1.2. Айнымалылар, тұрақтылар, стандартты фунщиялар

Айнымалылар деп бағдарламаның орындалу барысында әртүрлі мәндерді қабылдай алатын шамаларды айтады. Олар идентификаторлармен белгіленіп, әрбір уақытта белгілі бір мәнге ие бола алады. Айнымалылар қарапайым және индексті болады. Барлық айнымалылар алдын ала VAR(variable -айнымалы) бөлімінде өзіне тән бір типпен ғана сипатталады. Айнымалыларды белгілеу және сипаттау мысалдары:

VAR X, X1: Integer;

A:Array[1..2]Of Real;

B:Array[ 1.. 5,1..7] Of Integer;

C:Char; D:String;

MIN1, MAX, SUM:Real;

BEGIN

A[1]:=17.2; B[2,3]:=91;

MAX:=A[1J; SUM:=0;

....................................

END.

Тұрақтылар деп бағдарламаның орындалу барысында мәндері өзгеріссіз қалатын шамаларды айтады. Тұрақтылар идентификатормен белгіленеді және олардың мәндері алдын ала CONST(constant - константа) бөлімінде беріледі. Тұрақтылардың жазылу мысалдары:

CONST A=5; В=8; РІ=3.14;

Х=' Қазақстан '; Y=’Республикасы’;

MyName=’Айжан’;

Бұдан басқа Turbo Pascal – да алдын ала CONST бөлімінде сипаттамай-ақ қолдана беретін арнаулы тұрақтылар бар, олар:

TRUE // типі логикалық – Вооlеаn (ағылшын математигі Д.Бульдің құрметіне аталған), мәні - "ақиқат";

FALSE // типі логикалық – Boolean, мәні - " жалған";

MAXINT // типі – Integer , мәні – 32767 .

.

Бағдарламада бір идентификатормен бірнеше айнымалыларды белгілеуге болмайды (бір – бірінен бір символға болса да өзгеше болуы шарт).

Сонымен қатар, бағдарламаны басқа бағдарламалаушылардың жеңіл оқып, түсінуі үшін, идентификаторларды түсінікті етіп белгілеген жөн. Мысалға, қосындыны жай әріппен емес, SUMMA деп белгілеп алса, бағдарламаның оқылуы түсінікті болады:

PROGRAM Sum;

VAR A,B:Integer;

C,Summa:Real;

BEGIN

Readln(A,B,C);

Summa:=A+B+C;

Writeln('үш санның қосындысы - ' , Summa:4:2);

Readln

END.

Айнымалылар мен тұрақтыларды сипаттайтын типтер форматына қарай бүтін, нақты, символдық, жолдық қатар, логикалық болып бөлінеді, олардың мәндерінің интервалы әртүрлі болады.

Егер бірнеше айнымалының типтері бірдей болса, оларды бір тізімге үтір арқылы жазып, соңынан типін көрсетсе болады. Келесі бетте Turbo Pascal – да қолданылатын стандартты типтер түрлері берілген.

Бұдан бөлек бағдарламалаушының өзі де санақты және шектеулі деп аталатын стандартты емес типтерді қолдана алады (мысалы: X('A'..'z'); METALL(Na, К, Li); т.б.).

Типтер	Мәндер интервалы	Форматы
INTEGER	-32 768-ден 32 767-ге дейін	бүтін сандар
SHORT INT	-128-ден 127-ге дейін	бүтін сандар
LONG INT	-2 147 483 648 – ден 2 147 483 647 – ге дейін	бүтін сандар
BYTE	0 – ден 255 – ке дейін	таңбасыз бүтін сандар
WORD	0 – ден 65 535 – ке дейін	таңбасыз бүтін сандар
BOOLEAN	True – ақиқат, False - жалған	логикалық шама
REAL	2.9*1 0 -39 - нен 1.7*1038 - не дейін	нақты сандар
SINGLE	1.5*10-45-нен 3.4*1038-не дейін	нақты сандар
DOUBLE	5*10-324-нен 1.7*10308-не дейін	нақты сандар
EXTENDED	3.4*1 0-4932-нен 1.1*104932-не дейін	нақты сандар
COMP	(-263+1 )-ден (263-1 )-ге дейін	нақты сандар
CHAR	ASSCII-символдар жиынтығы	символдық шамалар
STRING	Символдық қатарлар	жолдық қатарлар
PCHAR	ASSCII-қатарлар
POINTER	Типтерге сілтеме

Нәтижелер типін анықтау мысалдары.

Y:=SQR(A);

//егер A - бүтін сан болса, онда Ү-тің типі INTEGER болады

Y:=SQRT(A);

//егер A - бүтін сан болса, онда Ү-тің типі REAL болады

Y:=SQR(A)+5*SQR(A+7);

//егер A - бүтін болса, онда Ү-тің типі LONGINT болады

Ү:=(А+15)/(5-А);

//erep A - бүтін сан болса, онда Ү-тің типі REAL болады

Ү:='Астана - астанам';

//Үжолдық қатарының типі символдық - STRING

X:=(a>0)And(a=<0);

//Х-тің типі BOOLEAN болады

Х:='М';Ү:='А';2:='Й';

//егер айнымалылар типтері – СHAR болса, онда:

В:=Х;

// В - ның типі CHAR болады

A:=X+Y+Z; (МАЙ сөзі шығады)

//А-ның типі символдық - STRING болады

Turbo Pascal-дағы есептеулерде көптеген стандартты функциялар қолданылады. Стандартты функцияларды бағдарламада жазу үшін алдымен функцияның атын, содан соң жай жақшалардың ішінде аргументін көрсету керек. Стандартты функциялардың атын идентификаторларға беруге болмайды. Бағдарламада аргументтердің мәнін берген кезде міндетті түрде функцияның анықталу облысын ескеру қажет. Мысалы теріс санның квадрат түбірі болмайды, бөлшектің бөлімі 0-ге тең болмау керек, т.с.с. Стандартты функциялардың аргументі кез-келген өрнектен тұруы мүмкін. Мысалы:

SQR(3*X*X+5/8); TAN(2*X+15); ABS(25-X); LOG(X-Y); INT(SQR(X)).

Төменде Turbo Pascal - да қолданылатын негізгі функциялар мен қызметші сөздер тізімі келтірілген.