ерекшеліктері

Нитрофоскалар. Бұл тыңайтқыштарды өндіру фосфоритті азот қышқылының көмегімен ыдыратуға негізделген:

Ca₃(PO₄)₂ · CaF₂ + 8HNO₃ = 4Ca(NO₃)₂ + 2H₃PO₄ + 2HF

Реакция барысында гигроскопиялығы жоғары кальций нитраты пайда болады. Бүл тұз тыңайтқыштың физикалық қасиетінің нашарлауына әсер етеді. Сондықтан реакция нәтижесінде түзілген қоспаны одан әрі өңдейді.

1. Ыстық күйінде қоспаға аммиак пен күкірт қышқылын және калий хлоридін қосады. Сонда реакция мынадай бағытта жүреді:

4Са(NO₃)₂+2H₃PO₄+8NH₃+4H₂SO₄+12H₂O=

=8NH₄NO₃+4CaSO₄+2CaHPO₄ ·H₂O

NH₄NO₃+KCl=NH₄Cl+KNO₃

Пайда болған тыңайтқышты күкірт қышқылды нитрофоска дейді. Оның әрбір түйіршігінде CaHPO₄·2H₂O, NH₄NO₃, NH₄Cl, KNO₃, KСl, СaSO₄ тұздары болады. Құрамында 13% азот, 10% фосфор және 13% калий бар.

2. Сульфатты нитрофосканы фосфориті азот қышқылымен өңдеу арқылы түзілген қоспаға күкірт қышқыл аммоний тұзын ендіру арқылы алады:

Са(NO₃)₂+(NH₄)₂SO₄=NH₄NO₃+CaSO₄

NH₄NO₃ + KCl = NH₄Cl + KNO₃

Сульфатты нитрофоска құрамында 12% азот, 12% фосфор және 12% калий бар, түйіршікті тыңайтқыш.

3. Фосфорқышқылды нитрофосканы ыстық қоспаға аммиак пен фосфор қышқылын қосып алады:

4Сa(NO₃)₂+5H₃PO₄+9NH₃+8H₂O= 8NH₄NO₃+4CaHPO₄2H₂O+NH₄H₂PO₄

NH₄NO₃+KCl=NH₄Cl+KNO₃

Құрамында 16% азот, 16% фосфор, 16% калий бар. Жалпы фосфордың 80 проценті суда жақсы ериді.

4. Карбонатты нитрофоска тыңайтқышын бастапқы қоспаға көмір қышқылын, аммиакты және калий хлоридін қосып алады.

Сa(NO₃)₂+2NH₃+H₂CO₃+H₃PO₄+2H₂O=2NH₄NO₃+CaHPO₄2H₂O+CaCO₃

NH₄NO₃+KCl=KNO₃+NH₄Cl

Құрамында 35-37% қоректік заттар (азот, фосфор, калий) бар. Негізгі тыңайтқышты күзде сүдігер жыртар алдында береді.

5. Бастапқы қоспаны - 5⁰ С температурада мұздатады да оған фосфор қышқылын және аммиак қосады. Сонда аммоний фосфаты, кальций дифосфаты және аммоний нитраты түзіледі:

Сa(NO₃)₂+H₃PO₄+NH₃ =NH₄H₂PO₄+CaHPO₄ +NH₄NO₃

Сонан соң оның үстіне калий хлоридін қосады:

NH₄NO₃+ KCl=NH₄Cl+KNO₃

Бұл нитрофоскада 40-50% қоректік заттар болады.

Нитрофос табиғи фосфатты азот қышқылымен немесе азот, фосфор қышқылдарының қоспасымен ыдырату арқылы өңдіреді. Құрамында 20% азот және 20% фосфор болатын, түйіршікті тыңайтқыш. Күзде, тұқыммен бірге және үстеп қоректендіру үшін қолданады.

Нитроаммофос азот және фосфор қышқылдарының қоспасын аммиакпен бейтараптау арқылы өндіреді. Құрамында 24% азот, 24% суда еритін фосфор бар, ақшыл-сұр түсті, түйіршік күйінде шығарлады.

Нитроаммофоска нитроаммофос тыңайтқышына калий хлоридін қосып алады. Құрамында 47-52% қоректік заттар болады, түйіршікті, қызғылт түсті, суда жақсы еритін тыңайтқыш.

Диаммонийфосфат негізінде алынатын тыңайтқыштарды диамонийнитрофос және диаммонийнитрафоска деп атайды.

Карбоаммофоска тыңайтқышын мочевина , фосфор қышқылы, аммиак және калий тұздарын әрекеттестіру арқылы алады. Оның құрамында 60% қоректік заттар ( 20% азот,20% фосфор,20 % калий) бар, түйіршікті тыңайтқыш.

Мочевина фосфаты тыңайтқыштын фосфор қышқылын мочевинамен әрекеттестіру арқылы өндіреді. Қүрамында 27% азот және 27% фосфор бар. Суда жақсы ериді.